<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna, based on
                    the Nepalese MSS</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>The Suśruta Project</authority>
                <idno>SS.sū.2024-06</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name></authority>
                <date>2025</date>
                <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project<ptr
target="http://sushrutaproject.github.io"
                    /></publisher>
            </publicationStmt>

            <sourceDesc>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>The Nepalese version of the <title>Nidānasthāna</title>
                            is supported by manuscripts H and N. But unfortunately K only
                            supports adhyāya 16.</summary>
                    </msContents>
                </msDesc>

            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2023-01-04" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
            <change when="2023-06-22" who="Dominik Wujastyk">Created a first draft of 2.1
                by cleaning up MS H.</change>
            <change when="2025-01-15" who="Deepro Chakraborty">fixed certain xml ids and
                added some missing text</change>

        </revisionDesc>

    </teiHeader>


    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">

        <body>

            <div n="2" type="sthāna">

                <head>[Nidānasthāna]</head>

                <div n="1" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 1: draft edition based on MSS N &amp;
                        H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.1.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.3</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.4</label>
                        <caesura/>
                         vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
                        <caesura/>
                         sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām vara ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.5</label>
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ |
                        <caesura/>
                         svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.6</label>
                        <caesura/>
                         svātantryān nityabhāvāc ca sarvvagatvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.7</label>
                        <caesura/>
                         sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.8</label>
                        <caesura/>
                         tiryaggo dviguṇaś caiva rajo<pc> </pc>bahula eva ca |
                        <caesura/>
                         acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ<anchor n="SS.2.1.8-n1"/>
                        ||</l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.8" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.8-n1">The final
                                    <foreign>ṭ</foreign> of <foreign>-rāṭ</foreign> has no
                                virāma sign in witness N, but the character is written
                                slightly smaller, which may echo a usage from Brāhmī where
                                small size indicates virāma.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.9</label>
                        <caesura/>
                         āśucārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |
                        <caesura/>
                         dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nibodha me ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.10a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.10</label>
                        <caesura/>
                         indriyārthopasampattir doṣadhātvagni<pc> </pc>sāmyatāṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||<anchor
                            n="SS.2.1.10-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.10" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.10-n1">The 1938 vulgate,
                                p. 259, gives two versions of this verse, noting that the
                                second - which is collated here - is the reading accepted
                                by Gayadāsa. The first reads <foreign>doṣadhātvagnisamatāṃ
                                    saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty
                                    akupito 'nilaḥ ||</foreign>
                            </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.11</label>
                        <caesura/>
                         yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
                        <caesura/>
                         bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.12</label>
                        <caesura/>
                         prāṇodānaḥ<anchor n="SS.2.1.12-n1"/> samānaś ca vyāno 'pānas
                        tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||</l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.12" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.12-n1">The words
                                    <foreign>prāṇaḥ</foreign> and
                                    <foreign>udānaḥ</foreign> have undergone double
                                sandhi. See Oberlies 2003: para 1.8.4</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.13</label>
                        <caesura/>
                         yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
                        <caesura/>
                         so 'nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalambate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.14</label>
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
                        <caesura/>
                         udāno nāma yo 'hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.15</label>
                        <caesura/>
                         tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravarttate |
                        <caesura/>
                         ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.16</label>
                        <caesura/>
                         āmapakvāśayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
                        <caesura/>
                         annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.17</label>
                        <caesura/>
                         gulmāgni<pc> </pc>saṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
                        <caesura/>
                         kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ | ||</l>
                    <!--<ab corresp="#SS.2.1.17" type="apparatus">
                        
<list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.17-n1">In witness K, the second half of this pāda
                            has been taken from 2.1.20.</item>
                        </list>
                    </ab>-->

                    <l xml:id="SS.2.1.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.18</label>
                        <caesura/>
                         svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
                        <caesura/>
                         kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.19</label>
                        <caesura/>
                         pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati<anchor n="SS.2.1.19-n1"/> cāpy
                        adhaḥ |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||</l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.19" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.19-n1">A folio of witness
                                N has been photographed out of order at this point.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.20</label>
                        <caesura/>
                         kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān ||
                        <caesura/>
                         śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.21ab</label>
                        <caesura/>
                         yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab.1"> || 0 || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.21cd</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ sarvān pravakṣyāmi nānā<pc> </pc>sthānāntarāśritān |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.22</label>
                        <caesura/>
                         bahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
                        <caesura/>
                         vāyur āmāśaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.23</label>
                        <caesura/>
                         mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
                        <caesura/>
                         pakvāsayastho 'ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.24</label>
                        <caesura/>
                         kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
                        <caesura/>
                         śrotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25abc">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.25abc</label>
                        <caesura/>
                         vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ cumucumāyanaṃ ||
                        <caesura/>
                         tvakstho nistodanaṃ granthīn</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25d-26a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.26bcd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.26bcd</label>
                        <caesura/>
                         sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.27</label>
                        <caesura/>
                         kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.28</label>
                        <caesura/>
                         hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
                        <caesura/>
                         asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.29">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.29</label>
                        <caesura/>
                         tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
                        <caesura/>
                         apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.30">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.30</label>
                        <caesura/>
                         hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
                        <caesura/>
                         vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇām ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.31">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.31</label>
                        <caesura/>
                         stambhanākṣepaṇa<pc> </pc>svāpa<pc> </pc>śopha<pc> </pc>śūlāṃś ca
                        sarvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujāḥ ||<anchor
                            n="SS.2.1.31-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.31" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.31-n1">Gayadāsa noted the
                                same reading for this half-śloka as the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.32ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.32ab</label>
                        <caesura/>
                         kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān bahūn |<anchor
                            n="SS.2.1.32-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.32ab" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.32-n1">Gayadāsa noted the
                                same reading for this half-śloka as the Nepalese
                                version.</item>
                            <item>Verses 32cd and 33ab of the vulgate appear later in this
                                chapter, after SS.2.1.62 of the Nepalese version.</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.2.1.33cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.34ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.34cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.34cd</label>
                        <caesura/>
                         prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś caivopajāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.35">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.35</label>
                        <caesura/>
                         daurbalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.36">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.36</label>
                        <caesura/>
                         asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         sveda<pc> </pc>dāhoṣṇa<pc> </pc>mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.37">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.37</label>
                        <caesura/>
                         kaphena saṃge viṇmūtre gātraharṣaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.38">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.38</label>
                        <caesura/>
                         adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.39"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.39.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.39.1</label>
                        <caesura/>
                         stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.40">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.40</label>
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         doṣādhva<pc> </pc>madyapramadā<pc> </pc>vyāyāmaiś ca prapīḍanāt
                            ||<anchor n="SS.2.1.40-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.40" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.40-n1">We emend to the
                                ablative <foreign>prapīḍanāt</foreign>, similar to the
                                vulgate, on the analogy of <foreign>paryāsād</foreign> and
                                    <foreign>bhojanāt</foreign>. The acc. pl. of H is
                                strained as an object of
                                <foreign>prakupyati</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.41">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.41</label>
                        <caesura/>
                         ṛtudeśa<pc> </pc>viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt|
                        <caesura/>
                         sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.42">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.42</label>
                        <caesura/>
                         hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ
                        <caesura/>
                         kopaṃ yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇāmla<pc> </pc>kṣāra<pc> </pc>śākādi<pc> </pc>bhojyaiḥ
                        <caesura/>
                         santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43abc">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.43abc</label>
                        <caesura/>
                         śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca
                        <caesura/>
                         vāyor mārggaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
                        <caesura/>
                         kruddho 'tyartham mārgarodhād vipannas ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43d"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.44">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.44</label>
                        <caesura/>
                         tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
                        <caesura/>
                         tatprābalyād ucyate vātaraktaṃ||
                        <caesura/>
                         tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.45">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.45</label>
                        <caesura/>
                         asparśecchātodabhedapraśoṣo
                        <caesura/>
                         svāpopeto vātaraktena pādau ||
                        <caesura/>
                         pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv
                        <caesura/>
                         atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.46">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.46</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmantau śvetaśītau saśothau
                        <caesura/>
                         pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
                        <caesura/>
                         sarvvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ<anchor n="SS.2.1.46"/>
                        <caesura/>
                         svaṃ svaṃ liṅgam pādayor ddarśayanti ||</l>

                    <ab corresp="#SS.2.1.46" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.46-n1">We emend to the
                                vulgate reading <foreign>sarvair</foreign> against H and
                                N, for the sake of metre and sense.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.47"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.48">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.48</label>
                        <caesura/>
                         pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
                        <caesura/>
                         ākhor vviṣam iva kruddhaṃ tad deham<anchor n="SS.2.148"/>
                        anusarppati ||</l>
                    <ab corresp="#SS.2.1.48" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.48-n1">The commentators
                                Gayadāsa and Ḍalhaṇa both read <foreign>saddehaṃ</foreign>
                                for <foreign>tad dehaṃ</foreign>, interpreting it as
                                    <foreign>sakalaṃ dehaṃ</foreign> (Ācārya 1938: 264).
                                There is a difficulty in witness N's reading, which lacks
                                a <foreign>-d</foreign>. Both N and H read a nominative
                                    <foreign>kruddhas</foreign> which does not parse
                                sensibly.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.49ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.49ab</label>
                        <caesura/>
                         ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam prasrutañ ca yat |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.49cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.50ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.50ab</label>
                        <caesura/>
                         vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.50cd</label>
                        <caesura/>
                         yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito 'bhyeti mārutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.51">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.51</label>
                        <caesura/>
                         tadākṣipaty āśu muhur muhur deham muhuścaraḥ ||
                        <caesura/>
                         muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.52">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.52</label>
                        <caesura/>
                         yato 'patāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
                        <caesura/>
                         kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.53ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.53ab</label>
                        <caesura/>
                         sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.53cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.54">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.54</label>
                        <caesura/>
                         dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         aṅgulīgulpha<pc> </pc>jaṭhara<pc> </pc>hṛdvakṣogala<pc> </pc>saṃśritaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.55">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.55</label>
                        <caesura/>
                         snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhākṣastabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.56">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.56</label>
                        <caesura/>
                         abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.57">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.57</label>
                        <caesura/>
                         bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṅ karoti ca |
                        <caesura/>
                         tam asādhyaṃ budhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.58">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.58</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaḥ|
                        <caesura/>
                         kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.59">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.59</label>
                        <caesura/>
                         garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.60">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.60</label>
                        <caesura/>
                         adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo balī |
                        <caesura/>
                         yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.61">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.61</label>
                        <caesura/>
                         tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
                        <caesura/>
                         hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.62">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.62</label>
                        <caesura/>
                         tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
                        <caesura/>
                         tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.32cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.32cd</label>
                        <caesura/>
                         dāhasantāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.33ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.33ab</label>
                        <caesura/>
                         śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.63">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.63</label>
                        <caesura/>
                         śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |<anchor
                            n="SS.2.1.63"/>
                        <caesura/>
                         sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam ||</l>


                    <ab corresp="#SS.2.1.63" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.63-n1">We read
                                    <foreign>kṛcchrasādhyatamam</foreign> with the
                                vulgate, against the Nepalese witnesses, for sense.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.1.64"/>
                    <l xml:id="SS.2.1.65"/>
                    <l xml:id="SS.2.1.66"/>
                    <l xml:id="SS.2.1.67"/>
                    <l xml:id="SS.2.1.68ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.68cdef">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.68cdef</label>
                        <caesura/>
                         uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
                        <caesura/>
                         hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.69ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.69cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.69cd</label>
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.70">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.70</label>
                        <caesura/>
                         vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
                        <caesura/>
                         śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.71ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.71ab</label>
                        <caesura/>
                         grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.71cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.72ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.72cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.72cd</label>
                        <caesura/>
                         tam arditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.73">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.73</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         na sidhyaty arditam bāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.74">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.74</label>
                        <caesura/>
                         pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
                        <caesura/>
                         sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.75">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.75</label>
                        <caesura/>
                         talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         bāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha socyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.76">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.76</label>
                        <caesura/>
                         vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.77">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.77</label>
                        <caesura/>
                         vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
                        <caesura/>
                         khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.78">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.78</label>
                        <caesura/>
                         prakāmam vepate jantuḥ khañjann iva ca gacchati |
                        <caesura/>
                         kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhiprabandhanam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.79">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.79</label>
                        <caesura/>
                         nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.80">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.80</label>
                        <caesura/>
                         pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
                        <caesura/>
                         viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.81">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.81</label>
                        <caesura/>
                         hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
                        <caesura/>
                         pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.82">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.82</label>
                        <caesura/>
                         aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃsabandhanaṃ |
                        <caesura/>
                         sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.83">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.83</label>
                        <caesura/>
                         yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryan tena jāyate ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.85">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.85</label>
                        <caesura/>
                         āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
                        <caesura/>
                         narāṅ karoty akriyakām mūka<pc> </pc>minmira<pc> </pc>gadgadām
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.84">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.84</label>
                        <caesura/>
                         śiro<pc> </pc>grīva<pc> </pc>hanūḥ śaṃkhau yasya bhindann
                        ivānilaḥ |<anchor n="SS.2.1.84-n1"/>
                        <caesura/>
                         karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||</l>

                    <ab corresp="#SS.2.1.84" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.84-n1">We emend <foreign
                                    xml:lang="sa">-hanuḥ</foreign> to the accusative
                                plural for grammar.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.2.1.86">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.86</label>
                        <caesura/>
                         adho yā vedanā yāti varccomūtrāśayotthitā ||
                        <caesura/>
                         bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.87">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.87</label>
                        <caesura/>
                         gudopasthotthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
                        <caesura/>
                         vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.88">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.88</label>
                        <caesura/>
                         sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
                        <caesura/>
                         ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajam ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.89">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.89</label>
                        <caesura/>
                         vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāśayotthitaṃ |
                        <caesura/>
                         pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilam </l>




                    <l xml:id="SS.2.1.90">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.90</label>
                        <caesura/>
                         nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vācalaḥ ||<anchor
                            n="SS.2.1.90-n1"/>
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam unnataṃ |
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīm ||</l>

                    <ab corresp="#SS.2.1.90" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.1.90-n1">The first line of
                                this passage, <foreign xml:lang="sa"
                                    >nābher...acalaḥ</foreign>, occurs only in witness N.
                                However, it was mentioned by Gayadāsa and Ḍalhaṇa (Ācārya
                                1938: 270) as ``the opinion of some'' in their
                                commentaries on 2.1.90.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.2.1.91">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.1.91</label>
                        <caesura/>
                         etām eva rujāyuktāṃ vāta<pc> </pc>viṇ<pc> </pc>mūtrarodhinīṃ |
                        <caesura/>
                         pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.trailer"> iti vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1
                        ||</l>

                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 2: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.2.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'rśasānnidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.3</label>
                        <caesura/>
                         ṣatarśāṃsi bhavanti ||
                        <caesura/>
                         vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.4</label>
                        <caesura/>
                         tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caiḥ
                        kaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ
                        | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam
                        āgamya pradūṣya gudavalīrmmāsam prarohaṃkandāñ janayanti tāny
                        arśāṃsīty ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcamāṅagulaṃ gudam āhus
                        tasmin avalayas tisro dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī
                        visṛjanī saṃvaraṇī ceti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.6abcd"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.6ef">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.6</label>
                        <caesura/>
                         romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.7</label>
                        <caesura/>
                         prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.8</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ tu bhaviṣyetāṃ pūrvarūpāṇi | annena śraddhā kṛcchrāt paktir
                        amlīkān na vijṛmbheḥ saktisadanamācopaḥ kārśyamudgārabāhulyam
                        akṣṇoḥ śvayathur ntra daparikartanaṃ kāsaśvāsaḥ
                        pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācittadā balahānirindriyayaiḥ daurbalyam
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.9</label>
                        <caesura/>
                         jāte śvetānye va lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyamāni
                        kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ
                        saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpraṣṭhagudamadeṣu cāsya vedanā
                        gulmāsthīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva
                        kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣas<unclear/><unclear/>ś ca puruṣo
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.11</label>
                        <caesura/>
                         pittāntunīlāgrāṇi tanūni visa rpāni pīttāvabhāsāni yakṛtprakāśāni
                        śukajihvāsaṃsthanāni yavamadhyāni jalaukāvaktusadṛ śāni
                        praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sadṛṣitamavi pakvam
                        atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti | tannimittāny
                        eva pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.12</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍuni
                        śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na
                        sravanti ca kaṇḍubahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam
                        analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate |
                        sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātu sadanāni yāsya
                        tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś ca puruṣo
                        bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.13</label>
                        <caesura/>
                         raktajāni tunyatrodha prarohavidruma kākaṇantikāphalasadṛśāni
                        pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti |
                        tad ātyarthaṃ duṣṭam analpam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti
                        pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś cāsya bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.14</label>
                        <caesura/>
                         sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.15</label>
                        <caesura/>
                         sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata eva prasādanaṃ
                        kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durdarśanāni paruṣāruṇa pāṇuni
                        dāruṇāny antarmukhāni | tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata
                        gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.16</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
                        <caesura/>
                         valyām abhyantarāyāṃ tu pratyākhyāyācaret kriyāṃ </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.17</label>
                        <caesura/>
                         prakupitās tu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya
                        kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃś ca
                        kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante
                        kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepho
                        vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān
                        durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñ janayanti te
                        tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān
                        durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti ta
                        evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti
                        tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmā
                        varodho vedanā srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo
                        'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ
                        sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnām
                        anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāś ca
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.18</label>
                        <caesura/>
                         vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi
                        kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlāny arśāṃsīty ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.20</label>
                        <caesura/>
                         pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā |
                        <caesura/>
                         samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.21</label>
                        <caesura/>
                         arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat |
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.22</label>
                        <caesura/>
                         arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
                        <caesura/>
                         saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.23</label>
                        <caesura/>
                         tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
                        <caesura/>
                         dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.24</label>
                        <caesura/>
                         kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.25</label>
                        <caesura/>
                         sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ |
                        <caesura/>
                         tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.2.26</label>
                        <caesura/>
                         tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        'rśonidānaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 || </l>
                </div>

                <div n="3" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 3: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.3.1">athāto śmarīṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.2"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.3"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.4"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.5"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.6"/>



                    <l xml:id="SS.2.3.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ
                        parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya śroto nirupaṇaddhi |
                        tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudyata iva ca
                        bastiguruḥ ca bhavati | ūṣmarī cātra śvetā snigdhā mahatī
                        kukkuṭāṇḍapratīmā madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ ślaiṣmikīmiti
                        vidyāta | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.9</label>
                        <caesura/>
                         pittayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktaṃ
                        parivṛddhimprāpya bastimukha madhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya
                        mūtrapratighātādūṣyate cūṣyate pacyate iva bastiruṣṇaś ca bhavati
                        | aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāpratimā madhuva
                        bhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāta || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.10</label>
                        <caesura/>
                         vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya
                        bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāt
                        tīvrā vedanā bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādanti
                        nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti garddhayati vidahati |
                        vātamūtrapurīṣakṛcchrtād a bhavati | aśmarī cātra śyāvā viṣamā
                        kharā paruṣā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati | tāṃ vātikīm iti
                        vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.11</label>
                        <caesura/>
                         prāyeṇaitās tisro 'śmaryo bhavanti |
                        divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃ
                        teṣāṃ evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś
                        ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.12</label>
                        <caesura/>
                         maithunavighātāc chakram upasthitam
                        anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya
                        copaśoṣayati sāmūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchraṃ basti śirasi
                        vedanāṃ śepasi muṣkayoś ca śvayathum utpādayati nipīḍitāmātre ca
                        tasminnavakāśe pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.7</label>
                        <caesura/>
                         atha jātāsu vedanā sumūtradhārāsu saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.13"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.15"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.16ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.18</label>
                        <caesura/>
                         nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasām |
                        <caesura/>
                         nakradvāras tanutvakkomadhye bastir adhomukhaḥ|</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.19"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.20</label>
                        <caesura/>
                         alabur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrāsayomalādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.21"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.22ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.22cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.22</label>
                        <caesura/>
                         nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāta |</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.23</label>
                        <caesura/>
                         jāgrataḥ svapno vāpi sa niṣyande na pūryate ||
                        <caesura/>
                         āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.24</label>
                        <caesura/>
                         nave ghaṭe yathā vaddhibastimūtrasya pūryate |
                        <caesura/>
                         etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.25</label>
                        <caesura/>
                         mūtrayuktam upasnehān praviṣya kurute 'śmarīn ||
                        <caesura/>
                         apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.26</label>
                        <caesura/>
                         bhavet kālāntarāt paṅkaḥ tavdad aśmarisambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.27ab</label>
                        <caesura/>
                         tadvad valāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya sānilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.14ab"/>
                    <l xml:id="SS.2.3.14cd">sā bhinnamūrttir vvātena śarkkarety
                        abhidhīyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27cdef">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.3.27cd</label>
                        <caesura/>
                         mārute viguṇe bastau mūtraṃ samyagra varttate |
                        <caesura/>
                         vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.28"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.trailer"> aśmarīnidāne tṛtīyaḥ | </l>
                </div>



                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 4: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.4.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto bhagandarāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.3</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ śataponakoṣṭragrīva
                        parisrāviśambūkāvartonmārgiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā
                        bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarā ity ucyante
                        | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu bhagandarāḥ ||<anchor
                            n="SS.2.4.3-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.2.4.3" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.4.3-n1">Ḍalhaṇa noted that
                                Gayadāsa accepted the next passage, 2.4.4, which is in the
                                vulgate but not in the Nepalese version (Ācārya 1938: 280,
                                note 3).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.2.4.4"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam
                        abhigato gudadvārād aṅgule dvyaṅgule aṅgule vā māsaśoṇitam
                        abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sāsyatodādīn
                        vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti |
                        mūtrāsayābhyāsagatatvāc ca vraṇapraklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiś
                        chidrair āpūryate | tāni cacchidrāṇy ajasraṃbhenānuviddham āsrāvam
                        pravahanti | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva
                        nistudyate gudaś cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca
                        taiś chidrair <unclear reason="unclear">bha</unclear>vati tam
                        bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.6</label>
                        <caesura/>
                         pittaṃ tu kupitam anilenādhaḥ preritaṃ pūrvvavad evāvasthitaṃ
                        raktān tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārām piḍakāñ janayati |
                        sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam
                        upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇam
                        āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ
                        bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.7</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvvavadevāvasthitaḥ
                        śuklāvabhāsāṃ sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñ janayati |
                        sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam
                        upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ
                        picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretānsi
                        visṛjati tam bhagandaram parisrāviṇam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.8</label>
                        <caesura/>
                         vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā
                        pūrvvavad eva sthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ
                        janayanti | te 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty
                        apratikriyamāṇāś ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca
                        nānāvidhavarṇṇavedanā nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati
                        pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ| taṃ
                        bhagandaraṃ śambukāvarttam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.9</label>
                        <caesura/>
                         mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yad
                        āgāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ
                        kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittāṅgatir upajāyate ||
                        tasmi~ścakṣate pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothe bhūmāviva
                        jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudamanekadhā
                        pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca kṛmikṛtair mmārgair
                        vvātamūtrapurīṣaretatāṃsy abhiprapadyante | tam bhagandaram
                        unmārgiṇam ity ākṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.10"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.11"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.12"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.4.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.trailer">bhagandaranidāne caturthaḥ ||</l>

                </div>



                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 5: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.5.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kuṣṭhanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.3</label>
                        <caesura/>
                         mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ
                        pravṛddhas tiryagāḥ sirāḥ saṃprapadya samūddhūya bāhyamārgam prati
                        samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra
                        maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo
                        'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.4</label>
                        <caesura/>
                         tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād romaharṣaḥ
                        kaṇḍusvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra sapta mahākuṣṭhāni | ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa
                        bhavanti | te vā mahākuṣṭhāny aruṇodumbara<pc> </pc>ṛṣya<pc
                            > </pc>jihva<pc> </pc>kapālakākaṇakapaṇḍurīkāni
                            dardṛ<pc> </pc>kuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhāni tu sthūlāruṣkam
                        aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ parisarppo visarppasidhmaṃ vicarccikā
                        kiṭibhaṃ pāmā ca kasā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.6</label>
                        <caesura/>
                         sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimāṇi
                        bhavanti | utpannasya tu grahaṇam abhibhavānta ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.7</label>
                        <caesura/>
                         tra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāni |
                        śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadṛkuṣṭhañ cety eṣāṃ tu mahatvaṃ
                        sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañ ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni visarppīṇi todasvāpayuktāni
                        bhavanti || pakvodumbaravarṇṇāny audumbarāṇi | aṣyajihvevakharāṇi
                        aṣyajihvāni || kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti
                        kaphalasadṛśāni atīva raktāni paryante ca kṛṣṇāni kākaṇanti kāni
                        teṣāṃ caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthāna
                        prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny
                        atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vā visarppīṇi piḍakā bhavanti
                        dardṛkuṣṭhāni ca tayor dvayor apyutmannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍuś
                        cirotthānatvañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.9</label>
                        <caesura/>
                         kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ| aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny
                        aruṃṣi saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni | mahākumaṣṭhe sarvvadehe
                        bhavanti tvakkocaḥ bhedāṅgadāhāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.10</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃ
                        | kaṇḍucoṣautodahau tu yasya kāle cāsmin carmmadalam vadanti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.12ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.12ab</label>
                        <caesura/>
                         yasmin sphoṭāsrāvavantas tam āhnaḥ pārīsarppan tac chanaiḥ
                        sarppamāṇaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.11ab"/>


                    <l xml:id="SS.2.5.11cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.11cd</label>
                        <caesura/>
                         vaisarpyaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate tu tvagraktadīn vyāpya bhāvān
                        suśīghram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.12cd</label>
                        <caesura/>
                         svacchasvetapkaṇḍumac cāpi bhiṣmaṃ paridhvaṃsimrā yasaś
                        cordvakāye | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.1">
                        <label xml:lang="en">2.5.12.1</label>
                        <caesura/>
                         pāṇau pādau dāruṇau yasya rukṣaiśovākaṇaḍuḥsāvicarcciḥ pradiṣṭhā
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.2">
                        <label xml:lang="en">2.5.12.2</label>
                        <caesura/>
                         vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu saivārthajñes tīvrakaṇḍusadāhaḥ|
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaṃ kaṇḍummaṇlaṃ kaṇḍarañ ca śyāmopetaṃ kaiṭabham pathate tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.3">
                        <label xml:lang="en">2.5.12.3</label>
                        <caesura/>
                         śukṣāva<unclear n="1" unit="char"/> paiḍakāḥ āvacatyaḥ pāmety
                        uktāḥ kaṇḍumatyugradāhāḥ|
                        <caesura/>
                         saivāsthedās tīvradāhair upetākjñathāḥ pāṇyau kaṇḍurugrāḥ sthicau
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.4">
                        <label xml:lang="en">2.5.12.4</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsne dehe paiḍakāḥkaṇḍumatyo tair āsrāvārākasety ucyate tu |
                        tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca sidhmaṃ kaphādhiṣadeka kuṣṭhammahac ca |
                        | pitte drekātpārisarpyan tu vidyādṛṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas
                        tridoṣaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.13"/>
                    <l xml:id="SS.2.5.14"/>
                    <l xml:id="SS.2.5.15"/>
                    <l xml:id="SS.2.5.16"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.17</label>
                        <caesura/>
                         kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham vā te pittena
                        ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tv agatam eva kilāsam
                        aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi ca | pittena
                        padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ ca | śleṣmaṇā svataṃ snigdhaṃ
                        kaṇḍurañ ca | tatra sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca
                        sādhyam agnidagdhañ ca </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto
                        vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ
                        kṣiprotyattayaḥ pittena | kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥ śleṣmaṇā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.19</label>
                        <caesura/>
                         tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti || ślokau
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.20</label>
                        <caesura/>
                         ślokau ||
                        <caesura/>
                         yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
                        <caesura/>
                         antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.21</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
                        <caesura/>
                         krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.21.1</label>
                        <caesura/>
                         tvatsthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca jāyate |</l>


                    <l xml:id="SS.2.5.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.23</label>
                        <caesura/>
                         tvakasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti pravarttanam ||
                        <caesura/>
                         kaṇḍurvvipuyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.24</label>
                        <caesura/>
                         bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ ||
                        <caesura/>
                         todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.25"/>


                    <l xml:id="SS.2.5.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.27</label>
                        <caesura/>
                         kauṇyaṅ gatikṣayo 'ṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         medaḥ sthānagate liṃgan pūrvvoktāni tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.26</label>
                        <caesura/>
                         nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         svaropaghātaś ca bhaved asthimajjā samāśrite || </l>



                    <l xml:id="SS.2.5.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.28</label>
                        <caesura/>
                         strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhnalyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
                        <caesura/>
                         yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tada pi kuṣṭhilaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.29">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.29</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
                        <caesura/>
                         medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.30">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.30</label>
                        <caesura/>
                         devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt |
                        <caesura/>
                         pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.2.5.31">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.31</label>
                        <caesura/>
                         mriyate yadi kuṣṭhena punarjjāte na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.32">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.32</label>
                        <caesura/>
                         āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatī kriṃyām ||
                        <caesura/>
                         auṣadhīnām vviṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
                        <caesura/>
                         yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.33ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.33ab</label>
                        <caesura/>
                         pravātād gātrasaṃsparśān niśvāsāt sahabhojanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.33cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.34">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.5.34</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva ca |
                        <caesura/>
                         aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram ||<anchor
                            n="SS.2.5.34-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.2.5.34" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.2.5.34-n1"><foreign
                                    xml:lang="la">Sic</foreign> irregular sandhi of
                                    <foreign xml:lang="sa">narāt</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.2.5.trailer"> iti 5 kuṣṭhanidāne pañcamaḥ | </l>

                </div>



                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 6: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.6.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pramehāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.3</label>
                        <caesura/>
                         divāsvapnaprasaktam alasaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānam
                        puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.4</label>
                        <caesura/>
                         tasyaivaṃpravṛttasya yadā vātapittaśleṣamāṇo medaś
                        coparipakvādhogatvā bastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehān
                        janayanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.5</label>
                        <caesura/>
                         teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhaḥcikkanagātratā
                        madhuraśuklamūtratā tandrā ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.6</label>
                        <caesura/>
                         tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.7</label>
                        <caesura/>
                         sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanair
                        llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś ceti daśa ||
                        pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ śoṇitamehaś ceti ṣaṭ ||
                        vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmāsvānmehān janayanti |
                        <caesura/>
                         vātakaphaśoṇitamedobhir anvitampittaṃ |
                        kaphapittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra svetam avedanam udakatulyam udakamehī mehati |
                        īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī sarujāṃ
                        sikatānuviddhaṃ sikatāmehī |śanaiḥ sakaphaṃ sāndraṃ śanair mmehī |
                        viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī |
                        āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokas tokaṃ
                        saphenañ ca phenamehī mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.11</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         saphenam acchannīlannīlamehī mehati | sadāhaṃ kadkaṃ haridrābhaṃ
                        haridrāmehī mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ
                        kṣāramehī | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī
                        śoṇitam mehati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.12</label>
                        <caesura/>
                         vātanimittānvakṣyāmaḥ || sarppiḥprakāśaṃ sarppirmmehī mehati |
                        vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī
                        |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.13</label>
                        <caesura/>
                         upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ ||
                        makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ | śaithilyam
                        arocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrākāsa iti śleṣmajānām
                        upadravā bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo
                        'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānām
                        upadravā bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ kampaḥ
                        śūlo badhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām upadravā
                        bhavanti ||
                        <caesura/>
                         evam ete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ
                        pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā || sarāvikā |
                        sarṣaṣī | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī |
                        vidārikā | vidradhikā ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.15</label>
                        <caesura/>
                         antonnatā ca tadṛpā nimnamadhyā sarāvikā |
                        <caesura/>
                         gaurasarṣapasaṃsthānā<!-- 2 symbols maybe fillers -->tatpramāṇā
                        ca sarṣaṣī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.16</label>
                        <caesura/>
                         sadāhā kūrmmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
                        <caesura/>
                         jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.17</label>
                        <caesura/>
                         mahaty alpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.18</label>
                        <caesura/>
                         masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrikā ||
                        <caesura/>
                         raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.19</label>
                        <caesura/>
                         vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
                        <caesura/>
                         vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.19.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.19.1</label>
                        <caesura/>
                         ye yan mayā smṛtā mehās teṣāṃ etām tu tan mayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.20</label>
                        <caesura/>
                         gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
                        <caesura/>
                         sopadravā durbbalāgraiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.21</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
                        <caesura/>
                         adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.22</label>
                        <caesura/>
                         pramehe pūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
                        <caesura/>
                         kiñcid asyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.23</label>
                        <caesura/>
                         kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave | pravṛttaṃ
                        mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.24</label>
                        <caesura/>
                         piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṭaṣṭam upadravaiḥ |
                        <caesura/>
                         madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ syāteḥ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.25</label>
                        <caesura/>
                         sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
                        <caesura/>
                         āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.26</label>
                        <caesura/>
                         yathā śuklādivarṇṇānām pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena
                        saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃ
                        varṇṇānāmanekeṣām utpattir bhavati | evam eva
                        doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa
                        pramehanān ākaraṇam bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.6.27</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
                        <caesura/>
                         madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.trailer">iti pramehanidāne ṣaṣṭhaḥ ||</l>

                </div>



                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 7: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.7.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.3</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarir dharmmabhṛtām variṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā
                        |
                        <caesura/>
                         brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.4</label>
                        <caesura/>
                         pṛthak samastair api doṣaiḥ plīhodaram baddhagudavam vadanti |
                        <caesura/>
                         āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.5a</label>
                        <caesura/>
                         sudurbbalāgner ahitāśanasya
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.6</label>
                        <caesura/>
                         gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
                        <caesura/>
                         koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.7ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.7</label>
                        <caesura/>
                         tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.7cd"/>
                    <l xml:id="SS.2.7.8ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.8cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.8cd</label>
                        <caesura/>
                         yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastī na vivarddhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.9</label>
                        <caesura/>
                         samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ satodabhedam pavanātmakan tat ||
                        <caesura/>
                         sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.10</label>
                        <caesura/>
                         pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
                        <caesura/>
                         yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.11</label>
                        <caesura/>
                         snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim prathitaṃ
                        kaphāttat ||
                        <caesura/>
                         striyo 'nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam
                        asādhuvṛttāḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.12</label>
                        <caesura/>
                         yasmai prayacchanty arayogarāṃś ca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
                        <caesura/>
                         tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.13</label>
                        <caesura/>
                         tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||
                        <caesura/>
                         sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.14</label>
                        <caesura/>
                         dūṣyodaraṃ kīrttitam etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
                        <caesura/>
                         vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarthamasṛkkaphaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.15</label>
                        <caesura/>
                         plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj jaṭharam
                        pravṛddhaṃ ||
                        <caesura/>
                         tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.16</label>
                        <caesura/>
                         mandajvarāgniḥkaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
                        <caesura/>
                         savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyadaraṃ tad eva | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.17</label>
                        <caesura/>
                         yasyāntam annair ūpalapibhir vvābālāśmabhir vvāpihitaṃ yathāvat
                        ||
                        <caesura/>
                         sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śajvaravaktunāḍyāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.18</label>
                        <caesura/>
                         nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpaṃ ||
                        <caesura/>
                         hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.19ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.19cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.19cd</label>
                        <caesura/>
                         śalyan tathānopahitaṃ gudāntram bhinatti varccāgatam anyato vā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.20</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatas tu
                        bhūyaḥ|
                        <caesura/>
                         nābher adhaś codaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cātisrāvaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.21</label>
                        <caesura/>
                         etat parisrāvyu ram praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nibodhaḥ|
                        <caesura/>
                         yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā
                        nicūḍhaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.22</label>
                        <caesura/>
                         pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni |
                        <caesura/>
                         snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.23</label>
                        <caesura/>
                         snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam pūrvvam ivāmbunā ca
                        |
                        <caesura/>
                         yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.24</label>
                        <caesura/>
                         ādhmano gamane śaktir ddaubbalyan durbbalāgnitā |
                        <caesura/>
                         śophaḥ sadanam aṅganāṃ saṃgovātapurīṣayoḥ ||
                        <caesura/>
                         dāhatandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.24.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.24.1</label>
                        <caesura/>
                         chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva ca |
                        <caesura/>
                         mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
                        <caesura/>
                         hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.7.25</label>
                        <caesura/>
                         ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.trailer"> ity udaranidāne saptamaḥ || </l>
                </div>



                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 8: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.8.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.8.3">grāmyadharmma<pc> </pc>yāna<pc
                            > </pc>vāhanādhva<pc> </pc>gamana<pc
                            > </pc>praskhalana<pc> </pc>prapatana<pc
                            > </pc>pīḍanābhighāta<pc> </pc>viṣama<pc
                            > </pc>śayanopavāsa<pc> </pc>vegābhighātātirūkṣa<pc
                        > </pc>kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
                            abhighātaviśeṣa<unclear n="2" unit="char"/>nā<unclear n="1"
                            unit="char"/> cchidyante garbham phalam iva vṛttabandhanāt |
                        sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya
                        yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati |
                        tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaḥ
                        pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas
                        pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadācid vivṛddham asamyag
                        āgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam
                        apānavaiguṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.4</label>
                        <caesura/>
                         sa kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho
                        bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi 
                        kīla iva sa kīlaḥ | niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ
                        sa pratikhuraḥ | yas tu nirgacchati śirobhujaḥ sa bījakaḥ | parigha
                        iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak ||
                        sa yadā viguṇānilapīḍito 'patyapatham anekadhā pratipadyate | tadā
                        catuḥsaṃkhyā hīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhiprapadyate | kaścid
                        ābhugnaikasakthi | kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥ |
                        kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati
                        | kaścid ekena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid
                        ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ |
                        kaścid ekena sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇa pāyum ity
                        aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatir uddiṣṭā samāsena | </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra dvāv antyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api
                        viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś
                        ca pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ||
                        <caesura/>
                         kālasya parimāṇena muktavṛttād yathāphalaṃ |
                        <caesura/>
                         prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.8</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
                        <caesura/>
                         garbhāśayastho hi garbho jananāya prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.9</label>
                        <caesura/>
                         krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
                        <caesura/>
                         pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.10</label>
                        <caesura/>
                         ācaturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.11</label>
                        <caesura/>
                         apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |
                        <caesura/>
                         nīloddhatasirā hanti mā garbhan sa catāḥpūnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.12</label>
                        <caesura/>
                         garbhāspandanamāvīnāmpraṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
                        <caesura/>
                         bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.13</label>
                        <caesura/>
                         mānasāgantubhir mmātur upatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.14</label>
                        <caesura/>
                         kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate striyāḥ |
                        <caesura/>
                         janmakāle muhurttāt taṃ pāṭayitvoddharec chiśum || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.14.1</label>
                        <caesura/>
                         yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ |
                        <caesura/>
                         tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣir unnahyate bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.2">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.14.2</label>
                        <caesura/>
                         utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
                        <caesura/>
                         klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
                        <caesura/>
                         garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyāḥ |
                        <caesura/>
                         sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.8.14.3</label>
                        <caesura/>
                         pūtigandhyantathāsvedo jihvātālū ca śuṣyati |
                        <caesura/>
                         vepate srāmyati tathā jīvitañ coparudhyate ||
                        <caesura/>
                         etair lliṅgair vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.trailer"> mūḍhagarbhanidāne 'ṣṭamaḥ|| </l>

                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 9: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.9.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vidradhīnāṃ nidānam vyākhyāsyāmaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.3</label>
                        <caesura/>
                         sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
                        <caesura/>
                         śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.4</label>
                        <caesura/>
                         tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.5</label>
                        <caesura/>
                         mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpy athavā yataṃ |
                        <caesura/>
                         savidrādhir iti khyāte vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.6</label>
                        <caesura/>
                         pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
                        <caesura/>
                         ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.7</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhir vvātasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.8</label>
                        <caesura/>
                         pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
                        <caesura/>
                         kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.9</label>
                        <caesura/>
                         sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.10</label>
                        <caesura/>
                         tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.11</label>
                        <caesura/>
                         viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.12</label>
                        <caesura/>
                         kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
                        <caesura/>
                         jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.13</label>
                        <caesura/>
                         āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.14</label>
                        <caesura/>
                         pittavidradhiliṅgaś ca raktavidradhir ucyate |
                        <caesura/>
                         uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.15ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.15ab</label>
                        <caesura/>
                         abhyantarānata ūrdhvam vidradhīn sampravakṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.15cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.16ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.16cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.16cd</label>
                        <caesura/>
                         pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.17</label>
                        <caesura/>
                         valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ |
                        <caesura/>
                         gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.18</label>
                        <caesura/>
                         vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy atha |
                        <caesura/>
                         eṣām uktāni liṃgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.19</label>
                        <caesura/>
                         āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vibhāvayet |
                        <caesura/>
                         adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.20</label>
                        <caesura/>
                         gude vātanirodhas tu kṛcchrālpamūtratā |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.21</label>
                        <caesura/>
                         kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau |
                        <caesura/>
                         vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsarodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.22</label>
                        <caesura/>
                         sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         śvāso vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.23</label>
                        <caesura/>
                         āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
                        <caesura/>
                         sarvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.23.add">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.23.add</label>
                        <caesura/>
                         nābher ūparijāto yo marmmābhyāse ca vidradhiḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ pakvaḥ so 'pyasādhyaḥ syād yaś corddham udarve tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.24</label>
                        <caesura/>
                         nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam itare tv adhaḥ |
                        <caesura/>
                         adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.25</label>
                        <caesura/>
                         hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
                        <caesura/>
                         jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.26</label>
                        <caesura/>
                         strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
                        <caesura/>
                         dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.27</label>
                        <caesura/>
                         strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy ādaniḥ sṛtāṃ |
                        <caesura/>
                         raktajam vidradhiṅ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.28</label>
                        <caesura/>
                         saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
                        <caesura/>
                         viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.29ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.29cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.29cd</label>
                        <caesura/>
                         kasmāt na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam eti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.30ab</label>
                        <caesura/>
                         na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ sanibandhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.31">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.31</label>
                        <caesura/>
                         vivarānucaro gulmam tv apsu budbudakopamaḥ |
                        <caesura/>
                         evam prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.32cd</label>
                         māmśaśoṇitahīnasya gulmo na paripacyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.32ab</label>
                        <caesura/>
                         māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṅ gacchati vidradhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.33">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.33</label>
                        <caesura/>
                         gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vvidradhir mmānsaśoṇite ||
                        <caesura/>
                         vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.34</label>
                        <caesura/>
                         hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca tridoṣajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.34.add">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.9.34.add</label>
                        <caesura/>
                         vidradheḥ pūrvvarūpāṇi viṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         bhramodgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyammadhucāsyatā ||
                        <caesura/>
                         muhur mmuhus tathātyartha yathā sthānam bhaved rujā |
                        <caesura/>
                         vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.35"/>
                    <l xml:id="SS.2.9.36"/>
                    <l xml:id="SS.2.9.37"/>
                    <l xml:id="SS.2.9.38"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.trailer"> || ||vidradhinidāne navamaḥ || </l>

                </div>

                <!--                got to here with meta edit -->


                <div corresp="2.10 in NAK 5-333" n="10" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 10: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.10.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.10.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.3</label>
                        <caesura/>
                         tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sarvvāṅgacāriṇam iha
                        sthitam ātmaliṅgaṃ |
                        <caesura/>
                         kurvvanti vistṛtamanunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt tu
                        visarppam āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.4</label>
                        <caesura/>
                         vātātmako sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamarddaḥ
                        saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.5</label>
                        <caesura/>
                         pittātmako- drūtagatir jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula
                        kṣatajaprakāśaḥ || sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-tam vihāti
                        srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.6</label>
                        <caesura/>
                         śleṣmā-tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī snigdhaḥ
                        sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas
                        trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa māṃsasirāpraṇāśāt
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.7</label>
                        <caesura/>
                         sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ ca doṣabahulasya
                        karoti śopham || śyāvaṃ salo-hitam atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ
                        kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.8</label>
                        <caesura/>
                         siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś
                        ca na siddhim eti || pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt
                        kṛcchrāc ca marmmasu bhavanti hi savva eva | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.9</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā vraṇaṃ
                        pracurapūyam asādhuvṛttaḥ |
                        <caesura/>
                         abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvvavihitāni
                        tataḥ sa pūyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.10</label>
                        <caesura/>
                         tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati tena
                        matā tu nāḍī || doṣais tribir bbhavati yā pṛthag ekaśaś ca
                        saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.11</label>
                        <caesura/>
                         tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati
                        kṣapāsu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11a">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.11a</label>
                        <caesura/>
                         pittāt tu tṛdkarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravaty adhikam uṣṇam
                        ahassu cāpi | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.12</label>
                        <caesura/>
                         jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā stasakaṇḍurarujārajanī
                        pravṛddhāḥ || || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.13</label>
                        <caesura/>
                         dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā yasyā bhavanty abhihitāni
                        ca lakṣaṇāni | tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād
                        ghorāṅgatittvasuha-rām iva kālarātrim || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.14</label>
                        <caesura/>
                         naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu śalyam acireṇa
                        gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham asṛgvimiśram uṣṇaṃ
                        karoti sahasā su sarujañ ca nityam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.15</label>
                        <caesura/>
                         yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi |
                        <caesura/>
                         tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.16</label>
                        <caesura/>
                         dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣā-gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān asantyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.17</label>
                        <caesura/>
                         tāsām eva prajātānāṅ garbbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         svabhāvād eva vivṛtā jāyante saṃbhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.18</label>
                        <caesura/>
                         rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtsnād dehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.19ab</label>
                        <caesura/>
                         viṣaśasteṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.20</label>
                        <caesura/>
                         tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
                        <caesura/>
                         saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.21</label>
                        <caesura/>
                         suprasannamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
                        <caesura/>
                         āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.19cd</label>
                        <caesura/>
                         sarvvadehāśritatvāc ca śukralakṣaṇam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.22</label>
                        <caesura/>
                         tad apatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api ||
                        <caesura/>
                         grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.23</label>
                        <caesura/>
                         sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.24</label>
                        <caesura/>
                         pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā | śleṣmād ghanam
                        picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ sarvvaliṅgam
                        abhighātāc ca du-ṣyati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.25"/>

                    <l xml:id="SS.2.10.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.26</label>
                        <caesura/>
                         sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya
                        māṃsarudhira stanarogāya kalpate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.27</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā || lakṣaṇāni
                        samānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27a">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.27a</label>
                        <caesura/>
                         prabhañjanakadurnnāmā bhagadāraṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27b">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.27b</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhapramehajaḍhagarbbhañ ca vidradhim || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27c">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.10.27c</label>
                        <caesura/>
                         visarppastananāḍībhiḥ pūryate daśakopanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.trailer"> visarppanāḍīstanaroganidānadaśamaḥ ||</l>

                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 11: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.11.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.11.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.3</label>
                        <caesura/>
                         vātādayo mānsam asṛk praduṣṭāḥ sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca
                        vṛttonnatam vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti
                        pradiṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.4</label>
                        <caesura/>
                         āyamyate vṛñjati tudyate ca pratyasya te sāthsyati bhidyate ca |
                        kṛṣṇo mṛdurv bastir ivātataś ca bhinnaḥ sravec cānilajomremacchaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.5</label>
                        <caesura/>
                         dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi |
                        raktaḥ sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇam atīva
                        cāsram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.6</label>
                        <caesura/>
                         pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ
                        <caesura/>
                         | cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca
                        pūyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.7</label>
                        <caesura/>
                         śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca |
                        <caesura/>
                         medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne piṇyākakalkapratiman tu medaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.8</label>
                        <caesura/>
                         vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya vāyurhi sirāpratānaṃ |
                        <caesura/>
                         saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṅ karoty unnatam āśu
                        vṛttam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.9</label>
                        <caesura/>
                         granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt
                        sarujaścalaś ca |
                        <caesura/>
                         aruk sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjjanīyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.10</label>
                        <caesura/>
                         hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tu medaḥ |
                        <caesura/>
                         granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā snigdhaṅ kaphaś cāsya rujaṅ
                        karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.11</label>
                        <caesura/>
                         taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair mmatsyāṇḍajālapratimais
                        tathānyaiḥ ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.12</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍvanvitās te 'lparujā prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti
                        cānye |
                        <caesura/>
                         medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.13</label>
                        <caesura/>
                         gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam asṛkpradūṣya |
                        vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.14</label>
                        <caesura/>
                         kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam arvvudaṃ śāstravido
                        vadanti |
                        <caesura/>
                         vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.15</label>
                        <caesura/>
                         yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānani sadā bhavanti |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya sampiṇḍya tatas tv apākaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.16</label>
                        <caesura/>
                         sāsrāvamunnahyati mānsapiṇḍam māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |
                        <caesura/>
                         sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.17</label>
                        <caesura/>
                         raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
                        <caesura/>
                         muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mānsam praduṣṭañ janayat tu śopham
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.18</label>
                        <caesura/>
                         avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam aśmopamam apracālyaṃ |
                        <caesura/>
                         praduṣṭamānsasya narasya gāḍham etad bhavet mānsaparāyaṇasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.19</label>
                        <caesura/>
                         māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta
                        |
                        <caesura/>
                         samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ srotassu vā yac ca bhaved
                        acālyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.20</label>
                        <caesura/>
                         yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad adhyarvvudam
                        arbudajñaiḥ |
                        <caesura/>
                         yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvvudan tac ca bhaved
                        asādhyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.21</label>
                        <caesura/>
                         na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu |
                        <caesura/>
                         doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudāny eva viśetam tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.22</label>
                        <caesura/>
                         vātaḥ kaphaś cāpi gale pra ttu saṃśritya tathaiva medaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ galagaṇḍam
                        āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.23</label>
                        <caesura/>
                         todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo ruṇo vā pavanātmakas tu |</l>

                    <l xml:id="SS.2.11.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.24</label>
                        <caesura/>
                         pāruṣyayuktiś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit
                        pākam iyāt kadācit || vairasyam āsyasya ca tasya jantor vbhavet
                        tathā tālugalapraśoṣaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.25</label>
                        <caesura/>
                         sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu ||
                        <caesura/>
                         cirābhivṛddhim bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ kadācit | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.26</label>
                        <caesura/>
                         mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā tālugalapralepaḥ ||
                        <caesura/>
                         snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.27</label>
                        <caesura/>
                         pralamvate 'lāvuvad alpamūlo vivarddhate hīyati cātra deham ||
                        <caesura/>
                         snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca
                        nityaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.28</label>
                        <caesura/>
                         kṛcchrocchvasan tam mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī tam
                        arocakārttam ||
                        <caesura/>
                         kṣīṇañ ca vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.29">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.11.29</label>
                        <caesura/>
                         nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam pralamvate |
                        <caesura/>
                         mahānuvodhy athavā hrasvas taṃ gaṇḍam iti nirdiśet ||
                        <caesura/>
                         iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśa || 11 ||</l>
                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 12: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.12.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.12.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.3</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo
                        bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam
                        utpattihetur anyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.4</label>
                        <caesura/>
                         adhaḥ kupito 'nyatamas tu doṣa<unclear/>phalakośayor
                        vvātavāhinīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim upajanayati
                        || tam vṛddhim ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.5"/>

                    <l xml:id="SS.2.12.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.6</label>
                        <caesura/>
                         tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam animittarujam vātavṛddhim
                        ity ācakṣate | pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ
                        || kaṭhinaṃ snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ
                        pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ || mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur
                        alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ ||
                        mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato
                        'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ
                        mūtravṛddhim ity ācakṣate || tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair
                        vvāyuḥ prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam
                        ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muṣkakoṣam upaiti
                        ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | saśabdam
                        anupīḍitaś corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam
                        antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭām
                        alpadvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo
                        'dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc
                        catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās
                        tu doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upajanayanti | tam upadaṃśam ity
                        ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.8</label>
                        <caesura/>
                         sa pañcavidhas tribhir ddoṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātike tvakparimoṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā
                        vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur
                        udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān
                        kaṭhinaḥ snigdhaś ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham
                        asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje sarvvaliṅgadarśanam
                        avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo maraṇañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.10</label>
                        <caesura/>
                         prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṃghāsv
                        avatiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ
                        śopham upajanayanti | tac chlīpadam ity ācakṣate || tat tu
                        trividham vātapittakaphanimittam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedanam
                        parisphuṭati ca bahuśaḥ || pittajan tu pītāvabhāsaṃ
                        mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ
                        mavedanam atimahāntaṃ granthikaṇṭakair upacitañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.12</label>
                        <caesura/>
                         tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti
                        varjanīyāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.13</label>
                        <caesura/>
                         trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni kaphocchrayāt |
                        <caesura/>
                         gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.14</label>
                        <caesura/>
                         purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.12.15</label>
                        <caesura/>
                         pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadañ jāyate nṛṇām |
                        <caesura/>
                         karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.12.trailer"> vṛddhyupadaṅśaślīpadānān nidāne dvādaśa
                        || ||</l>

                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 13: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.13.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.3</label>
                        <caesura/>
                         saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad yathā || ajagallikā |
                        yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā |
                        indraviddhā | garddabhikā | panasikā | pāṣāṇagarddabhaḥ |
                        icivallikā | kakṣā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa
                        | anuśayī | vidārikā | śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā |
                        vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā
                        dārūṇakaṃ | arūṣikā | palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā |
                        padminīkaṇṭakā | jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ |
                        nīlikā | parivarttikā | niruddhaprakāśaṃ | avapāṭikā |
                        sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchūḥ | gudabhransaś ceti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.4</label>
                        <caesura/>
                         snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ |
                        <caesura/>
                         kaphavātotthitā jñeyā vālānām ajagallikā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.5</label>
                        <caesura/>
                         yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
                        <caesura/>
                         piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.6</label>
                        <caesura/>
                         ghanālpavakrām piḍakām unnatām parimaṇḍalāṃ |
                        <caesura/>
                         amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.7</label>
                        <caesura/>
                         vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
                        <caesura/>
                         parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.8</label>
                        <caesura/>
                         grathitā pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ kacchaponnatāḥ |
                        <caesura/>
                         kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.9</label>
                        <caesura/>
                         pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
                        <caesura/>
                         granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.10</label>
                        <caesura/>
                         todaḥ kledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mmukhair vvṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.11</label>
                        <caesura/>
                         padmakarṇṇikavat madhye piḍakābhiḥ samācitāṃ |
                        <caesura/>
                         indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.12</label>
                        <caesura/>
                         maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ |
                        <caesura/>
                         rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
                        <caesura/>
                         karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
                        <caesura/>
                         sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.13</label>
                        <caesura/>
                         hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śopham alparujaṃ sthiraṃ |
                        <caesura/>
                         pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.14</label>
                        <caesura/>
                         visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
                        <caesura/>
                         dāhajvarakaraḥ pittāt sajñeyo jālagarddabhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.15</label>
                        <caesura/>
                         piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ |
                        <caesura/>
                         sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.16</label>
                        <caesura/>
                         vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛṣṇāṃ sphoṭāṃ savedanāṃ |
                        <caesura/>
                         pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.17</label>
                        <caesura/>
                         ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
                        <caesura/>
                         tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.18</label>
                        <caesura/>
                         agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear/>ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.19</label>
                        <caesura/>
                         kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārūṇā |
                        <caesura/>
                         antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.20</label>
                        <caesura/>
                         saptāhādvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.21</label>
                        <caesura/>
                         nakhamānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
                        <caesura/>
                         kuryā tān dāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.22</label>
                        <caesura/>
                         tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ kharam ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.13.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.23cd</label>
                        <caesura/>
                         gambhīrām alpasaṃrambhāṃ savarṇṇām uparisthitāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.24</label>
                        <caesura/>
                         kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ ||
                        <caesura/>
                         vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.25</label>
                        <caesura/>
                         vidārikām iti vadet sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         prāpyamāṃsasirāmnāyu śleṣmā medastathānilaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.26</label>
                        <caesura/>
                         granthiṅ kurvvanty asau bhinno madhusarppirvvasānibhaṃ ||
                        <caesura/>
                         karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.27</label>
                        <caesura/>
                         mānsam viśo<unclear/>grathitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
                        <caesura/>
                         durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.28</label>
                        <caesura/>
                         sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār vvudam ||
                        <caesura/>
                         pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.29">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.29</label>
                        <caesura/>
                         parikramaṇaśīlasya vāyuraty artharūkṣayoḥ |
                        <caesura/>
                         pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.30">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.30</label>
                        <caesura/>
                         śarkkaronmathite pāde kṣata vā kaṇṭakādibhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.31">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.31</label>
                        <caesura/>
                         granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu tata || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.32">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.32</label>
                        <caesura/>
                         klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
                        <caesura/>
                         duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.33">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.33</label>
                        <caesura/>
                         romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
                        <caesura/>
                         pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.34">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.34</label>
                        <caesura/>
                         ruṇddhi romakūpās tu tato 'nyeṣāmasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         tad indraluptaṃ khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.35">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.35</label>
                        <caesura/>
                         dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
                        <caesura/>
                         kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.36">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.36</label>
                        <caesura/>
                         aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni mūrddhantu |
                        <caesura/>
                         kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.37">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.37</label>
                        <caesura/>
                         krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
                        <caesura/>
                         pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.38">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.38</label>
                        <caesura/>
                         dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ savedanāḥ |
                        <caesura/>
                         gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.39">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.39</label>
                        <caesura/>
                         śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
                        <caesura/>
                         yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.40">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.40</label>
                        <caesura/>
                         kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍuraṃ |
                        <caesura/>
                         padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.41">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.41</label>
                        <caesura/>
                         samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
                        <caesura/>
                         sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.42">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.42</label>
                        <caesura/>
                         avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
                        <caesura/>
                         māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.43">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.43</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
                        <caesura/>
                         vātapittalavotse<unclear/>tām vidhyāttikālakām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.44">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.44</label>
                        <caesura/>
                         mahad vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā yadi vā sitaṃ |
                        <caesura/>
                         nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.45">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.45</label>
                        <caesura/>
                         krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.46">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.46</label>
                        <caesura/>
                         mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
                        <caesura/>
                         nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.47">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.47</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇam evaṅ guṇaṃ gātre mukhe vā nīlikām viduḥ ||
                        <caesura/>
                         marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
                        <caesura/>
                         meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.48ab</label>
                        <caesura/>
                         tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ carmma pratinivarttaye | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.49ab</label>
                        <caesura/>
                         sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vrajati cāsakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.48cd</label>
                        <caesura/>
                         maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa lamvate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.49cd</label>
                        <caesura/>
                         parivartiketi tām vidyāt sarujām vātasaṃbhavām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.50">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.50</label>
                        <caesura/>
                         sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
                        <caesura/>
                         alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.51">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.51</label>
                        <caesura/>
                         hastābhighātād api vā carmmāṇyud varttate valāt | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.52">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.52</label>
                        <caesura/>
                         yasyāvapā<unclear/>te carmmatām vidyād avapāṭikām ||
                        <caesura/>
                         vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.53">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.53</label>
                        <caesura/>
                         maṇiś carmmoparuddhaś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
                        <caesura/>
                         niruddhaprakāśam vidyān mandadhāraṃ savedanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.54">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.54</label>
                        <caesura/>
                         mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca vidāryate ||
                        <caesura/>
                         niruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.55">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.55</label>
                        <caesura/>
                         vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
                        <caesura/>
                         niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.56">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.56</label>
                        <caesura/>
                         mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣan tasya gacchati ||
                        <caesura/>
                         sanniruddhagudam vyādhim etad vidyāt sudustaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.57">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.57</label>
                        <caesura/>
                         śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet ||
                        <caesura/>
                         svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.58">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.58</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate ||
                        <caesura/>
                         ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.59">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.59</label>
                        <caesura/>
                         snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ |
                        <caesura/>
                         yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.60">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.60</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.61">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.61</label>
                        <caesura/>
                         pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
                        <caesura/>
                         rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.62">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.13.62</label>
                        <caesura/>
                         ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam |
                        <caesura/>
                         tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.trailer"> iti kṣudraroganidāne trayodaśamaḥ || 0 || </l>

                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 14: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.14.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.14.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.3</label>
                        <caesura/>
                         liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo
                        daśa cāṣṭau jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ
                        kumbhīkā alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | avamanthaḥ puṣkarikā
                        sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ
                        māṃsārbbudaṃ māṃsapāko vidradhis tilakālakañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.4</label>
                        <caesura/>
                         gaurasarṣapasaṃsthānā śūkanirvdugnahetukāḥ |
                        <caesura/>
                         piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapisā|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.5</label>
                        <caesura/>
                         kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
                        <caesura/>
                         śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.6</label>
                        <caesura/>
                         kumbhīkā raktapittotthā jāvvasthisadṛśāśuṇat |
                        <caesura/>
                         tulyajātvalajīm vidyād yathā proktām vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.7</label>
                        <caesura/>
                         mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.8</label>
                        <caesura/>
                         pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe saṃmūḍhapiṭakā bhavet ||
                        <caesura/>
                         dīrghā bahvyaś ca piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.9</label>
                        <caesura/>
                         so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt || || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.10</label>
                        <caesura/>
                         padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketisā ||
                        <caesura/>
                         sparśahānin tu janayec choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.11</label>
                        <caesura/>
                         mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā |
                        <caesura/>
                         vyādhir evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.12</label>
                        <caesura/>
                         chidrair aṇumukhair lliṅgañ citaṃ yasya samantataḥ ||
                        <caesura/>
                         vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.13</label>
                        <caesura/>
                         vātapittakṛto jñeyas tv akkāko jvaradāhakṛt |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ sarabhiḥ piṭakābhiś ca pīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.14</label>
                        <caesura/>
                         māṃsadoṣeṇa jānīyādarbbudam mānsasaṃbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.15</label>
                        <caesura/>
                         vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vidradhiḥ sannipātena yathoktam abhinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.16</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā |
                        <caesura/>
                         pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.17</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.14.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.trailer">iti śūkadoṣanidāne caturddaśamaḥ || </l>
                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 15: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.15.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.3</label>
                        <caesura/>
                         patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ |
                        anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate |
                        sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ
                        dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptam
                        atikṣiptan tiryak kṣiptam iti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.6</label>
                        <caesura/>
                         prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā sparśāsahatvāñ ceti |
                        <caesura/>
                         sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.7</label>
                        <caesura/>
                         vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo
                        viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ
                        sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād
                        viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte sandhiviśleṣas tīvrarujatā ca ||
                        atikṣipte dvayoḥ sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca |
                        tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.8</label>
                        <caesura/>
                         kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || karkkaṭakam aśvakarṇṇañ
                        cūrṇitam piccitam asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam
                        majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.9</label>
                        <caesura/>
                         śvayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā
                        vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.10</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ
                        granthirivonnataṃ karkkaṭakaṃ || aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃ
                        || śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam
                        pṛthulatāṅgatam alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato
                        'asthicchalitakannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam
                        asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ ||
                        asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānam
                        ajjammajjānugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad vakran nāma
                        || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ || sphuṭitama
                        nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam ivādhmātam vipulaikadā
                        visphāṭitan nāma || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.11">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.11</label>
                        <caesura/>
                         teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhdhāni |
                        kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ
                        niḥsandhyupagatāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.12">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra || bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhim uktaṃ tathā
                        cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.13</label>
                        <caesura/>
                         asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca yat ||
                        <caesura/>
                         bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.14ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.14cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.14cd</label>
                        <caesura/>
                         samyaksandhitam apy asthidurnnikṣeptanibandhanāt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.15ab</label>
                        <caesura/>
                         saṃkṣobhād vāpi yad gacchet vikriyāntam api varjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15cd"/>
                    <l xml:id="SS.2.15.16ab"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.16cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.16cd</label>
                        <caesura/>
                         taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.15.17</label>
                        <caesura/>
                         kapālān vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.15.trailer">iti bhagnanidāne pañcadaśamaḥ || </l>

                </div>

                <div n="16" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 16: draft edition based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.2.16.1">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto mukharoganidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.2"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.3">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.3</label>
                        <caesura/>
                         mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv āyataneṣu ||
                        tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi
                        ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ ||pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu
                        || pañcajihvāyāṃ || navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas
                        sarvveṣv āyataneṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.4">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.4</label>
                        <caesura/>
                         tatroṣṭhe prakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedo
                        'bhighātanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.5">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.5</label>
                        <caesura/>
                         karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau |
                        <caesura/>
                         dālyete paripoṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.6">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.6</label>
                        <caesura/>
                         cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
                        <caesura/>
                         sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.7">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.7</label>
                        <caesura/>
                         savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedanau |
                        <caesura/>
                         bhavatas tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.8">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.8</label>
                        <caesura/>
                         sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.9">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.9</label>
                        <caesura/>
                         kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭakābhir nnipīḍitau |
                        <caesura/>
                         raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.10">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.10</label>
                        <caesura/>
                         gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau |
                        <caesura/>
                         jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.11ab</label>
                        <caesura/>
                         sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū |</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.12ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.12ab</label>
                        <caesura/>
                         oṣṭhauparyavadīryete poṭyete cābhighātataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.12cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.11cd">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.11cd</label>
                        <caesura/>
                         acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato bhṛśaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11.add">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.11a</label>
                        <caesura/>
                         dantacchadāvadīryete poṭyete cāsakṛtpunaḥ ||
                        <caesura/>
                         tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.13">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.13</label>
                        <caesura/>
                         dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo dantaveṣṭaḥ sauśiro
                        mahāsauśiraḥ paridaraḥ | upakuśaḥ | dantavaidarbbhaḥ |
                        khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ | nāḍyaḥ pañceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.14">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.14</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate |
                        <caesura/>
                         durggandhī nisakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.15">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.15</label>
                        <caesura/>
                         dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
                        <caesura/>
                         śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.16">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.16</label>
                        <caesura/>
                         dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā sahaḥ |
                        <caesura/>
                         dantapuppuṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.17">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.17</label>
                        <caesura/>
                         sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.18">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.18</label>
                        <caesura/>
                         śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa
                        vijñeyaḥ sauśironām anāmataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.19">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.19</label>
                        <caesura/>
                         dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.20">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.20</label>
                        <caesura/>
                         yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃjñitaḥ ||
                        <caesura/>
                         dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.21">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.21</label>
                        <caesura/>
                         pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ ||
                        <caesura/>
                         veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalantica| dāhena veṣṭāstaptāś ca
                        śuṣyante cāgninā yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.22">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.22</label>
                        <caesura/>
                         aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitam mandavedanāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.23">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.23</label>
                        <caesura/>
                         yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.24">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.24</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti dantāś ca calāḥ savaidarbbhā'bhighātajaḥ ||
                        <caesura/>
                         mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.25">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.25</label>
                        <caesura/>
                         khalivarddhanasaṃjño sau jāter ukca praśāmyati ||
                        <caesura/>
                         hānavye paścime dante mahāśophomahārujaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.26">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.26</label>
                        <caesura/>
                         lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
                        <caesura/>
                         dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.27">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.27</label>
                        <caesura/>
                         dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo bhañjanakaḥ |
                        dantaśarkkarā | kapālikā | śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.28">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.28</label>
                        <caesura/>
                         dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
                        <caesura/>
                         dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.29">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.29</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ |
                        <caesura/>
                         animittarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.30">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.30</label>
                        <caesura/>
                         śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
                        <caesura/>
                         yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.31">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.31</label>
                        <caesura/>
                         vaktram vakram bhaved yasya dantabhaṅgaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.32">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.32</label>
                        <caesura/>
                         śarkkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vai |
                        <caesura/>
                         sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.33">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.33</label>
                        <caesura/>
                         kapāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva śarkkarā |
                        <caesura/>
                         kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.34">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.34</label>
                        <caesura/>
                         asṛṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv aśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.35">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.35</label>
                        <caesura/>
                         vātena tais tair bbhāvaiś ca hanusandhivisaṅgataḥ |
                        <caesura/>
                         hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhir ardditalakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.36">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.36</label>
                        <caesura/>
                         jihvāgatās tu |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakās trividhās tribhir ddoṣair alāsa upajihvā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.37">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.37</label>
                        <caesura/>
                         jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākacchadanaprakāśā |
                        <caesura/>
                         pittātsadāhair anucīyate ca dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca ||
                        <caesura/>
                         kaphena gurvvī bahalā citā ca mānsāṅkuraiḥ
                        śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.38">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.38</label>
                        <caesura/>
                         adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         jihvāṃ sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.39">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.39</label>
                        <caesura/>
                         jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām
                        <caesura/>
                         unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.39a">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.39a</label>
                        <caesura/>
                         lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ | | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.40">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.40</label>
                        <caesura/>
                         tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ |
                        arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu puppuṭakaḥ | tāluśoṣaḥ | tālupāka
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.41">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.41</label>
                        <caesura/>
                         kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddho dīrghaḥ śophodhmātabastiprakāśaḥ
                        | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim vaidyā galaśuṇḍeti nāmnā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.42">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.42</label>
                        <caesura/>
                         śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerīmatā tu |
                        mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.43">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.43</label>
                        <caesura/>
                         kūrmmonnato vedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu
                        || padmākaran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ
                        proktaliṃgaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.44">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.44</label>
                        <caesura/>
                         māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto vaidyair mmāṃsasaṃghāta
                        eṣaḥ || arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasāpuppuṭas tāludeśe | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.45">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.45</label>
                        <caesura/>
                         śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś caivograstāluśoṣo
                        'nilāt tu || pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan
                        tālupākam vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.46">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.46</label>
                        <caesura/>
                         kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca | kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ
                        valayaḥ | alāsaḥ | ekavṛndaḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ
                        | galaughaḥ | svaraghnaḥ | māṃsatānovicāriś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.47">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.47</label>
                        <caesura/>
                         gale 'nilaḥ pittakaphau tu mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva
                        śoṇitaṃ | galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir
                        ayaṃ hi rohiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.48">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.48</label>
                        <caesura/>
                         jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhinīyā |
                        <caesura/>
                         tāṃ rohiṇīm vātakṛtām vadanti tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.49">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.49</label>
                        <caesura/>
                         kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu |
                        <caesura/>
                         sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.50">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.50</label>
                        <caesura/>
                         gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
                        <caesura/>
                         sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.51">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.51</label>
                        <caesura/>
                         kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir galekaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
                        <caesura/>
                         kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas tat kaṇṭaśālūkam iti bruvanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.52">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.52</label>
                        <caesura/>
                         jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyo 'dhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.53">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.53</label>
                        <caesura/>
                         balāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya|taṃ
                        sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.54">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.54</label>
                        <caesura/>
                         gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
                        <caesura/>
                         marmmacchidan dustaram etad āhur alāsasaṃjñan nipuṇādhikāram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.55">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.55</label>
                        <caesura/>
                         vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakakaṇḍuro 'pāvyagururm mṛduś
                        ca |
                        <caesura/>
                         nāmnaikavṛndaḥ parikīrtyate 'sau vyādhir bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.56">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.56</label>
                        <caesura/>
                         samunnatamvṛttam amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti |
                        <caesura/>
                         tac cāpi pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.57">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.57</label>
                        <caesura/>
                         varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram piśitaprarohaiḥ |
                        anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti śataghnirūpā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.58">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.58</label>
                        <caesura/>
                         granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparukyaḥ
                        kaphapittamūrttiḥ |
                        <caesura/>
                         yo lakṣyate raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu gilāyusaṃjñaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.59">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.59</label>
                        <caesura/>
                         sarvvaṅgalaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra
                        sarvvā |
                        <caesura/>
                         sa sarvvadoṣair ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu
                        sarvvajasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.60">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.60</label>
                        <caesura/>
                         śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nnihantā |
                        <caesura/>
                         kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.61">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.61</label>
                        <caesura/>
                         yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kaphopadiṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.62">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.62</label>
                        <caesura/>
                         pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
                        <caesura/>
                         galoparodhān kurute krameṇa |
                        <caesura/>
                         sa mānsatān eti bibhartti saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.63">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.63</label>
                        <caesura/>
                         sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antarggale pūtiviśīrṇṇamānsaṃ |
                        <caesura/>
                         pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt sa tu yena śete || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.64">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.64</label>
                        <caesura/>
                         sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.65">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.65</label>
                        <caesura/>
                         sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvvasaraḥ
                        savātāt |
                        <caesura/>
                         raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sapittakopāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66ab">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.66</label>
                        <caesura/>
                         avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena || </l>
                    <l xml:id="SS.2.16.66cd"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.trailer">
                        <label xml:lang="en"> cf. 1938 ed. 2.16.trailer</label>
                        <caesura/>
                         || iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add1">
                        <label xml:lang="en">2.16.66.add1</label>
                        <caesura/>
                         granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca ślīpadam |
                        <caesura/>
                         kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭ smṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add2">
                        <label xml:lang="en">2.16.66.add2</label>
                        <caesura/>
                        sūtre pradiṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan nidānam bhavatīti yac ca
                        |
                        <caesura/>
                         savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.trailer">samāptan nidānasthānam || </l>

                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
