<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>MS Kathmandu NAK 5-333</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <region>[region]</region>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>Kaiser Library</institution>
                        <repository>https://www.klib.gov.np</repository>
                        <collection>[collection]</collection>
                        <idno>5-333</idno>
                        <idno type="NCC">[NCC identifier]</idno>
                        <idno type="siglum">H</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective:  'false ' for complete,  'true ' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of
                                commentary]</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->

                            <textLang mainLang="sa-Newa">[Sanskrit in Nepalese
                                script.]</textLang>
                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="paper">
                                <!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. -->
                                <!-- the following <foliation> tags are examples -->
                            </supportDesc>
                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa"
                                    >śa</foreign> and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign>
                                not always distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="savarna-nasals">Ignore differences
                                between, for example, <foreign xml:lang="sa">-aṃ
                                    tri-</foreign> and <foreign xml:lang="sa">-an
                                    tri-</foreign> etc. See <link
                                    target="https://github.com/chchch/upama/issues/94"
                                /></scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepala" when="0663">Nepala Saṃvat 663
                                (1465 CE).</origDate>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                            <origPlace xml:lang="en">[place of production]</origPlace>
                        </origin>
                        <provenance>[record of ownership]</provenance>
                        <acquisition>[how it was acquired]</acquisition>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-04-26" who="Dominik Wujastyk"> Started the file. </change>
            <change when="2021-04-26" who="Harshal Bhatt">Transcribed 2.01</change>
            <change when="2021-04-26" who="Dominik Wujastyk">Converted to IAST and
                normalized dandas and word breaks.</change>
            <change when="2021-05-25" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.02</change>
            <change when="2021-06" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.03</change>
            <change when="2021-06" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.04</change>
            <change when="2021-06" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.05</change>
            <change when="2021-06" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.06</change>
            <change when="2021-06" who="Devayani Shenoy">Transcribed 2.07</change>
            <change when="2023-01-20" who="Paras Mehta">Transcribed 2.14</change>
            <change when="2023-01-22" who="Madhusudan Rimal">Added 2.13</change>
            <change when="2023-01-23" who="Vandana Lele">Added 2.10</change>
            <change when="2023-01-25" who="Paras Mehta">Transcribed 2.15</change>
            <change when="2023-01-26" who="Deepro Chakraborty">Transcribed 2.12</change>
            <change when="2023-01-28" who="Jane Allred">Transcribed 2.11</change>
            <change when="2023-02-15" who="Paras Mehta">Proofread 2.16</change>
            <change when="2025-01-15" who="Deepro Chakraborty">Corrected page begin tags,
                added Zenodo links of folios, fixed certain xml ids, and added some
                missing text</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>
            
            <change when="2026-03-26" who="Dominik Wujastyk">Added page-begin pb elements 
                with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="2" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <milestone facs="dscn3102 fol 124.jpg" n="124v1" unit="folio"/>

                    <pb facs="128" n="124v, line 1"/>



                    <l xml:id="SS.2.1.1"><g ref="#newa-siddhi"/> athāto vātavyādhinidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.3"> dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham
                        amṛtodbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.4"> vāyoḥ prakṛti<lb n="2"/>bhūtasya vyāpannasya ca
                        bhūpate |
                        <caesura/>
                         sthānaṃ rogavibhāgañ ca<cb/> vadasva vadatām varaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.5">tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ
                        <caesura/>
                         svayaṃbhūr eṣa bhagavā<lb n="3"/>n vāyur ity abhiśabditaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.6">svātantryān <sic>nityabhavāc</sic> ca
                        sa<cb/>rvvagatvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.7">sthityutpattivināśe<lb n="4"/>ṣu bhūtānām eṣa
                        kāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         avyakto vyaktakarmmā ca śī<cb/>to rūkṣo laghu<unclear>ś
                            ca</unclear>raḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.8">tiryaggo dviguṇaś caiva rajo<pc> </pc>vahula eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         acintyavīryo <lb n="5"/>doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.9">āśucārī muhū<cb/>ścārī pakvādhānagudālayaḥ |
                        <caesura/>
                         dehe vicara<add place="margin">ta</add>s tasya lakṣaṇāni nivodha
                        me ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.10">indriyā<lb n="6"/>rthopasampattir
                            ddoṣadhātvagni<pc> </pc>sāmyatāṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.11">yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhinno 'ni<pb n="125r" facs="128"/><lb n="1"/>las tathā hy eko
                        nāmasthānakriyāmayaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.12">prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.13">yo 'nilo <lb/>vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma
                        dehadhṛk |
                        <caesura/>
                         so nnam praveśa<cb/>yaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.14">prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
                        <caesura/>
                         udāno nāma yo<unclear> py ūrdhva</unclear>m upaiti pavanottamaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.15">tena bhā<cb/>ṣitagītādir vviśeṣo 'bhipravarttate
                        |
                        <caesura/>
                         ū<unclear>rdhva</unclear>jatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.16">āmapakvāsayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |<cb/>
                        <caesura/>
                         annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.17">gulmāgni<pc> </pc>saṅgātīsārān prāyaśaś ca
                        karoti hi ||
                        <caesura/>
                         kṛtsnadeha<del>deha</del>caro vyāno rasasamvā<cb/>hanodyataḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.18">svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
                        <caesura/>
                         kruddhaś ca kurute rogān prā<lb n="6"/>yaśaḥ sarvadehagān ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.19">pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.20">kruddhaś ca kurute rogān ghorān va<pb
                            ana="dscn3103 fol 125.jpg" facs="129" n="125v"/><lb n="1"/>sti
                        gudāśrayān ||
                        <caesura/>
                         śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab">yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab.1">
                        <metamark function="section_divider">0</metamark> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21cd"> ataḥ sarvvān pravakṣyāmi nānā<pc
                        > </pc>sthā<lb/>nāntarāśritān |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.22">vahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
                        <caesura/>
                         vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.23">mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham
                        pārśvavedanāṃ ||
                        <caesura/>
                         pakvāsayastho ntrakūjaṃ śū<cb/>lādhmānau karoti ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.24">kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
                        <caesura/>
                         srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25abc">vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ su<cb/>ptiṃ
                        cumucumāyanaṃ ||
                        <caesura/>
                         tvakstho nistodanaṃ granthīn </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.26bcd"> sarujān māṃsasaṃśritaḥ | <gap extent="1"
                            unit="pada"/>
                        <caesura/>
                         tathā medāśri<lb/>taḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇān</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.27">kuryād sirāga<cb/>taḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.28">hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
                        <caesura/>
                         asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.29"><pb n="126r" facs="129"/><lb n="1"/>tathā
                        majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
                        <caesura/>
                         apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.30">hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
                        <caesura/>
                         vyā<unclear>pnu</unclear>yād vā<lb/>khilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato
                        nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.31">stambhanākṣepaṇa<pc> </pc>svā<cb/>pa<pc
                            > </pc>śopha<pc> </pc>śūlām̐ś ca sarvvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.32ab">kuryād avayava<lb/>sthaś ca mātariśvā gadān
                        vahūn |</l>


                    <l xml:id="SS.2.1.34cd"> prāṇe pittāvṛte ccharddi<cb/>r ddāhaś
                        caivopajāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.35">daurvvalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañ ca
                        kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         udāne pittayukte tu moha<lb/>mūrcchābhramaklamāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.36">asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ka<cb/>phāvṛte |
                        <caesura/>
                         sveda<pc> </pc>dāhoṣṇya<pc> </pc>mūrcchāḥ syuḥ samāne
                        pittasaṃyute ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.37">kaphena saṃge viṇmūtre gātre harṣaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamū<cb/>tratā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.38">adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ kla<lb/>maḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.39.1">
                        <add>stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||</add>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.40">prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         doṣādhva<pc> </pc>madyapramadā<pc> </pc>vyāyāmaiś ca prapīḍitān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.41"><pb n="126v" facs="130"/><lb n="1"
                            />ṛtudeśa<pc> </pc>viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt |
                        <caesura/>
                         sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.42">hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ
                        yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇāmla<pc> </pc>kṣāra<pc> </pc>śākādi<pc> </pc>bho<unclear>jyaiḥ</unclear>
                        santāpā<cb/>dyair bhūya āsevitaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43abc">śīghraṃ raktam <unclear>vidra</unclear>vaty
                        āśu tac ca vāyor mmārggaṃ saṃruṇadhdhy āśu yātaḥ |
                        <caesura/>
                         kruddho '<lb/>tyartham mārggarodhād vipannas <gap extent="1"
                            unit="pada"/></l>

                    <l xml:id="SS.2.1.44">tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||<cb/>
                        tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
                        <caesura/>
                         tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | <gap extent="1" unit="pada"
                        /></l>

                    <l xml:id="SS.2.1.45">asparśecchātodabhedapraśoṣo svā<lb/>popeto
                        vātaraktena pādau ||
                        <caesura/>
                         pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgra<cb/>dāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau
                        mṛdū ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.46">kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau
                            pīnasta<unclear>bdhau</unclear> śle<lb/>ṣmaduṣṭe tu rakte ||
                        <caesura/>
                         sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ<cb/> svaṃ liṃgam pādayor
                        ddarśayanti ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.48">pādayor mmūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
                        <caesura/>
                         ākho<lb/>r vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.49ab">ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam praśrutañ ca
                        yat | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50ab"> vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ
                        samvatsarotthitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50cd"><gap extent="1" unit="pada"/>
                        <caesura/>
                         yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ<milestone
                            facs="dscn3104 fol 126.jpg lower" unit="digital_image"/><pb
                            facs="130" n="127r"/><lb n="1"/> kupito bhyeti mārutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.51">tadākṣipaty āśu muhur mmuhur ddehaṃ muhuścaraḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.52">yato yaṃ tāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.53ab">sa daṇḍava<cb/>t stambhayati sa tu
                        daṇḍāpatānakaḥ ||
                        <caesura/>
                        <gap extent="1" unit="pada"/></l>

                    <l xml:id="SS.2.1.54">dhanustulyan named yas tu sa
                        dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         aṃgulīgu<lb/>lpha<pc> </pc>jaṭhara<pc> </pc>hṛdvakṣogala<pc> </pc>saṃśritaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.55">snāyupratānam anilo<cb/> yadākṣipati vegavān |
                        <caesura/>
                         viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.56">abhyantaran dhanur i<lb/>va yadā nāmyati mānavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadā so 'bhyantarāyāmaṃ ku<cb/>rute māruto valī ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.57">vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
                        <caesura/>
                         tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhu<lb/>r vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.58">kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca
                            kevalaṃ<del>ḥ</del>|
                        <caesura/>
                         kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.59">garbbhapātanimittaś ca <pb n="127v" facs="131"
                            /><lb n="1"/>śoṇitātisravāc ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.60">adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo valī |
                        <caesura/>
                         yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipa<lb/>dyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.61">tadānyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan |
                        <caesura/>
                         ha<cb/>nti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.62">tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.32cd"> dāhaḥ<cb/> santāpamūrcchā syur vvāyau
                        pittasamanvite | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.33ab"> śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.63">śuddha<lb/>vātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam
                        viduḥ |
                        <caesura/>
                         sādhyam anyena saṃ<cb/>sṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.1.68cdef">uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ
                        kaṭhināni vā |
                        <caesura/>
                         hasato jṛmbhato bhārā<lb/>c chayanād viṣamād api ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.69cd"><gap extent="1" unit="pada"/>
                        <caesura/>
                         arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.70">vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate
                        ||
                        <caesura/>
                         śiraś calati vā<unclear>kbhaṃ</unclear>go<pb n="128r" facs="131"
                            /><lb n="1"/>netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.71ab">grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.72cd"> tam ardditam iti prāhur vvyādhiṃ
                        vyādhivicakṣaṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.73">kṣīṇasyānimiṣākṣasya praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.74">pārṣṇipratyaṅgu<cb/>līnāṃ yā kaṇḍarā
                        sānilārdditā |
                        <caesura/>
                         sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛ<unclear>dhra</unclear>sīti ca sā
                        smṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.75">talam pratyaṃ<lb/>gulīnān tu kaṇḍarā
                        vāhupṛṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         vāhvoḥ karmmakṣayakarī<cb/> viśvañcītīha cocyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.76">vātaḥ śoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyaḥ kroṣṭukaśī<lb/>rṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.77">vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ<cb/> kaṇḍarām ākṣiped
                        yadā |
                        <caesura/>
                         khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.78">prakāmam vepate <unclear>jantuḥ</unclear><lb/>
                        khañjann iva ca gacchati |
                        <caesura/>
                         kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipra<cb/>vandhanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.79">nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśra<lb/>yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.80">pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
                        <caesura/>
                         viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.81">hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
                        <caesura/>
                         pādaharṣaḥ <pb n="128v" facs="132"/><lb n="1"/>sa vijñeyaḥ
                        kaphavātaprakopajaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.82">aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃgavandhanaṃ |
                        <caesura/>
                         sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.83">yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛ<lb/>tya
                        tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.85">āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
                        <caesura/>
                         narāṅ karoty akriyakām mūka<pc> </pc>mirmmira<pc
                        > </pc>gadga<lb/>dāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.84">śiro<pc> </pc>grīva<pc> </pc>hanuḥ śaṃkhau yasya
                        bhindann ivānilaḥ |<cb/>
                        <caesura/>
                         karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.86">adho yā vedanā yāti varccomūtrāsayotthitā<lb/>
                        ||
                        <caesura/>
                         bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.87">gudopastho<cb/>tthitā saiva pratilomam
                        pradhāvitā |
                        <caesura/>
                         vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.88">sāṭopa<lb/>m atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         ādhmānan tam vijānī<cb/>yād ghoram vātanirodhajaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.89">vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāsayotthitaṃ |
                        <caesura/>
                         pratyādhmānam vijā<lb/>nīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.90">aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūddhvam āyatam
                        unnataṃ |
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.91">etām eva rujāyuktaṃ vāta<milestone
                            facs="dscn3106 fol 128.jpg lower" unit="digital_image"/><pb
                            n="129r" facs="132"/><lb n="1"/><pc> </pc>viṇ<pc
                        > </pc>mūtrarodhinīṃ |
                        <caesura/>
                         pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.trailer"> iti || || vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1
                        ||</l>
                </div>



                <div n="2" type="adhyāya">
                    <l xml:id="SS.2.2.1">athāto 'rśasān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.2.2"> </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.3"> ṣaḍarśāṃsi bha <cb/>vanti ||
                        vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.4">tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra <lb n="2"
                        />kopanaiḥ prakupitā<del>ḥ</del> doṣāś caikaikaśaḥ | dvandvaśaḥ
                        sama <cb/>stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato
                        mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā <lb n="3"/>dho gatvā gudam
                        āgamya pradūṣya gudavalīrmmāṃsam prarohaṃ kandā<cb/>ñ janayanti
                        tāny arśāṃsīty ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.5">tatra sthūlāntraprativaddham ardhapañcamāṅagulaṅ
                        gudam āhus ta<lb n="4"/>smin valayas
                        tisroddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī <cb/>visṛjanī
                        saṃvaraṇī ceti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.6ef"> romāntebhyo yavāddhyarthe gudauṣṭhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.7">prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.8">teṣāṃ <lb n="5"/>tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi |
                        annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na viṣṭambhaḥ
                        sakthisadanamāṭopaḥ kārśya<g ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <milestone facs="dscn 3106 fol 128.jpg_lower" unit="folio"/><pb
                            n="129v" facs="133"/><milestone
                            facs="dscn 3106 fol 129.jpg_upper" unit="folio"/><lb n="1"/>m
                        udgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ
                        pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācit tadā balahānirindriyayair
                            <unclear>vvatvāñ ceti</unclear>| </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.9">jāteṣv etāny e<g ref="#newa-placeholder-mark"
                            /><lb n="2"/>va liṃgāni pravyaktatarāṇi bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.10">tatra mārutāt pariśu <cb/>ṣkāruṇavarṇṇāni
                        viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni
                        tair u<lb n="3"/>padrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate |
                        kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu <cb/> cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi
                        cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī<lb n="4"/>
                            ṣa<unclear>varṇṇai</unclear>ś ca puruṣo bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.11">pittān tu nīlāgrāṇi tanūni visa<cb/>rppāni
                        pītāvabhāsāni yakṛtprakā<unclear>śā</unclear>ni
                        śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukāvaktrasadṛ<lb n="5"/>śāni
                        praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sarudhiram
                        avi<cb/>pakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti
                        | tannimittāny eva pītanakhananaya<lb n="6"/>navadanamūtrapurīṣaś
                        ca puruṣo bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.12">śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
                            snigdhāni<g ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <milestone facs="dscn3107 fol 129.jpg_top" unit="folio"/><pb
                            n="130r" facs="133"/><lb n="1"/>pāṇḍūni śuklāvabhāsāni
                        karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca
                        kaṇḍūbahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam
                            <unclear>analpam āmaṃvasā medaḥ</unclear> | pra<lb n="2"
                        />kāśam atisāryate | sophaśītajvarārocakāvipākaśiro <cb/>
                        gauravagātrasadanāni cāsya tannimittāny eva
                        śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca <lb n="3"/> puruṣo
                        bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.13">raktajāni tu nyatrodhaprarohavidruma
                        <cb/>kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu
                        gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhava<lb n="4"/>nti | tada ātyarthaṃ duṣṭam
                        uṣṇam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā <cb/>ti pravṛttau śoṇitāti
                        yogopadravāś cāsya bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.14">sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni | </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.15">sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ
                        doṣata e<cb/>va prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra
                        durddarśanāni paruṣāruṇapāṇdūni dāruṇāny antarmukhāni <lb n="6"/>|
                        tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ
                        kṣiṇaretaś ca bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.16">bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
                        <caesura/>
                         valyām abhyantarāyāṃ tu<milestone facs="dscn3107 fol 129_lower"
                            unit="folio"/><pb n="130v" facs="134"/>
                        <milestone facs="dscn3107 fol 130_upper" unit="folio"
                        />pratyākhyāyācaret kriyāṃ </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.17"> prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā
                        māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti | tasmin kaṇḍūkṛte kṣate
                        duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ | picchila<lb n="2"/>rudhirasrāviṇo jāyante
                        kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā <cb/> te tu śepham vināśayanty
                        upaghnanti puṃstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi picchilā
                        srāviṇaḥ | chatrā<lb n="3"/>kārām prarohāñ janayanti te tu yonim
                        upaghnanty ārtavaṃ ca | nā<cb/>bhim abhiprapannāḥ sukumārān
                        picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ janayanti ta evordhva<lb
                            n="4"/>m āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti
                        tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatāñ ca netrajeṣu
                        vartmāvarodho vedanā srāvo darśanavināśaś ca <lb n="5"/>||
                        ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsitā
                        pūtināsya śiroruk sānunāsikavākyañ ca bhavati || vaktrajeṣu
                        kaṇṭhoṣṭhatālūṣv anyatameṣu tair gadga<lb n="6"/>davākyatā
                        rasāvarodho mukharogāś ca bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.18"> vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya
                            <unclear>bahirddhā</unclear> sthirāṅ kīlavadarśo
                        'bhinivarttayati tañ carmakīlam īty ācakṣate || <milestone
                            facs="dscn3108 fol 130.jpg_upper" unit="folio"/></l>

                    <l xml:id="SS.2.2.19">
                        <milestone facs="dscn3108 fol 130.jpg_lower" unit="folio"/><pb
                            n="131r" facs="134"/><lb n="1"/> bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.20"> pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatā
                                śla<subst><del>kṣna</del><add> kṣṇa</add></subst>tā tathā
                        |
                        <caesura/>
                         samudīrṇakhara<lb n="2"/> tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.21"> durnnāmnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ<cb/> yac ca
                        samāsataḥ |
                        <caesura/>
                         sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.22"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.23"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.24"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.25">valyaḥ sarvvāś ca yeṣāṃ hi durnāmabhir
                            upadrutā<lb n="4"/>ḥ |
                        <caesura/>
                         tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.26">tato vyānena saṃ<cb/>gamya jyotir asya
                        pramarddatīti ||2||</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.trailer">arśonidāne dvitīyaḥ ||</l>
                </div>


                <div n="3" type="adhyāya">
                    <milestone facs="dscn3108 fol 130.jpg_lower" n="130v" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.1">athāto 'śmarīṇāṃ<lb n="5"/> nidānam vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.2"/>

                    <l corresp="#SS.2.3.4" xml:id="SS.2.3.3">catasro'maryo bhavanti
                        śleṣmādhi<cb/>ṣṭhānād vātena pittena śleṣmaṇā śukreṇeti |</l>

                    <l corresp="#SS.2.3.3" xml:id="SS.2.3.4">tatra jvaro
                        vastipīḍārocakamūtrakṛcchrā vastiśirasi<lb n="6"/>ca vedanā śepasi
                        muṣkayoś ca | vastagandhi mūtrañ ca sāmānyaṃ pūrvvarūpaṃ sarvvāsām
                        eva |</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.5">tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā
                        mūtrasaṃsṛṣṭo'nupraviśya vastim aśmarīm upajanayati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.6"/>


                    <l xml:id="SS.2.3.8"><milestone facs="dscn3109 fol 131.jpg_upper"
                            n="131v" unit="folio"/>
                        <pb n="131v" facs="135"/><lb n="1"/>tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam
                        annam abhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya
                        bastimukham adhiṣṭhāya śroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād
                        dālyate bhidyate nistudya<lb n="2"/>ta iva ca bavastiguruś ca
                        bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā
                        madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ śleṣmāśmarīm iti vidyāt | </l>


                    <l xml:id="SS.2.3.9"> pittayuktas tu śle<lb n="3"/>ṣmā
                        saṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhim prāpya bastimukha <cb/>m
                        adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād ūṣyate
                        cūṣyate pacyate iva bastir uṣṇaś ca bhavati | <lb n="4"/>aśmarī
                        cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapratimā
                        ma<cb/>dhuvarṇṇābhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.10"> vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātam upagamya
                        yathoktaṃ <lb n="5"/>parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya
                        sroto niruṇaddhi | ta<cb/>sya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā
                        bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādati nābhim pīḍayati
                            <lb n="6"/>meḍhraṃ <unclear>pramṛdnāti</unclear> garddhayati
                        vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtā ca bhavati | aśmarī cātra śyāmā
                        viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavat kaṇṭakacitā bhavati | tāṃ
                            vātikī<pb n="132r" facs="135"/><lb n="1"/>m iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.11"> prāyeṇa tās tisro 'śmaryo bhavanti |
                        divāsvapnasamasanādhyasanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād vālānāṃ
                        teṣām eva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca
                        sukhagra<cb/>haṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī
                        śukranimittā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.12"> maithunavighātāc chakram upa<lb n="3"/>sthitam
                        anirgacchan vimārgam anilovigṛ<unclear>ṣka</unclear>vṛṣaṇayor
                        anta<cb/> re saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgam āvṛtya
                        mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śe<lb n="4"/>pasi muṣkayoś ca
                        śvayathum utpādayati nipīḍitamātre ca ta<cb/>sminnavakāśe
                        pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.7">atha jātāsu vedanāsu mū<lb n="5"/>tradhārāsu
                        saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.18"> bhavati cā<cb/>tra
                        <caesura/>
                         nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāṃ |
                        <caesura/>
                         ekadvāras tanutvakko madhye bastir adhomukha<lb n="6"/>ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.20">alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrāsayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.22cd">nāḍībhir upanītasya mūtrasyā<add place="below"
                            >mā</add>sayāntarāt |</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.23">jāgrataḥ svapato <milestone
                            facs="dscn3110 fol 132" unit="folio"/><pb n="132v" facs="136"
                            /><lb n="1"/>vāpi sa niṣyandena pūryate ||
                        <caesura/>
                         āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.24">nave ghaṭe yathā vaddhi bastimūtrasya pūryate |
                        <caesura/>
                         etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ ka<lb n="2"/>pho 'pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.25">mūtrayuktam upasnehāt praviṣya kurute 'śmarīn ||
                        <caesura/>
                        <cb/>apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.26">bhavet kālāntarāt paṅkas tadvad aśmarisambhavaḥ
                            <lb n="3"/>||
                        <caesura/>
                         saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27ab">tadvad va<cb/>lāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya
                        sānilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.14cd">sābhinnamūrttir vvātena śarkkarety abhidhīyate
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.16cd">mūtrasrotaḥ pravisṛtā sakāḥ kuryād upadravān | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.17"> daurbalyaṃ sa<cb/>danaṃ kārśyaṅ kukṣiśūlam
                        arocakaṃ |
                        <caesura/>
                         pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vamīṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27cdef"> mārute <cb/>viguṇe bastau mūtraṃ samyag na
                        vartate |
                        <caesura/>
                         vikārā vividhāś cā<cb/>pi pratilome bhavanti hīti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.trailer"> 3 || aśmarīnidāne tṛtīyaḥ || ꣸ || </l>
                </div>


                <div n="4" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.4.1">athāto bhaganda<lb n="6"/>rāṇān nidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.2"/>


                    <l xml:id="SS.2.4.3">vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ
                        śataponakoṣṭragrīva <pb n="133r" facs="136"/><lb n="1"
                        />parisrāviśamvūkāvarttonmārggiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā
                        bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇā<unclear>d</unclear>
                        bhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu <lb n="2"
                        />bhagandarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.4"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.5">tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ
                        sanni<cb/>vṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule
                        dvyaṅgule tryaṅgule vā mānsaśoṇitam abhi<lb n="3"/>pradūṣyā
                        ruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sā 'sya todādīn ve<cb/>danāviśeṣān
                        upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti |
                            mūtrāsayābhyāsagatatvā<lb n="4"/>c ca vraṇapraklinnaḥ
                        śataponakavad aṇumukhaiś chidrair āpūrya<cb/>te | tāni ca
                        cchidrāṇy ajasraṃ phenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś
                        chidyate bhidyate tāḍyate sū<lb n="5"/>cībhir iva nistudyate gudaś
                        cāvadīryate vātamūtrapurīṣa<cb/>retasām apy āgamaś ca taiś
                        chidrair vbhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.4.6">pittaṃ tu kupitam a<lb n="6"/>nilenādhaḥ preritaṃ
                        pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīm ucchritāgrām uṣṭragrīvākārām
                        piḍakāñ janayati | sā 'sya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | <pb
                            n="133v" facs="137"/><lb n="1"/>apratikriyamāṇā ca pākam
                        upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durggandham uṣṇam
                        āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ
                        bhagandaram u<lb n="2"/>ṣṭragrīvam ity ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.7">śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādha<cb/>ḥ preritaḥ
                        pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñ
                        janayati | sā 'sya ka<lb n="3"/>ṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayati
                        | apratikriyamā<cb/>ṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ
                        sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣi<lb n="4"
                        />taś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram
                        pari<cb/>srāviṇam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.8">vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau
                        parigṛhyādho gatvā <lb n="5"/>pūrvvavad eva sthitaḥ
                        pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ ja<cb/>nayanti | te 'sya
                        todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca
                            pākaṃ<lb n="6"/> gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā
                        nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātra
                        abhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ | taṃ bhagandaraṃ śambukāvartta<pb
                            n="134r" facs="137"/><lb n="1"/>m ity ācakṣate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.4.9">mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yadā
                        gāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ
                        kṣiṇoti | <lb n="2"/>tadā tatra kṣatanimittāṅ gatir upajāyate ||
                        tasmiñś cakṣate pūyaru<cb/>dhirāvarṇṇai māṃsakothe bhūmāv iva
                        jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudam
                            aneka<lb n="3"/>dhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca
                        kṛmikṛtair mmārggair vvātamū<cb/>trapurīṣaretatāṃsy
                        abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārggiṇam ity ākṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.10"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.11"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.12"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.13">bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         ghorāḥ sādhayi<lb n="4"/>tun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ |
                        teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣa<cb/>tajaś ca bhagandara iti || 4 || </l>


                    <l xml:id="SS.2.4.trailer"> bhagandaranidāne caturthaḥ ||</l>




                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">

                    <milestone n="133r dscn3111 fol 133.jpg" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.1">athātaḥ kuṣṭhanidānam vyākhyā<lb n="5"/>syāmaḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.5.3">mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau
                        prakupitau<cb/>parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryaggāḥ sirāḥ
                        saṃprapadya samūddhūya bāhyamārggam prati samantād vi<lb n="6"
                        />kṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni
                        bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo<pb n="134v"
                            facs="138"/><lb n="1"/> bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.4">tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād
                        romaharṣaḥ kaṇḍūsvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.5">tatra sapta mahākuṣṭhāni | <lb n="2"
                        />ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | teṣām
                        mahāku<cb/>ṣṭhāny aruṇodumbara<pc> </pc>ṛṣya<pc
                            > </pc>jihva<pc> </pc>kapāla<pc> </pc>kākaṇaka<pc> </pc>
                        puṇḍarīkāni darddrūkuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhā <lb n="3"/>ni tu
                        sthūlāruṣka ma<unclear>hāku</unclear> ṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ
                        parisarppo vi<cb/>sarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭimaṃ pāmā rakasā
                        ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.6">sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni <lb n="4"
                        />saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti |utpannasya tu grahaṇam a<cb/>bhi
                        bhavānt</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.7">tatra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ
                        |ṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā <lb n="5"/>puṇḍarīkaṃ
                        dadṛkuṣṭhañcety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāri <cb/>tvād
                        asādhyatvañ ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.8">tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni <cb/>visarppīṇi
                        todasvāpayuktāni bhava<lb n="6"/>nti || pakvodumbaravarṇṇāny
                        audumbarāṇi |ṛṣyajihvevakharāṇi ṛṣyajihvāni || <pb n="135r"
                            facs="138"/><lb n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"
                        />kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇantikaphalasadṛśāni
                        atīva raktāni pacyante ca kṛṣṇāni kākaṇantikāni <lb n="2"/> teṣāṃ
                        caturṇṇāmapyāṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthā<cb/>na
                        prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny
                        atasīpuṣpavarṇṇāni tāmrā<lb n="3"/>ṇi vā visarppīṇi piḍakā
                        bhavanti darddrūkuṣṭhāni ca tayordvayo<cb/>r apy utsannatā |
                        parimaṇḍalatā kaṇḍūś cirotthānatvañ ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.9">kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ|
                        <caesura/>
                         aruḥku<lb n="4"/>ṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi
                        <caesura/>
                         saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni |
                        <caesura/>
                         mahāku<cb/>ṣṭhe sarvvadehe bhavanti
                        <caesura/>
                         tvak saṃkocaḥ svedabhedāṅgadāhāḥ|| </l>



                    <l xml:id="SS.2.5.10">kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇo vā
                        <caesura/>
                         tac caikākhyaṃ<lb n="5"/> kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṇḍucoṣau todahau tu yasya
                        <caesura/>
                         kāle cā<cb/>smin carmmadalam vadanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12ab">yasmin sphoṭā srāvavantas tam āhuḥ
                        <caesura/>
                         pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.11cd"><lb n="6"/>vaisarppaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate
                        tu
                        <caesura/>
                         tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghraṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.12cd">svacchasvetaṅ kaṇṇḍumac cāpi sidhmaṃ
                        <caesura/>
                         paridhvaṃsi prāyasaś cordvakāye | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.1">pāṇau pādau dāruṇau yasya <pb n="135v"
                            facs="139"/><lb n="1"/>rūkṣai
                        <caesura/>
                         śoṣākaṇaḍūḥ sā vicarcciḥ pradiṣṭā |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.2">vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu
                        <caesura/>
                         saivārthajñais tīvrakaṇḍu sadāhaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaṃ kaṇḍumaṇḍalaṃ kaṇḍurañ ca
                        <caesura/>
                         śyāmopetaṃ kaiṭabham pa<unclear>ṭhya</unclear>te tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.3"><lb n="2"/>śukṣmā vahvyaḥ paiḍakāḥ srāvavatyaḥ
                        <caesura/>
                         pāmety uktāḥ kaṇḍumaty ugradā<cb/>hāḥ |
                        <caesura/>
                         saivā sphoṭās tīvradāhair upetā
                        <caesura/>
                         jñeyāḥ pāṇyau kaṇḍur ugrāḥ sphicau ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.4">kṛtsne dehe paiḍakāḥ<lb n="3"/>kaṇḍumatyo
                        <caesura/>
                         tair āsrāvārākasety ucyate tu |
                        <caesura/>
                         tatrāruṣkaṃ rākasaṃ ya<cb/>cca sidhmaṃ
                        <caesura/>
                         kaphādhiṣkad eka kuṣṭham mahac ca | |
                        <caesura/>
                         pittodrekāt pārisarpan tu
                        <caesura/>
                         duṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavarga<lb n="4"/>s tridoṣaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.17">kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham
                        vā<cb/>te pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam
                        eva kilāsam aparisrāvi ca | tad vātena <lb n="5"/>maṇḍalam aruṇam
                        paridhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃ sa<cb/>paridhāhaṃ ca
                        | śleṣmaṇā svetaṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra
                        sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca<lb n="6"/> sādhyam
                        agnidagdhañ ca </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.18">tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca
                        svedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam
                        aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsā<pb n="136r" facs="139"/><lb n="1"
                        />bhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotpattayaḥ pittena | kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ
                        śophāsrāvāḥ śleṣmaṇā | </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.19">tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ
                        cāsādhyam iti ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.5.20"> ślokau ||
                        <caesura/>
                         yathā vanaspati<lb n="2"/>r jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
                        <caesura/>
                         antarbhūmim vigāheta mūlair vvṛ<cb/>ṣṭivivarddhitaiḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.5.21">evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
                        <caesura/>
                         krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāprati<lb n="3"/>kāriṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.22">tvaksthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca
                        jāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.23"> tva<cb/>kasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti
                        pravarttanaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṇḍūrvvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite | </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.24">bāhu<lb n="4"/>lyaṃ vaktraśoṣaś ca
                        kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ||
                        <caesura/>
                         todaḥ sphoṭa<cb/>sthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.5.27">kauṇyaṅ gatikṣayoṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         medaḥ sthānaga<lb n="5"/>te liṃgam pūrvvoktāni tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.26">nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣa<cb/>te ca
                        krimisambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         svaropaghātaś ca bhave𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎d asthimajjā samāśri <lb
                            n="6"/>te || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.28">strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
                        <caesura/>
                         yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tadapi kuṣṭhilaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.29"><pb n="136v" facs="140"/><lb n="1"/>kuṣṭham
                        ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
                        <caesura/>
                         medogataṃ bhaved yāpyaṃm asādhyam ata uttaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.30">devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | <g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <caesura/>
                         pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśa<unclear>bdi</unclear>taṃ
                        |</l>




                    <l xml:id="SS.2.5.31">mriyate yadi<cb/> kuṣṭhena punarjjāte na
                        gacchati || <g n="19" ref="#newa-old-gap-filler"/>
                        𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.32">āhārācāra<lb n="3"/>yoḥ proktām āsthāya mahatīṅ
                        kriṃyāṃ ||
                        <caesura/>
                         auṣadhīnām viṣiṣṭānāṃ<cb/> tapasaś ca niṣevaṇāt ||
                        <caesura/>
                         yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |</l>


                    <l xml:id="SS.2.5.33ab">pravātād gātrasaṃsparśān niśvā<lb n="4"/>sāt
                        sahabhojanāt || </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.34">kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda
                        e<cb/>va ca |
                        <caesura/>
                         aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram </l>


                    <l xml:id="SS.2.5.trailer"> iti || ja || kuṣṭhanidāne pañcamaḥ| </l>






                </div>
                <div n="6" type="adhyāya">

                    <milestone facs="dscn3114 fol 136.jpg" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.1"><lb n="5"/>athātaḥ pramehāṇān nidānam
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>




                    <l xml:id="SS.2.6.3">divāsvapnapra<cb/>saktam alasaṃ
                        śītasnigdhamadhuramedhyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī
                        bhaviṣyatīti |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.4">tasyaivaṃpravṛ<lb n="6"/>ttasya yadā
                        vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādho gatvā bastimukham āśritya
                        nirbhidyante tadā pramehān janayanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.5">teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdha<pb
                            n="136r" facs="140"/><lb n="1"/>cikkanagātratā
                        madhuraśuklamūtratā tandrā ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.6">tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā
                        bhavanti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.7">sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha
                        piḍakābhiḥ| </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.8">tatra kaphādudakekṣuvālikā<lb n="2"
                        />surāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś
                        ce<cb/>ti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ
                        śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasā<lb n="3"
                        />kṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ|| </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.9">tatra vātapittame<cb/>dobhir anvitaḥ
                        śleṣmāsvānmehān janayanti | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ
                        | kaphapitta<lb n="4"/>vasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.10">tatra svetam avedanam u<cb/>dakatulyam udakamehī
                        mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī
                            saru<lb n="5"/>jāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī | śanaiḥ
                        sakaphaṃ sāndraṃ śanai<cb/>rmmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ
                        lavaṇamehī | hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ<lb
                            n="6"/> sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokastokaṃ
                        saphenañ ca phenamehī mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.11">ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ | saphenam
                        acchannīlannīlamehī mehati | sadā<milestone
                            facs="dscn3115 fol 137.jpg upper" unit="folio"/><pb n="137v"
                            facs="141"/><lb n="1"/>haṃ kaṭukaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī
                        mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī |
                        mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati
                            ||<lb n="2"/></l>


                    <l xml:id="SS.2.6.12">vātanimittānvakṣyāmaḥ ||sarppiḥprakāśaṃ
                        sarppirmmehī meha<cb/>ti | vasāprakāśaṃ vasāmehī |
                        kṣaudrasavarṇṇaṃ kṣaudramehī | mattamātaṅgavadanapradhūraṃ
                        hastimehi me<lb n="3"/>hati ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.13">upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ
                        ||makṣikopasarppaṇamā<cb/>lasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ
                        |śaithilyamarocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrā<lb n="4"
                        />kāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti ||
                        vṛṣaṇayorava<cb/>daraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkāpipāsājvaro
                        'tīsāro mūrcchā pāṇḍuroga iti pittajānā<lb n="5"/>m upadravā
                        bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ
                        kampaḥ<cb/>śūlobadhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām
                        upadravā bhavanti ||evam ete viṃśa<lb n="6"/>ti pramehāḥ sopadravā
                        vyākhyātāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.14">tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair
                        anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā ||
                            sarāvi<milestone facs="dscn3115 fol 137.jpg lower"
                            unit="folio"/><pb n="138r" facs="141"/><lb n="1"/>kā | sarṣaṣī
                        | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā |
                        vidradhikā ceti ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.15">antonnatā ca tadrūpā nimnamadhyā sarāvikā |
                        <caesura/>
                         gaurasarṣapasaṃ<lb n="2"/>sthānā𑑎𑑎 tat pramāṇā ca sarṣaṣī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.16">sadāhā kūrmmasaṃsthānā<cb/> jñeyā kacchapikā
                        budhaiḥ |
                        <caesura/>
                         jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.6.17">mahaty alpacitā jñeyā pi<lb n="3"/>ḍakā cāpi
                        putriṇī |</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.18">masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūri<cb/>kā ||
                        <caesura/>
                         raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tv alajī bhavet |</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.19">vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidāri<lb n="4"
                        />kā ||
                        <caesura/>
                         vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.19.1"> ye yanma<cb/>yāḥ smṛtā mehās teṣām etām tu
                        tanmayāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.20">gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
                        <caesura/>
                        <lb n="5"/>sopadravā durbbalāgnaiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.21">kṛtsnaṃ śarīraṃ<cb/>niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
                        <caesura/>
                         adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.22">pramehe pūrvvarūpā<lb n="6"/>ṇām ākṛtir yatra
                        dṛśyate |
                        <caesura/>
                         kiñcid atyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.23">kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi
                        mānave| <milestone facs="dscn3115 fol 138.jpg upper" unit="folio"
                            /><pb n="138v" facs="142"/>
                        <caesura/>
                        <lb n="1"/>pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.24">piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
                        <caesura/>
                         madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.25">sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsa<lb n="2"
                        />nam eva ca |
                        <caesura/>
                         āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svaptum icchati ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.6.26">yathā<cb/> śuklādivarṇṇānām pañcānām
                        utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapota<lb
                            n="3"/>mecakādīnāṃ varṇṇānām anekeṣām utpattir bhavati | evam
                        eva do<cb/>ṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena
                        saṃyogaviśeṣeṇa pramehanānākaraṇam bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.27"><lb n="4"/>bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ<cb/>
                        <caesura/>
                         madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ceti || 0 || || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.trailer"> pramehanidāne ṣaṣṭhaḥ ||</l>


                </div>

                <div n="7" type="adhyāya">


                    <l xml:id="SS.2.7.1">athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.3">dhanvantarir dharmma<cb/>bhṛtām variṣṭho rājarṣir
                        indrapratimo mahātmā |
                        <caesura/>
                         brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśru<lb n="6"/>tam
                        anvaśāsat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.4">pṛthak samastair api<add place="below">cāpi</add>
                        doṣaiḥ plīhodaram baddhagudam vadanti |
                        <caesura/>
                         āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.5"><milestone facs="dscn3116 fol 138.jpg lower"
                            unit="folio"/><pb n="138r" facs="142"/><lb n="1"
                        />sudurbbalāgner ahitāśanasya
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.6">gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti
                        ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
                        <caesura/>
                         koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛ<lb n="2"/>tya duṣṭo
                        'nilasaṃprayuktaḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.7ab">tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi<cb/>
                        sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.8cd">yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastīn vivarddhate
                        kṛṣṇasirāvanaddhaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.9">samūḍha<lb n="3"/>vātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ
                        satodabhedam pavanātmakan tat ||
                        <caesura/>
                         sacoṣa<cb/>kṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.10">pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pitto<lb n="4"
                        />darantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
                        <caesura/>
                         yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gu<cb/>rusthiraṃ śuklanakhānanasya
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.11">snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim
                        prathitaṃ kaphāt tat || <lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         striyo nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam
                        asādhuvṛttāḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.12"><cb/>yasmai prayacchanty arayo garāṃś ca
                        duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
                        <caesura/>
                         tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ<lb n="6"/> sughorañ
                        jaṭharan triliṅgaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.13">
                        <unclear>ta</unclear>c chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati
                        dahyate ca ||
                        <caesura/>
                         sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.14">dūṣyodaraṃ kīrttita<pb n="139v" facs="143"/><lb
                            n="1"/>m etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
                        <caesura/>
                         vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyartham asṛkkaphaś ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.15">plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj
                        jaṭharam pravṛddhaṃ ||
                        <caesura/>
                         tad vāmapārśve <lb n="2"/>parivṛddhim eti viśeṣataḥsīdati cāturo
                        'tra | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.16">mandajvarāgniḥ<cb/>kaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ
                        kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
                        <caesura/>
                         savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ <lb n="3"/>
                        tadeva | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.17">yasyāntam annair upalepibhir vvā bālāśmabhir
                        vvāpi hitaṃ ya<cb/>thāvat ||
                        <caesura/>
                         sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravat tu nāḍyāṃ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.18">nirudhyate cāsya gudaṃ purī<lb n="4"/>ṣaṃ nireti
                        kṛcchrād api cālpam alpaṃ ||
                        <caesura/>
                         hṛnnābhimadhye parivṛddhi<cb/>m eti tasyodaram vaddhagudam
                        vadanti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.19cd">śalyan tathā nopahitaṃ gudāntram bhinatti
                        varccāgatam anyato vā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.20"><lb n="5"/>tasmātsṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ
                        sraved vai gudatas tu bhūyaḥ<cb/>|
                        <caesura/>
                         nābher adhaścodaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cāti mātraṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.21">etat parisrāvyu<unclear n="1" unit="char"/>ram
                        praviṣṭaṃ dakoda<lb n="6"/>raṃ kīrttayato nibodhaḥ|
                        <caesura/>
                         yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā
                        nirūḍhaḥ|| </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.22">pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotānsi dūṣyanti
                        hi tadvahāni
                        <caesura/>
                        <unclear>snehopalipteṣv atha</unclear><pb n="140r" facs="143"/><lb
                            n="1"/><unclear n="1" unit="char"/>vāpi teṣu dakodaraṃ
                        pūrvvavad abhyupyaiti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.23"> snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam
                        pūrvvam ivāmbunā ca |
                        <caesura/>
                         yathā dṛti kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.24"> a<lb n="2"/><unclear>dhva</unclear>no gamane
                        śaktir ddaurbbalyan durbbalāgnitā |
                        <caesura/>
                         śophaḥ sadanam aṅgā<cb/>nāṃ saṃgo vātapurīṣayoḥ ||
                        <caesura/>
                         dāha tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.24.1">charddiś caivāti<unclear reason="illegible"
                            >sāraś ca tṛṣṇo</unclear>
                        <lb n="3"/>daurbbalyam eva ca |
                        <caesura/>
                         mūdragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
                        <caesura/>
                         hi<cb/>kkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.25">ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="illegible">sarvāṇi pa</unclear><lb n="4"
                        />ripakvāni tasmāt tam parivarjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.trailer"> ity udarani<cb/>dāne saptamaḥ || </l>
                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.8.1">athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>




                    <l xml:id="SS.2.8.3">grāmyadharmma<pc> </pc>yāna<pc
                            > </pc>vāhanādhva<lb n="5"/><pc> </pc>gamana<pc
                            > </pc>praskhalana<pc> </pc>prapatana<pc
                            > </pc>pīḍanābhighāta<pc> </pc>viṣama<pc
                            > </pc>śayanopavāsa<pc
                            > </pc><cb/>vegābhighātātirūkṣa<pc
                        > </pc>kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
                            abhighātaviśeṣa<unclear n="2" unit="char"/>nā<unclear n="1"
                            unit="char"/><lb n="6"/> cchidyante garbham phalam iva
                        vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya
                        yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati |
                        tasyāḥ koṣṭhasakṣomād vāyur avyaṃ<pb n="140v" facs="144"/><lb
                            n="1"/>no mūḍhaḥ
                        pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas
                        pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham
                        asamyagāgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavai<lb
                            n="2"/>guṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ākṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.4">sakīlaḥ pratikhuro <cb/>bījakaḥ parigha iti
                        caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ
                        śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan ni<lb n="3"/> ruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ|
                        niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśa<cb/>ktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu
                        nirgacchati śiro bhujaḥ savījakaḥ| parigha iva yonimukham āvṛtya
                        tiṣṭhet sa<lb n="4"/>parigha iti | tattu na samyak || sa yadā
                        viguṇānilapīḍito 'pa<cb/>tyapatham anekadhā pratipadyate | tadā
                        catuḥsaṃkhyā hīyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.5">tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim
                            abhipra<lb n="5"/>padyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid
                        ābhugnaśiraḥsphide<cb/>śena tiryagāgataḥ | kaścid
                        udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati |
                        kaścid e<lb n="6"/>kena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid
                        ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ |
                        kaścid ekena sakthnāyonim abhiprapadyāpareṇa pāyum ity
                            aṣṭavidhā<pb n="141r" facs="144"/><lb n="1"/>mūḍhagarbhagatir
                        uddiṣṭā samāsena | </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.6">tatra dvāvantyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api
                            viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipī<lb
                            n="2"/>ḍitaॉṃś ca pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.7">bhavanti cātra ślokāḥ || kālasya pari<cb/>māṇena
                        muktavṛttādyathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā
                        pṛthivītalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.8"> evaṃ kālaprakarṣe<lb n="3"/>ṇa mukto nāḍīni
                        vambandhanāt | garbhāsayastho hi garbho jananā<cb/>ya prapadyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.9">krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
                        pataty akāle pi yathā tathā syād garbha<lb n="4"/>vicyutiḥ|| </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.10">ā caturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ
                        |<cb/> tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.11">apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |<lb
                            n="5"/>nīloddhatasirā hanti mā garbhansacatāḥpūnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.12">garbhāspa<cb/>ndanam āvīnām praṇāśaḥ
                        śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau || </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.13">mā<lb n="6"/>nasāgantubhir mmāturupatāpaiḥ
                        prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14">kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate
                        striyāḥ| janmakāle muhurttāt taṃ <pb n="141v" facs="145"/><lb
                            n="1"/>pāṭayitvoddharec chiśuṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.1">yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ
                        | tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.2">utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
                            <lb n="2"/>klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
                        garbheṇa pīḍi<cb/>tāhyeta dūrdhvamprakrāmati striyāḥ | sā sūyate
                        muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.3">pūtigandhyantathā<lb n="3"/>svedo jihvātālū ca
                        śuṣyati | vepate srāmyati tathā jīvi<cb/>tañcoparudhyate || etair
                        lliṅgaur vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.trailer">mūḍhagarbhanidā<lb n="4"/>ne 'ṣṭamaḥ|| </l>


                </div>


                <div n="9" type="adhyāyaḥ">

                    <l xml:id="SS.2.9.1">athāto vidradhīnāṃ nidānam vyākhyāsyā<cb/>maḥ | </l>




                    <l xml:id="SS.2.9.3">sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
                        śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhila<lb n="5"/>kṣaṇaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.4">tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
                        <cb/> doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.5">mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpyathavāyataṃ | <lb
                            n="6"/> savidrādhir iti khyāte | vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.6">pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
                        ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.7">kṛṣṇo ruṇo vā paruṣo <pb n="142r" facs="145"/><lb
                            n="1"/>bhṛṣam atyarthavedanaḥ | kṣiprotthānaprapākaś ca
                        vidradhir vvātasaṃbhavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.8">pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
                        kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbha<lb n="2"/>vaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.9">sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
                        <cb/> cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.10">tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ <lb n="3"
                        /> smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.11">
                        <cb/> viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | tais tair
                        bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevina<lb n="4"/>ḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.12">kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
                        jvaras tṛ<cb/>ṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.13"> āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ
                        | kṛ<lb n="5"/>ṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.14">pittavidra<cb/>dhiliṅgaś ca raktavidradhir
                        ucyate | uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.15ab">abhyantarā<lb n="6"/>nata ūrdhvam vidradhīn
                        sampravakṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.16cd">pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.17">valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ
                        | gude <pb n="142v" facs="146"/><lb n="1"/>bastimukhe nābhyāṃ
                        kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.18">vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy etha |
                        eṣām uktāni liṃgāni bāhya<lb n="2"/>vidradhilakṣaṇṇaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.19">āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vi<cb/>bhāvayet
                        | adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.20">gude vātanirodhas tu kṛcchrā<lb n="3"
                        />lpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.21">
                        <cb/> kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ
                        pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsanirodha<lb n="4"/>naṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.22">sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
                        śvāso <cb/> vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.23">āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
                            sa<lb n="5"/>rvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.23.add">nābher ūpa<cb/>rijāto yo marmmābhyāse ca
                        vidradhiḥ | yaḥ pakvaḥ so 'py asādhyaḥ syād yaś corddham udarve
                        tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.24"><lb n="6"/>nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam
                        itare tv adhaḥ | adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.25">hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
                        jīvet kadācit puruṣo<pb n="143r" facs="146"/><lb n="1"/> netareṣu
                        kadācana || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.26">strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
                        dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.27"><lb n="2"/>strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy
                        ādaniḥ sṛtāṃ | raktaja<cb/>mvidradhiṅ kuryāt kukṣau
                        makkalasaṃjñitaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.28">saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
                            viśe<lb n="3"/>ṣamatha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.29cd">kasmāt na pacya<cb/>te gulmo vidradhiḥ pākam
                        eti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30ab">na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ
                        sanibandhanaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.31">vivarānu<lb n="4"/>caro gulmam tv apsu
                        budbudakopamaḥ | evam prakāro gulmas tu <cb/> tasmāt pākan na
                        gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32ab">māṃsaśoṇitavāhulyāt pākaṅ gacchati vidradhiḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.9.33">gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ <lb n="5"
                                />svai<subst><del>ḥ</del><add>r</add></subst> vvidradhir
                        mmānsaśoṇite ||
                        <caesura/>
                         vidradhiḥ pacyate tasmād gu<cb/>lmaś cāpi na pacyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34ab">hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca
                        tridoṣajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34.add">vidradheḥ pūrvvarūpāṇi vi<lb n="6"
                        />ṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         bhramo 'dgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyam madhucāsyatā ||
                        <caesura/>
                         muhurmmuhus tathātyartha yathā sthānam uvedrujā |
                        <caesura/>
                         vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.trailer"><pb n="143v" facs="147"/><lb n="1"/>||
                        ||vidradhinidāne navamaḥ || </l>
                </div>

                <div corresp="2.10 in NAK 5-333" n="10" type="adhyāya">

                    <milestone n="143v : 1" unit="folio"/>

                    <!-- A) Missing lines : 2.10.2

B) Additions: 2.10.11a ,  2.10.27a, b. c

C) Special Note:  The second part of the 2.10.19 is placed after 2.10.21 as 2.10.19cd. 

 -->

                    <l xml:id="SS.2.10.1"> athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.10.3"> tva<unclear>g</unclear>māṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś
                        ca doṣāḥ sa<lb n="2"/>rvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ |
                        kurvvanti vistṛtama<cb/>nunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt
                        tu visarppam āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.4"> vātātmako sitamṛduḥ paruṣo '<lb n="3"
                        />ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | <gap extent="1"
                            reason="omitted" unit="line"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.5"> pittātmako-<cb/> dr<unclear>ū</unclear>tagatir
                        jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ ||
                        sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-<lb n="4"/>tam vihāti
                        srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.6"> śleṣmā-<cb/>tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī
                        snigdhaḥ sthira<unclear extent="1" reason="illegible" unit="char"
                        />pracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trivi<lb n="5"
                        />dhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa
                        māṃsasirāpraṇā<cb/>śāt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.7"> sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ
                        ca doṣabahulasya karoti śophaṃ || śyāvaṃ salo-<lb n="6"/>hitam
                        atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.8"> siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ <g
                            ref="#newa-old-gap-filler"/><pb n="144r" facs="147"/><lb n="1"
                        />sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti ||
                        pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu
                        bhavanti hi savva eva | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.9"> yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā
                        vraṇaṃ pra<lb n="2"/>curapūyam asādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ
                        praviśati pravidārya tasya<cb/> sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa
                        pūyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.10"> tasyātimātragamanād gatir ity a<add
                            place="top margin">ta</add>s tu nāḍī ca yad vahati te<lb n="3"
                        />na matā tu nāḍī || doṣais tribir <unclear>bh</unclear>bhavati yā
                        pṛthag ekaśaś ca sa<cb/>ṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11"> tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā
                            phenānuviddhamadhi<lb n="4"/>kaṃ sravati kṣapāsu || <gap
                            extent="1" reason="omitted" unit="line"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11a"> pittāt tu tṛdkarakarī paridāhayuktā
                        pī<cb/>taṃ sravaty adhikam uṣṇam ahassu cāpi | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.12"> jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā
                            sta<unclear extent="1" reason="illegible" unit="char"/>
                            sakaṇḍuraru-<lb n="5"/>jārajanī pravṛddhāḥ || <gap extent="1"
                            reason="omitted" unit="line"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.13"> dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā
                        ya<cb/>syā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet
                        pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-<lb n="6"/>rām iva
                        kālarātriṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.14"> naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu
                        śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham
                        asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti <unclear>sahasā su</unclear><pb n="144v"
                            facs="148"/><lb n="1"/>sarujañ ca nityaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.15"> yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi
                        | tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.16"> dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ
                        stanasaṃśritāḥ | doṣā-<lb n="2"/>gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān
                        asantyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.17"> tāsām eva prajātā<cb/>nāṅ garbbhiṇīnāñ ca
                            tā<unclear>ḥ</unclear> punaḥ | svabhāvād eva vivṛtā jāyante
                            saṃbha<unclear extent="1" reason="illegible" unit="char"/>taḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.18"> rasaprasādo madhuraḥ pakvāhā<lb n="3"
                        />ranimittajaḥ | kṛtsnād dehāt stanau prā<unclear>pya</unclear>
                        stanyam ity abhidhīya<cb/>te || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19ab"> viṣa<add place="top margin">śa</add>steṣv
                        api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.20"> tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
                            saṃśa<lb n="4"/>bdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.21"> suprasanna<unclear>ma</unclear>naś cātra-<cb/>
                        darśane hetur ucyate || āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api
                        striyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19cd"> sarvvadehāśritatvāc ca śukrala<lb n="5"
                        />kṣaṇam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.22"> tad apatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api
                        ||<cb/> grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.23"> sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
                        tat kaṣā<lb n="6"/>yam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.24"> pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā |
                        śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ
                        sarvvaliṅgam abhighātāc ca du<pb n="145r" facs="148"/><lb n="1"
                        />ṣyati | </l>



                    <l xml:id="SS.2.10.26"> sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau
                        striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27"> ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā
                        || lakṣaṇāni sa<lb n="2"/>mānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27a"> prabhañjanakadurnnāmā<cb/><unclear extent="3"
                            reason="faded" unit="char"/> bhagadāraṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27b"> kuṣṭhapramehaja<unclear extent="3"
                            reason="illegible" unit="char"/>ḍhagarbbhañ ca vidradhiṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27c"> visarppastananāḍībhiḥ pūryate<lb n="3"/>
                            daśakopa<unclear>na</unclear>ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.trailer"> visarppanāḍīstanaroganidānada<cb/>śamaḥ
                        ||</l>



                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.11.1"> athāto granthyapacya<unclear reason="smudged"
                            >rvvuda</unclear>galagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.11.3"> vātāda<lb n="4"/>yo mānsam asṛk praduṣṭāḥ
                        sandūṣya <unclear>se</unclear>daś ca tathā <unclear
                            reason="smudged">sirāṃś ca</unclear> vṛ<cb/>ttonnatam
                        vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.4"> āyamyate <unclear reason="smudged">vṛñjati
                            tudyate ca </unclear> pra<lb n="5"/>tyasya te sāthsyati
                        bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv vastir ivātataś ca<g ref="broken-daṇḍa"
                        /><cb/> bhinna<unclear>ḥ</unclear> sravec
                            cāni<unclear>lajomremacchaṃ</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.5"> dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate
                        prajvalatīva cā<g ref="broken-daṇḍa"/><lb n="6"/>pi | raktaḥ
                        sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇa<add
                            place="bottom margin"
                        >duṣṇa</add><!--seems to be a correction-->matīva cāsraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.6"> pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
                        saṃhananopapannaḥ | cirādhi vṛddhiś ca kapha<unclear
                            reason="smudged">prako</unclear><pb n="145v" facs="149"/><lb
                            n="1"/>pādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.7"> śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho
                        mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca | medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne
                        piṇyākakalkapratiman tu medaḥ <lb n="2"/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.8"> vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya
                        vāyurhi sirāpratā<cb/>naṃ | saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi
                        granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.9"> granthiḥ sirājaḥ sa tu <lb n="3"/>kṛcchrasādhyo
                        bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca | aruk sa evā<g
                            ref="broken-daṇḍa"/><cb/>pyacalo mahāṃś ca marmotthitaś
                        cāpivivarjjanīyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.10"> hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāga<lb n="4"
                        />leṣūpacitan tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā
                        snigdha<cb/>ṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.11"> taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair
                        mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ <lb n="5"/> ananyavarṇair
                        upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti || <cb/></l>

                    <l xml:id="SS.2.11.12"> kaṇḍvanvitās te lparujā prabhinnāḥ sravanti
                        naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa<g
                            ref="broken-daṇḍa"/><lb n="6"/> sudustaro varṣagaṇānubandhī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.13"> gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā
                        māṃsam asṛkpradūṣya | <g ref="newa-gap-filler"/><pb n="146r"
                            facs="149"/><lb n="1"/>vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam
                        analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.14"> kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam
                        arvvudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi
                            rakte<add place="topmargin">na</add> māṃ<lb n="2"/>sena ca
                        medasā ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.15"> yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ
                            sa<cb/>mā<unclear>na</unclear>ni sadā bhavanti | doṣā<g
                            ref="newa-upadhmānīya"/> praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya
                        sampiṇḍya tatas tv apākaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.16"> sāsrā<lb n="3"/>vamunnahyati mānsapiṇḍam
                        māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |<cb/> sravaty ajasraṃ rudhiram
                        praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.17"> raktakṣayopa<unclear>hū</unclear>tapīḍitatvāt
                            pāṇḍu<lb n="4"/>rvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
                        muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mā<cb/>nsam praduṣṭañ janayat tu
                        śopham || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.18"> avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam
                        aśmopamam apracālyaṃ <lb n="5"/>| praduṣṭamānsasya narasya gāḍham
                        etad bhavet mānsaparāyaṇasya <cb/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.19"> māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv
                        apīmāni vivarjjayīta | samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ <lb
                            n="6"/><g ref="newa-gap-filler"/>srotassu vā yac ca bhaved
                        acālyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.20">> yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad
                        adhyarvvudam arbudajñaiḥ | yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā
                            dvir<pb n="146v" facs="150"/><lb n="1"/><g
                            ref="newa-gap-filler"/>arvvudan tac ca bhaved asādhyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.21"> na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca
                        viśeṣatas tu | doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudā<lb
                            n="2"/>ny eva viśetam tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.22"> vātaḥ kaphaś cāpi gale pra<gap n="4"
                            reason="faded" unit="akṣara"/> ttu<cb/> saṃśritya tathaiva
                        medaḥ | kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ
                        galagaṇḍam āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.23"> todā<lb n="3"/>nvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo
                        ruṇo vā pavanātmakas tu |</l>

                    <l xml:id="SS.2.11.24"> pāru<unclear>ṣyayukti</unclear>ś
                        ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit
                        || vairasyam āsyasya ca tasya janto<lb n="4"/>r vbhavet tathā
                        tālugalapraśoṣaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.25"> sthiraḥ savarṇo gururu<g ref="broken-daṇḍa"
                        />grakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu || cirābhivṛddhim
                        bhajate cirāc ca prapadyate mandaru<lb n="5"/>jaḥ kadācit | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.26"> mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā
                        tālu<cb/>galapralepaḥ || snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho
                        medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.27"> prala<lb n="6"/>mvate 'lāvuvad alpamūlo
                        vivarddhate hīyati cātra dehaṃ || snigdhāsyatā tasya bhavec ca
                        jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.28"> kṛcchrocchvasan ta<unclear>m
                        mṛ</unclear>dusarvvagātraṃ samvatsarāt ī<g ref="broken-daṇḍa"/>
                        <pb n="147r" facs="150"/><lb n="1"/>tam arocakārttam || kṣīṇañ ca
                        vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.29"> nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam
                        pralamvate | mahānuvodhy atha<add place="top margin">vā</add>
                        hrasvas taṃ gaṇḍam iti ni<lb n="2"/>rdiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.11.trailer"> iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna
                        e<cb/>kādaśa || 11 ||</l>
                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">

                    <pb facs="150" n="147r, line 2"/>

                    <l xml:id="SS.2.12.1"> athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.12.3"> vātapittaśle<lb n="3"
                        />ṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu
                        <cb/>mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.4"> adhaḥ kupito 'nyatamas tu
                            doṣa<unclear/>phalako<lb n="4"/>śayor vvātavāhinīdhamanīm
                        abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim u<cb/>pajanayati || tam vṛddhim
                        ity ācakṣate || </l>



                    <l xml:id="SS.2.12.6"> tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam
                        animittarujam vāta<lb n="5"/>vṛddhim ity ācakṣate |
                        pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pi<cb/>ttavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ
                        snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ
                        pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ <lb n="6"/>|| mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur
                        alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ ||
                        mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato
                        'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ <pb
                            n="147v" facs="151"/><lb n="1"/>mūtravṛddhim ity ācakṣate ||
                        tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya
                        sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim
                        āgamya kālāntareṇa mu<lb n="2"/>ṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir
                        ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bha<cb/>vati | saśabdam anupīḍitaś
                        corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim
                        asādhyam ity ā<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>cakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.7"> tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ
                        yonirogo<cb/>pasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām
                        acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet ta<lb n="4"
                        />thā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catu<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ṣpadagamanād
                        acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu
                            doṣā<add>ḥ</add> kṣate kṣate vā śvayathum upaja<lb n="5"
                        />nayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.8"> sa pañcavidhas tribhir ddo<cb/>ṣaiḥ pṛthak
                        samastair asṛjaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.9"> tatra vātike tvakpari<subst>
                            <del rend="dots above">pā</del>
                            <add place="bottom margin">mo<metamark
                                    function="line-number-from-bottom">2</metamark></add>
                        </subst>ṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividha<lb n="6"
                        />vedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo
                        jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś
                        ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛ<pb n="148r"
                            facs="151"/><lb n="1"/>kpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje
                        sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo
                        maraṇañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.10"> prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā
                        vaṃkṣaṇorujaṃghāsv ava<lb n="2"/>tiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa
                        pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śo<cb/>pham upajanayanti | tac
                        chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam
                        iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.11"> tatra vāta<lb n="3"/>jaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam
                        animittarujam analpavedanam parisphu<cb/>ṭati ca bahuśaḥ ||
                        pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu
                        snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ <lb n="4"/>mavedanam atimahāntaṃ
                        granthikaṇṭakair upacitañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.12"> tatra samva<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>tsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti
                        varjanīyāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.13"> trīṇy apy etāni jānīyā<lb n="5"/>cchlīpad<subst>
                            <del>ī</del>
                            <add>ā</add>
                        </subst>ni kaphocchrayāt |
                        <caesura/>
                         gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti <cb/>vinā kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.14"> purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         ye deśās teṣu jāyante<metamark function="yati">,</metamark>
                            ślīpadā<g ref="#newa-placeholder-mark"/><lb n="6"/>ni
                        viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.15"> pādavaddhas tayoś cāpi<metamark
                            function="yati">,</metamark> ślīpadañ jāyate nṛṇām |
                        <caesura/>
                         karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.12.trailer"> vṛddhyupadaṅśaślī<pb n="148v" facs="152"
                            /><lb n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"/>padānān nidāne
                        dvādaśa || ||</l>


                </div>
                <!-- end of chapter 12 of Nidānasthāna -->

                <div n="13" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3126fol148_top.jpg : 1" unit="folio"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.1"> athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.2.13.3"> saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad
                        yathā || ajagallikā | <lb n="2"/> yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā
                        | kacchapikā | valmīkā | i<cb/>ndraviddhā | garddabhikā | panasikā
                        | pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanā<lb n="3"/>mā |
                        visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidāri<cb/>kā |
                        śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī
                        | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā <lb n="4"/> dārūṇakaṃ | arūṣikā |
                        palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā <cb/> | padminīkaṇṭakā |
                        jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā |
                        parivarttikā | niruddha<lb n="5"/>prakāśaṃ | avapāṭikā |
                        sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣa<cb/>ṇakacchūḥ | gudabhransaś
                        ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.4"> snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kaphavātotthi<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>tā jñeyā
                        vālānām ajagallikā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.5"> yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
                        <caesura/>
                         piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.6"> ghanālpavakrām piḍakām unnatām pari<pb n="149r"
                            facs="152"/><lb n="1"/>maṇḍalāṃ |
                        <caesura/>
                         amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.7"> vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
                        <caesura/>
                         parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.8"> grathitā<lb n="2"/> pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ
                        kacchaponnatāḥ |
                        <caesura/>
                         kaphānilābhyām pi<cb/>ḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.9"> pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
                        <caesura/>
                         granthir vvalmī<lb n="2"/>kavadyasya śanaiḥ samupacīyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.10"> todaḥ kledaparīdāhaḥ ka<cb/>ṇḍūmadbhir
                        mmukhair vvṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.11"> padmakarṇṇikavat ma<lb n="3"/>dhye piḍakābhiḥ
                        samācitāṃ |
                        <caesura/>
                         indrā viddhām vijānīyād vāta<cb/>pittotthitām bhiṣak || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.12"> maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         rujākarīṅ garddabhikāṃ <lb n="4"/> tām vaded vātapittataḥ ||
                        <caesura/>
                         karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugra<cb/>vedanāṃ |
                        <caesura/>
                         sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.13"> hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śo<lb n="5"/>pham
                        alparujaṃ sthiraṃ |
                        <caesura/>
                         pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.14"> visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
                        <caesura/>
                         dāhajvarakaraḥ pittā<milestone facs="dscn3127fol149_top.jpg"
                            unit="jpeg"/><pb facs="153" n="149v"/><lb n="1"/>t sa jñeyo
                        jālagarddabhaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.15"> piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ
                        |
                        <caesura/>
                         sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.16"> vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛ<lb n="2"/>ṣṇāṃ
                        sphoṭāṃ savedanāṃ |
                        <caesura/>
                         pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā<cb/> diśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.17"> ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
                        <caesura/>
                         tvaggatām pittakopena gandhanāmām vi<lb n="3"/>nirddeśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.18"> agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ
                        pittarakta<cb/>taḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear/>ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.19"> kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārū<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>ṇā |
                        <caesura/>
                         antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.20"> saptāhā<cb/>dvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti
                        mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.21"> nakha<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"
                        />mānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
                        <caesura/>
                         kuryā tān dāha<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>pākau ca taṃ
                        vyādhiñ cippam ādiśet || </l>





                    <l xml:id="SS.2.13.22"> tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ
                        kharaṃ ||</l>





                    <l xml:id="SS.2.13.23"> gambhīrām a<lb n="6"/>lpasaṃrambhāṃ savarṇṇām
                        uparisthitāṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.24"> kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.25"> vidārikām iti vadet saru<milestone
                            facs="dscn3127fol149.jpg" unit="jpeg"/><pb facs="153" n="150r"
                            /><lb n="1"/>jāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathānilaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.26"> granthiṅ kurvvanty asau bhinno
                        madhusarppirvvasānibhaṃ ||
                        <caesura/>
                         karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.27">
                        <lb n="2"/>mānsam viśo<unclear/>grathitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
                        <caesura/>
                         durgandhi<cb/>klinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.28"> sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār
                        vvudaṃ ||
                        <caesura/>
                         pāmāvicarcyau<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/> kuṣṭheṣu
                        rakasā ca prakīrtitā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.29"> parikramaṇaśīlasya vāyur<cb/>aty artharūkṣayoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.30"> śarkkaronmathite pāde kṣata vā ka<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"/>ṇṭakādibhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.31"> granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu
                        tata |<cb/>| </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.32"> klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
                        <caesura/>
                         duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.33">
                        <lb n="5"/>romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
                        <caesura/>
                         pracyāvayati<cb/> romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.34"> ruṇddhi romakūpā<unclear/>s tu tato
                        'nyeṣāmasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         tad indraluptaṃ<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/> khālity aṃ
                        rūjeti ca vibhāvyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.35"> dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
                        <caesura/>
                         kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.36">
                        <milestone facs="dscn3128fol150_top.jpg" unit="jpeg"/><pb
                            facs="154" n="150v"/><lb n="1"/>aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni
                        mūrddhan tu |
                        <caesura/>
                         kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.37"> krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
                        <caesura/>
                         pittañ ca keśān paca<lb n="2"/>ti palitan tena jāyate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.38"> dāhajvararujāvantastāmrāḥ spho<cb/>ṭāḥ
                        savedanāḥ |
                        <caesura/>
                         gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.39"> śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamā<lb n="3"
                        />rutaraktajāḥ |
                        <caesura/>
                         yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇā<cb/>ḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.40"> kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu
                        kaṇḍuraṃ |
                        <caesura/>
                         padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajaṃ <lb n="4"/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.41"> samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
                        <caesura/>
                         sahajaṃ lakṣma <cb/> caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.42"> avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate
                        |
                        <caesura/>
                         māṣavat kṛ<lb n="5"/>ṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.43"> kṛṣṇāni tila<cb/>mātrāṇi nīrujāni samāni ca |
                        <caesura/>
                         vātapittalavotse<unclear/>tām vidhyāttikālakāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.44"> maha<lb n="6"/>d vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā
                        yadi vā sitaṃ |
                        <caesura/>
                         nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/></l>





                    <l xml:id="SS.2.13.45"><pb n="151r" facs="154"/><lb n="1"
                        />krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.46"> mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
                        <caesura/>
                         nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.47"> kṛṣṇam evaṅ gu<lb n="2"/>ṇaṃ gātre mukhe vā
                        nīlikām viduḥ ||
                        <caesura/>
                         marddanāt pīḍanād cāpi <cb/> tathaivāpyabhighātataḥ |
                        <caesura/>
                         meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.48ab"> tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ <lb n="3"/> carmma
                        pratinivarttaye | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.49ab"> sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vraja<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ti cāsakṛt || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.48cd"> maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa
                        lamvate | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.49cd"> parivartiketi tām vidyā<lb n="4"/>t sarujām
                        vātasaṃbhavāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.50"> sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/> śleṣmasamutthitā |
                        <caesura/>
                         alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.51"> hastābhighātād a<lb n="5"/>pi vā carmmāṇyud
                        varttate valāt | </l>





                    <l xml:id="SS.2.13.52"> yasyāvapā<unclear/>te carmma<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>tām vidyād avapāṭikāṃ ||
                        <caesura/>
                         vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.53"> maṇiś carmmoparuddha<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="6"/>ś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
                        <caesura/>
                         niruddhaprakāśam <choice>
                            <orig>vidyā</orig>
                            <corr>tatyā</corr>
                        </choice>n mandadhāraṃ savedanaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.54"> mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca
                        vidāryate ||
                        <caesura/>
                        <milestone facs="dscn3129fol151.jpg top" unit="jpeg"/><pb
                            facs="155" n="151v"/><lb n="1"/>niruddhaprakāśam vidyāt
                        sarujam vātasambhavaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.55"> vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
                        <caesura/>
                         niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.56"> mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa <lb n="1"/>
                        purīṣan tasya gacchati ||
                        <caesura/>
                         sanniruddhagudam vyādhim etad vidyā<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>t sudustaraṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.57"> śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet
                        ||
                        <caesura/>
                         svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍū<lb n="3"/>raktakaphodbhavāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.58"> kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca <cb/>
                        jāyate ||
                        <caesura/>
                         ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.59"> snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇa<lb n="4"
                        />saṃsthitaḥ |
                        <caesura/>
                         yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.60"> tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca
                        jāyate |
                        <caesura/>
                         prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprako<lb n="5"/>jāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.61"> pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
                        <caesura/>
                         rū<cb/>kṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.62"> ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam
                        |
                        <caesura/>
                        <lb n="6"/> tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret ||<cb/>
                        || </l>




                    <l xml:id="SS.2.13.trailer"> iti kṣudraroganidāne trayodaśamaḥ || 0 || </l>






                </div>


                <div n="14" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.14.1"> athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.14.3"><pb n="152r" facs="155"/><lb n="1"/>liṅgavṛddhim
                        icchat āmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau
                        jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā
                        alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | <lb n="2"/> avamanthaḥ puṣkarikā
                        sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ <sic
                            ana="inserted later">māṃsārbbudaṃ</sic> māṃsapāko
                        vidradhistilakālakañceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.4"> gaurasarṣapasaṃsthānā<sic
                            ana="a little oblique stroke,                             perhaps a mark indicating end of a word"
                        /> śū<unclear>ka</unclear><lb n="3"
                            />nir<unclear>vdu</unclear>gnahe<unclear>tu</unclear>kāḥ |
                            piṭakāka<unclear>pha</unclear>raktābhyāṃ jñeyāsarṣapi<unclear
                            ana="tḍa"/>sā||
                        <!-- The text from SS.2.14.4 till the end of this chapter seems to be made of verses. 
         Perhaps the two halves of these verses can be written in separate tags such as SS.2.14.4ab and SS.2.14.4cd-->
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.5"> kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
                        śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.6">
                        <lb n="4"/> kumbhīkā raktapittotthā
                            jā<unclear>vva</unclear>sthisadṛśā<sic ana="inserted later"
                                >śu<unclear>ṇat</unclear></sic> | tulyajātvalajīm vidyād
                        yathā proktām vica<unclear>kṣa</unclear>ṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.7"> mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.8"> pāṇibhyāṃ bhṛśa<lb n="5"/>sammūḍhe
                        saṃmūḍhapiṭakā bhavet || dīrghā ba<unclear>hvya</unclear>ś ca
                        piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.9"> so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt
                        || piṭakācitāyāpiṭakā<sic ana="unclear symbol"/><lb n="6"
                            />pittaśoṇi<unclear>ta</unclear>saṃbhavā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.10"> padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā
                            puṣkarike<unclear>ti</unclear>sā || sparśahānin tu janayec
                        choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.11"> mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā | <pb
                            n="152v" facs="156"/><lb n="1"/>vyādhir
                            e<unclear>votta</unclear>vo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.12"> chidrair aṇumukhair lli<unclear>ṅga</unclear>ñ
                        citaṃ yasya samantataḥ || vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa
                            <unclear>jñe</unclear>yaḥ śataponakaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.13"> vātapittakṛto jñeya<lb n="2"/>s tv
                            a<unclear>kkā</unclear>ko jvaradāhakṛt | kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ
                            sara<sic ana="letters are illegible"/>bhiḥ piṭakābhiś ca
                        pīḍitaṃ | yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.14"> māṃsadoṣeṇa jānīyāda<lb n="3"/>rbbudam
                        mānsasaṃbhavaṃ | śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.15"> vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak
                        | vidradhiḥ sannipātena yathokta<sic ana="unclear symbol"/><lb
                            n="4"/>m abhinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.16"> kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni savi<sic
                            ana="unclear                             symbol"/>ṣāṇi vā |
                        pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.17"> kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya <lb
                            n="5"/> dehinaḥ | sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.18"> tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ
                        smṛtaḥ | vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ <lb
                            n="6"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.trailer">iti śūkadoṣanidāne caturddaśamaḥ || </l>
                </div>


                <div n="15" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.15.1"> athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.15.3"> patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir
                        abhighātaviśeṣaiḥ | <pb n="153r" facs="156"/><lb n="1"
                        />anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.4"> ta<unclear>tra</unclear>
                        bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate |
                        sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ
                            dvādaśavi<lb n="2"/>dhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.5"> tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam
                        viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.6"> prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā<sic
                            ana="unclear symbol"/>
                        <lb n="3"/> sparśāsahatv<unclear>āñ ce</unclear>ti | sāmānyataḥ
                        sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.7"> vaiśeṣikaṃ tūtpi<unclear>ṣṭe</unclear>
                        saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau
                        bhavati | <lb n="4"/> viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ
                        sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād
                        viṣamāṅgatā <unclear>ve</unclear>danā ca | avakṣipte
                            sandhiviśleṣastī<lb n="5"/>vrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ
                            sandhdha<sic
                            ana="the little vertical line after sthn seems to be faded away"
                            >sthno</sic>ratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv
                        ekāsthipārśvagamanam atyartham iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.8"> kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam
                            va<unclear>kṣyā</unclear>maḥ || <lb n="6"/> karkkaṭakam
                        aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam
                        asthicchalli<unclear>tā</unclear>kāṇḍabhagnam atipātitam
                        majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.9"> śvayathubāhulyam avapīḍyamāne <pb n="153v"
                            facs="157"/><lb n="1"/>śabdaḥ srastāṅgatā
                        vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.10"> viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi
                            ma<unclear>dhye</unclear> bhagnaṃ granthirivonnataṃ
                        karkkaṭakaṃ <lb n="2"/>|| aśvakarṇṇavad
                            udgata<unclear>ma</unclear>śvakarṇṇaṃ ||
                        śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam
                        alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalita<lb n="3"
                        />kannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam
                        asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ ||
                        asthima<unclear>dhya</unclear>praviṣṭātipātitasaṃjñaḥ ||
                        kṣatabhagnam unna<unclear>hya</unclear>mānam ajjammajjā<lb n="4"
                        />nugataṃ || ā<unclear>bhu</unclear>gnam iva yad vimuktāsthi tad
                        vakran nāma || a<sic ana="unclear symbol"/>nyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ
                        chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam
                        ivādhmātam vipu<lb n="5"/>laikadā
                            <unclear>vi</unclear>sphā<unclear>ṭi</unclear>tan nāma || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.11"> teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni
                        kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ
                        kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ <unclear>sa</unclear>vraṇā<sic
                            ana="perhaps the visarga is cancelled                             later"
                            >ḥ</sic>
                        <lb n="6"/> niḥsandhyupagatāni ce<unclear>ti</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.12"> bhavati cātra ||
                        bhinna<unclear>ṅ</unclear>kapālaṃ ka<unclear>ṭyāṃ</unclear> tu
                        sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta
                        vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.13"> asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cū<sic
                            ana="unclear symbol"/><pb n="154r" facs="157"/><lb n="1"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>rṇ<unclear>ṇi</unclear>tañ ca
                        yat || bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.14cd"> samyaksandhitam apy
                        asthidurnnikṣeptanibandhanāt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15ab"> saṃkṣobhād vāpi yad gacchet <lb n="2"/>
                        vikriyāntam api varjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.16cd"> taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.17"> kapālān vibhajyante
                        s<unclear>phu</unclear>llanti rucakāni tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.15.trailer">iti bhagnanidāne pañcada<lb n="3"/>śamaḥ
                        || </l>


                </div>


                <div n="16" type="adhyāya">


                    <l xml:id="SS.2.16.1">athāto mukharoganidānam vyākhyāsyā<cb/>maḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.16.3">mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv
                        āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni<lb n="4"/> dantā
                        jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ
                        ||<cb/>pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ ||
                        navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sa<lb n="5"/>rvveṣv
                        āyataneṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.4">tatroṣṭhe prakopād
                            vātapittakaphasannipāta<unclear>rakta</unclear><cb/>mānsamedo
                        'bhighātanimittāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.5">karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau
                        | dālyete pari<lb n="6"/>poṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.6"> cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
                        sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.7">savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir aveda<pb
                            n="154v" facs="158"/><lb n="1"/>nau | bhavatas tu kaphādoṣṭhau
                        picchilau śītalau gurū || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.8">sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca
                        | sannipātena vijñeyāv anekapi<unclear>ḍa</unclear>kācitau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.9">kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭa<lb n="2"/>kābhir
                        nnipīḍitau | raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitapra<cb/>bhau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.10">gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau
                        | jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhā<lb n="3"/>t || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11ab">sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā
                            kaṇ<unclear>ḍu</unclear>rau gurū |</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.12ab">oṣṭhauparya<cb/>vadīryete poṭyete
                        cābhighātataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11cd">acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato
                        bhṛśaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11.add">dantacchadāva<lb n="4"/>dīryete poṭyete
                            cāsakṛt<unclear>pu</unclear>naḥ ||
                        <caesura/>
                         tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutva<cb/>m upagacchati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.13">dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo
                        dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ parida<lb n="5"/>raḥ | upakuśaḥ |
                        dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ |
                            <cb/>nā<unclear>ḍya</unclear>ḥ pañceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.14">śoṇitaṃ dantave<sic
                            ana="The mātrā of e is very faint">ṣṭe</sic>bhyo yasyākasmāt
                        pravarttate | durggandhī nisakṛṣṇāni prakledī<lb n="6"/>ni mṛdūni
                        ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.15">dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
                        śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.16">dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā <pb
                            n="155r" facs="158"/><lb n="1"/>sahaḥ | dantapuppuṭako nāma
                        savyādhiḥ kapharaktajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.17">sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
                        dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.18">śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān<lb n="2"/>
                        kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāma<cb/>taḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.19">dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.20">yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃ<lb
                            n="3"/>jñitaḥ || dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt
                        | <cb/>
                    </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.21">pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ
                        || veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalanti<lb n="4"/>ca| dāhena
                        veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.22">aghaṭṭitāḥ <cb/> prasravanti śoṇitam
                        mandavedanāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.23">yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
                            ghṛṣṭe<lb n="5"/>ṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.24">bhavanti dantāś ca ca<cb/>lāḥ
                        savaidarbbhā'bhighātajaḥ || mārutenādhiko danto jāyate
                        tīvravedanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.25">khalivarddhanasaṃ<unclear>jño </unclear><lb
                            n="6"/>sau jāter ukca praśāmyati || hānavye paścime dante
                        mahāśophomahārujaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.26">lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
                            <pb n="155v" facs="159"/><lb n="1"/>dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca
                        jñeyā yathoditāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.2.16.27">dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo
                        bhañjanakaḥ | <lb n="2"/> dantaśarkkarā | kapālikā |
                            <unclear>śyā</unclear>vadantaḥ | hanur mmokṣaś ce<cb/>ti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.28">dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
                        dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittaja<lb n="3"/>ḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.29">kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ
                        | animi<cb/>ttarujovātātsajñe<unclear>ya</unclear>ḥ krimidantakaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.30">śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
                        yasya tad danta<lb n="4"/>harṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.31">vaktram vakram bhaved yasya da<cb/>ntabhaṅgaś
                        ca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.32">śarkkar eva sthirībhūto malo dante<lb n="5"/>ṣu
                        yasya vai | sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.33">ka<cb/>pāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva
                        śarkkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.34">asṛ<lb n="6"/>ṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv
                        aśeṣataḥ | śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.35">vātena tais tair bbhāvaiś ca
                        hanusandhivisaṅgataḥ | hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhi<pb n="156r"
                            facs="159"/><lb n="1"/>r ardditalakṣaṇaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.36">jihvāgatās tu | kaṇṭakās trividhās tribhir
                            ddoṣai<unclear>ra</unclear>lāsa upajihvā ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.37">jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca
                        śākacchadanaprakāśā | pittātsadāhair anucī<lb n="2"/>yate ca
                        dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca || kaphena gurvvī bahalā
                        ci<cb/>tā ca mā<unclear>n</unclear>sāṅkuraiḥ
                            śālmalikaṇṭa<unclear>kau</unclear><sic
                            ana="The mātrā of ai is unclear">bhai</sic>bhaiḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.38">adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so
                            'lāsasaṃjñaḥ<lb n="3"/>kapharaktamūrttiḥ || jihvāṃ sa tu
                        stambhayate pravṛddho mūle ca ji<cb/>hvā bhṛśam eti pākaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.39">jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya jātaḥ
                        kapharaktamūlaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.39a">lālā<lb n="4"/>karaḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ
                        sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ | <cb/> | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.40">tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ
                        kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu pu<lb n="5"/>ppuṭakaḥ
                        | tāluśoṣaḥ | tālupāka iti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.41">kaphāsṛgbhyāntālu<cb/>mūlātpravṛddho dīrghaḥ
                        śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim
                        vaidyā <lb n="6"/>galaśu<unclear>ṇḍe</unclear>ti nāmnā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.42">śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ
                        tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras
                        tīvra ruk ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.43">kūrmmonnato vedanā'<pb n="156v" facs="160"
                        />śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran
                        tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ
                            proktali<unclear>ṃ</unclear>gaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.44">māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto
                        vaidyair mmāṃsa<lb n="2"/>saṃghāta eṣaḥ ||
                            aru<unclear>kchi</unclear>raḥ kolamātraḥ kaphena
                        samedasāpu<cb/>ppuṭas tāludeśe | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.45">śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś
                            caivogra<unclear>stā</unclear>luśoṣo 'nilāt tu ||<lb n="3"/>
                        pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam
                        vada<cb/>nti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.46">kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca |
                        kaṇṭhaśālūkam adhijihvā<unclear>ṃ</unclear> valayaḥ | alāsaḥ |
                            ekavṛnda<lb n="4"/>ḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ |
                        galaughaḥ | svaraghnaḥ | <cb/> māṃsatānovicāriś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.47">gale 'nila<unclear>ḥ</unclear> pittakaphau tu
                        mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ<lb n="5"/> |
                            ga<unclear>lo</unclear>pasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas
                        unvyādhir ayaṃ hi <cb/> rohiṇī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.48">jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ
                        kaṇṭhanirodhinīyā | tāṃ rohiṇīm vātakṛ<lb n="6"/>tām vadanti
                        tisraś ca tā<unclear>s</unclear>tvād ita eva kṛcchrā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.49">kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā
                        pittanimittajā tu | sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā
                        kaphasaṃbhavā sā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.50"><pb n="157r" facs="160"/><lb n="1"
                        />gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
                        sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.51">kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir
                            gale<lb n="2"/>ka<unclear>ṇṭa</unclear>kaśūkabhūtaḥ | kharaḥ
                        sthiraḥ śastranipātasādhyas tat
                        ka<unclear>ṇṭa</unclear><cb/>śālūkam iti bruvanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.52">jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu
                        jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ | jñeyo 'dhi<lb n="3"/>jihvā khalu
                        roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.53">balāsa e<cb/>vāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty
                        annagatin nivā<unclear>rya</unclear>|taṃ
                        sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam va<lb n="4"
                        />danti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.54">gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau
                        śvāsaru<cb/>jopapannaṃ | marmmacchidan dustaram etad āhur
                        alāsasaṃjñan nipuṇādhikāraṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.55">vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sa<lb n="5"/>dāhaḥ
                            sa<unclear>ka</unclear>kaṇḍuro 'pā<unclear>vya</unclear>gururm
                        mṛduś ca | nāmnaikavṛndaḥ parikī<cb/>rtyate 'sau vyādhir
                        bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.56">sa<unclear>mu</unclear>nnatamvṛttam
                        amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti<lb n="6"/> | tac cāpi
                        pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.57">varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram
                        piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti <pb
                            n="157v" facs="161"/><lb n="1"/>śataghnirūpā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.58">granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro
                            'lparu<unclear>kya</unclear>ḥ kaphapittamūrttiḥ | yo lakṣyate
                        raktam ivāsravaś ca saśasrasā<unclear>dhdha</unclear>s tu
                        gilāyusaṃjñaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.59">sarvvaṅgalaṃ vyāpya sa<lb n="2"/>mutthito yaḥ
                        śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā | sa sarvvadoṣai<cb/>r
                        ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.60">śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vā<lb
                            n="3"/>yugater nnihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale
                        galaugha<cb/>ḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.61">yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ
                        śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadi<lb n="4"/>ṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ
                        sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.62">pratā<cb/>navān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
                        galoparodhān kurute krameṇa | sa mānsatān eti bibhartti
                            saṃjñāprāṇa<lb n="5"/>praṇutsarvvakṛto vikāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.63">sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram anta<cb/>rggale
                        pūtiviśīrṇṇamānsaṃ | pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt
                        sa tu yena śete || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.64"><lb n="6"/>sa<unclear>rvva</unclear>sarās tu
                        vātapittakaphanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.65">sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ
                        sarvvasaraḥ savātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītaiḥr
                        yasyācitaṃ cāpi sapittako<milestone facs="dscn3135  fol 157.jpg"
                            unit="jpeg"/><pb facs="161" n="158r"/><lb n="1"/>pāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66ab">avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi
                        sa vai kaphena || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.trailer">|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add1"> granththyapacyarbbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca
                            ślī<lb n="2"/>padaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭsmṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add2">sūtre pradi<cb/>ṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan
                        nidānam bhavatīti yac ca |
                        <caesura/>
                         savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat ka<lb n="3"
                        />thitaṃ hitāya ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.trailer">samāptan nidānasthānam || ||</l>

                    <milestone facs="dscn3135  fol 157.jpg" n="158r3" unit="folio"/>

                </div>
            </div>

        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/nak_5-333_manifest.json"
        />
    </facsimile>

</TEI>
<!-- MS folia 124-158 -->
