<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>MS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>National Archives of Kathmandu<ptr
                                target="https://www.klib.gov.np/"/></institution>
                        <idno>1-1079</idno>
                        <idno type="siglum">N</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <title type="commentary" xml:lang="sa">[title of
                                commentary]</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->
                            <textLang mainLang="sa-Newa">[Sanskrit in Nepalese
                                script.]</textLang>
                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="paper"
                                ><!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. --><!-- the following <foliation> tags are examples --></supportDesc>
                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="script-na-ṇa">
                                <foreign xml:lang="sa">na</foreign> and <foreign
                                    xml:lang="sa">ṇa</foreign> not distinguished. </scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa"
                                    >śa</foreign> and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign>
                                not always distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="savarna-nasals">Ignore differences
                                between, for example, <foreign xml:lang="sa">-aṃ
                                    tri-</foreign> and <foreign xml:lang="sa">-an
                                    tri-</foreign> etc. See <link
                                    target="https://github.com/chchch/upama/issues/94"
                                /></scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                            <origPlace xml:lang="en">Nepal</origPlace>
                        </origin>
                        <provenance>[record of ownership]</provenance>
                        <acquisition>[how it was acquired]</acquisition>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2023-04-19" who="Dominik Wujastyk"> Started the file.</change>
            <change when="2023-04-19" who="Madhusudana Rimal">Added 2.2</change>
            <change when="2023-04-27" who="Madhusudana Rimal">Added 2.1</change>
            <change when="2023-04-29" who="Vandana Lele">Added 2.3</change>
            <change when="2023-05-02" who="Harshal Bhatt">Added 2.4 and 2.5</change>
            <change when="2023-04-30" who="Madhusudan Rimal"> Added 2.6</change>
            <change when="2023-05-06" who="Vandana Lele">Added 2.9</change>
            <change when="2023-04-12" who="Harshal Bhatt">Added 2.10</change>
            <change when="2023-05-08" who="Deepro Chakraborty">Added 2.12</change>
            <change when="2023-05-10" who="Jane Allred">Added 2.07</change>
            <change when="2023-05-10" who="Jane Allred">Added 2.08</change>
            <change when="2023-05-10" who="Madhusudan Rimal">Added 2.11</change>
            <change when="2023-05-11" who="Deepro Chakraborty">Added 2.15</change>
            <change when="2023-05-14" who="Harshal Bhatt">Added 2.14</change>
            <change when="2023-05-17" who="Madhusudan Rimal">Added 2.16</change>
            <change when="2023-05-20" who="Vandana Lele">Added 2.13</change>
            <change when="2025-01-15" who="Deepro Chakraborty">fixed certain xml
                ids</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>

            <change when="2026-03-25" who="Dominik Wujastyk">Adding page-begin markers
                with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
			  			       <change when="2026-04-07" who="Dominik Wujastyk">Completed adding and checking page-begin pb elements
                with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>

            <div n="2" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">
                    <milestone facs="A 1267_11_53.jpg top" n="51v:3" unit="page"/>

                    <pb facs="54" n="51v, upper, line 3" cert="high"/>


                    <l xml:id="SS.2.1.1"> athāto vā<cb n="1"/>tavyādhinidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.3"> dhanvantarir dharmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavañ
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.4"> vāyo<cb n="1"/>ḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca
                        bhūpate |
                        <caesura/>
                         sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.5"> tasya tad vacanaṃ śrutvā jagā<lb n="4"/>da
                        bhagavāṃn ṛṣiḥ |
                        <caesura/>
                         svayambhūr eṣa bhagavāṃ vāyur ity abhiśabditaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.6"> svātantryān nityabhāvāc ca sarvagatvāt tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         sa<cb/>rveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.7"> sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         avyakto vyaktakarmā ca śīto rokṣo laghu<cb n="2"/>ś caraḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.8">
                        <sic>tiyaggo</sic> dviguṇaś caiva rasa<pc> </pc>vahula eva ca |
                        <caesura/>
                         acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭa || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.9"> ā<lb n="5"/>śu<del>kī</del>kārī muhuścārī
                        pakvādhānagudālayaḥ ||
                        <caesura/>
                         dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.10"> indriyārthopasa<cb n="2"/>mpattir
                            doṣadhātvagni<pc> </pc>sāmyatāṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāṇām anulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.11"> yathāgniḥ pañcadhā bhinno
                        nāmasthānātmakarmabhiḥ
                        <caesura/>
                         bhinno<cb n="3"/>nilas tasthā hy eko nāmasthānokriyāmayaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.12"> prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sthānasthā mā<lb n="6"/>rutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ<unclear/>
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.13"> yo nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
                        <caesura/>
                         sonnam praveśa<cb n="2"/>yaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalamvate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.14"> prāyaśaḥ kuruteś cāpi hikkāśvāsādikāṃ gadān |
                        <caesura/>
                         udāno nāma yo<unclear>r hy ū</unclear>rdhvam upaiti pavanotta<cb
                            n="3"/>maḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.15"> tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate |
                        <caesura/>
                         ūrdhvajatrugatān rogāṅ karoti ca viśeṣataḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.1.16"> āma<lb n="7"/>pakvāśayacaraḥ samāno
                        gnisahāyavān ||
                        <caesura/>
                         annam pacati tajjāṃś ca bhāvām pravivinakti
                            <unclear>saḥ</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.17"> gu<unclear/><cb n="2"/>lmāgni<pc
                        > </pc>saṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
                        <caesura/>
                         kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.18"> svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvva<cb n="3"/>thā
                        ceṣṭayaty api |
                        <caesura/>
                         kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān || </l>


                    <!-- misplaced folio -->

                    <l xml:id="SS.2.1.19">pakvādhānālayo pānaḥ kāle karṣa<del>ya</del>ti
                            <milestone facs="A 1267_11_52.jpg bottom" unit="jpeg"/>cāpy
                        adhaḥ |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.20">kruddhaś ca kurute rogāṃ ghorāṃ vastigudāśrayān
                        |
                        <caesura/>
                         śukradoṣā pra<cb n="2"/>mehāś ca vyānāpānapradoṣajā||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab"> yugapat kupitāś cāpi deham bhindyur asaṃśayam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab.1"><metamark function="section_divider"
                            >0</metamark> ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21cd"> ataḥ sarvāṃ pravākṣyāmi nānā<pc
                                > </pc>sth<subst><del>i</del><add>ā</add></subst>nāntarāsritāṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.22">bahu<cb n="3"/>saḥ kupito vāyur vikāraṃ kurute
                        hi yān ||
                        <caesura/>
                         vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.23">mohām mūrcchā pipāsā<lb n="2"/>s ca hṛdgrahaṃ
                        pārśvavedanaṃ ||
                        <caesura/>
                         pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlāṃ dhmāno karoti ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.24">kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
                        <caesura/>
                         srotrā<cb n="2"/>diṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25abc">vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ supti
                        cumucumāyanaṃ ||
                        <caesura/>
                         tvakstho nistodanaṃ granthī </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.26bcd"> saṃrujām māṃsasaṃsritaḥ |
                        <caesura/>
                         ta<cb n="3"/>thā medasritaḥ kuryād granthī mandarujo vraṇān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.27">kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         snāyuprāptaḥ<lb n="3"/> snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.28">hasti sandhigatas sandhī śūlaśophau karoti ca |
                        <caesura/>
                         asthibheda praśoṣaś ca kuryā<cb n="2"/>c chūlaś ca
                            ta<unclear>tkṛ</unclear>taḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.29">tathā majjagate <unclear>ruk ca</unclear> na
                        kadācit praśāmyati |
                        <caesura/>
                         apravṛttiṃ pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.30">hastapādasirodhātū ta<cb n="3"/>thā sañcarati
                        kramāt |
                        <caesura/>
                         vyāpnuyād vākhilan dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.31">stambhaṇākṣepaṇa<pc> </pc>svāpa<pc
                            > </pc>śopha<pc> </pc>śūlāṃ<lb n="4"/>ś ca sarvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sthānesūkteṣu sammiśraḥ sammiśrā kurute rujāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.32ab">kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadāṃ
                            vahūn<cb n="2"/>|</l>


                    <l xml:id="SS.2.1.34cd">prāṇe pittāvṛte cchardir dāha<del>ā</del>ś
                        caivopajāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.35">daurvalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte
                        |
                        <caesura/>
                         udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamā<cb n="3"/>||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.36">asvedaharṣo mandāgniḥ <subst><del><unclear
                                    extent="8" reason="overwritten" unit="char"
                                /></del><add>śītatā ca kaphāvṛte</add></subst> |
                        <caesura/>
                         sveda<pc> </pc>dāhoṣṇa<pc> </pc>mūrcchā syuḥ samāne pittasaṃyute
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.37">kaphena saṃ<lb n="5"/>saṃgo viṭmūtre gātraharṣaś
                        ca jāyate |
                        <caesura/>
                         apāne pittayukte tu dāhauṣṇo raktamūtratā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.38">adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā<cb n="2"/>ca
                        kaphāvṛte |
                        <caesura/>
                         vyāne pittāvṛtte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.39.1"><add>stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ
                            kaphāvṛte |</add></l>

                    <l xml:id="SS.2.1.40">prāyaśaḥ sukumārāṇā<cb n="3"/>m
                        mithyāhāravihāriṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         doṣādhva<pc> </pc>madyapramadā<pc> </pc>vyāyāmaiś ca
                            prapī<unclear>ḍi</unclear>tāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.41">ṛtudeśa<pc> </pc>viparyāsād asā<lb n="6"
                        />tmyānāñ ca bhojanāt || sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktaṃ
                        prakupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.42">hastyaśvoṣṭrair gacchato nyaiś ca vāyuḥ ko<cb
                            n="2"/>po yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇāmvla<pc> </pc>kṣāra<pc> </pc>śākādi<pc> </pc>bhaujyais
                        santāpādyair <unclear>bhū</unclear>ya āsevitaiś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43abc">śīghraṃ raktaṃ vidravaty āśu tac ca vā<cb
                            n="3"/>yor mārgaṃ saṃruṇadhy āśu yātaḥ |
                        <caesura/>
                         kruddho tyartham mārgarodhād vipannas</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.44">tat sampṛktam vāyunā dūṣitena || tatprāva<lb
                            n="7"/>lyād ucyate vātaraktaṃ
                        <caesura/>
                         tadvat pitta dūṣitenāsṛjāktaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.45">asparśe<unclear>cchā</unclear>todabhedapraśoṣau
                        svāpopetau vāta<cb n="2"/>raktena pādau |
                        <caesura/>
                         pittāsṛgbhyām bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū
                        ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.46">kaṇḍūmantau svetaśītau
                            sa<unclear>śothau</unclear> pīnastavdhau śleṣma<cb n="3"
                                />du<subst><add>ṣṭo</add><del cert="low"
                            >ṣṭau</del></subst> tu ra<subst><add>kto</add><del cert="low"
                                >ktau</del></subst> | |
                        <caesura/>
                         sarvve duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ ||
                        <caesura/>
                         svaṃ svaṃ liṅgaṃ pādayor darśayanti ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.48">pādayor mūlam ā<milestone
                            facs="A 1267_11_53.jpg_lower" unit="jpeg"/><pb facs="54"
                            n="52r"/><milestone facs="A45-05+73274+054.jpg, lower"
                            unit="jpeg"
                            ana="theprevious folio is transcribed at the end of the file nak_1-1079_sutrasthana-32-end.txt"
                        />sthāya kadācid dhastayor api |
                        <caesura/>
                         ākhād viṣam iva kru<unclear>ddhas ta </unclear>deham anusarpati
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.49ab"> ajā<unclear>ntu</unclear>sphuṭitaṃ yac ca
                        prabhinnam prasrutañ ca ya<cb n="2"/>t | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50ab"> vātaraktam asādhyan tad yāpyan
                                samvatsaromi<subst><del>taḥ</del><add>taṃ</add>
                        </subst>||</l>



                    <l xml:id="SS.2.1.50cd"> yadā tu dharmanīḥ sarvāḥ kupite bhyeti
                        mārutaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.51">tadākṣipaty āśu muhur muhu deham mu<cb n="3"
                        />huścaraḥ ||
                        <caesura/>
                         muhur muhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.1.52"> yato patāmyate tyartham ato jñeyo patānakaḥ ||
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>kaphanvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.53ab"> sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.54"> dhanutulyan named yas tu<cb n="2"/> sa
                            dha<sic>nutambha</sic>sañjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         aṅgulīgulpha<pc> </pc>jaṭhara<pc> </pc>hṛdvakṣogala<pc> </pc>saṃśritaṃḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.55"> snāyupratāna<subst><del>ni</del><add>n
                            a</add></subst>nilo yadākṣipati vegavān |
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhākṣastavdhahanur bhagna<cb n="3"/>pārśvaḥ kaphaṃ vaman || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.56"> abhyantaraṃ dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         tadā so bhyantarāyāṃmaṃ kurute māruto valī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.57">
                        <lb n="3"/>vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
                        <caesura/>
                         tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur
                        vakṣaḥka<unclear/>yūrubhañjana<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.58"> kaphapittānvito <cb n="2"/> vāyur vāyur eva ca
                        kevalaḥ |
                        <caesura/>
                         kuryā<sic>t vā</sic>kṣepakam tv anyañ caturtham abhighātajaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.59"> garbhapātanimittaś ca śoṇitāti sravāc ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         abhighātanimi<cb n="3"/>ttaś ca na sidhyaty apatānakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.60"> adhogamāś cordhvagaś ca tiryagāś cānilo valī |
                        <caesura/>
                         yadātyartham prakupito dhamanīḥ <lb n="4"/> pratipadyate || </l>



                    <l xml:id="SS.2.1.61"> tadānyatarapakṣasya sandhivandhān yamokṣayan |
                        <caesura/>
                         hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātaṃ
                                bhiṣagv<subst><del>ā</del><add>a</add></subst>rāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.62"> ta<cb n="2"/>sya kṛtsnaṃ śarīrārddham
                        akarmaṇyam acetanaṃ |
                        <caesura/>
                         tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.32cd"> dāhasantāpamūrcchā syur vāyau pittasamanvite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.33ab"> saityaśophagu<cb n="3"/>rutvañ ca tasminn eva
                        kaphānvite || </l>



                    <l xml:id="SS.2.1.63"> śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam
                        viduḥ |
                        <caesura/>
                         sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣaya<lb n="5"/>hetukaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.64">
                        <unclear/>garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣv a<subst>
                            <add place="margin-lower">sṛk</add>
                        </subst>śrute |
                        <caesura/>
                         pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.68cdef"> uccair vyāha<cb n="2"/>rato tyarthaṃ
                        khādataḥ kaṭhināni vā ||
                        <caesura/>
                         hasato jṛmbhato bhārāt <unclear reason="scribal correction"
                            >śayanād</unclear> viṣamād api || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.69cd"> arddayitvānilo vakram arditañ janayaty ataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.70"> vakrībha<cb n="3"/>vati vaktrārdhaṃ grīvā cāpy
                        apavartate ||
                        <caesura/>
                         śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāñ ca vaikṛtaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.71ab"> grīvācivukadantānāṃ tasmi<lb n="6"/>n pārśve
                        ca vedanā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.72cd"> tam arditam iti prāhur vyādhivicakṣaṇāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.73"> kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvya<cb n="2"
                        />ktabhāṣiṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         na sidhyaty arditaṃ vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.74"> pārṣṇipratyaṅgulīnā <unclear>yāṅ</unclear>
                        kaṇḍarā yānilārditā ||
                        <caesura/>
                         sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhra<cb n="3"/>sīti ca sā smṛtāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.75"> talam pratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         vāhvoḥ karmakṣayakarī
                            viśva<subst><del>ñja</del><add>ñcī</add></subst>tī<lb n="7"/>
                        hi socyate | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.76"> vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ ||
                        <caesura/>
                         jñeyaḥ <unclear>kro</unclear>ṣṭu<unclear>ka</unclear>śīrṣeti
                        sthūlaḥ kroṣṭuka<cb n="2"/>śīrṣavat | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.77"> vāyuḥ kaṭyāśritas sakthnaḥ kaṇṭharām ākṣiped
                        yadā ||
                        <caesura/>
                         khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.78"> prakāman vepa<cb n="3"/>te jantuḥ khaṃjanniva
                        ca gacchati ||
                        <caesura/>
                         kalāyakhanjaṃ tam vidyān muktasandhiprabandhanaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.79"> nyaste tu viṣame pāde ru<milestone
                            facs="A 1267_11_54.jpg_top" unit="jpeg"/><pb facs="55" n="52v"
                        />jaṃ kuryāt samīraṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         vātakaṇṭhakaḥ ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.80"> pādayoḥ kurute dāhaṃ pittasṛksahito nilaḥ ||
                        <caesura/>
                         vi<cb n="2"/>śeṣatas caṃkramataḥ pādadāhan tam ādiśet | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.81"> hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau ||
                        <caesura/>
                         pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.82"> aṃ<cb n="3"/>sadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty
                        ansavandhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavā<unclear>ha</unclear>kaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.83"> yadā śabdavaha<lb n="2"/>m vāyuḥ srotra āvṛtya
                        tiṣṭhati ||
                        <caesura/>
                         śuddhaśleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.85"> āvṛtya vāyum sakapho dhamanīḥ <cb n="2"/>
                        śabdavāhinīḥ ||
                        <caesura/>
                         narāṃ karoty
                        akri<choice><orig>yā</orig><corr>ya</corr></choice>kām
                            mūka<pc> </pc>minmira<pc> </pc>
                        <subst><add place="margin-lower" hand="m.sec.">ga<metamark
                                    ana="line number  for correction"
                            >2</metamark></add></subst>dgadāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.84"> śiro<pc> </pc>grīva<pc> </pc>ha<del>tu</del>nuḥ
                            saṃkhai<add hand="m.sec.">ḥ</add> yasya bhindati vānilaḥ |<cb/>
                        <caesura/>
                         karṇṇayoḥ kurute<cb/> śūlaṃ karṇṇaśūla sa ucyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.86"> adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||
                        <caesura/>
                         bhindatīva gudopasthaisā<lb n="3"/> tūnī nāma nāmataḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.87"> gudopasthotthitā saiva pratilomaṃ pradhāvitāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnī<cb n="2"/>ti sā smṛtāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.88"> sāṭopam atyugrarujaṃ ādhmānam udaraṃ bhṛṣaṃ ||
                        <caesura/>
                         ādhmānan tam vijānīyād ghoraṃ vātanirodhajaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.89"> vimuktapārśvahṛda<cb n="3"/>yaṃ tad
                        evāmāśayotthitaṃ ||
                        <caesura/>
                         pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.90"> nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcā<lb n="4"/>rī
                        yadi vā'calaḥ
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlā<subst><add place="line-bottom"
                            >vaṃ<unclear/></add></subst> ghana granthi ūrdhvam āyatam
                        unnataṃ ||
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmārgāvarodhinī<cb n="2"/>ṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.91"> etām eva rujāyuktāṃ vāta<pc> </pc>viṭ<pc
                        > </pc>mūtrarodhinīṃ ||
                        <caesura/>
                         pratyaṣṭhīlam iti vadej jaṭhare tiryagutthitām </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.trailer"> iti || nidāne || 1 || || ❈ || </l>

                </div>



                <div n="2" type="adhyāya">

                    <milestone facs="A 1267_11_54.jpg top" n="52v" unit="jpeg"/>
                    <pb facs="55" n="52v, line 4"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.1"> athātorśa<cb n="3"/>sān nidāṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.2.2.3"> ṣaḍarṣāṃsi bhavanti
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātas sahajāni ceti <lb n="5"/> | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.4"> tatrānātmavatāṃ yathoktair prakopanair prakupitā
                        doṣās ekaikaśaḥ <unclear atMost="2"/>śaḥ sa<subst>
                            <add place="under">ma</add>
                        </subst>stāḥ śoṇitasahitā vā ya<g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb n="1"/>thoktaṃ prasṛtāḥ viṣesato mandāgnaṃḥ pradhānadhamanīr
                        anuprapadhyādho gatvā gudamā gamya pradūṣya gudāvalīr māṃsaprarohā
                        <unclear/> ja<cb n="2"/>nayanti tāny arṣāsīty ācakṣate | </l>


                    <l n="SS.2.2.5"> tatra <unclear/>lāntraprativaddham arddhapaṃcāṅgulaṅ
                        gudam āhus tasmin valayastisrodhya<lb n="6"
                        />rddhāṅgulāntarasambhūtāḥ | pravāhaṇī visṛjanī samvaraṇī ceti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.6ef"> romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭha | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.7"> pratha<cb n="1"/>mā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.8"> teṣān tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi | anne na
                        śraddhā kṛcchāt pakti<unclear/>kā<unclear/> viṣṭambhaḥ ||
                        sakthisadanam āṭopaḥ <cb n="2"/> kārśyam udgāravāhulyam
                        akṣṇośvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ
                        | kadācit candrā <lb n="7"/> valahānir indriyadaurvalyaṃ ceti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.9"> jāteṣv etān eva liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.10"> tatra mārutāt pariśuṣkā<cb n="1"/>ruṇavarṇāni viṣa<subst>
                            <add place="margin-lower">ma</add>
                        </subst>dhyāmāni kadamvapuṣpatuṇḍikerikānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni
                        tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | <cb n="2"/>
                        kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya
                        tan nimittān eva kṛṣṇanakhanayanavada<milestone
                            facs="A 1267_11_54.jpg bottom" unit="jpeg"/><pb facs="55"
                            n="53r"/>namūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.11"> pi<unclear atLeast="2"/>nīlāgrāṇi
                            <unclear>ma</unclear>nūni visarppīṇi pītāvabhāsāni yakṛt
                            prakā<cb n="1"/>śāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni
                        jalaukovakra sadṛśāni praklinnāni bhavanti | tair upadrutaḥ
                        sadāhaṃ sarudhiram avipakvam atisā<cb n="2"/>ryate |
                        dāhajvarapipāsāmūrchyopadravā bhavanti | tan nisi<unclear/>ny eva
                            pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣarvarṇṇapuru<lb n="2"/>ṣo
                        bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.12"> śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
                        snigdhāni pāṃḍūni mulāvatā<unclear/>ni karīrapaṇasāsthigo<cb n="1"
                        />stanākārāṇi | na bhidyante na sravanti ca kaṇḍavahulāni ca
                        bhavanti | tair upadrutaḥ | saśleṣmakam analpamāṃsavasāmedāprakāśa<subst>
                            <del/>
                        </subst>matisāryate | <cb n="2"/> śophaśīta<subst>
                            <del/>
                        </subst>jvarārocakāvipākaśirogauravagrātra sadanāni cāsya
                        tannimittāny eva śukle na nakhanayanavadanamū<lb n="3"
                        />trapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.13"> raktajāni tu
                        nyagrodhapramehavidru<unclear/>makākanantikaphasadṛśāḥ
                            pittalakṣa<cb n="1"/>ṇāni ceti | yadā tu
                        gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadātyarthan duṣṭam
                            <unclear>uśṇam</unclear>asṛk sahasā visṛjanti || tasya
                        cātipravṛttau śoṇitāti<cb n="2"/>yogopadravā <unclear atLeast="2"
                        /> bhavanti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.14"> sannipātajāni sarvvalakṣaṇayuktāni </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.15"> sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittā<lb n="4"/>ni |
                        teṣān doṣata eva prasādanan kartavya<unclear/> viśeṣaś cātra
                        durdarśanāni paruṇāṣāṇa pāṇḍūni dāruṇānyantar mukhā <cb n="1"/>ni
                        | tair upadrutaḥ kṛśolpabhuk śirāsannatagātrālpaprajaḥ | kṣīṇar
                        etāś ca bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.16"> śloka || vāhyamadhyamayo valyo pratikuryā<cb
                            n="2"/>d bhiṣagvaraḥ |
                        <caesura/>
                         valyām abhyantaro yān tu pratyākhyāyāvacen kriyā<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.17"> prakupitāsty doṣāḥ meḍhrum abhiprapannā māṃ<lb
                            n="5"/>saśoṇitapraduṣya kaṇḍūn janayanti tasmin kaṇḍūkṣatan
                        kṣate duṣṭaṃ māsa prarohāḥ picchilarudhirasrāviṇo jāya<cb n="1"
                        />nte kurcakinobhyantaram upapariṣṭhādvā | te tu sahaṃ
                        vināśayantyupaghnanti pumstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi
                        picchilāsrāviṇaḥ | cchatrā<cb n="2"/>kārāṃ prarohāṃ janayanti | te
                        tu yonim upaghnantyārtavaś ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārāṇāṃ
                        picchilaṃ <lb n="6"/> gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāṃ janayanti | ta
                        evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajana<cb n="1"
                        />yanti | tatra karṇṇajeṣu vādhiryaṃ śūlaḥ pūtikarṇṇatāś ca |
                        netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaś ca | grāṇajeṣu
                            pratiśyā<cb n="2"/>yotimātraṃ kṣavathuḥ | kṛcchrocchvāsita |
                        pūtināsya śiro <unclear atLeast="2"/> tu nāsika vākyaś ca bhavati
                        || vakreṣu <lb n="7"/> kaṇṭhāṣu tāluṣṭhanyatameṣu tair
                        gadgadavākyatā rasāvaroṇa mukharogāś ca bhavanti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.18"> vyānas tu praku<cb n="1"/>pitaḥ śleṣmāṇam
                        parigṛhya vahirdh-asthiraṃ kīlavadarśānti nirvartayatitaś
                        carmakīlasity ācakṣate || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.19">
                        <abbr>bha</abbr><ex>vanti cātra</ex> ||
                        <caesura/>
                         tasya todo<cb n="2"/>ṣa <unclear atLeast="1"/>ru<unclear
                            atLeast="1"/>m mārutenopajāyate |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ graṃthitatvaś ca nirdiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.20"> pittaśoṇitajarau<milestone
                            facs="A 1267_11_55.jpg" unit="jpeg"/><pb facs="56" n="53r"
                        />kṣyaṃ kṛṣṇatā ślakṣṇatā tathā |
                        <caesura/>
                         samudīrṇṇakharatvaś ca carmakīlasya lakṣaṇāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.21"> durnāsnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yat ca
                        samāsataḥ |
                        <caesura/>
                        <cb n="2"/>tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate cikitsakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.22"> arśaś su dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
                        <caesura/>
                         saṃsargan tam vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidha<unclear atLeast="2"
                            /><cb n="1"/>saḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.2.2.24"> sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet |
                        <caesura/>
                         valyaḥ sarvvā syū yeṣāṃ hi durnām abhir upadrutāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.25"> tais tu pratihi<lb n="2"/>to vāyurapānas
                        sannivartate | </l>


                    <l xml:id="SS.2.2.26"> tato vyānena saṃgamya jyotir asya
                        pramarddatīti</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.trailer"> || 2 || ❈ || </l>

                </div>


                <div n="3" type="adhyāya">
                    <!-- 
(A) Missing verses:

2.3.2,   2.3.4 ab, 2.3.6,  2.3.7,  2.3.13,  2.3.14ab,  2.3.15,  2.3.16ab,  2.3.19,  2.3.21,  2.3.22ab,  2.3.28 and the ending paragraph.


(B) Additions:  

2.3.15a & 15b

(C) Special Notes:

2.3.4 cd is placed after 2.3.5

2.3.14cd is after 2.3.27

2.3.16cd is after 2.3.14cd

2.3.17 is after 2.3.16cd

2.3.27cd is after 2.3.17
-->

                    <milestone n="A 1267_11_55.jpg upper" unit="folio"/>
                    <pb facs="56" n="53v, line 2"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.1"> athāto śmarīṇā¦<cb n="1"/>n nidānaṃ <abbr
                            type="supension">vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.3.3"> catasro śmayo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vāto na
                        pittena śleṣmaṇā śukre<unclear>ṇe</unclear>ti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.3.5"> tatra jvaror <unclear>va</unclear>stipīḍārocaka
                        mūtrakṛcchrā bastisi<cb n="2"/>raśi ca vedanā
                            <unclear>śepasi</unclear> muṣkayoś ca bastgandhimūtrañ ca
                        sāmānyapūrvarūpaṃ sarvāsām eva
                            tatrāpa<unclear>thya</unclear>sevinaḥ<lb n="3"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.4"> śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭho nupraviṣya bastim aśmarīm
                        upajanayati || </l>




                    <l xml:id="SS.2.3.8"> tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyaśato
                            tya<unclear>rtha</unclear>m u<cb n="1"/>palipyādhaḥ
                        parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi |
                        tasya mūtrapratighātād dālabhyate bhidyate niśtudyata iva ca
                            basti<cb n="2"/> guruś ca bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā
                        mahatī kurkuṭāṇḍapratīmā <unclear>sa</unclear>dhuvarṇṇā bhā
                        bhavati | tāṃ śleṣmāśmarī<lb n="4"/>m iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.9"> pittayuktas tu śleṣmā saṅghātam upagamya
                        yathoktam parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro<cb
                            n="1"/> niruṇaddhi | tasya mūtrapatīghātā dūṣyate cūṣyate
                        pacyata iva bastir uṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā
                        pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapra<cb n="2"/>timā madhuvarṇṇābhā
                        bhavati tām <unclear>pa</unclear>tikīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.10"> vātayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya
                        yathoktām pa<lb n="5"/>rivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya
                        srotro niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati||
                            ta<unclear>dā</unclear>tya<cb n="1"/>rtham pīḍyamāno dantāṃ
                        khādati nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛ<unclear>dgā</unclear>ti
                            <unclear>gadha</unclear>yati vidahati | vātamūtrapurīṣa
                            <unclear>kra</unclear>cchratā ca bhavati | aśmarī cā<cb n="2"
                        />tra śyāsād viṣamā kharā<unclear extent="1" unit="char"
                            />ru<unclear extent="1" unit="char"/> kadambapuṣpavat
                        kaṇṭhakacitā bhavati tām vātikīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.11"> prāpaye<lb n="6"/><unclear>ṇai</unclear>tās
                        tisro śmaryo bhavanti |
                        divāsvapnasamaśanādhyasaraśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānān
                        teṣām eva<cb n="1"/>cālpabastikāyatvā<unclear>d
                        a</unclear>māṃsopacayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti |
                        mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.12"> maithunadbhi<cb n="2"/>ghātā śukram upasthitam
                            anirgacchata<unclear>nti</unclear> mārgagam anilo vigṛhya
                        vṛṣaṇayor antare saṃharati saṃ<unclear>hṛ</unclear>tya copaso<lb
                            n="7"/>ṣayati | sa mūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchram bastir
                        asivedanām erśām uṣṇayoś ca śvaya<unclear>thu</unclear>m
                            u<unclear>yo</unclear>dayati ni<cb n="1"/>pīḍitamātre ca
                            tasmiṃ<unclear>na va kāśa</unclear> pravilayam āpadyate || tāṃ
                        śukrāśmarīm iti vidyāt | </l>



                    <l xml:id="SS.2.3.7"> atha <unclear extent="1" unit="char"
                            />tār<unclear>śu</unclear> vedanā mūtradhārāsu
                            <unclear>śaṃ</unclear>gaḥ śa <cb n="2"/>rūdhiramūtravikirañ cā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.18"><unclear>sloka</unclear>
                        <caesura/>
                         nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavakṣa<unclear>ṃ</unclear>ṇasepasāṃ |
                        <caesura/>
                         ekadvāras <unclear>tanta</unclear>tvakko madhyai basti<milestone
                            facs="A 1267_11_55.jpg bottom" unit="jpeg"/><pb facs="56"
                            n="53v"/>r adhomukhaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.3.20"> alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir
                            āvṛta<del>ā</del>ḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrāśayo malādhāra <unclear>prā</unclear>ṇāyatanam uttamaḥ || </l>
                    <cb n="1"/>



                    <l xml:id="SS.2.3.22cd"> nāḍībhir ucanītasya mūtrasyāmāṣayāntarāt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.23"> jāgrataḥ svato vāpi sa niṣyande na
                            pū<unclear>rya</unclear>te ||
                        <caesura/>
                         āmukhāsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipū<cb n="2"
                            /><unclear>rya</unclear>te | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.24"> nave ghaṭo yathā viddhi bastir mūtrasya pūryate
                        ||
                        <caesura/>
                         etenaiva tu <unclear>ka</unclear>lpena vāta pittaṃ kapho pi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.25"> mūtrayuktam upa<lb n="2"/>snehā praviśya kurute
                        śmarīna ||
                        <caesura/>
                         apsu sva<unclear>cchā</unclear>sv api yathā nisiktāsu nave
                            śṛ<unclear>ṇau</unclear> bhavet</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.26"> kālāntarāt paṅkas tadva<unclear>da</unclear><cb
                            n="1"/>śmarīsaṃbhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         saṃhṛty āpo yathā divyāṃ mārute gniś ca vaidyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27ab"> tadvad valāsaṃ bastis tham ūṣmāṃ sahṛtya
                        sānilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.14cd"> sā bhinnamū<unclear>rti</unclear> vātena
                            sa<cb n="2"/><unclear>rka</unclear>rebhy abhidhīyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.16cd"> mūtraśrota prabhṛtā <unclear>caḥ</unclear>
                        saktāḥ kuryād upadravān | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.17"> daurbalya sadanaṃ kārśya kukṣiśūlamaro<lb n="3"
                        />cakaḥ |
                        <caesura/>
                         pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vami || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27cdef"> mārute vigu<unclear>ṇai</unclear> bastau
                        mūtra samya<unclear>ṅ na</unclear> vartate |
                        <caesura/>
                         vikārā vi<cb n="2"/>vidhāś cāpi pratilome bhavanti hītri || </l>


                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_55" unit="jpeg"/>
                    <pb facs="56" n="54r, line 3"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.1">athāto bhagandarāṇān nidānaṃ
                            <abbr>vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.4.3">vātapittaśleṣmasannipātāgantukani<cb n="2"
                        />mittāḥ | śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśamvūkāvarttonmārgiko
                        yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagarā bhavanti | te tu gu<lb n="4"
                            />davastibhagapradeśa<unclear>darpa</unclear>ṇād
                            bhaga<del>da</del>ndarā ity ucyate | abhinnās tu piḍakā
                        bhinnās tu <del><unclear>sa</unclear></del>bhagandarāḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.2.4.5">tatrāpathya<cb n="1"/>sevināṃ vāyuḥ | prakupitaḥ
                        sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule
                                dvya<del><unclear>dya</unclear></del>ṅgule tryaṅgule vā
                        māṃsaśoṇitam abhi<cb n="2"/>pradūṣyāruṇavarṇṇām piḍakāñ janayati |
                        sāsya todādīm vedanā<unclear>viśeṣān upajanayati</unclear> ||
                            apratikriyamā<lb n="5"/>nā ca pākam upaiti |
                        mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca vraṇa praklinnaḥ |
                        śataponakavadanumukhaiś chidrair āpūte |<cb n="1"/> tāni ca
                            cchidrāṇyajasram<unclear>phe</unclear> nānuviddhamāsrāvam
                        pravahati | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva
                        nisdudyate gudam cāvadī<cb n="2"/>ryate
                            vātamūtrapurīṣaretasāma<unclear>dyā</unclear>gamaś ca taiś
                        chidrair bhavati tam bhagandaraṃ<del>ā</del> śatapokam ity
                        ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.6">pitta<lb n="6"/>m tu kupitam anilerādhaḥ |
                        preritaṃ pūrvavadavāvasthitaṃ raktāt tanvīm
                        ucchritāgrāmuṣṭhagrīvākārām piḍakāṃ<cb n="1"/>janayati | sāsya
                        dāhādīn vedanā<unclear>viśeṣān upajanayati ||</unclear>
                            apratitikriya<del>ā</del> māṇā ca pākam upaiti vraṇaś
                            cāgnikṣārābhyā<cb n="2"/>m iva dahyate durgandham uṣṇamāsrāvaṃ
                        sravatyupekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ
                        bhagandaram uṣṭra<lb n="7"/>grīvam ity ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.7">śle<unclear>ā</unclear>ṣmā prakupitās
                        samīraṇenādha <unclear>pre</unclear>ri<del>pū</del>ta pūrvavad eva
                        avasthitaḥ | śuklā<cb n="1"/>vabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃ
                        janayati | sāsya kaṇḍvādīm vedanāviśeṣā<unclear>n
                        upa</unclear>janayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti<cb n="2"/>
                        | vraṇaś ca kaṭhinaḥ | sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilam
                        ajasramāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamū<del><unclear extent="1"
                                unit="1"/></del>trapurīṣare<pb facs="57" n="54v"/> tāṃsi
                        visṛjati tam bhagadaram parisraviṇam ity ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.8">vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇo
                            parigṛ<unclear>hya</unclear> dho<cb n="1"/> gatvā pūrvavad eva
                        avasthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇaāṃ sarvaliṅgām piḍakāṃ janayanti | te
                        sya todadāhakaṇḍvādīm vedanāviśeṣā<unclear>n upa</unclear>
                        janayaty aprati<cb n="2"/>kriyāmāṇām ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś
                        ca nānāvidhavarṇṇavedaroga<unclear>nāvi</unclear>dhavarṇṇamāsrāvaṃ
                        sravati pūrṇṇanadīśamvū<lb n="2"/>kāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati
                        vedanāviśeṣāḥ tam bhagandaraṃ savūkāvarttam ity ācakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.9">mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛ<cb n="1"
                        />taṃ yadā gāḍhapurīṣonmiśram apānenādha preritamaṃsamyagāgataṃ
                        gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittād gatir upajāyate | tasmiś
                        ca kṣate pūyaru<cb n="2"/>dhirāvadīrṇṇamāṃsakothe bhūmāv iva
                        jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ saṃjāyante | te bhakṣayanto gudam
                        anekadhā pārśva<lb n="3"/>tovadārayanti | tasya taiś ca
                        krimikṛtair mārgai vātamūtrapurīṣaretāṃsy abhiprapadyante tam
                        bhagandaram unmārgiṇam i<cb n="1"/>ty ācakṣate ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.4.13">ghorāḥ sādhayitur duḥkhās sarva eva bhagandarāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.trailer"> iti | . | . o ||</l>


                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_56" unit="jpeg"/>
                    <!-- Missing verses in 2.5
2, 11ab, 14, 22ab, 25, 31cd, 33cd,

Addition

Notes (2.5)
11cd is given after 12ab
12cd is given after 11cd
26 is given after 27
-->

                    <pb facs="57" n="54v, line 3"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.1">athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ
                            <abbr>vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.5.3">mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupito
                        parigṛhyānilaḥ pravṛddhas ti<lb n="4"/>rya<unclear>ggāḥ</unclear>
                        sirāḥ samprapadyate samuddhūya vāhyaṃ mārgam prati samantād
                        vikṣipati | yatra yatra vikṣiptā niścarati tatra<cb n="1"/> tatra
                        maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyāmāṇo
                        'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.4">tasya ca pūrvvarūpāṇi<cb n="2"/> tvakpāruṣyam
                        akasmād romaharṣaḥ kaṇḍū svedavahutvasuptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā
                        ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.5">tatra saptamahākuṣṭhā<lb n="5"/>ni ekādaśa
                        kṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭhādaśā bhavanti | teṣām mahākuṣṭhāṇy
                            aruṇodumvara<pc> </pc><unclear>ṛśya</unclear><pc
                            > </pc>jihva<pc> </pc>kapālakā<pc> </pc>ka<cb n="1"
                            />ṇaka<pc> </pc>puṇḍarīkāni dadru<pc> </pc>kuṣṭhaś ceti ||
                        kṣudrakuṣṭhāni tu sthūlārukṣa mahākuṣṭha
                        <unclear>kaju</unclear>ṣṭhaś carmadalam parisarpā visarpā
                            visarpasidhma<cb n="2"/>m vicarccikā kiṭibham pāmārakasā ceti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.6">sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
                            sakriḥ<lb n="6"/>mīṇi bhavanti || utpannasya grahaṇam
                        abhibhavāt</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.7">tatra vātenāruṇaṃ |
                        pittenodumvaraṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇāpuṇḍarīkan
                        dadrukuṣṭhaṇ cet yeṣān tu mahatvaṃ sarvadhātvanusāritvād
                        asādhyatvāc ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.8">tatra vātenāruṇa<unclear>varṇṇāni</unclear>
                            tanū<cb n="1"/>ni visarpīṇi todasvāpayuktāni bhavanti |
                        pakvodumvaravarṇṇānyodumvarāṇi ṛṣyajihveva kharāṇi ṛ<lb n="7"
                        />śyajihvāni | kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni | kākaṇantika
                        phalasadṛśāny atīva raktā<cb n="1"/>ni pa<unclear>rya</unclear>nte
                        ca kṛṣṇāṇi kākaṇantikāni | teṣām pañcānā<unclear>pyoṣā</unclear>
                        coṣaparidāhadhūmāyanāni kṣipotthānaprapākabheditvāni ca <cb n="2"
                        />sāmānyāni puṇḍarīkaprakāśānyapuṇḍarīkānitasīpuṣpavarṇṇāni
                        tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakā<pb facs="57" n="55r"/>vanti
                        dadrukuṣṭhāni tayor dvayor apyutsannatā | parimaṇḍalatā
                        kaṇḍūścirotthānatvañ ce ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.9">kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvam va<cb n="1"/>kṣyāmaḥ |
                        aruḥ | kuṣṭham sthūlamūlānyarūṃṣi saṃjāyante sandhiṣu dāruṇāni |
                        <caesura/>
                         mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṃkocasvedabhedāṅgadāhāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.10">kṛ<cb n="2"/><unclear>tsu</unclear>dehe yasya
                        kṛṣṇāruṇo vā tam caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūcoṣau todadāhau tu yasya kāle ccāsmiñ carma<lb n="2"/>dālaṃ
                        vadanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12ab">yasmin sphoṭā srāvavanta tam āhuḥ parīsarpan
                        tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.11cd">vaisarppa syāt sarvataḥ sarpanan tu<cb n="1"/>
                        tvagraktādīn vyāpya bhāvāṃ suśīghraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12cd">
                        <caesura/>
                         svaccha svetaṃ kaṇḍumac cāpi sidhmam paridhvaṃsi prāyaśaś
                        cordhvakāye |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.1">pānī pādau dāruṇau yasya rū<cb n="2"/>kṣau
                        soṣā kaṇḍū sā vicarcci pradiṣṭā </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.2"> vaipādyā vaiśo pādayoś cāva<unclear
                            extent="2" unit="char"/>dīrṇṇā saivārthajñais tīvrakaṇḍū sa<lb
                            n="3"/>dohāḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaṃ snigdham maṇḍalaṅ kaṅḍurañ ca śyāvopetaṅ kiṭibham
                            pa<unclear>thya</unclear>te tu | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.3"> sūkṣmā vahuḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pā<cb n="1"
                        />mety uktāḥ kaṇḍūmatya<unclear>gru</unclear>dāhāḥ |
                        <caesura/>
                         saivāsphoṭās tīvradāhair upetā jñeyā pāṇyau kaccharugrāḥ sthirāś
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12.4"> kṛ<unclear>tsne</unclear> dehe paiḍakāḥ
                            kaṇḍūma<cb n="2"/>tyo <unclear>nairā</unclear>srāvārākasety
                        ucyate tu |
                        <caesura/>
                         tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac ca sidhma
                            kaṃphādhikyāde<unclear>ka</unclear>kuṣṭham mahac ca |
                        <caesura/>
                         pittodre<lb n="4"/>parisarpanti
                        vidyā<unclear>duṣṭho</unclear>niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.17">kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trivi<cb
                            n="1"/>dhaṃ vātena pittena śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayor
                        antaraṃ tvaggatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalam
                        aruṇaṃ paridhvaṃ<cb n="2"/>si ca || pittena padmapatrapratīkāśaṃ
                        saparidāhañ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ kaṇaaḍūrañ ca | tatra
                            samvaddhama<lb n="5"/>ṇḍalam antejāta raktaromāṇañ cāsādhyamm
                        agnidagdhañ ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.18">tatra kuṣṭheṣu
                            tvaksaṅkocasvedaśophasvāpabheda<cb n="1"/>kauṇyasvaropaghāto
                        vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ
                        kṣipotpatayaḥ | pittena kaṇḍū<cb n="2"/>varṇṇabhedaḥ śophaḥ srāvāḥ
                        śleṣmaṇā |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.19">tatrātivalapravṛttam puṇḍarīkaṃ kākaṇañ
                        cāsādhyam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.20"><abbr>bha</abbr><ex>vati cātra</ex> ||
                        <caesura/>
                        <lb n="6"/>yathā vana<unclear>rspa</unclear>tir jātaḥ | prāpya
                        kālakrameṇa tu |
                        <caesura/>
                         antarbhūmim vigāheta mūlair <unclear>vṛṣṭi</unclear>vivarddhitaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.21">evaṃ ku<cb n="1"/>ṣṭha samutpanna tvaci
                        kālaprakarṣataḥ |
                        <caesura/>
                         krameṇa dhātūṃ prāpnoti narasyāpratikāraṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.22">tvaksthai vaivarṇṇam aṅgeṣu kuṣṭhai raukṣyaiś ca
                            jā<cb n="2"/>yate |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.23">tvaksravo romaharṣaś ca svedasyātipravarttanaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśri<unclear>te</unclear>
                            ||<lb n="7"/></l>

                    <l xml:id="SS.2.5.24">vāhulyam vaktraśoṣaś ca kārkaśye piḍakodgamaḥ ||
                        <caesura/>
                         todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite |</l>



                    <l xml:id="SS.2.5.27">kauṇyaṃ ga<cb n="1"/>tikṣayo<unclear>
                            ṅgā</unclear>nām bheda kṣatavisarppaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         medasthānagate liṅge pūrvoktāni tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.26">nāsākṣitaṅgo rāgaś ca kṣate ca krimi<cb n="2"
                        />sambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         svaropaghātaś ca bhaved asthimajjasamāśrite |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.28">strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇi<pb facs="58"
                            n="55v"/>taśukrayoḥ ||
                        <caesura/>
                         yad apatyam bhavej jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhilaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.29">kuṣṭham ātmavatas sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>medogatam bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.30">devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
                        <caesura/>
                         pāpmāpāpakṛtām etat kuṣṭham ity abhi<cb n="2"/>śabditaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.31">mṛyate yadi kuṣṭhena punar jāte pi gacchati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.32">āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṃ kriyāṃ<lb
                            n="2"/> |
                        <caesura/>
                         oṣadhīnām viśaiṣṭānān tapasaś ca niśevaṇāt ||
                        <caesura/>
                         yas tena mucyate jantuḥ puṇyād gatim avāpnuyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.33ab">pravāta<cb n="1"/> gātrasamparśā niśvāsāt
                        sahabhojanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.34">kuṣṭhaṃ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyandi eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt na<cb n="2"/>ram</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.trailer"> iti ||<unclear extent="1" unit="syllable"
                        /> || o ||</l>

                </div>



                <div n="6" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_57.jpg upper" unit="jpeg"/>

                    <pb facs="58" n="55v, line 2"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.1"> athātaḥ pramehānān nidānādhyāyāṃ <abbr
                            type="suspension">vyāṃ</abbr><expan>vyākhāśyāmaḥ</expan> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.3"> divāsva<unclear>pna</unclear>prasaktānām alasaṃ
                            śītasnig<unclear>dha</unclear><lb n="3"
                        />madhuramedyadravānnapānasevinam puruṣañ jānīyāt pramehī
                        bhaviṣyatīti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.4"> tasyaivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmā<cb
                            n="2"/>ṇo medaś cāparipakvam adho gatvā vastimukham āśritya
                        nirbhidyante tadā pramehāṃ janayanti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.5"> teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇihapāda<cb n="3"
                        />taladāhaḥ || svinnaci<unclear>kū</unclear>ṇagrātatāṃ
                        madhurasūśuklamūtratā tandrā ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.6"> tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva <lb
                            n="4"/>prame<unclear>hī</unclear> bhavanti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.7"> sarvva eva sarvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.8"> tatra kaphād
                        udakākṣuvalikāsurarāsi<cb/>katāśanair lavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ
                        | phenamehāś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣthāmehāḥ
                            śoṇitame<cb n="3"/>hāś ceti ṣaḍ || vātāt sarpir
                        vasākṣaudramehahā hastimehaś ceti catvāro sādhyāḥ </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.9"> tatra vātapittamedobhi<lb n="5"/>r anvitaḥ śleṣma<unclear/>śvāṃ<choice>
                            <orig>mo</orig>
                            <corr>me</corr>
                        </choice>hāṃjanayati | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ
                            pittavasāmajjāmedobhi<cb n="2"/>r anvito vāyur iti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.10"> tatra śvetam avedanam udakatulyam udakamehī
                        mehati | ikṣurasatulyam ikṣuvalikāmehī || surātulyaṃ surā<cb n=""
                        />mehī || sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī || śanaiḥ sakaphaṃ sā
                        śanair mahī || viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lava<lb n="6"/>ṇamehī |
                        hṛṣṭaromā piṣṭatulyam piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī |
                        śukratu.yaṃ śukramehī | stoka<cb n="2"/>stokaṃ saphenañ ca
                        phanamehī mahati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.11"> ata ūrdhvam pittanimittam vakṣyāmaḥ ||
                        saphenamacchan nīlamahī mehati | sadāhaṃ ka<unclear/><cb n="2"
                        />kaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amvlarasagandham amvlamehī
                        | srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī | ma<unclear/><lb n="7"
                        />ñjiṣṭhadakaṃ prakāśamañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.12"> vātanimittān vakṣāmaḥ | sarpi<cb n="2"/>ḥ
                        prakāśaṃ sarpim mehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī |
                        kṣaudrasavarṇṇakṣaudramehī || mattamātaṅgavadanapravaddhaṃ
                        madhuraṃ hastime<cb n="3"/>hī mehati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.13"> upadravānate ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
                        medakṣikopasarpaṇamālasya māsyopadehaḥ | prati<milestone
                            facs="A 1267_11_57.jpg bottom" unit="jpeg"/><pb facs="58"
                            n="56r"/>śyāyasaithilyam arocakāvipāko
                        kaphaprasekaschardyatinidrākāsaḥ iti śleṣmajānām
                            upadra<unclear>n</unclear> bhavanti || vṛṣaṇayor ava<cb n="2"
                        />daraṇaṃ vastibhedo me<unclear/>tādāmlīkāpipāsājvarotīsāro
                        mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānā<unclear/> || hṛdgrahodaurvalyam
                        anidrālambhaḥ | ka<cb n="3"/>mpaḥ śulovadhdapurīṣatvam śoṣaḥ kāsaḥ
                        svāsa iti vātajānām upadravā bhavanti || evam ete viṃśati prame<lb
                            n="2"/>hāḥ | sopadravā vyākhyātāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.14"> tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair
                        anugatadhātoḥ pramehiṇo na<unclear>va</unclear>pi<cb n="2"/>ḍakāḥ
                        sañjāyante tadyatvā śarāvikā sarṣapī || kacchapikā jālinī putriṇī
                        | masūrikā | aṃ<unclear>ja</unclear>la jīvi<unclear/>dārikā |
                        vidradhikā ce<cb n="3"/>ti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.15"> antonnatān ca tadrūpā nimnamadhyā śarīvikāḥ |
                        <caesura/>
                         gaurasarṣapasaṃsthānā tat pramāṇā ca sarṣaṣī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.16"> sadāhā <lb n="3"/> kūrmasaṃsthānā jñeyā
                        kacchapikā vudhaiḥ |
                        <caesura/>
                         jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā || </l>





                    <l xml:id="SS.2.6.17"> mahaty alpa citā <unclear/>yo piḍa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb n="2"/>kā cāpi putriṇī | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.18"> masurasaṃsthāna samo vijñeyān tu masūrikā ||
                        <caesura/>
                         raktā sitā sphoṭā<unclear>ci</unclear>tā dāruṇā tv alajī bhavet | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.19"> vidārīkandavaddhṛttā ka<cb n="2"/>ṭhinā ca
                        vidārikā ||
                        <caesura/>
                         vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā vudhaiḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.19.1"> ye yan mayā smṛtā mehā teṣām mehās tu <lb
                            n="4"/>tan mayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.20"> gude hṛdi śirasyaṃ<unclear/>se pṛṣṭhe marmasu
                        cotthitāḥ ||
                        <caesura/>
                         sopadravā durvalāgnaḥ piḍakāḥ parivarjjayet | </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.21"> kṛ<cb n="2"/>tsnaśarīran niṣpīḍya
                        medomajjavasāyutāḥ ||
                        <caesura/>
                         ataḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.22"> pramehapūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛ<cb n="3"
                        />śyate |
                        <caesura/>
                         kiñcid anyadhikaṃ mūtraṃ tam pramehīti nirdiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.23"> kṛtsnāṇy ardhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave
                        <caesura/>
                        <unclear/><lb n="5"/>vṛttamūtram aty arthan tam pramehiṇam ādiśet
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.24"> piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
                        <caesura/>
                         madhu
                        <caesura/>
                         mehinam āca<cb n="2"/>ṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.25"> sa cāpi gamanāṃ sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
                        <caesura/>
                         āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.26"> yathā śu<cb n="3"/>klādivarṇṇānāṃ pañcānām
                        utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetavaabhrūkapilakapotam
                            ecakā<lb n="6"/>dīnām varṇṇānāṃ anekaṣām utpattir bhavati |
                        evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtema saṃ<cb n="2"
                        />yogaviśeṣeṇa prameha nānākaraṇam bhavati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.6.27"> sarva eva pramehās tu kāle<unclear/>
                        pratikāriṇo |
                        <caesura/>
                         madhumehātvam āyānti tadā <cb n="3"/>sādhyā bhavanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.trailer">
                        <abbr> tra </abbr><expan> 6 </expan> || 0 || </l>

                </div>

                <div n="7" type="adhyāya">


                    <l xml:id="SS.2.7.1">athātaḥ udarāṇān nidāna <abbr type="suspension"
                            >vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> || </l>




                    <l xml:id="SS.2.7.3">dhanvantirir dharmabhṛtāṃ pariṣṭho rāja<g
                            ref="broken-danda"/><lb n="7"/>rṣir indrapratimo mahātmā |
                        vrahmarṣiputram vināyopapannaṃ śiṣya śubhaṃ suśrutam anvaśāsat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.4"> pṛthak sama<cb n="2"/>stair api cāpi doṣaiḥ
                        plīhodaraṃ vaddhagudam vadanti | āgantuka saptamam aṣṭaman tu
                        dakodarañ caiva bhavanti tāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.5"> sudurvalāgne<cb n="3"/>r ahitāśanasya
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ gatāḥ | koṣṭham abhiprapannāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.6"> gulmākṛtiṃ vyaṃjanalakṣaṇāni kurvvanti
                            ghorā<milestone facs="A 1267_11_58.jpg top" unit="folio"/><pb
                            facs="59" n="56r"/>ṇyudarāṇi doṣāḥ || koṣṭhād upasnehavad
                        antasāro niḥsṛtya duṣṭo nilasaṃprayuktāḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.7ab">tvacaḥ samunnāmya śanais samastā<cb n="2"/>d
                        dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti || </l>



                    <l xml:id="SS.2.7.8cd"> pragṛhyapṛṣṭhaudarapārśvavastīn vivardhate
                        kṛṣṇasirāvanaddhaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.9"> samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśavdaṃ satodabhedaṃ
                            pavanātma<cb n="3"/>kan tat ||
                        <caesura/>
                         sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ pītās sirā yatra ca bhānti pītā | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.10"
                            >pītā<unclear>kṣi</unclear>vi<unclear>ṇmū</unclear>tranakhānanasya
                            vido<lb n="2"/>ttodarantatvacirābhivṛddhiḥ ||
                        <caesura/>
                         yacchītalaṃ śu<unclear>kla</unclear>sirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ
                        śuklanakhānanasya | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.11">snigdham mahatsīdana<cb n="2"/>śophayuktaṃ
                        cirābhivṛddhiṃ prathitaṃ kaphāt tat ||
                        <caesura/>
                         striyo nnadhānan nakharomamūtrair vviḍārttavaiyuktam asādhuvṛttāḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.12"> yasmai prayacchanty ara<unclear>so</unclear><cb
                            n="3"/>garāṃś ca duṣṭāṃ vudūṣīviṣasevanād vā ||
                        <caesura/>
                         tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughaurañ jaṭharan
                        trilaṅgaṃ </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.13"> ta<lb n="3"/>c chītavātātapadurdineṣu viśeṣataḥ
                        kupyati dahyate ca |
                        <caesura/>
                         sa cāturo mūrcchati saṃprayuktaṃ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛ<cb n="2"
                        />ṣṇayā ca | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.14">dūṣyodaraṅ kīrttitam eva evaṃ plīhodaraṅ
                        kīrttayato nibodhaḥ ||
                        <caesura/>
                         vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam
                            atya<unclear>rttha</unclear>m asṛkkaphaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.15">plī<cb n="3"/>hābhivṛddhi kurute plihotthaṃ
                        pracakṣate taṭhaj jaṭharaṃ pravṛddhaṃ ||
                        <caesura/>
                         tad vāmapārśvaparivṛddhim eti viśeṣatas sīda<lb n="4"/>ti cāturo
                        tra | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.16">mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair
                            ū<unclear>padṛ</unclear>taḥ kṣīṇo valo tipāṇḍuḥ || savye tu
                        pārśve yakṛ<g ref="broken-danda"/><cb n="2"/>tipraduṣṭe jñeyaṃ
                        vakṛddālyudaran tad eva | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.17">yasyāntamannair apalepibhir vvālāśmabhir
                        vvāpihitaṃ yathāvat || sañcīyate tatra malaḥ prado<cb n="3"/>ṣaḥ
                        śanaiḥ śanaiś śakeravan tu nānyāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.18">nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād
                        api cālpamalpaṃ || hṛnnau<lb n="5"/>bhimadhye parivṛddhim eti
                        tasyodaraṃ vaddhagudam vadanti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.19cd"> śalyan tathānnopahitaṃ gudāntrambhinnanti
                        varco ga<cb n="2"/>tam anyato vā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.20"><lb n="5"/>tasmāt <unclear>sru</unclear>tāntrāt
                        salilaprakāśaḥ srāvaḥ sraved vai gudatas tu bhūyaḥ| nābher adhaś
                        codaram eti vṛddhi nistudyate dā<cb n="3"/>lyati ca trimātraṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.21">etat parisrāvy udaraṃ praviṣṭaṃ dakodaraṃ
                        kīrttayato nivodhaḥ | yaḥ snehapīto pya <lb n="6"/>nuvāsito vā
                        vānto virikto py athavā nicūḍhaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.22"><unclear>pi</unclear>vej jalaṃ śītalam āśu tasya
                        srotāṃsi dūṣyanti hi<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         tadvahāni snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad
                        abhyupyaiti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.23">snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātataṃ
                        pūrṇṇam ivāmvunā ca <cb n="3"/>|
                        <caesura/>
                         yathā dṛ<unclear>śya</unclear>ti kṣubhyati kampate ca śavdāyate
                        cāpi dakodaran tat || </l>


                    <l xml:id="SS.2.7.24"> ādhmano gamane śaktidaurvvalydurvva<lb n="7"
                        />lāgnitā śophaḥ sadanam aṅganāṃ
                            saṃgovātapurīṣo<unclear>śa</unclear>yoḥ ||
                        <caesura/>
                         dāhas tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti <cb n="2"/> hi | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.24.1">chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva
                        ca ||
                        <caesura/>
                         mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
                        <caesura/>
                         hikkāśvāsaś ca kāśaś ca aruci<cb n="3"/>ś cāpy upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.25"> ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         sarvvāṇi paripakvāni tasmāt tam pariva<pb facs="59" n="56v"
                        />rjjayet || 7 || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.trailer"> 7 || </l>

                </div>



                <div n="8" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.2.8.1">athāto mūḍhagarbhāṇān nidānaṃ <abbr
                            type="suspension">vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> || </l>




                    <l xml:id="SS.2.8.3">grāmyadharma<pc> </pc>yāna<pc
                            > </pc>vāhanādhva<pc> </pc>gamana<pc
                            > </pc>praskhalana<pc> </pc>prapatana<cb n="2"/><pc
                            > </pc>pīḍanābhighāta<pc> </pc>viṣama<pc
                            > </pc>śayanāsanopavāsa<pc
                            > </pc>vegābhighātāti<unclear>rūkṣā</unclear><pc> </pc>kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
                            abhighātaviśeṣa<cb n="3"/><unclear>catva</unclear>rāny
                        ucchidyante ga<unclear quantity="1" unit="akṣara"/>rvbham phalam
                        iva vṛttavandhanāt | sa khalu muktavandhanatvād garbhaśayyām
                        atikramya yakṛtplīhā<lb n="2"/>ntravivarair avasrastamānaḥ koṣṭhaṃ
                        saṃkṣobhayati || tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaṃ
                            prārśvavastiśira<cb n="2"/>
                        udarayoniśūlānāhamūtrasadganāṣādyagarbhas pracyāvayati | taruṇaṃ
                        śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham asamyag āgatam apatyapatha<cb
                            n="3"/>m anuprāptam anirgacchantam apānavaiguṇyāsamohitaṃ
                        garbham mūḍhagarbham ity ācakṣate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.4">sakīlaḥ pratikhurovī<lb n="3"/>jakaḥ parigha iti
                        caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante | ya ūrdhvaṃ śiraḥ
                        pādābhyāṃ yonimu<cb n="2"/>khan niruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ
                        niḥsṛtahastapādaśiraḥ | kāyaśaktaḥ pratikhuraḥ yas tu nirgacchati
                        śiro bhujaḥ savījakaḥ <cb n="3"/> parigha iva yonimukham āvṛtya
                        tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānipī<lb
                            n="4"/>ḍito patyapatham anekadhā pratipadyate tadā
                        catussaṃkhyā hīyate | </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.5">tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthi<cb n="2"/>bhyāṃ
                        yonim abhiprapadyate || kaścid ābhugnaikasakthiḥ kaścid
                        ābhugnaśiraḥ sphigde<cb n="3"/>śena tiryag āgataḥ | kaścid
                        udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ pidhāya tiṣṭhati |
                        kaścid ekena vāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ā<lb n="5"
                        />bhugnaśirāvāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ |
                        kaścid ekena sakthnakā<cb n="2"/>yonim abhiprapadyāpareṇa pāyum
                        ity aṣṭavidho mūḍhagarbhāgatir uddiṣṭāḥ | samāsenaḥ </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.6">tatra dvābhyāṃ vaṃtyau mūḍhagarbhā<cb n="3"
                        />vasādhyau śeṣeṣv api tu viparītendriyārthasākṣepakayo<unclear
                            quantity="1" unit="akṣara"
                            />nibhrañsasamvaraṇasakkallaśvāsakā<lb n="6"
                        />sabhramanipīḍitaṃś ca pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.7"><abbr>bha</abbr><ex>vanti cātra ślokāḥ</ex>||
                        <caesura/>
                         kālasya parimāṇau na muktavṛttād yathāphalaṃ | prapadya<cb n="2"
                        />te svabhāvena nānyathā pṛthivītalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.8"> evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni vandhanāt |
                        garbhāśayastho hi jaja garbho jananā<cb n="3"/>ya prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.9">krimivātābhighātais tu tad evopadrutaṃ phalaṃ |
                        pataty akālepi yathā tathā syāṃ garbha<lb n="7"/>vicyutiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.10">ācaturthāntato māsātprasūte garbhavicyutaḥ |
                        tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ <cb n="2"/> pañcamaṣaṣṭhayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.11">apaviddhaśarīrātu śītāṅgīnirapatrayā |
                        nīloddhatasirāhanti mā garbhasacatām pūnaḥ <cb n="3"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.12">ga<unclear>rbhā</unclear>spaṃdana nopīnāṃ
                        praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntamṛṃte
                            śi<pb facs="60" n="57r"/>śau || </l>


                    <l xml:id="SS.2.8.13">mānasāgantubhir māturupatāpair prapīḍitaḥ |
                        garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhi sunipīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14">kukṣe<cb n="2"/> māturvvipannāyāḥ garbhaḥ
                        praspandate striyāḥ| janmakāle muhurttāttam pāṭayitvoddharec
                        chiśuṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.1">yadā so ntarmmṛto garbhaḥ śunovastirivātata<cb
                            n="3"/>ḥ | tonāvṛtā ca nāryās tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.2">utkṣipya iva cāṅgāni mūtravastiś ca vidyate |
                            klomaplī<lb n="2"/>hāyakṛc caiva pupphusaṃ hṛdyuyan tathā ||
                        garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyā | sā sūyate
                        muhyati ca kṛcchro<cb n="2"/>cchvāsā ca jñāte || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14.3">pūtigandhas tathā svedo jihvātāluś ca śuṣyati
                        | vepate bhrāmyati tathā jī<unclear>va</unclear>taṃ coparudhyate
                        || etair liṅgair vijñānīyān mṛtaga<cb n="3"/>rbhañ cikitsaka iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.trailer">ni || <abbr ana="nepalese numeral"
                            >dra</abbr> || 9 || </l>

                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">

                    <milestone n="A 1267_11_59.jpg_top_57r : 2" unit="folio"/>

                    <!-- 
          A) Missing verses:  2.9.2, 15cd, 16ab, 29ab, 30cd, 34cd, 35, 36, 37, 38
    B) Additions: 23a, 34a, 34c
          -->

                    <pb facs="60" n="57r, line 2"/>
                    <l xml:id="SS.2.9.1"> athāto vidradhīnān nidānaṃ
                            <abbr>vyā</abbr><ex>khyāsyāmaḥ</ex> || </l>



                    <l xml:id="SS.2.9.3"> sarvāmaraguruḥ śrīmān
                            ni<unclear>mi</unclear>ttā<lb n="3"/>ntarabhūmipaḥ siṣyāyovāca
                        nikhilam idam vidradhilakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.4"> tvagraktamāṃsaṃ medāṃsi
                            pradūṣyā<unclear>sthi</unclear>sa<cb n="1"/>māśritāḥ | doṣāḥ
                        śophaṃ śanair ghorañ janayanty ucchritā bhṛṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.5"> mahāmūlā rujāvanta vṛttam cā py athavāyataṃ | sa
                        vidradhir iti <unclear>syā khyāto</unclear><cb n="2"/> vijñeyaḥ
                        ṣaḍvidhaś ca yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.6"> pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā
                        | ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ<lb n="4"/> saṃpravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.7"> kṛṣṇāruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
                        kṣiprotthānaprapākaś ca
                        vi<del>dhra</del><!-- probably delelted -->dradhir vātala<cb n="1"
                        />kṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.8"> pakvodumbaraśaṅkā<unclear>śaḥ</unclear> syāvo vā
                        jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ
                            pitta<unclear>sa</unclear>mbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.9"> śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ<cb n="2"/> sītaśingdho
                        lpavedanaḥ | ciro<unclear>sthā</unclear>naprapākaś ca
                            saka<unclear>ṇḍṛ</unclear>ś ca kaphātmakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.10"> tanupītaśitāś caiṣām āsrā<lb n="5"/>vāḥ
                        kramaśaḥ smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭāle viṣavo mahān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.11"> viṣamam pacyate cāpi vidra<cb n="1"/>dhis
                        sānnipātikaḥ | tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.12"> kṣatoṣmā <unclear>cā</unclear>yurvisṛtaḥ |
                        saraktaṃ pittam īrayet | jvaratṛ<cb n="2"/>ṣṇā ca dāhaś ca jāyate
                        vā sya dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.13"> āgantu vidradhi<unclear extent="1" unit="char"
                        />ṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ | kṛṣṇaḥsphoṭāvṛ<lb n="6"/>taḥ
                            syāvatīvra<unclear>dā</unclear>harujājvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.14"> pittavidradhiliṅgasya raktavidradhir ucyate |
                        uktā vidradhayo hy ete teṣv a<cb n="1"/>sādhyaś ca sarvajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.15ab"> abhyantarānata ūrdhvam vidradhī saṃ
                        pravakṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.16cd"> pṛtha<unclear>k</unclear> saṃbhūya vā doṣāḥ
                        kupitā gulmarūpi<unclear>ṇa</unclear>ḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.17"> valmīka<cb n="2"/>vat samunnaddham antaḥ
                        kurvanti vidradhiṃ | gude ba<del>i</del>stimukhe nābhyāṃ kukṣau
                        vaṃkṣaṇayos tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.18"> vṛkkayoḥ<lb n="7"/> plīhni yakṛti hṛdi vā
                        klomni vāpy aca | eṣām uktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.19"> āmapakvaṣaṃ<cb n="1"/>ṇīyāc ca pakvāpakvam
                        vibhāvayet | adhiṣṭhānaviśeṣa<unclear>ṇa</unclear> liṅgaṃ śṛṇu
                        viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.20"> gude gatanirodhas tu bastau
                            kṛcchrālpamūtratā<cb n="2"/> | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau
                        mārutakopanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.21"> kaṭīpṛṣṭhagrahas tīvro vaṅkṣaṇocche tu
                        vidradhau |<pb facs="60" n="57v"/> vṛ<unclear>kṣa</unclear>yoḥ yā
                        svasaṃkocaḥ plīh<unclear extent="1" unit="char">ny
                        u</unclear>cchvāsanirodhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.22"> sarvāṃgapragrahas tīvro hṛdi kāmaś ca jāyate |
                        śvāsau vā yakṛti tṛṣṇā<cb n="1"/> klomnipai pīyate py eṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.23"> āmo vā yadi vā pa<unclear>kvo</unclear> vā
                        mahān vā yadi vetara | sa<unclear>rvo</unclear> marmotthitaś
                        cātrai vidradhiḥ ka<unclear>ṣṭha</unclear> ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.23.add"> nābher uparijāto |<cb n="2"/>yo marmākhyāṃ
                        se ca vidradhiḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ pakvaḥ so py asādhyaḥ syād yaś cotva
                            <unclear>sudurai</unclear> tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.24"> nābher uparijāḥ pa<lb n="2"/>kvā yānty ūrdhvam
                        itare tv adhaḥ | adhaḥ sruteṣu jīvantu sruteśūrdhvan na jīvati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.25"> hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhya<cb
                            n="1"/>taḥ | jīvet kadāci puruṣo netareṣu kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.26"> strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
                        dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ<cb n="2"/>|| </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.27"> strīṇāṃ mithyā prajātānām masṛk kāyād anisṛtaṃ
                            <unclear> || </unclear> raktajāṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau
                        makkalasaṃjñitaṃ || </l>
                    <lb n="3"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.28"> śaptāhān nopaśāntaś cet<unclear>t tas</unclear>
                        sampratipadyate | viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.29cd"> kasmān na pacyate gulmo<cb n="1"/> vidradhiḥ
                        pākam eti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30ab"> na nibandho sti gulmānāṃ vidradhi<unclear>s
                            sa</unclear>nibandhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.31"> vivarānucaro gulmai hy apsu budbudakopamaḥ |
                        evaṃ prakāro gulmas tu tasmā<cb n="2"/>t pākan na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32cd"> mām<unclear>śa</unclear>śoṇitahīnasya
                            gu<unclear>lmlo</unclear> na paripacyate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32ab"> māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidra<lb
                            n="4"/>dhiḥ | || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.33"> gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vidradhir
                        māmśasoṇite |
                        <caesura/>
                         vidradhiṃ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34ab"> hṛnnābhiba<cb n="1"/>stijaḥ pakvo varjyo yaś
                        ca tridoṣajaḥ </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.34.add"> vidradheḥ pūrvarūpāṇi
                            vid<unclear>sū</unclear>trānilasadgrahaḥ ||
                        <caesura/>
                         bhramodgamardover asya kā<unclear extent="2" unit="char"/>m
                        madhurasyatā |
                        <caesura/>
                         muhur muhus tathā<cb n="2"/>tyatha yathā sṭhānam bhaved rujā ||
                        <caesura/>
                         vivardhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.9.trailer"><unclear>9</unclear></l>

                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_59" unit="jpeg"/>

                    <!-- 
      Missing verses 2.10 2, 4cd, 12cd, 19cd, 25
-->
                    <pb facs="60" n="58r and 33r, line 4"/>
                    <l xml:id="SS.2.10.1">athāto visarpa<lb n="5"/>nāḍīstanarogāṇāṃ
                        nidānaṃ vyā ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.10.3">tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ
                        sarvāṅgacāriṇam iha sthitam ā<cb n="1"/>tmaliṃgaṃ ||
                        <caesura/>
                         kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ ta sarvato
                            visara<unclear>ñ ā</unclear> tu visarpam ā<del>ma</del>huḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.4">vātātmakositamṛduḥ paruṣoṅgamarddasambheda<cb
                            n="2"/>todapavanajvaraliṅgayuktaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.5">pittātmako drutagatirjvaradāhapākaḥ
                            sphoṭaprabhedavahulakṣatajaprakāśa<lb n="6"/>ḥ |
                        <caesura/>
                         sadyaḥ kṛtānvitam ivāpi hitam vibhāti | srotojakardamavapur nā
                        tadā sasidhyet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.6">śleṣmātmakaḥ sa<cb n="1"/>rati mandamaśīghrapākī
                        snigdhaḥ sthiraḥ pracurakaṇḍurananyavarṇṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvātkamas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ | pakvo na sidhyati
                            <unclear>samaṃ</unclear>śi<del>i</del>rā<cb n="2"/> praṇāśāt
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.7">sadyaḥ kṛtavraṇam upetya narasya raktaṃ patittañ
                        ca doṣavahulasya karoti śophaṃ |
                        <caesura/>
                         śyāvaṃ sa<lb n="7"/>lohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ
                        kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.8">sidhyanti vātakaphapittakṛto<cb n="2"/> visarpāḥ
                        sarvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca ni siddhim eti |
                        <caesura/>
                         pittātmākaṃja<unclear extent="2" unit="syllables"/>navapuś ca
                        yadā tadā syāt kṛcchraś ca marmmasu bhavanti hi sarvva eva<cb
                            n="2"/> |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.9">yaḥ śopham īkṣati supakvam
                            apakva<unclear>saṃjñī</unclear> yo vā vraṇaṃ pracurapūyam
                        asādhuvṛttaṃ ||
                        <caesura/>
                         abhyantaram praviśa<pb facs="61" n="58v and 33v"/>ti pravidārya
                        tasya sthānāni pūrvavihitāni tatas sa pūyaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.10">tasyātimātragamanād gatirity ataś tu nāḍīva yad
                        vahati te<cb n="1"/>numatānunāḍī ||
                        <caesura/>
                         doṣais tribhir bhavati sā pṛthag ekaśaś ca sammūrcchitair api ca
                        salyanimittatonyā |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11">tatrānilāt
                            pāruṣasūkṣmukhī<unclear>saśūlā</unclear> phenā<cb n="2"
                        />nuviddhamadhikaṃ sravati kṣapām |
                        <caesura/>
                         pittā tu tṛṭjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥ
                        sucāpi ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.2.10.12">jñeyā kaphād vahughanārjanapicchilāsrā stavdhāḥ
                        sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.13">dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā<cb n="1"/>
                        yasyā bhavatyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||
                        <caesura/>
                         tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām iva
                        kālarātriṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.14">naṣṭaṃ kathañcid anumā<cb n="2"/><unclear>rgam
                            udīriteṣu</unclear> sthāne śalyam acireṇa gatiṃ karoti ||
                        <caesura/>
                         sā phenilam mathitamacchamasṛgviniśra | muṣṇa karoti sahasā<lb
                            n="3"/> sarujaś ca nityaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.15">yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ sambhavanti hiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tāvantya stanarogā<unclear>stu</unclear> tair eva ca bhavanti
                            ha<cb n="1"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.16">dhamanyaḥ samvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         doṣāgatitvāt tāsāṃ hi stanarogā na santyataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.17">tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāñ ca tāḥ pu<cb
                            n="2"/>naḥ |
                        <caesura/>
                         svabhāvād eva vivṛtā jāyante sambhavaṃtyataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.18">rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear>kṛtsnādde</unclear>hāt stanau prāpya<lb n="4"/> stanyam
                        ity abhidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19">viṣaṃsteṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.20">tad eva ceṣṭāyuvati darśanāt smaraṇād api ||
                        <caesura/>
                        <unclear>saṃ</unclear>śa<cb n="1"/>bdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc
                        ca pravarttate |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.21">suprasaṃnamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
                        <caesura/>
                         āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.22">sarvadehāsritatvā<cb n="2"/>c ca śukralakṣaṇam
                        ucyate ||
                        <caesura/>
                         tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api |
                        <caesura/>
                         grahaṇāc ca śarīrasyaḥ śukravat samapra<lb n="5"/>varttate ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.23">sneho nirastāsāṃ prasrave hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavatembhasi ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.24">pittād amvlaṃ sakaṭukaṃ rā<cb n="1"/>jyombhasi
                        ca pītikāḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmāghana picchilañ ca jale cāpy avasīdati ||
                        <caesura/>
                         sarvair duṣṭaṃ sarvaliṅgam mabhighātāc ca duṣyati |</l>



                    <l xml:id="SS.2.10.26">sakṣīrau vāpy adugdhau<cb n="1"/> vā doṣaṃ
                        prāpya stanau striyāḥ
                        <caesura/>
                         pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27">pañcām api ca teṣā hi raktaja<lb n="6"/>m
                        vidradhi vānā ||
                        <caesura/>
                         lakṣaṇāni samānāni vāhyavidradhilakṣaṇair</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.trailer">iti || nidāne ||<unclear extent="1"
                            unit="syllable"/>.. ❈ ||</l>


                </div>


                <div n="11" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_60.jpg top" unit="jpeg"/>

                    <pb facs="61" n="58v, line 6 "/>

                    <l xml:id="SS.2.11.1"> a<cb n="3"/>thāto granthyapacyarvudagalagaṇḍān
                        nidānam vyākhāśyāmaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.2.11.3"> vātādayo māṃsamasṛk<unclear/> duṣṭāḥ sandūṣya
                            me<lb n="7"/>daś ca ta<unclear/>sirāṃś ca ||
                        <caesura/>
                         vṛttonnataṃ vigrathitan tu śophan kurvantyato granthir iti
                        pradiṣṭaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.11.4"> āyamyate vṛ<unclear/><cb n="2"/>ti tudyate ca
                        pratyasyate mathyati bhidyate ca |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇomṛdurvastir ivātataś ca bhinna<unclear/>sravec
                        cānilajosramacchaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.5"> dandahyate dhūpyati cūṣya<cb n="3"/>te ca
                        pāpacyate prajvalatīva cāpi |
                        <caesura/>
                         raktā<unclear/>pittopyathavāpi pittādbhinnas sraved uṣṇam atīva
                        cāsram || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.6">
                        <milestone facs="A 1267_11_60.jpg op" unit="jpeg"/><pb facs="61"
                            n="59r"/>śītovivarṇṇolparujotikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
                        saṃhanatopapapannnaḥ ||
                        <caesura/>
                         cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopād bhinnas sravecchuklagha<cb n="2"
                        />nañ ca pūyaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.7"> śarīravṛddhiḥ kṣayavṛddhihān<choice>
                            <orig>nīḥ</orig>
                            <corr>niḥ</corr>
                        </choice>snigdho mahākaṇḍayutorūjāś ca |
                        <caesura/>
                         medaḥ kṛto dṛśyate cātra bhinne piṇyākalkapratiman tu medaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.8"> vyā<unclear/><cb n="3"/>yāmajātair abalasya
                        tais tair ākṣipya vā<unclear/>yur hi sirāpratānaṃ |
                        <caesura/>
                         saṃ<unclear/>cya sa<unclear/> viśoṣya cāpi granthi<lb n="2"
                        /><unclear/> karotyunnatam āśu vṛttaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.9"> granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved
                        yadi syāt sarujaś calaś ca |
                        <caesura/>
                         aru<unclear/> sa evāpyaca<cb n="2"/>lo mahāṃś ca marmotthitaś
                        cāpi vivarjanīyaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.10"> hṛ<unclear/>vasthikakṣākṣakavāhusandhim
                        anyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear/>sthiraṃ vṛttam athāyatam vā <cb n="3"/>sniṃgdhakaphāś
                        cā<unclear/>rujaṃ karoti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.11"> tair granthibhi<unclear/>stvāmalakāsthimātrair
                        martyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ |
                        <caesura/>
                         a<lb n="3"/>nanyavarṇairūpacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacim vadanti
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.12"> kaṇdum vitāstelparujaprabhinnāḥ sravanti
                        naśyanti bha<cb n="2"/>vanti cānye |
                        <caesura/>
                         medaḥ kaphābhyāṃ khalu roga roga eṣa sudustaro varṣagaṇ¦anuvandhi
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.13"> gātrapradośe kvacid eva doṣāḥ sanmūrcchitā
                        māṃsasa<unclear/>pra<unclear/>ṣya <cb n="3"/> |
                        <caesura/>
                         vṛttan mṛdamandarūjam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.14"> kurva<unclear/> māṃso<unclear/>yam abhyagādhaṃ
                        tam arvudaṃ śā<lb n="4"/>stravido vadanti |
                        <caesura/>
                         vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.15"> yaj jāyate tasya ca lakṣaṇāni granthe <cb
                            n="2"/>ḥ samānāni sadā bhavanti |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāsu saṃkuñcya sapiñ<unclear/>tatas tv
                        apākaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.16"> sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇ<unclear/>m
                            māṃsāṅkurai<cb n="3"/>r ācitam āśuvṛddhim
                        <caesura/>
                         sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakam tu
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.17"> raktakṣa<unclear/>padgatapi<lb n="5"/>ḍitatvāt
                        pāṇḍūr bhavet sovurdapīḍitas tu ||
                        <caesura/>
                         muṣṭhiprahārādibhir arditaṃge māsaṃ praduṣṭaṃ janayet tu
                        śophā<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.18">
                        <cb n="2"/> avedanasnigdham ananyavarṇṇam avākam
                        aśmopamamapracālya<unclear/> |
                        <caesura/>
                         praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍham etad bhavet
                        māṃsa<unclear/>rāyanasya || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.19"> māṃsā<cb n="3"/>rvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ
                        sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
                        <caesura/>
                         samprasrutam marmaṇi yac ca jātaṃ srotassu <unclear/> yac ca <lb
                            n="6"/> bhaved acālyaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.20"> yaj jāyate nyad khalu pūrvvajāte jñeyan
                        tadanyarvudam arvudajñaiḥ |
                        <caesura/>
                         yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvira<cb n="2"/>rvudan tac ca
                        bhaved asādhya<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.21"> na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca
                        viśeṣatas tu
                        <caesura/>
                         doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvudāny <cb n="3"/> eva
                        viṣetas tu </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.22"> vātaḥ kaphaś cāpi gale praduṣṭho manye tu
                        saṃsritya tathaiva medaḥ ||
                        <caesura/>
                         kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ <lb n="7"/> svaliṅgaiḥ samanvitan tan
                        galagaṇḍam āhuḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.23"> todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇoruṇo vā
                            <unclear>paṇa</unclear>nātmakas tu || </l>





                    <l xml:id="SS.2.11.24">
                        <cb n="2"/> pāruṣyayuktaś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet
                        kadācit |
                        <caesura/>
                         vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.25"> sthire sa<cb n="3"/>varṇo guturugrakaṇḍūśīto
                        mahāś cāpi kaphātmakas tu |
                        <caesura/>
                         cirābhivṛddhiṃ bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ <milestone
                            facs="A 1267_11_61.jpg top" unit="jpeg"/><pb facs="62" n="59v"
                        /> kadācit || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.26"> mādhuryam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā
                        tālugalapralepaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdho gurupāṇḍuraniṣṭagandho medothita<cb n="2"/>ḥ kaṇḍūyuto
                        rujaś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.27"> pralamvatelāvuvadalpamūlo vivardhate hīyati
                        cātra dehaṃ |
                        <caesura/>
                         snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgalena ca śavdaṃ kurute ca
                        nity a<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.28"> kṛ<cb n="3"/>cchrācchvasantaṃ mṛdusarvvagātraṃ
                        samvatsarātītam arocakārta<unclear/> |
                        <caesura/>
                         kṣīṇañ caiva vaidyo galagaṇḍitaṃ tu bhinnasvarañ cāpi vivarjja<lb
                            n="2"/>jīti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.11.29"> nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣka pralamvate
                        |
                        <caesura/>
                         mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.trailer">|| ni || <unclear/> || ❈ ||</l>
                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">

                    <milestone n="59r:2b" unit="folio"/>
                    <!-- A 1267_11_61.jpg upper  -->

                    <pb facs="62" n="59r, line 2"/>
                    <l xml:id="SS.2.12.1"> athāto vṛddhyupadaṃsaślīpadānān nidānam
                                <expan>vyā<ex>vyākhyāsyāmaḥ</ex></expan> || </l>



                    <l xml:id="SS.2.12.3"> vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntanimittās sapta
                        vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimi<cb n="2"/>ttau
                        vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.4"> adhaḥ prakupito nyatamas tu doṣaḥ |
                        phalakośayor vātavāhiṇī<lb n="3"/>dhamanīm abhiprapadya
                        phalakoṣayor vṛddhim upajanayati | tam vṛddhim ity ācakṣate | </l>



                    <l xml:id="SS.2.12.6"> tatrānilapūrṇṇabastim ivā<cb n="1"/>tataṃ
                            <unclear reason="overinking">pu</unclear>ruṣam animittarujam
                        vātavṛddhim ity ācakṣate || pakvodumbarasaṃkāsam āśu samutthānam
                        pittavṛddhiṃ | kaṭhinaṃ snigdhakaṇḍum alpavedanaṃ śle<cb n="2"
                        />ṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇāsphoṭāvṛtaṃ pittavṛ<sic>i</sic>ddhiliṅgaṃ
                        raktavṛddhiṃ | mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam
                            medo<lb n="4"/>vṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇasīlasya mūtravṛddhir
                        bhavati | sa gacchato bupūrṇṇadṛtir iva kṣubhyate
                        mūtrakṛcchravedanāvaṃttaṃ mū<cb n="1"/>travṛddhir ity ācakṣate |
                        tatra balavadvigrahādibhir viśeṣair vāyuḥ | prakupito ntrasya
                        sthūlasya cetarasyaikadeśam viguṇam ādāyādho <cb n="2"
                        />vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muśkakośam upaiti
                        ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | sasa<lb n="5"
                        />bdam anupīḍitaś cordhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti tam
                        antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.7"> tatra brahmacāri<g ref="#newa-gap-filler"/><cb
                            n="1"/>ṇī dīrghakarkaśaromā<unclear reason="eccentric_ductus"
                            >ṇo</unclear>nirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām
                        acokṣasalilaprakṣālitayonim vā nārī yo dhigacche<cb n="2"/>t tathā
                        karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād
                        acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā<lb n="6"/>s tu doṣāḥ kṣate
                        kṣate vā svayathum upajanayanti tam upadaṃsam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.8"> sa pañcavidhas tribhi doṣaiḥ pṛthak samastair
                        asṛjaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.9"> tatra <cb n="1"/>vātike tvakparimoṭanaṃ
                        stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca ||
                        paittike svayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ | ślaiṣmike
                        svayathuḥ kaṇḍū<cb n="2"/>nmāṃ kaṭhinaḥ snigdhaś ca raktaje
                        meḍhragato kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo tyartham asṛkpravṛttiḥ |
                        pittāliṅgāni ca | sarvaje sarvaliṅgadarśanam avadaraṇa<lb n="7"/>ñ
                        ca sephasaḥ || krimi<subst>
                            <del>dā</del>
                            <add place="below">prā</add>
                        </subst>durbhāvo maraṇañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.10"> prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā
                        vaṃkṣaṇorujaṅghāsv avatiṣṭha<cb n="1"/>nte || tatra kālāntareṇa
                        pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti tac chlīpadam ity
                        ācakṣate || taṃ tu trividhaṃ vātapittakaphani<cb n="2"/>mittam iti
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.11"> tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam
                        animittarujam analpavedana parisphuṭati ca bahuśaḥ || pi<pb
                            facs="62" n="59v"/><milestone facs="A 1267_11_61.jpg lower"
                            unit="jpeg"/><lb n="1"/>ttajan tu pītāvabhāsaṃ
                        mṛdujvaradāhapradañ ca | śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsam
                        avedanam atimahāntragranthikaṇṭakair upacitañ ca </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.12">
                        <cb n="1"/>tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam
                        atiprasrutam iti varjanīyāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.13"> trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni
                        kaphocchrayāt |
                        <caesura/>
                         gurutva<cb n="2"/>ñ ca mahatvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.14"> purāṇodakabhūyiṣṭhā sarvarttuṣu ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         ye deśās teṣu jāyante ślīpa<lb n="2"/>dāni viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.15"> pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇāṃ |
                        <caesura/>
                         karṇṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.12.trailer">
                        <cb n="1"/>ni || 12 || 0 ||</l>

                </div>


                <div n="13" type="adhyāya">

                    <milestone n="A 1267_11_61.jpg_bottom_59v : 2" unit="folio"/>

                    <!--                  
                        A) Missing verses: 2.13.2,  22,   30cd,  31,  45ab,  51cd
                        B) Additions: 31a
                        C) Special Note: 48cd is placed after 49
-->
                    <pb facs="62" n="59v, line 2"/>
                    <l xml:id="SS.2.13.1"> athātaḥ kṣudraroganidānaṃ
                            <abbr>vyā</abbr><expan>vyākhyāsyāmaḥ</expan> || </l>



                    <l xml:id="SS.2.13.3"> saptacatvāriṃ<unclear>śat</unclear> kṣudrarogā
                        bhavanti | tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | andhājala<cb
                            n="2"/>jī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā |
                        gardabhikā | panasikā | pāṣāṇagardabha || jālagardabhaḥ | irive<lb
                            n="3"/>ṇṇikā | kakṣyā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī
                        | cippā | anuśayī | vidārikā | śarkkarā |
                            sa<unclear>rkka</unclear>rārbudaṃ |<cb n="1"/> pāmā vicarccikā
                        | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasa<unclear>ko</unclear> | rujā
                        | dāru<unclear>ṇā</unclear>ka | aruṣikā | palitaṃ | maśūrikā |
                        yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭha<cb n="2"/>kā | jatumaṇi | maśaka |
                        tilakā | naccha | vya<unclear>ṅga</unclear> | nālikā |
                        parivarttikā | niruddhaprakaśaṃ | avapā<unclear>ṭhi</unclear>kā |
                            sanniru<lb n="4"/>ddhagudaṃ | ahipūtanaṃ |
                            vṛṣaṇaka<unclear>cchṛ</unclear>gudaṃ bhramaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.4"> śnigdhāḥ savarṇṇa grathitā nīrujā mudgasammitā
                        | kaphavātotthi<cb n="1"/>tā jñeyā bālānāmajagallikā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.5"> yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritāḥ |
                        piṭakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.6"> ghanālpava<cb n="2"/>ktram piṭakāmunnatāṃ
                        parimaṇḍalāṃ | andhālajīmalpapūyā tām vidyāt kaphavātajā<unclear
                            extent="1" unit="char"/> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.7"> vivṛtāsyām mahādāhām pa<lb n="5"
                        />kvodumbarasannibhāṃ | parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāmatām
                        viduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.8"> grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kaccha<cb
                            n="1"/>ponnatāḥ | kaphānilābhyām piṭakā jñeyā kacchapikā
                        budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.9"> pāṇipādatale sandhau
                            grīvāyā<unclear>ṃ</unclear>mūrdhvajatruṇi |
                        granthirvalmīkavadyasya śa<cb n="2"/>naiḥ samupacīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.10"> todakledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mukhair vṛtaḥ
                        | vyādhivalmīka ity eṣa vijñāyaḥ kaphapaitti<lb n="6"/>kaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.11"> padmaka<unclear>rṇṇi</unclear>kavanmadhye
                        piṭakābhiḥ samācitāṃ | indravidvāvijānīyād vātapittotthitāṃ bhiṣak
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.12"> maṇḍalaṃ<cb n="1"/>
                            vṛttamut<unclear>sa</unclear>nnaṃ saraktaṃ piṭakācitaṃ |
                        rujākarī gardabhikāṃ tām vadedvātapittaḥ | karṇṇasyābhyāntare jātā
                        piṭkāmugravedanāṃ | sthirā<cb n="2"/>mparinasikān tān tu vidyād
                            vātakaphotthitā<unclear>n</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.13"> hanvāḥ sandhi samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ
                        sthiraṃ | pāṣāṇaga<lb n="7"/>rdabham iti brūyā<unclear>t</unclear>
                        kaphapittataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.14"> visarpavat sarpati yaḥ sopham taturpākvān |
                        dāhajvarakaraḥ pittā<cb n="1"/>t sa jñeyo jālagardabhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.15"> piṭakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarāṃ |
                        sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.16"> bāhukakṣyāṃ<cb n="2"/>sapārśveṣu kṛṣṇāṃ
                        sphoṭāṃ savenāṃ | pittaprakopasaṃbhūtāṅ ka<unclear extent="1"
                            unit="char"/>ti bhiṣagādiset || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.17"> ekāmetāndṛśī <milestone
                            facs="A 1267_11_62.jpg upper" unit="jpeg"/><pb facs="63"
                            n="60r"/> dṛṣṭvā piṭakāṃ sphoṭasannibhāṃ | tvag<unclear
                            extent="1" unit="char"/>tāṃ pittakopena gandhanāmāṃ vinidiśet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.18"> agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā<cb n="1"/>ḥ
                        pittaraktataḥ | tvaci sarvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.19"> kakṣa<unclear>kā</unclear>roṣu ye sphoṭā
                        jāyante māṃsadā<unclear>ruṇāḥ</unclear> |
                            <unclear>antardā</unclear>hajvarākarā dīptapā<cb n="2"
                        />vakasannibhā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.20"> saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavaṃ
                        | tāmagnirohiṇī vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ || </l>
                    <lb n="2"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.21"> nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātapittañ ca dehināṃ |
                        kuryāt ādāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet || </l>



                    <l xml:id="SS.2.13.22"> tad evālpatarair do<cb n="1"/>ṣair kunakham
                            <unclear>pāru</unclear>ṣaṃ khara <unclear>vā</unclear></l>

                    <l xml:id="SS.2.13.23">gambhīrām alpasanrambhāṃ savarṅṇām uparisthitāṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.24"> kaphād anuśayīpa<unclear>ṅkha</unclear> vidyād
                        antaḥ prayākirīṃ | vidārīkandava<cb n="2"/>dvṛttāṃ
                        kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.25"> vidārikām iti vaded sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ |
                        prāpya māṃsasirāsnāyuṃ śleṣmā medas tathā<lb n="3"/>nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.26"> granthiṃ kurvantya saubhinno
                        madhusarpirvasānibhaṃ | karotyāsrāvamanilas tatra vṛddhiṃ gataḥ
                        punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.27"> māṃsaṃ viśo¦<cb n="1"/>ṣya grathitāṃ śarkkarāṃ
                            ja<unclear>na</unclear>yanyataḥ | durgandha klinnam atyarthan
                        nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.28"> sṛjanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāc
                        charkkarārbudaṃ | pāmāvicarcyau<cb n="2"/> kuṣṭheṣu rakaśā ca
                        prakīrttitā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.29"> parikramaṇasīlasya vāyur atyartharūkṣayoḥ |
                        pādayoḥ kurate dārī sarujām ta<lb n="4"/>lasaṃsritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.30"> sarkkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭhakādibhiḥ
                        | </l>



                    <l xml:id="SS.2.13.31"> granthi kīla va<unclear>dutsa</unclear>nno
                        jāyate kadaran tu tata | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.32"> klinnāṅgu<cb n="1"/>lyantarau pādau
                        kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakarddamasaṃsparśād alaseti vibhāvayet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.33"> romakūpānurām pittaṃ vātena saha mūrcchitaṃ |
                            pracyāvaya<cb n="2"/>ti romāṇi tataḥ śleṣmā
                            <unclear>saśoṇi</unclear>taṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.34"> ruṇaddhi romakūpās tu tato nyeṣām asambhavaḥ |
                        tad indraluptakhālityaṃ<lb n="5"/> rujeti ca vibhāvyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.35"> dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ pracodyate |
                        kapham ārutakopena vidyād dāruṇaka<cb n="1"/>n tu tat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.36"> arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledāni
                            mū<unclear>rdhdhitra</unclear> | kaphāsṛkṣintakopena vraṇāṃ
                        vidyād arūṃṣikāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.37"> krodhasokaśramakṛtaḥ śarīro<cb n="2"/>ṣmā
                        śirogataḥ | pitta<del>ā</del>ñ ca kesāṃ pacati palitan tena jāyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.38"> dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ
                            śaveda<unclear>¦</unclear><lb n="6"/>nāḥ | gātre<unclear
                            extent="1" unit="char"/>ntaś ca vadane vijñeyāt tu maśūrikāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.39"> śālmalīkaṇṭhakaprakhyāḥ
                            ka<unclear>pā</unclear><!-- probably deleted -->phamārutaraktajāḥ
                        | yuvāna<cb n="1"/> piṭakā yūnāṃ vijñeyāmukha<del>i</del>dūṣaṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.40"> kaṇṭhakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu
                        kaṇḍūraṃ | padminīkaṇṭhakaprakhyais tadāsya kaphavāta<cb n="2"
                        />jam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.41"> samam utsannam arujam maṇḍalaṃ kapharaktajam |
                        sahajaṃ lakṣya caikeṣāṃ lakṣyā jatumanīti sā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.42"> avedanaṃ sthi<lb n="7"/>rañ caiva yasmiṃ
                        gātreṣu dṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaśakam ādiset || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.43"> kṛṣṇāni tilamātrāṇi nī<cb n="1"/>rujāni samāṇi
                        ca | vātapittalachotsedhāntās viryāttilakām bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.44"> mahad vā yadi vātyanyalpaṃ spācaṃ
                            vā<unclear>yaṃ</unclear> tivā mitaṃ | nirujaṃ<cb n="2"
                        />maṇḍalaṃ gātra naccham ity abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.45"> krodhāyāsaḥ prakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.46"> mukhamāgamya<milestone
                            facs="A 1267_11_62.jpg lower" unit="jpeg"/><pb facs="63"
                            n="60v"/> sahasā maṇḍalam visṛjatyataḥ || nīrujan
                            ta<unclear>nu</unclear>kaṃ śyāva mukhe vyaṅgan tam ādiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.47"> kṛṣṇam evaṃ guṇaṃ gātre mukhe vā
                            nī<del>i</del><cb n="1"/>likām viduḥ || marddanā pīḍānāñ cāpi
                        tathaivāpy abhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyur bhajate sarvataś
                        caran || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48ab"> tadā vātopasaṃsṛ<unclear>ṣṭa</unclear>ñ
                            carma<cb n="2"/> pratinivarttayet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49ab"> savedanaṃ sadāhañ ca pākaṃ prajati cā sakṛt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48cd"> maṇer adhastāt kośas tu
                            granthi<unclear>rū</unclear>papeṇa lambate<lb n="2"/> | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49cd"> parivarttiketi tāṃ vidyād sarujām
                            vātasaṃbhavā<unclear>s</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.50"> saṇḍūkaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva
                        sleṣmasamutthitā | alpīya<cb n="1"/>ḥkhākhān yadā harṣād balād
                        gacchet <unclear extent="2" unit="char"/>yan naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.51"> hastābhighātāpi vā carmaṇy udvarttate vā balāt
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.52"> yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyād a<cb n="2"
                        />vapāṭikāṃ || vātopasṛ<unclear>ṣṭa</unclear>mevaitac carma
                        saṃśrayate maṇiṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.53"> maṇiś carmoparuddhas tu mūtraso<unclear
                            extent="2" unit="char"
                        /><!-- probably two char. are deleted -->to ruṇaddhi<lb n="3"/> tu
                        || niruddhaprakaśam vidyāt sandadhāraṃ savedanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.54"> mūtram pravarttate jantor maṇir na ca
                        vidāryate || niruddhaprakaśam vidyāt saru<cb n="1"/>jam
                        vātasambhavaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.55"> vegasandhāraṇādvāyuḥ vihato gudamāsritaḥ ||
                        niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṅ karoti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.56"> mārgasya saukṣmyāt kṛcchre<cb n="2"/>ṇa
                        purīṣan tasya gacchati || saniruddhagudaṃ vyādhim eta
                            vidyā<unclear>t su</unclear>dustaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.57"> sakṛnmū<unclear extent="1" unit="char"
                        />trasamāyuktā <unclear>dhau</unclear>te pā<lb n="4"/>ne sisor
                        bhavet || <unclear>svinna</unclear> vā svedyaymāno vā kaṇḍū
                        raktakaphodbhavā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.58"> kaṇḍūyanāt tataḥ kṣipraṃ sphoṭā srāvaś ca
                            jāyate<cb n="1"/> || ekībhūta<unclear>ṃ</unclear>m vraṇaṃ
                        ghoran taṃ vidyād ahipūtanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.59"> snānotsādanahīnasya malo vṛṣyaṇasaṃsthitaḥ ||
                        yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sa<cb n="2"/> janayet tadā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.60"> tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭā srācaś ca
                        jāyate || prāhur vṛṣaṇakacchūs tāṃ śleṣmaraktaprakopajāṃ <lb n="5"
                        /> | </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.61"> pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudā bahiḥ ||
                        rūkṣadurbaladehasya taṃ gudaṃ bhraṃśam ādiśet |</l>

                    <l xml:id="SS.2.13.trailer">ity evaṃ kṣudrā<cb n="1"/>rogānāṃ jñānaṃ
                        samyarikīrttitaṃ || tadavekṣyā bhiṣak prājño yathā doṣam upācaret
                        || <abbr>ni</abbr><expan>nidānasthāne</expan> || ||13 ||</l>


                </div>


                <div n="14" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_62" unit="folio"/>

                    <!--                    Missing verses 5cd, 12cd, 14, -->

                    <pb facs="63" n="61r, line 5"/>
                    <l xml:id="SS.2.14.1">athātaḥ śūkadoṣanidā<cb n="2"/>nādhyāyaṃ vyā
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.14.3">liṅgavṛddhim i<del>i</del>cchatām
                        akramapravṛttānā śūkadoṣanimittāṃ vyādhayo daśa cāṣṭau ca jāyante
                        || ta<lb n="6"/>dyathā || sarṣapikāṣṭhīlāgrathitaṃ kumbhīkā alajī
                        mṛdita saṃmūḍhaṃ samūḍhapiḍakā | avamanthaḥ puśkarikā spa<cb n="1"
                        /> rśahāniḥ || utta<unclear>va</unclear>śataponakaḥ
                            <unclear>tvakpākaḥ</unclear> śoṇitārvudaḥ māṃsārvudaḥ
                        māṃsapāko vidradhis tilakālakaś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.4">gaurasarṣapasaṃsthā<cb n="2"/>na |
                        śūkanirbhugnahetukā |
                        <caesura/>
                         piḍakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.5">kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunā<lb n="7"
                        />ṣṭhīlikā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.6">śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma
                        tatkaphāt ||
                        <caesura/>
                         kumbhīkā raktapittotthā jaṃvvasthisadṛśā śubhā<cb n="1"/> |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.7">tulyajātvalajīm vidyād
                        ya<!-- Edge of Sword -->thāproktām vicakṣaṇaḥ ||
                        <caesura/>
                         mṛditam pīḍitaṃ yat tu saṃravdham vāyatakopataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.8">pāṇibhyām bhṛśasaṃmūḍha sa<cb n="1"
                        />mūḍhāpiḍakam bhavet ||
                        <caesura/>
                         dīrghā vahvaś ca piḍakā dīryate madhyatas tu yāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.9">sovamanthaḥ kaphāsṛ<unclear>gbhyā</unclear><pb
                            facs="64" n="63v"/>svedanā romaharṣakṛt ||
                        <caesura/>
                         piḍakācitā yā piḍakā pittaśoṇitasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.10">padmakarṇṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā ||
                        <caesura/>
                         sparśa<cb n="1"/>hāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.11">mudgamāśopamā raktā piḍakā raktapittajā ||
                        <caesura/>
                         vyādhireṣottavonāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.12">chidrair aṇumu<cb n="2"/>khair liṅgañ citaṃ
                        yasya samantataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.13">vātapittakṛto jñeyaḥ <unclear>tva</unclear><lb
                            n="2"/>
                        <unclear>kpa</unclear>ko jvaradāhakṛt ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhiś ca pīḍītaṃ |
                        <caesura/>
                         yasya vastirujaś cogrā jñeyan tacchoṇitārvu<cb n="1"/>daṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.14">māṃsadoṣeṇa jānīyād arvudam māṃsasambhavaṃ |
                        <caesura/>
                         sīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.15">vidyāt tam mānsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtam bhi<cb
                            n="2"/>ṣak |
                        <caesura/>
                         vidradhim sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.16">kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāni
                            <unclear>ca |</unclear>
                        <caesura/>
                         pātitā<lb n="3"/>ni pacaṃtyāśu meḍhran niravaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.17">kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sannipātasamutthānan tam vidyā<cb n="1"/>t tilakālakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.18">ta<unclear>nu māsārvurda</unclear> yac ca māṃsā
                        pākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syu ttilakālakāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.trailer">ni ||<unclear extent="3" unit="syllables"
                            /><cb n="2"/> || o ||</l>


                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">



                    <!-- A 1267_11_63.jpg upper -->

                    <pb facs="64" n="61v, line 3"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.1"> athāto bhagn<subst><del rend="erased"
                                >i</del><add>a</add></subst>nidānādhyāyaṃ <expan><abbr
                                type="suspension">vyā</abbr>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan>
                        || </l>



                    <l xml:id="SS.2.15.3"> patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir
                            abhighātaviśe<lb n="4"/>ṣaiḥ || anekavidham asthnāṃ bhaṅgam
                        upadiśanti | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.4"> tatra bhagnajātam anekavidham anusāryamāṇa
                        dvividham evopapadyate sa<cb n="1"/>ndhimuktaṃ kāṇḍabhagnañ ca |
                        tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhakāṇḍabhagnam bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.5"> tatra sandhim uktam utpiṣṭam viśliṣṭam
                        viparivarttitam avakṣipta<cb n="2"/>n tiryakkṣiptam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.6"> prasāraṇākuñcanāśaktir ugrarujatā
                        sparśāsahatvañ ceti sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇa<lb n="5"/>m
                        uktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.7"> vaiśeṣikan tūtpiṣṭe sandhāv ubhayataḥ | śopho
                        vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe
                        lpaśophatā <cb n="1"/>vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca |
                        viparivarttitañ ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca |
                        avakṣipte śandhiviśleṣas tīvrarujatā ca | ava<cb n="2"/>kṣipte
                        dvayoḥ sandhyasthnor atikrāntatā vedanā ca | tiryak_kṣipte tv
                        ekāsthipārśvagamanam atyartham iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.8"> kāṇḍabhagnam ata <lb n="6"/>ūrdhvam vakṣyāmaḥ |
                        karkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇṇitam piccitam a<add place="below"
                            >sthi</add>cchallitā kāṇḍā bhagnam atipātitaṃ
                        majjānugatavakrañ chinnaṃ sphuṭitaṃ <cb n="1"/>sphāṭitam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.9"> svayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ
                        śrastāṃgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ
                        kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.10"> vi<cb n="2"/>śeṣatas tu sammūḍham ubhayato
                        sthi madhye bhagnaganthir ivonnaṃ karkaṭakaḥ || aśvakarṇṇavad
                        udgatam aśvakarṇṇaṃ sa<unclear n="1" unit="char"/>bdaspa<lb n="3"
                        />rśābhyāṃ cūrṇṇitam avagacchet | piccitam pṛthulatāṃ gatam
                        ana<space/>lpaśophaṃ || pārśvato ṇvasthihīnodgato sthicchallitakan
                        nāmavellite <cb n="1"/>prakampyamānaṃ | kaṇḍabhagnam asthi
                        niśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭhātipātitaḥ saṃjñaḥ
                        || kṣatabhagnam unnahyamānamajjām majjānugataṃ <cb n="2"/>|
                        ābhugnam iva yad vimuktāsthi ta vakran nāmaḥ ||
                        anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ cchinnaṃ | sphuṭitaṃ anubahudaritavedanāvān
                        || śūka<pb facs="64" n="62r"/><milestone
                            facs="A 1267_11_63.jpg lower" unit="jpeg"/><lb n="1"/>pūrṇṇam
                        ivādhmātam vipulaikadāri sphāṭitan nāma | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.11"> teṣu cūrṇṇataṃ cchinnātipātitamajjānugatāni
                        kṛcchrasādhyāni kṛśātivṛddhabālāsa<cb n="1"/>hāyānāṃ
                        kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāni sandhyupagatāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.12">
                        <abbr>bha</abbr><expan>bha<ex>vati cātra</ex></expan> ||
                        <caesura/>
                         bhinnaṅ kapālaṃ kaṭyān tu sandhim uktan tathā cyutaṃ |
                        <caesura/>
                         jaghanam pratipiṣṭañ ca varjayīta <cb n="2"/>vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.13"> alaṃ kliṣṭaṅ kapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca
                        yat ||
                        <caesura/>
                         bhagnaṃ stanāntare saṅkhyam pṛṣṭhe mūrdhni ca varjjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.14cd"> samya<unclear reason="eccentric_ductus"
                            >ksa</unclear>ṃdhi<lb n="2"/>tam apy asthi
                        durnikṣeptanibandhanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15ab"> sakṣobhād vāpi yad gacched vikriyānta
                        vivarjjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.16cd"> taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.17">
                        <cb n="1"/>kapālāni vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.15.trailer"> 15 || 0 || </l>


                </div>


                <div n="16" type="adhyāya">
                    <milestone n="A 1267_11_63.jpg lower" unit="jpeg"/>
                    <pb facs="64" n="62r, line 2"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.1"> athāto mukharoganidānādhyāyaṃ vā<abbr
                            type="suspension">vyā</abbr>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.3"> mukharogāḥ pañcaṣaṣṭir bhavanti sapta<unclear/>
                        sv āyata<cb n="3"/>neṣu | tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā
                        jijihvā tālu kaṇṭha sarvvāṇi cceti tarāṣṭāvoṣthayoḥ
                            pañcadaśadantamū<lb n="3"/>la aṣṭau danteṣu pañca jihvāyāṃ
                        nava tālūni saptadaśa kaṇṭhe trayaḥ sarveṣ āyataneṣv iti | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.4"> tatrauṣṭhaprakopād vātapittakapha<cb n="2"
                        />sannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.5"> karkaśau paruṣau sta<unclear/>
                        saṃprāptānilavedanu |
                        <caesura/>
                         dālyete paripāṭyete | hy oṣṭhau mārutakopata<cb n="3"/>ḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.6"> cīyate piḍakābhiś ca sarujābhis samantataḥ |
                        <caesura/>
                         sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.7"> savarṇṇā<lb n="4"/>bhis tu cīyate piḍakābhir
                        avedanau ||
                        <caesura/>
                         bhava<subst>
                            <add place="under-line">ta</add>
                        </subst>s tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau guru || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.8"> sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛc chvetau <cb
                            n="2"/> tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.9"> kharjūraraṅgavarṇṇābhiḥ piḍakābhinipīḍitau |
                        <caesura/>
                         raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ <cb n="3"/> śoṇitaprabhau | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.10"> gu<unclear>ru</unclear>sthūlau māṃsaduṣṭau
                        māṃsapiṇḍavad udgatau ||
                        <caesura/>
                         jantavaś cātra mū<unclear/>rcchanti narasyobhayato mukhāt | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.11ab"><lb n="5"/>sarpir
                            maṇḍapra<unclear>tī</unclear>kāśau medasā kaṇḍurau guru || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.12ab"> oṣṭhau paryavadīryate pāṭyete cābhighātataḥ
                        | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.11cd"> acchaṃ spha<cb n="2"/>ṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ
                        sraṃvato bhṛśaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.11.add"> dantaccha<unclear/>dāvadīryate poṭyete
                        cāsakṛt punaḥ |
                        <caesura/>
                         tato vraṇaḥ susaṃruḍho mṛdutvam upagacchati <cb n="3"/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.13"> dantamūlagatās tu śītādo dantapu<unclear/>puṭo
                        dantaveṣṭakaḥ | śauśiro mahāśauṣiraḥ paridaraḥ upaku<lb n="6"/>śaḥ
                        | dantavaidarbhaḥ khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ nāḍyaḥ pañcati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.14"> śoṇitan dantaveṣṭebhyo yasyo kasmāt prava<cb
                            n="2"/>rtate |\
                        <caesura/>
                         durgandīni sakṛṣṇāni prakledīni bhavanti ca || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.15"> dantamāṃsāni paryante pacanti ca parasparaṃ |
                        <caesura/>
                         śītādo nāma sa vyādhiḥ kapha
                        <caesura n="3"/>
                         śoṇitasambhavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.16"> danta<unclear>yo</unclear>stṛṣu vā yasya
                        śvayathuḥ sparśanārtha sahaḥ |
                        <caesura/>
                         dantapuprpaṭako nāma savyādhiḥ <lb n="7"/> kapharaktajāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.17"> sravanti pūyarudhirañ calā dantā bhavanti ca |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭas sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.18">
                        <cb n="2"/> śvayathur dantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauśiro nāma nāmataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.19"> dantāś calanti veṣṭebhyas tālu cāpy ava<cb
                            n="3"/>dīryate | </l>





                    <l xml:id="SS.2.16.20"> yasmim sa sarvvajo vādhir mahāśausirasaṃjñetaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         dantamāṃsāni śīryante yasmin <unclear/> vati cāsakṛ<milestone
                            facs="A 1267_11_64.jpg top" unit="jpeg"/><pb facs="65" n="63r"
                        />t | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.21"> pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeya<choice>
                            <orig>yā</orig>
                            <corr>ya</corr>
                        </choice> paridaro hi saḥ ||
                        <caesura/>
                         veṣṭes sadāham pacati yasya dantāś calanti ca | dāhena veṣṭās
                        taptāś ca śu<cb n="2"/>ṣyante cāgninā yathā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.22"> aghaṭṭitāḥ ptasravanti śoṇitam mandavedanā | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.23"> yasmiṃ sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāya<cb n="3"/>te mahān | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.24"> bhavanti dantās calās sac vaidarbhābhighātajaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         mārute nādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.25"> khalivardhanasaṃ<lb n="2"/>jñosau jāyate ruk
                        ca praśāmyati ||
                        <caesura/>
                         hānavye paścime dante mahāsaupho mahārujāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.26"> lālāsrāvī kaphakṛ<unclear/> jñeyaḥ sodhi<cb
                            n="2"/>kamāṃsakaḥ ||
                        <caesura/>
                         dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.27"> dantagatās tu dālanaḥ krimidantako dantaharṣo
                        bhañjanakaḥ | śarkkarā | ka<cb n="3"/>kapālikāḥ śyāvadantā |
                        hanumokṣaś ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.28"> dīryamāneṣv iva rujā yasya danteṣu jāyate |
                        <caesura/>
                         dālano nāmas sa | <lb n="3"/> vyādhis sadā gatinimittajaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.29"> kṛṣṇas chidras ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         animittarujo vātāt saṅjeyaḥ kri<cb n="2"/>midantakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.30"> śītam uṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca
                        |
                        <caesura/>
                         yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.31"> vakram vakram bhavedyasya dantabhalngaś ca
                            ja<cb n="3"/>jate |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.32"> śarkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sā <unclear/><lb n="4"/> dantānāṃ guṇāṃ harī vijñeyā dantaśarkarā
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.33"> kapāleṣv iva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā |
                        <caesura/>
                         kapāliketi paṭhitā <cb n="2"/> sadā dantavināśinī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.34"> asṛnmiśreṇa pittena dagdho dantas tv
                        avaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         śyāvatāṃ nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.35"> vātena tai<cb n="3"/>s tair bhāvaiś ca
                        hanusandhir viṃsagataḥ |
                        <caesura/>
                         hanurmokṣa iti vijñeyo vyādhir arddhitalakṣaṇaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.36"> jihvāgatās tu | kaṇṭa<lb n="5"/>kās trividhās
                        tribhir doṣai <unclear/> lāsa upajihvā ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.37"> jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākac
                        chādanaprakāśā ||
                        <caesura/>
                         pittāt sa<cb n="2"/>dāhair aṇumīyate ca dīrghaiḥ saraktair api
                        kaṇṭakaiś ca || kaphena gurvī vahalā citā ca māṃsod<unclear/>ḥ
                        śālmalikaṇṭakābhaiḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.38"> adhogato yaḥ śva<cb n="3"/>yathuḥ pragāḍhaḥ
                        solāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ ||
                        <caesura/>
                         jihvā sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti <lb
                            n="6"/> pākaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.39"> jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya
                        jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
                        <caesura/>
                         lāakaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ | sātupa<cb n="2"/>jihvā paṭhitā
                        bhiṣagbhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.40"> tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī |
                        adhruṣaḥ kacchapaḥ | arvuddhaḥ māsasaṃghātaḥ tālupurppuṭakaḥ tā<cb
                            n="3"/>luśoṣaḥ tālupākaḥ iti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.41"> kaphosṛgbhyān tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ |
                        śopho dhmāṃtavastiprakāśaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā <lb n="7"/>kāsaḥ śvāsakṛttaṃ vadanti vyādhim vaidyaḥ
                        galaśuṇḍeti nāmnāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.42"> śophāḥ sthūlastodadāhaprapākī prāg uktābhyān
                            tu<cb n="2"/>ṇḍikerī matā tu ||
                        <caesura/>
                         mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.43"> kūrmonnato vedanāśīghrajar<unclear/>mā rogo
                        jñeuaḥ <unclear/>cchapaḥ śle<cb n="2"/>ṣmaṇā tu ||
                        <caesura/>
                         padmākāran tālumadhye tu <unclear/>śophaṃ tam vidyād raktārvudaṃ
                        proktaliṅgaṃ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.44"> mānsannirujan tālumadhye <milestone
                            facs="A 1267_11_65.jpg_bottom" unit="jpeg"/><pb facs="66"
                            n="65v" ana="facs folios not in order"/>kaphā prokto vaidair
                        māṃsasaṅghāta eṣaḥ ||
                        <caesura/>
                         aru<unclear/>sthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā purppuṭas
                        tāludeśe || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.45"> śuṣyaty aty artha<cb/>n dīryate cāpi tāluḥ
                        śvāsaś caivograstāluśoṣonilāt tu ||
                        <caesura/>
                         pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoram tāluny evaṃ tālupākam vadanti
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.46"> kaṇṭhagatā<unclear/>s tu || rohiṇyaḥ pañca ||
                        kaṇṭhaśālūka | adhijihvā balayor alāsaḥ e<unclear/>kavṛndaḥ
                        śataghnī gilāyuḥ galavi<lb n="2"/>drapiḥ galaughaḥ svaraghno
                        māṃsatāno vidāriś ceti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.47"> galenilaḥ pittakaphau tu mū<unclear/>tau
                        pradūṣya māṃsañ ca tothaiva <cb n="2"/>śoṇitaṃ |
                        <caesura/>
                         galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi
                        rohiṇī || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.48"> jihvā samantād bhṛśavedanān tu māsāṃṅkuraiḥ
                        kaṇṭhani<unclear/>rodhanīyā |
                        <caesura/>
                         tāṃ rohiṇīvātakṛtām vadanti tisras ca tās tv ādita eva kṛcchrā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.49"> kṣiprodgamā kṣipravidāhapā<lb n="3"/>kās
                        tīvrajvarā pittanimittajā tu |
                        <caesura/>
                         sroto nirodhinyacalonnatā ca sthitāṃku<unclear/>rā yā
                            kapha<unclear>sa</unclear>mbhavā sā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.50"> gambhīrā<cb n="2"/> pākiny anivāravīryā
                        tridoṣaliṅgā tritayotthitan tu |
                        <caesura/>
                         sphoṭacitā pittasamānaliṅgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.51"> kolā<cb n="3"/>sthimātraḥ kaphasambhavo yo
                        granthir gale kaṇṭhakaśūkabhūtaḥ |
                        <caesura/>
                         kharasthiraḥ śastranipātasādhyas taṅ kaṇṭhaśālūka<lb n="4"/>m iti
                        vruvanti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.52"> jihvāgrarūpaḥ svayathuḥ kaphāṃ tu
                        jihvopariṣṭhād api raktamiśraḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyodhijihvā khalu ro<cb n="2"/>ga eṣa vivarjjayed āgatapākam
                        ena<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.53"> valāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty
                        annagatin nivārya
                        <caesura/>
                         taṃ sarvvathaivā prativāravīryaṃ <cb n="3"/> vivarjjanīyam
                        valayam vadanti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.54"> gale tu śophaṅ kurutaḥ pravṛddhau |
                        śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
                        <caesura/>
                         marmacchi<lb n="5"/>daṃ dustaram etad āhur
                        alāsasaṃjñanipuṇādhikāra<unclear/> || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.55"> vṛtonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ |
                        sakaṇḍurovākyagurur mṛdu<cb n="2"/>ś ca |
                        <caesura/>
                         nāmvaikavṛndaḥ parikīrtyate sau vyādhir valāsaḥ kṣatajaḥ prasūtaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.56"> samunnataṃ varttam amandadāhaṃ tīvraṃ jvarāṃ
                        vṛndam udāharanti |
                        <caesura/>
                         tac cāpi <cb n="3"/> pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ satodam
                        pavanātmakan tu || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.57"> varttighanā kuṇṭhanirodhinī tu citācimātraṃ
                        <unclear/> piśita<lb n="6"/>prarohaiḥ |
                        <caesura/>
                         anekaruk prāṇaharī tṛdoṣā jñeyā śataghnīti śataghnirūpā || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.58"> granthir gale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro<cb
                            n="2"/>lparupaḥ kaphapittamūrtti |
                        <caesura/>
                         yo lakṣyate raktam ivāsravañ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.59"> sarvaṅ galaṃ <unclear>prāpya</unclear>
                        samutthito yaḥ śopho <cb n="3"/> rujāḥ santi ca yatra sarvā |
                        <caesura/>
                         sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.60"> śopho mahānannaja<lb n="7"/> jalāvarodhī
                        tīvrajvaro vāyugater nihanta ||
                        <caesura/>
                         kaphena jāto rudhir anvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.61">
                        <cb n="2"/>yas<unclear/>myamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ
                        śuṣkakaṇṭhaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt sva<cb n="3"
                        />raghnaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.62"> pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
                        galoparodhāṅ kurute krameṇa ||
                        <caesura/>
                         sa māṃsatāneti vibhartti sa<unclear/><milestone
                            facs="A 1267_11_66.jpg_top_63R_38R" unit="jpeg"/>ṇa praṇut
                        sarvakṛto vikāraḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.63"> sadāhatodaṃ śvayathuṃ satādam antamale
                        pūtiviśīrṇṇamāsa<unclear/> |
                        <caesura/>
                         pittena vidyād vadane vicā<cb n="2"/>ripārśve viśeṣāt sa tu yena
                        śete || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.64"> sarvvasarās tu
                        vātapittaka<unclear/>phanimittāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.65"> sphoṭaiḥ satodair vadanaṃ samantād yasyācitaṃ
                        sarvasaraḥ sa<cb n="3"/>vātāt |
                        <caesura/>
                         raktais sadāhaiḥ piṭakais sapītair yasyācitañ cāpi sapittakopāt
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.66ab"> avedanaiḥ kaṇḍuyutais sa<lb n="2"
                        />todaiyasyācitañ cāpi sa vai kapheneti || </l>


                    <l xml:id="SS.2.16.trailer">|| nidāne || <unclear/> || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add1">gran<unclear/>pacyarvudaṅgaṇḍaṃ
                        vṛdvinda<unclear/>ñ ca ślīpa<cb n="2"/><unclear/>
                        <unclear>kṣu</unclear>draśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa smṛtaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66.add2">mūtre pradiṣṭandaśa ṣaṭvat pūrvaṃ sthānan
                        nidānam ambhavatī it yac ca |
                        <caesura/>
                         savistaran tat kathitam ma<cb n="2"/>ye ha sve yas tu nāyan
                        kathitaṃ hitāya || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.trailer">samāptan nidānathāna<unclear/> || 0 || </l>


                </div>



            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/nak_1_1079_manifest.json"
        />
    </facsimile>
</TEI>
