<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Nidānasthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>



            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition|</note>
                </bibl>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
  <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi |Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) ,
                        kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                    <physDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="savarna-nasals">Ignore differences
                                between, for example, <foreign xml:lang="sa">-aṃ
                                    tri-</foreign> and <foreign xml:lang="sa">-an
                                    tri-</foreign> etc. See <link
                                    target="https://github.com/chchch/upama/issues/94"
                                /></scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>
                </msDesc>


            </sourceDesc>

        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2021-05-12" who="Dominik Wujastyk">Added word spacing; removed +
                marking of avagrahas|</change>
            <change when="2023-01-26" who="Deepro Chakraborty">Added word spacing in
                2.12</change>
            <change when="2023-05-09" who="Harshal Bhatt">Added caesuras to 2.14</change>
            <change when="2025-01-15" who="Deepro Chakraborty">added certain xml
                ids</change>
            <change when="2026-03-26" who="Dominik Wujastyk">Added facsimile pointer to
                IIIF manifest at archive.org in preparation for putting in
                pagination.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="2" type="sthāna">

                <head>Nidānasthānam</head>

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <pb facs="339" n="255"/>

                    <head>prathamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.1.1"> athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.3"> dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham amṛtodbhavam
                        | caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || </l>


                    <l xml:id="SS.2.1.4"> vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ |
                        sthānaṃ karma ca rogāṃś ca vada me vadatāṃ vara || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.5">
                        <pb facs="341" n="257a"/>tasya tad vacanaṃ prābravīd bhiṣajaṃ
                        varaḥ | svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.6"> svātantryān nityabhāvāc ca sarvagatvāt tathaiva
                        ca | sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.7"> sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam |
                        avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śīto laghuḥ kharaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.8"> tiryaggo dviguṇaś caiva rajo<pc> </pc>bahula eva
                        ca | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.9"> āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ | dehe
                        vicaratas tasya lakṣaṇāni nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.10a"> doṣadhātvagni<pc> </pc>samatāṃ saṃprāptiṃ
                        viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ || | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.10"> indriyārthopasaṃprāptiṃ doṣadhātvagny<pc
                        > </pc>avaikṛtam | kriyāṇām ānulomyaṃ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.11"> yathā 'gniḥ pañcadhā bhinno
                        nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinno 'nilas tasthā hy eko
                        nāmasthānakriyāmayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.12"> prāṇodānau samānaś ca vyānaś cāpāna eva ca |
                        sthānasthā mārutāḥ ` yāpayanti śarīriṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.13"> yo vāyur vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
                        so 'nnaṃ praveśayaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalambate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.14"> prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān ||
                        udāno nāma yas tūrdhvam upaiti pavanottamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.15"> tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate |
                        ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ || </l>




                    <pb facs="344" n="260b"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.16"> āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ | so
                        'nnaṃ pacati tajjāṃś ca viśeṣān vivinakti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.17"> gulmāgni<pc> </pc>sādātīsāraprabhṛtīn kurute
                        gadān | kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.18"> svedāsṛksrāvaṇaś cāpi pañcadhā ceṣṭayaty api |
                        kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān || </l>

                    <pb facs="345" n="261a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.19"> pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
                        samīraṇaḥ śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.20"> kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān
                        | śukradoṣapramehās tu vyānāpānaprakopajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21ab"> yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.21cd"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nānā<pc
                        > </pc>sthānāntarāśritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.22"> bahuśaḥ kupito vāyur vikārān kurute hi yān |
                        vāyur āmāśaye kruddhaś chardyādīn kurute gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.23"> mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ
                        pārśvavedanām | pakvāśayastho 'ntrakūjaṃ śūlaṃ nābhau karoti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.24"> kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhaṃ trikavedanām |
                        śrotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25abc"> vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ
                        cumucumāyanam |
                        <caesura/>
                         tvakstho nistodanaṃ kuryāt</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.25d-26a"> tvagbhedaṃ paripoṭanam || vraṇāṃś ca
                        raktago granthīn </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.26bcd"> saśūlān māṃsasaṃśritaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā medaḥśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.27"> kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam |
                        snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlam ākṣepaṇaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.28"> hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca
                        | asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryāc chūlaṃ ca tacchritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.29"> tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
                        apravṛttiḥ pravṛttir vā vikṛtā śukrage 'nile || </l>

                    <pb facs="346" n="262a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.30"> hastapādaśirodhātūṃs tathā saṃcarati kramāt |
                        vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.31"> stambhanākṣepaṇa<pc> </pc>svāpa<pc
                            > </pc>śopha<pc> </pc>śūlāni sarvagaḥ | sthāneṣūkteṣu
                        saṃmiśraḥ saṃmiśrāḥ kurute rujaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.32ab"> kuryād avayavaprāpto mārutas tv amitān gadān
                        |</l>

                    <pb facs="347" n="263a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.32cd"> dāhasaṃtāpamūrcchāḥ syur vāyau pittasamanvite
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.33ab"> śaityaśophagurutvāni tasminn eva kaphāvṛte
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.33cd"> sūcībhir iva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.34ab"> śeṣāḥ pittavikārāḥ syur mārute śoṇitānvite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.34cd"> prāṇe pittāvṛte chardir dāhaś caivopajāyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.35"> daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ ca
                        kaphāvṛte | udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.36"> asvedaharṣau mando 'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte
                        | samāne pittasaṃyukte sveda<pc> </pc>dāhauṣṇya<pc
                        > </pc>mūrcchanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.37"> kaphādhikaṃ ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte |
                        apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye syād asṛgdaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.38"> adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminn eva kaphāvṛte |
                        vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.39"> gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām |
                        liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhas tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.40"> prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
                            rogādhva<pc> </pc>pramadāmadya<pc> </pc>vyāyāmaiś cātipīḍanāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.41"> ṛtusātmya<pc> </pc>viparyāsāt snehādīnāṃ ca
                        vibhramāt |
                        <caesura/>
                         avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati ||) </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.42"> hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ
                        yātaḥ kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇoṣṇāmla<pc
                            > </pc>kṣāra<pc> </pc>śākādi<pc> </pc>bhojyaiḥ saṃtāpādyair
                        bhūyasā sevitaiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43abc"> kṣipraṃ raktaṃ duṣṭim āyāti
                        <caesura/>
                         tac ca vāyor mārgaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
                        <caesura/>
                         kruddho 'tyarthaṃ mārgarodhāt</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.43d"> sa vāyur atyudriktaṃ dūṣayed raktam āśu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.44"> tat saṃpṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyād
                        ucyate vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ śleṣmā duṣṭo
                        dūṣitenāsṛjāktaḥ || </l>

                    <pb facs="348" n="264a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.45"> sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau
                        vātaraktena pādau | pittāsṛgbhyām ugradāhau bhavetām atyarthoṣṇau
                        raktaśophau mṛdū ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.46"> kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau
                        śleṣmaduṣṭe tu rakte | sarvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ
                        rūpaṃ pādayor darśayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.47"> prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau
                        | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.48"> pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
                        <caesura/>
                         āsvor viṣam iva kruddhaṃ tad deham anusarpati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.49ab"> ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca
                        yat | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.49cd"> upadravaiś ca yajjuṣṭaṃ prāṇam
                        āṃsakṣayādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50ab"> śoṇitaṃ tad asādhyaṃ syād yāpyaṃ
                        saṃvatsarotthitam | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.50cd"> yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito 'bhyeti
                        mārutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.51"> tadākṣipaty āśu muhur muhur dehaṃ muhuścaraḥ |
                        <caesura/>
                         muhur muhus tad ākṣepād ākṣepaka iti smṛtaḥ || </l>

                    <pb facs="349" n="265a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.52"> so 'patānakasaṃjño yaḥ pātayaty antarā 'ntarā |
                        <caesura/>
                         kaphānvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.53ab"> sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro
                        daṇḍāpatānakaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.53cd"> hanugrahas tadā 'tyarthaṃ so 'nnaṃ kṛcchrān
                        niṣevate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.54"> dhanustulyaṃ named yas tu sa
                        dhanuḥstambhasaṃjñakaḥ |
                        <caesura/>
                         aṅgulīgulpha<pc> </pc>jaṭhara<pc> </pc>hṛdvakṣogala<pc> </pc>saṃśritaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.55"> snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.56"> abhyantaraṃ dhanur iva yadā namati mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         tadā 'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.57"> bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca |
                        <caesura/>
                         tamasād hy aṃbudhāḥ prāhur vakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.58"> kaphapittānvito vāyur vāyur eva ca kevalaḥ |
                        <caesura/>
                         kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam || </l>

                    <pb facs="350" n="266a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.59"> garbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.60"> adhogamāḥ satiryaggā dhamanīr ūrdhvadehagāḥ |
                        <caesura/>
                         yadā prakupito 'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.61"> tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
                        <caesura/>
                         hanti pakṣaṃ tam āhur hi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.62"> yasya kṛtsnaṃ śarīrārdham akarmaṇyam acetanam |
                        <caesura/>
                         tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.63"> śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam || </l>

                    <pb facs="351" n="267a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.64"> vāyur ūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ
                        śiraḥ |
                        <caesura/>
                         śaṅkhau ca pīḍayaty aṅgāny ākṣipen namayec ca saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.65"> nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā 'pi kūjati
                        |
                        <caesura/>
                         nirucchvāso 'thavā kṛcchrād ucchvasyān naṣṭacetanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.66"> svasthaḥ syād dhṛdaye mukte hyāvṛte tu
                        pramuhyati |
                        <caesura/>
                         kaphānvitena vātena jñeya eṣo 'patantrakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.67"> divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.68ab"> (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣv asṛkkṣaye |) </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.68cdef"> uccair vyāharato 'tyarthaṃ svādataḥ
                        kaṭhināni vā |
                        <caesura/>
                         hasato jṛmbhato bhārād viṣamāc chayanād api || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.69ab"> śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.69cd"> ardayitvā'nilo vaktram arditaṃ janayaty ataḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.70"> vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpy apavartate
                        |
                        <caesura/>
                         śiraś calati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.71ab"> grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <pb facs="351" n="267b"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.71cd">yasyāgrajo romaharṣo vepathur netram āvilam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.72ab"> vāyur ūrdhvaṃ tvaci svāpas todo
                        manyāhanugrahaḥ |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.72cd">tam arditam iti prāhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.73"> kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ saktabhāṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         na sidhyaty arditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca || </l>

                    <pb facs="352" n="268a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.74"> pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā yā 'nilārditāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyād gṛdhrasīti hi sā smṛtā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.75"> talapratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā || </l>

                    <pb facs="352" n="268b"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.76"> vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
                        <caesura/>
                         śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.77"> vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped
                        yadā |
                        <caesura/>
                         svañjas tadā bhavej jantuḥ, paṅguḥ sakthnor dvayor vadhāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.78"> prakrāman vepate yas tu svañjanniva ca gacchati
                        |
                        <caesura/>
                         kalāyasvañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam || </l>

                    <pb facs="353" n="269a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.79"> nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt
                        samīraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vātakaṇṭaka ity eṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.80"> pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣataś caṅkramaṇāt pādadāhaṃ tam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.81"> hṛṣyataś caraṇau yasya bhavataś ca prasuptavat
                        |
                        <caesura/>
                         pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.82"> aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ 'sabandhanam |
                        <caesura/>
                         sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.83"> yadā śabdavahaṃ sroto vāyur āvṛtya tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         śuddhaḥ śleṣmānvito vā 'pi bādhiryaṃ tena jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.84"> hanu<pc> </pc>śaṅkha<pc> </pc>śiro<pc
                        > </pc>grīvaṃ yasya bhindann ivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ tad ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.85"> āvṛtya sakapho vāyur dhamanīḥ śabdavāhīnīḥ |
                        <caesura/>
                         narān karoty akriyakān mūka<pc> </pc>minmiṇa<pc> </pc>gadgadān || </l>

                    <pb facs="354" n="277a"/>

                    <l xml:id="SS.2.1.86"> adho yā vedanāṃ yāti varcomūtrāśayotthitā |
                        <caesura/>
                         bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnīty abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.87"> gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī |
                        <caesura/>
                         vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.88"> sāṭopam atyugrarujam ādhmātam udaraṃ bhṛśam |
                        <caesura/>
                         ādhmānam iti jānīyād ghoraṃ vātanirodhajam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.89"> vimuktapārśvahṛdayaṃ tad evāmāśayotthitam |
                        <caesura/>
                         pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.90"> aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam
                        unnatam |
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlāṃ vijānīyād bahirmārgavarodhinīm || </l>

                    <l xml:id="SS.2.1.91"> enām eva rujāyuktāṃ vāta<pc> </pc>viṇ<pc
                        > </pc>mūtrarodhinīm |
                        <caesura/>
                         pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.1.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||</l>
                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">


                    <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.2.2.1"> athāto 'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.3"> ṣaḍarśāṃsi bhavanti
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cet || </l>

                    <pb facs="355" n="271a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.4"> tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇair
                        viruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhir
                        viśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā
                        yathoktaṃ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā
                        gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato
                        mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ
                        śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tāny
                        arśāṃsīty ācakṣate || </l>

                    <pb facs="356" n="272a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.5"> tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcāṅgulaṃ
                        gudamāhuḥ, tasmin valayas tisro 'dhyāṅgulāntarasaṃbhūtāḥ pravāhaṇī
                        visarjanī saṃvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ;
                        sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.6abcd"> śaṅkhāvartanibhāś cāpi upary upari
                        saṃsthitāḥ |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         gajatālunibhāś cāpivarṇataḥ saṃprakīrtitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.6ef"> romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ
                        parikīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.7"> prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.8"> teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇi anne 'śraddhā
                        kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā
                        sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ
                        śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā
                        pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirmramastandrā
                        nidrendriyadaurbalyaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.9"> jāteṣv etāny eva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.10"> tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni
                        viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca
                        bhavanti; tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate,
                        kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti,
                        gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva bhavanti,
                        kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati || </l>

                    <pb facs="357" n="273a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.11"> pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni
                        yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni
                        jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tair upadrutaḥ
                        sadāhaṃ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsā mūrcchāś
                        cāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś
                        ca puruṣo bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.12"> śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
                        snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na
                        sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tair upadrutaḥ
                        saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate,
                        śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittāny eva
                        bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.13"> raktajāni
                        nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ca,
                        yadā 'vagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā 'tyarthaṃ duṣṭam analpam
                        asṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitāti yogopadravā
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.14"> sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni || </l>

                    <pb facs="358" n="274a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.15"> sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṃ
                        doṣata eva prasādhanaṃ kartavyaṃ, viśeṣataś caitāni durdarśanāni
                        paruṣāṇi pāṃsūni dāruṇāny antarmukhāni; tair upadrutaḥ kṛśo
                        'lpabhuk sirāsantatagātro 'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ
                        krodhano 'lpāgniprāṇaḥ paramalasaś ca, tathā ghrāṇaśiro
                        'kṣināsāśravaṇarogī, satatam
                        antrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate || </l>

                    <pb facs="358" n="271b"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.16"> bhavati cātra---
                        <caesura/>
                         bāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
                        <caesura/>
                         antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām || </l>

                    <pb facs="359" n="275a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.17"> prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā
                        māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ
                        samupajāyate, tasmiṃś ca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ
                        picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭād
                        vā, te tu śepho vināśayanty upaghnanti ca puṃstvaṃ; yonim
                        abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaś
                        chatrākārān karīrāñ janayanti, te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca;
                        nābhim abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān
                        gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti; ta ev ordhvam āgatāḥ
                        śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti; tatra karṇajeṣu
                        bādhir yaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmā varodho vedanā
                        srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ
                        kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca;
                        vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnām anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā
                        rasājñānaṃ mukharogāś ca bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.18"> vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ
                        sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati, tāni carmakīlāny arśāṃsīty
                        ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.19"> bhavanti cātra ---
                        <caesura/>
                         teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.20"> pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā
                        tathā |
                        <caesura/>
                         samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.21"> arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat
                        |
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ || </l>

                    <pb facs="360" n="276a"/>

                    <l xml:id="SS.2.2.22"> arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
                        <caesura/>
                         saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.23"> tridoṣāṇy alpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
                        <caesura/>
                         dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.24"> kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.25"> sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.2.26"> tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.2.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        'rśonidānaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 || </l>




                </div>

                <div n="3" type="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.3.1"> athāto 'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.3"> catasro 'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tad
                        yathā śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa cet || </l>

                    <pb facs="361" n="277a"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.4"> tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ
                        śleṣmā mūtrasaṃpṛkto 'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.5"> tāsāṃ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau
                        mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo
                        bastagandhitvaṃ mūtrasyeti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.6"> yathā svavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndram athāvilam |
                        pūrvarūpe 'śmanaḥ kṛcchrān mūtraṃ sṛjati mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.7"> atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣv
                        anyatamasmin mehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā
                        mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamaty āvilaṃ sasikataṃ visṛjati;
                        dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiś cāsya vedanā
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.8"> tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyavaharato
                        'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham
                        adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātād dālyate
                        bhidyate nistudyata iva ca bastir guruḥ śītaś ca bhavati; aśmarī
                        cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā
                        vā bhavati, tāṃ ślaiṣmikīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.9"> pittayutas tu śleṣmā saṃghātam upagamya
                        yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto
                        niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātā dūṣyate cūṣyate dahyate pacyata
                        iva bastir uṣṇavātaś ca bhavati; aśmarī <pb facs="362" n="278a"
                        />cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā
                        vā bhavati, tāṃ paittikīm iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.10"> vātayutas tu śleṣmā saṃghātam upagamya
                        yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto
                        niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati, tadā
                        'tyarthaṃ pīḍyamāno dantān khādati, nābhiṃ pīḍayati, meḍhraṃ
                        pramṛdgāti, pāyuṃ spṛśati, viśardhate, vidahati, vātamūtrapurīṣāṇi
                        kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā
                        viṣamā kharā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati, tāṃ vātikīm iti
                        vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.11"> prāyeṇaitās tisro 'śmaryo
                        divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvād
                        viśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti; teṣām evālpabastikāyatvād
                        anupacitamāṃsatvāc ca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti | mahatāṃ
                        tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.12"> maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ calitam
                        anirgacchadvimārgagamanād anilo 'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayor
                        antare saṃharati, saṃhṛtya copaśoṣayati; sā mūtramārgam āvṛṇoti,
                        mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayoś ca śvayathum āpādayati,
                        pīḍitamātre ca tasminn eva praveśe pravilayam āpadyate; tāṃ
                        śukrāśmarīm iti vidyāt || </l>

                    <pb facs="363" n="279a"/>

                    <l xml:id="SS.2.3.13"> bhavanti cātra --- |
                        <caesura/>
                         śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam |
                        <caesura/>
                         aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.14ab"> pavane 'nuguṇe sā tu nirety alpā viśeṣataḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.14cd"> sā bhinnamūrtir vātena śarkarety abhidhīyate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.15"> hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.16ab"> arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.16cd"> mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryād upadravān
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.17"> daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam |
                        <caesura/>
                         pāṇḍutvam uṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.18"> nābhipṛṣṭhakaṭūmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām |
                        <caesura/>
                         ekavāras tanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.19"> bastir bastiśiraśaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ |
                        <caesura/>
                         ekasaṃbandhino hy ete gudāsthivivarāśritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.20"> alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.21"> pakvāśayagatās tatra nāḍyo mūtravahās tu yāḥ |
                        <caesura/>
                         tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.22ab"> sūkṣmatvān nopalabhyante mukhāny āsāṃ
                        sahasraśaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.22cd"> nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.23"> jāgrataḥ svapataś caiva sa niḥsyande na pūryate
                        |
                        <caesura/>
                         āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.24"> ghaṭo yathā tathā viddhi bastir mūtreṇa pūryate
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="364" n="280a"/> evam eva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho
                        'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.25"> mūtrayuktam upasnehāt praviśya kurute 'śmarīm |
                        <caesura/>
                         apsu svacchā(sthā)sv api yathā niṣiktāsu nave ghaṭe || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.26"> kālāntareṇa paṅkaḥ syād aśmarīsaṃbhavas tathā |
                        <caesura/>
                         saṃhanty āpo yathā divyā māruto 'gniś ca vaidyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27ab"> tadvad valāsaṃ bastis tham ūṣmā saṃhanti
                        sānilaḥ |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.27cdef">mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak
                        pravartate |
                        <caesura/>
                         vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.3.28"> mūtrāghātāḥ pramehāś ca śukradoṣās tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣāś ca ye kecid vastāv eva bhavanti hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.3.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        'śmarīnidānaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>



                <div n="4" type="adhyāya">
                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.4.1"> athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.3"> vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ
                        śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṃkhyaṃ
                        pañca bhagandarā bhavanti |
                        <caesura/>
                         te tu bhagagudabastipradeśadāraṇāc ca bhagandarā ity ucyante |
                        abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnās tu bhagandarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.4">teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi -- kaṭīkapālavedanā
                        kaṇḍūrdāhaḥ śophaś ca gudasya bhavati </l>

                    <pb facs="365" n="281a"/>

                    <l xml:id="SS.2.4.5"> tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ
                        sthirībhūto gudam abhito 'ṅgule dvyaṅgule vā māṃsaśoṇite
                        pradūṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janayati, sā 'sya todādīn vedanāviśeṣāñ
                        janayati, apratikriyamāṇā ca pākam upaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvāc
                        ca vraṇaḥ praklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiś chidrair āpūryate,
                        tāni ca chidrāṇy ajasram acchaṃ phenānuviddham adhikam āsrāvaṃ
                        sravanti, vraṇaś ca tāḍyate bhidyate chidyate sūcībhir iva
                        nistudyate, gudaṃ cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasām
                        apy āgamaś ca tair eva chidrair bhavati; taṃ bhagandaraṃ
                        śataponakam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.6"> pittaṃ tu prakupitam anilenādhaḥ preritaṃ
                        pūrvavad avasthitaṃ raktāṃ tanvīmucchritām uṣṭragrīvākāṃ piḍakāṃ
                        janayati; sā 'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñ janayati; apratikriyamāṇā
                        ca pākam upaiti; vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate, durgandham
                        uṣṇam āsrāvaṃ sravati, upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi
                        visṛjati; taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.7"> śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ
                        pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ
                        janayati, sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñajanayati,
                        apratikriyamāṇā ca pākam upaiti, vraṇaś ca kaṭhinaḥ saṃrambhī
                        kaṇḍūprāyaḥ picchilam ajasram āsrāvaṃ sravati, upekṣitaś ca
                        vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaraṃ parīsrāviṇam ity
                        ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.8"> vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau
                        parigṛhyādho gatvā pūrvavad avasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ
                        sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati, sā 'sya todadāhakaṇḍvādīn
                        vedanāviśeṣāñ janayati, apratikriyamāṇā ca pākam uapaiti, vraṇaś
                        ca nānāvidhavarṇam āsrāvaṃ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavac cātra
                        samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartam ity
                        ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.9">
                        <pb facs="366" n="282a"/> mūḍhena māṃsalubdhena yad asthiśalyam
                        annena sahābhyavahṛtaṃ yadā 'vagāḍhapurīṣonmiśram
                        apānenādhaḥpreritam asamyag āgataṃ gudam apakṣiṇoti tadā
                        kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṃś ca kṣate
                        pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe bhūmāv iva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ
                        saṃjāyante, te bhakṣayanto gudam anekadhā pārśvato dārayanti,
                        tasya tair mārgaiḥ kṛmikṛtair vātamūtrapurīṣaretāṃsy
                        abhiniḥsarantiḥ; taṃ bhagandaram unmārgiṇam ity ācakṣate || </l>



                    <l xml:id="SS.2.4.10"> bhavanti cātra ---
                        <caesura/>
                         utpadyate 'lparuk śophāt kṣipraṃ cāpy upaśāmayati |
                        <caesura/>
                         pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā 'nyā bhagandarāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.11"> pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍamūlā sarugjvarā |
                        <caesura/>
                         bhāgandarīti vijñeyā piḍakā 'to viparyayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.12"> yān ayānān malotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān |
                        <caesura/>
                         pāyur bhaved rujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare || </l>

                    <l xml:id="SS.2.4.13"> ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.4.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        bhagandaranidānaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||</l>




                </div>



                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.2.5.1"> athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.3"> mithyāhārācārasya viśeṣād
                        guruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā
                        vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā
                        'bhīkṣṇam aśnato yo vā majjaty apsūṣmābhitaptaḥ sahasāchardiṃ vā
                        pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ
                        pravṛddhas tiryaggāḥ sirāḥ sarprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ
                        prati samantād vikṣipati, yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati
                        tatra tatra maṇḍalāni prādur bhavanti, evaṃ samutpannas tvaci
                        doṣas tatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaraṃ
                        pratipadyate dhātūn abhidūṣayan || </l>

                    <pb facs="367" n="283a"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.4"> tasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyam akasmād
                        romaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyam asvedanaṃ vāṅgapradeśānāṃ svāpaḥ
                        kṣatavisarpaṇam asṛjaḥ kṛṣṇatā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.5"> tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa
                        kṣudrakuṣṭhāni, evam aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti | tatra
                        mahākuṣṭhāny aruṇodumbara<pc> </pc>rṣya(rkṣa)<pc
                            > </pc>jihva<pc> </pc>kapālakā<pc> </pc>kaṇaka<pc
                            > </pc>puṇḍarīka<pc> </pc>dadru<pc> </pc>kuṣṭhānīti |
                        kṣudrakuṣṭhāny api sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭham ekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ
                        visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ(maṃ) pāmā ca kasā
                        ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.6"> sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
                        sakrimīṇi ca bhavanti, utsannatas tu doṣagrahaṇam abhibhavāt || </l>

                    <pb facs="368" n="284a"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.7"> tatra vātenāruṇaṃ,
                        pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, sleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ
                        dadrukuṣṭhaṃ ceti | teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvam uttarottaraṃ
                        dhātvanupraveśād asādhyatvaṃ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.8"> tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi
                        todabhedasvāpayuktāny aruṇāni | pittena
                        pakvodumbaraphalākṛtivarṇāny audumbarāṇi, ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni
                        kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni, kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni,
                        kākaṇantikāphalasadṛśāny atīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni; teṣāṃ
                        caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni
                        kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni |
                        śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni
                        tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayor dvayor
                        apy utsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūś cirotthānatvaṃ ceti sāmāny āni
                        rūpāṇi || </l>

                    <pb facs="369" n="285a"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.9"> kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ---
                        sthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhināny arūṃṣi |
                        tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.10"> kṛṣṇāruṇaṃ yena bhavec charīraṃ tad ekakuṣṭhaṃ
                        pravadanti kuṣṭham | syur yena kaṇḍūvyathanauṣacoṣās taleṣu tac
                        carmadalaṃ vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.11ab"> visarpavat sarpati sarvato
                        yastvagraktamāṃsāny abhibhūya śīghram |</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.11cd"> mūrcchāvidāhāratitodapākām kṛtvā visarpaḥ sa
                        bhaved vikāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12ab"> śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yās
                        taṃ parisarpam āhuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.12cd"> kaṇḍvanvitaṃ śvetam apāyi sidhma vidyāt tanu
                        prāyaśa ūrdhvakāye || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.13"> rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti
                        gātreṣu vicarcikāyām |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyam eva || </l>

                    <pb facs="370" n="286a"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.14"> yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat
                        snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |
                        <caesura/>
                         sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā 'ṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.15"> sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ
                        sphikpāṇipādaprabhavair nirūpyā |
                        <caesura/>
                         kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.16"> aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahac ca yac caikakuṣṭhaṃ
                        kaphajāny amūni |
                        <caesura/>
                         vāyoḥ prakopāt parisarpam ekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.17"> kilāsam api kuṣṭhavikalpa eva; tat trividhaṃ
                        vātena, pittena, śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam
                        eva kilāsam aparisrāvi ca | tad vātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ
                        paridhvaṃsi ca, pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca,
                        śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ <pb facs="371" n="287a"/>kaṇḍūmac
                        ca | teṣu saṃbaddhamaṇḍalam antejātaṃ raktaroma cāsādhyam
                        agnidagdhaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.18"> kuṣṭheṣu tu
                        tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena,
                        pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ
                        pittena, kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.19"> tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ
                        cāsādhyam || </l>

                    <pb facs="372" n="288a"/>

                    <l xml:id="SS.2.5.20"> bhavanti cātra --- yathā banaspatirjātaḥ prāpya
                        kālaprakarṣaṇam |
                        <caesura/>
                         antarbhūmiṃ vigāheta mūlair vṛṣṭivivardhitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.21"> evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.22"> sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaś ca kuṣṭhe tvaci samāśrite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.23"> tvaksvāpo romaharṣaś ca svedasyābhipravartanam
                        |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.24"> bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.25"> daurgandhyam upadehaś ca pūyo 'tha krimayas
                        tathā |
                        <caesura/>
                         gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.26"> nāsābhaṅgo 'kṣirāgaś ca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhavet svaropaghātaś ca hy asthimajjasamāśrite || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.27"> kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ
                        kṣatasarpaṇam |
                        <caesura/>
                         śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.28"> strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
                        <caesura/>
                         yad apatyaṃ tayor jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.29"> kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam
                        |
                        <caesura/>
                         medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.30"> brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.31"> mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte 'pi gacchati |
                        <caesura/>
                         gātaḥ kaṣṭarato rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.32"> āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṃ kriyām |
                        <caesura/>
                         auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt |
                        <caesura/>
                         yas tena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatim āpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.33ab"> prasaṅgād gātrasaṃsparśān niśvāsāt
                        sahabhojanāt | </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.33cd"> sahaśayyāsanāc cāpi vastramālyānulepanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.5.34"> kuṣṭhaṃ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narān naram ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.5.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||</l>




                </div>



                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.6.1"> athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.3"> divāsvapnāvyāyām ālasyaprasaktaṃ
                        śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyāt pramehī
                        bhaviṣyatīti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.4"> tasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva
                        vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvam upetya
                        mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśr ity a
                        nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti || </l>

                    <pb facs="374" n="290a"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.5"> teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ
                        snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ
                        pipāsā durgandhaś ca śvāsastālugalajihvādanteṣu
                        malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiś ca nakhānām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.6"> tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.7"> sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.8"> tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanair
                        lavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ
                        samakriyatvāt ; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ
                        yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāt ; vātāt
                        sarpirvasākṣaudrahastimehāś catvāro 'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt
                        || </l>

                    <pb facs="375" n="291a"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.9"> tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmā
                        śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhir anvitaṃ pittaṃ
                        pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhir anvito
                        vāyurvātapramehān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.10"> tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī
                        mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ surāmehī; sarujaṃ
                        sikatānuviddhaṃ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanair mehī;
                        viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ
                        piṣṭamehī; āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī; śukratulyaṃ śukramehī;
                        stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.11"> ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ
                        saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati; sadāhaṃ haridrābhaṃ
                        haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṃ
                        kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṃ
                        śoṇitamehī mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.12"> ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ
                        sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṃ vasāmehī;
                        kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ
                        hastimehī mehati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.13"> makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ
                        pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ
                        kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānām upadravāḥ;
                        vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi
                        śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā
                        pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti
                        paittikānāṃ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ
                        baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām | evam ete viṃśati pramehāḥ
                        sopadravā vyākhyātāḥ || </l>

                    <pb facs="376" n="292a"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.14"> tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya tribhir
                        doṣaiś cānugatadhātoḥ pramehiṇo daśapiḍakā jāyante | tad yathā
                        śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī,
                        masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.15"> śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā |
                        <caesura/>
                         gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.16"> sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.17"> mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā |
                        <caesura/>
                         mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.18"> masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā |
                        <caesura/>
                         raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.19"> vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā |
                        <caesura/>
                         vidradherlakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.20"> gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ |
                        <caesura/>
                         sopadravā durbalāgreḥ piḍakāḥ parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.21"> kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         adhaḥ prakramate vayustenāsādhyās tu vātajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.22"> pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate |
                        <caesura/>
                         kiṃcic cāpy adhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.23"> kṛtsnāny ardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave |
                        <caesura/>
                         pravṛttamūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet || </l>

                    <pb facs="378" n="294a"/>

                    <l xml:id="SS.2.6.24"> piḍakāpiḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
                        <caesura/>
                         madhumehinam ācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.25"> sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānadāsanam icchati |
                        <caesura/>
                         āsanād vṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnam icchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.26"> yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena
                        saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ
                        varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evam eva
                        doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa
                        pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.6.27"> bhavati cātra sarva eva pramehāstu
                        kālenāpratikurvataḥ |
                        <caesura/>
                         madhumehatvam āyānti tadā 'sādhyā bhavanti hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.6.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 6 ||</l>




                </div>


                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="379" n="295a"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.1"> athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.3"> dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣir
                        indrapratimo 'bhavad yaḥ |
                        <caesura/>
                         brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāt saḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.4"> pṛthak samastair api ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ
                        baddhagudaṃ tathaiva |
                        <caesura/>
                         āgantukaṃ saptamam aṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.5"> sudurbalāgner ahitāśanasya
                        saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇād vā
                        <caesura/>
                         snehādimithyācaraṇāc ca jantor vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham
                        abhiprapannāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.6"> gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇy
                        udarāṇi doṣāḥ |
                        <caesura/>
                         koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilaveganunnaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.7ab"> tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantād vivardhamāno
                        jaṭharaṃ karoti | </l>

                    <pb facs="380" n="296a"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.7cd"> tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo
                        jaṭhare hi rājyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.8ab"> jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ
                        pādagataś ca śophaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.8cd"> saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīr yad vardhate
                        kṛṣṇasirāvanaddham || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.9"> saśūlam ānāhavad ugraśabdaṃ satodabhedaṃ
                        pavanātmakaṃ tat |
                        <caesura/>
                         yac coṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.10"> pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ
                        tattvacirābhivṛddhi |
                        <caesura/>
                         yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.11"> snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ
                        tat tu cirābhivṛddhi |
                        <caesura/>
                         striyo 'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavair yuktam asādhuvṛttāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.12"> yasmai prayacchanty arayo garāṃś ca
                        duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā |
                        <caesura/>
                         tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.13"> tac chītavātābhrasamudbhaveṣu
                        <caesura/>
                         viśeṣataḥ kupyati dahyate ca
                        <caesura/>
                         sa cāturo mūrcchati saṃprasaktaṃ
                        <caesura/>
                         pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.14"> prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ
                        <caesura/>
                        <pb facs="381" n="297a"/> plīhodaraṃ kīrtayato nibodha |
                        <caesura/>
                         vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭam atyartham asṛk kaphaś ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.15"> plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tat
                        pravadanti tajjñāḥ |
                        <caesura/>
                         vāme ca pārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.16"> mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair upadrutaḥ
                        kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ |
                        <caesura/>
                         savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tad eva || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.17"> yasyāntramannair upalepibhir vā bālāśmabhir vā
                        sahitaiḥ pṛthagvā |
                        <caesura/>
                         saṃcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.18"> nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrād
                        api cālpamalpam |
                        <caesura/>
                         hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti ta(ya)c codaraṃ viṭsamagandhikaṃ
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.19ab"> pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ
                        parisrāvyudaraṃ nibodha | </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.19cd"> śalyaṃ yad annopahitaṃ tad antraṃ bhinatti
                        yasyāgatam anyathā vā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.20"> tasmāt sruto 'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ
                        sravedvai gudatas tu bhūyaḥ |
                        <caesura/>
                         nābher adhaś codaram eti vṛddhiṃ nistudyate 'tīva vidahyate ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.21"> etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ
                        kīrtayato nibodha |
                        <caesura/>
                         yaḥ snehapīto 'pyanuvāsito vā vānto virikto 'pyathavā nirūḍhaḥ || </l>

                    <pb facs="382" n="298a"/>

                    <l xml:id="SS.2.7.22"> pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi duṣyanti
                        hi tadvahāni |
                        <caesura/>
                         snehopalipteṣv athavā 'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavad abhyupaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.23"> snigdhaṃ mahat saṃparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ
                        pūrṇam ivāmbunā ca |
                        <caesura/>
                         yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.24"> ādhmānaṃ gamane 'śaktir daurbalyaṃ durbalāgnitā
                        |
                        <caesura/>
                         śophaḥ sadanam aṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ |
                        <caesura/>
                         dāhas tṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.7.25"> ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         sarvāṇy eva parīpākāt tadā tāni vivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.7.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        udaranidānaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7 ||</l>




                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>


                    <l xml:id="SS.2.8.1"> athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.3"><pb facs="383" n="299a"/> grāmyadharma<pc
                            > </pc>yāna<pc> </pc>vāhanādhva<pc> </pc>gamana<pc
                            > </pc>praskhalana<pc> </pc>prapatana<pc
                            > </pc>prapīḍāna<pc> </pc>dhāvanābhighāta<pc
                            > </pc>viṣama<pc> </pc>śayanāsanopavāsa<pc
                            > </pc>vegābhighātātirūkṣa<pc
                        > </pc>kaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
                        viśeṣair bandhānānm ucyate garbhaḥ, phalam iva
                        vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayam
                        atikramya yakṛtplīhāntravivarair avasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobham
                        āpādayati, tasyā jaṭharasaṃkṣomād vāyurapāno mūḍhaḥ
                        pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānām anyatamam āpādya
                        garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa; tam eva kadācid vivṛddham
                        asamyagāgatam apatyapatham anuprāptam anirasyamānaṃ
                        viguṇāpānasaṃmohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.4"> tataḥ kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti |
                        tatra ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa
                        kīlaḥ; niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yo nirgacchaty
                        ekaśirobhujaḥ sa bījakaḥ; yas tu parigha iva yonimukham āvṛtya
                        tiṣṭhati sa parighaḥ; iti caturvidho bhavatīty eke bhāṣante | tat
                        tu na samyak; kasmāt sa yadā viguṇānilaprapīḍito 'patyapatham
                        anekadhā prapadyate tadā saṅkhyā hīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.5"> tatra kaścid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ
                        pratipadyate; kaścid ābhugnaikasakthir ekena; kaścid
                        ābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ; kaścid
                        uraḥpārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate;
                        antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścid ekena bāhunā; kaścid ābhugnaśirā
                        bāhudvayena; kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ; kaścid ekena
                        sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate 'pareṇa pāyum; ity aṣṭavidhā
                        mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.6"><pb facs="384" n="300a"/> tatra
                        dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śeṣānapi
                        viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān
                        pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.7"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntād yathā paham |
                        <caesura/>
                         prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.8"> evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
                        <caesura/>
                         garbhāśayastho yo garbho jananāya prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.9"> kṛmivātābhighātais tu tadevopadrutaṃ phalam |
                        <caesura/>
                         pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.10"> ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.11"> pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā |
                        <caesura/>
                         nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.12"><pb facs="385" n="301a"/> garbhāspandanamāvīnāṃ
                        praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
                        <caesura/>
                         bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ cāntarbhṛte śiśau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.13"> mānasāgantubhir māturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca prapīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.8.14"> bastamāravipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi |
                        <caesura/>
                         tat kṣaṇāj janmakāle taṃ pāṭayitvoddhared bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.8.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ || 8 ||</l>
                </div>




                <div n="9" type="adhyāya">

                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.2.9.1"> athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.3"> sarvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
                        <caesura/>
                         śiṣyāyovāca nikhilam idaṃ vidradhilakṣaṇam || </l>

                    <pb facs="386" n="302a"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.4"> tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ śophaṃ śanair ghoraṃ janayanty ucchritā bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.5"> mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cā (vā)
                        'pyathavā++āyatam |
                        <caesura/>
                         tam āhur vidradhiṃ dhīrā vijñeyaḥ sa ca ṣaṅvidhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.6"> pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā
                        |
                        <caesura/>
                         ṣaṇṇām api hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.7"> kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛśam atyarthavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         citrotthānaprapākaś ca vidradhir vātasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.8"> pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
                        <caesura/>
                         kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.9"> śaravasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho 'lpavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         cirotthānaprapākaś ca sakaṇḍuś ca kaphotthitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.10"> tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.11"> viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair abhihate kṣate vā 'pathyasevinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.12"> kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittam īrayet |
                        <caesura/>
                         jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate tasya dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.13"> eṣa vidradhir āgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="387" n="303a"/> kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas
                        tīvradāharujājvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.14"> pittavidradhiliṅgas tu raktavidradhir ucyate |
                        <caesura/>
                         uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.15ab"> ābhyantarānatas tūrdhvaṃ vidradhīn
                        paricakṣate | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.15cd"> gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.16ab"> ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.16cd"> pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.17"> valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti
                        vidradhim |
                        <caesura/>
                         gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayos tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.18"> vṛkkayor yakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ liṅgāni jānīyād bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.19"> āmapakvaiṣaṇīyāc ca pakvāpakvaṃ vinirdiśet |
                        <caesura/>
                         adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.20"> gude vātanirodhas tu bastau kṛcchrālpamūtratā |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ hikkā tathā++āṭopaḥ kukṣau mārutakopanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.21"> kaṭīpṛṣṭhagrahas tīvro vaṅkṣaṇotthe tu
                        vidradhau |
                        <caesura/>
                         vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhny ucchvāsāvarodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.22"> sarvāṅgapragrahas tīvro hṛdi śūlaś ca dāruṇaḥ |
                        <caesura/>
                         śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsā klomaje 'dhikā || </l>

                    <pb facs="388" n="304a"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.23"> āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ |
                        <caesura/>
                         sarvo marmotthitaś cāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.24"> nābher uparijāḥ pakvā yānty ūrdhvam itare tv
                        adhaḥ |
                        <caesura/>
                         jīvaty adho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.25"> hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
                        <caesura/>
                         jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.26"> strīṇām apaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā 'hitaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.27"> api samyak prajātānām asṛk kāyād aniḥsṛtam |
                        <caesura/>
                         raktajaṃ vidradhiṃ kuryāt kuksau makkallasaṃjñitam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.28"> saptāhān nopaśāntaś cet tato 'sau saṃprapacyate
                        |
                        <caesura/>
                         viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.29ab"> gulmadoṣasamutthānād vidradher gulmakasya ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.29cd"> kasmān na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam eti
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30ab"> na nibandho 'sti gulmānāṃ vidradhiḥ
                        sanibandhanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.30cd"> gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.31"> vivarānucaro granthir apsu budbudako yathā |
                        <caesura/>
                         evaṃ prakāro gulmas tu tasmāt pākaṃ na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32ab"> māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.32cd"> māṃsaśoṇitahīnatvād gulmaḥ pākaṃ na gacchati
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.33"> gulmas tiṣṭhati doṣe sve vidradhir māṃsaśoṇite
                        |
                        <caesura/>
                         vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate || </l>

                    <pb facs="389" n="305a"/>

                    <l xml:id="SS.2.9.34ab"> hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca
                        tridoṣajaḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.2.9.34cd"> atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.35"> so 'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā |
                        <caesura/>
                         tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.36"> asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat
                        |
                        <caesura/>
                         vikāraḥ śalyabhūto 'yaṃ kleśayed āturaṃ ciram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.37"> athāsya karmaṇā vyādhir dvāraṃ tu labhate yadā
                        |
                        <caesura/>
                         tato medaḥpramaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru || </l>

                    <l xml:id="SS.2.9.38"> bhinne 'sthni niḥsravet pūyam etad asthigataṃ
                        viduḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.9.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        vidradhinidānaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ || 9 ||</l>
                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">
                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.10.1"> athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <pb facs="390" n="306a"/>

                    <l xml:id="SS.2.10.3"> tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitās tu doṣāḥ
                        sarvāṅgasāriṇam ihāsthitam ātmaliṅgam |
                        <caesura/>
                         kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ taṃ sarvato visaraṇāc ca
                        visarpam āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.4"> vātātmako 'sitamṛduḥ paruṣo
                        'ṅgamardasaṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         gaṇḍair yadā tu viṣamair atidūṣitatvād yuktaḥ sa eva kathitaḥ
                        khalu varjanīyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.5"> pittātmako
                        drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ |
                        <caesura/>
                         doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā
                        sa sidhyet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.6"> śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ
                        sitaśvayathuralparugugrahaṇḍuḥ |
                        <caesura/>
                         sarvātmakastrividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca
                        māṃsasirāpraśātāt || </l>

                    <pb facs="391" n="307a"/>

                    <l xml:id="SS.2.10.7"> sadyaḥkṣatavraṇam upetya narasya pittaṃ raktaṃ
                        ca doṣabahulasya karoti śoham |
                        <caesura/>
                         śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair
                        asitaiś ca kīrṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.8"> sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ
                        sarvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti |
                        <caesura/>
                         paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi
                        kṛcchrasādhyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.9"> śophaṃ na pakvam iti pakvamupekṣate yo yo vā
                        vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ |
                        <caesura/>
                         abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni
                        tataḥ sa pūyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.10"> tasyātimātragamanād gatir ity ataś ca nāḍīva
                        yadvahati tena matā tu nāḍī |
                        <caesura/>
                        <pb facs="392" n="308a"/> doṣais tribir bhavati sā pṛthagekaśaś ca
                        saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato 'nyā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.11"> tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā
                        phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām |
                        <caesura/>
                         tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu
                        pittāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.12"> jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā
                        rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |
                        <caesura/>
                         doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavās tu
                        vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.13"> dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ
                        bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni |
                        <caesura/>
                         tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāmasu kṣayakarīm iva
                        kālarātrim || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.14"> naṣṭaṃ kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu
                        śalyamacireṇa gatiṃ karoti |
                        <caesura/>
                         sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā
                        ca nityam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.15"> yāvatyo gatayo yaiś ca kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi
                        |
                        <caesura/>
                         tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ tair eva hetubhiḥ || </l>

                    <pb facs="393" n="309a"/>

                    <l xml:id="SS.2.10.16"> dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ
                        stanasaṃśritāḥ|
                        <caesura/>
                         doṣāvisaraṇāttāsāṃ na bhavanti stanāmayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.17"> tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         svabhāvād evavivṛtā jāyante saṃbhavantyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.18"> rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyam ity abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.19"> viśasteṣv api gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate
                        |
                        <caesura/>
                         sarvadehāśritatvāc ca śukralakṣaṇamucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.20"> tad eva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇād api |
                        <caesura/>
                         śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣāc ca pravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.21"> suprasannaṃ manas tatra harṣaṇe hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         āhārarasayonitvād evaṃ stanyam api striyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.22"> tad evāpatyasaṃsparśād darśanāt smaraṇād api |
                        <caesura/>
                         grahaṇāc ca śarīrasya śukravat saṃpravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.23"> sneho nirantaras tatra prasrave hetur ucyate |
                        <caesura/>
                        <pb facs="394" n="310a"/> tat kaṣāyaṃ bhaved vātāt kṣiptaṃ ca
                        plavate 'mbhasi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.24"> pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyo 'mbhasi ca
                        pītikāḥ |
                        <caesura/>
                         kaphād ghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpy avasīdati | sarvair duṣṭaiḥ
                        sarvaliṅgam abhighātāc ca duṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.25"> yat kṣīram udake kṣiptam ekībhavati pāṇḍuram |
                        <caesura/>
                         madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tad vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.26"> sakṣīrau vā 'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau
                        striyāḥ |
                        <caesura/>
                         raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.10.27"> pañcānām api teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim |
                        <caesura/>
                         lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.10.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||</l>
                </div>


                <div n="11" type="adhyāya">

                    <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</head>

                    <l xml:id="SS.2.11.1"> athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.3"> vātādayo māṃsam asṛk ca duṣṭāḥ saṃdūṣya medaś
                        ca kaphānuviddham |
                        <caesura/>
                         vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti
                        pradiṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.4"><pb facs="395" n="311a"/> āyamyate vyathyata eti
                        todaṃ pratyasyate kṛtyata eti bhedam |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇo 'mṛdurbastir ivātataś ca binnaḥ sravec cānilajo 'sramaccham
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.5"> dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate
                        prajvalatīva cāpi |
                        <caesura/>
                         raktaḥ sapīto 'pyathavā 'pi pittādbhinnaḥ sraved uṣṇam atīva
                        cāsram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.6"> śīto 'vivarṇo 'lparujo 'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
                        saṃhananopapannaḥ |
                        <caesura/>
                         cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanaṃ ca
                        pūyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.7"> śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho
                        mahānalparujo 'tikaṇḍūḥ |
                        <caesura/>
                         medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.8"> vyāyāmajātair abalasya tais tair ākṣipya
                        vāyurhi sirāpratānam |
                        <caesura/>
                         saṃpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karoty unnatam āśu vṛttam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.9"> granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved
                        yadi syāt sarujaś calaś ca |
                        <caesura/>
                         aruk sa evāpy acalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjanīyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.10">
                        hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ |
                        <caesura/>
                         granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaś cālparujaṃ
                        karoti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.11"> taṃ granthibhis tv āmalakāsthimātrair
                        matsyāṇḍajālapratimais tathā 'nyaiḥ |
                        <caesura/>
                         ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.12"> kaṇḍūyutāste 'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti
                        naśyanti bhavanti cānye |
                        <caesura/>
                         medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.13"> gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā
                        māṃsam abhipradūṣya |
                        <caesura/>
                         vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntam analpamūlaṃ ciravṛddhyapākam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.14"> kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tam arbudaṃ
                        śāstravido vadanti |
                        <caesura/>
                        <pb facs="397" n="313a"/> vātena pittena kaphena cāpi raktena
                        māṃsena ca medasā ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.15"> tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni
                        sadā bhavanti |
                        <caesura/>
                         doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirās tu saṃpīḍya saṅkocya gatas tv
                        apākam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.16"> sāsrāvam unnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurair
                        ācitam āśuvṛddhim |
                        <caesura/>
                         sravaty ajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakaṃ
                        syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.17"> raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍur bhavet so
                        'rbudapīḍitas tu |
                        <caesura/>
                         muṣṭiprahārādibhir ardite 'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.18"> avedanaṃ snigdham ananyavarṇam apākam
                        aśmopamam apracālyam |
                        <caesura/>
                         praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍham etad bhaven māṃsaparāyaṇasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.19"> māṃsārbudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv
                        apīmāni vivarjayet tu |
                        <caesura/>
                         saṃprasrutaṃ marmaṇi yac ca jātaṃ srotaḥsu vā yac ca bhaved
                        acālyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.20"> yajjāyate 'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tad
                        adhyarbudam arbudajñaiḥ |
                        <caesura/>
                         yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvir arbudaṃ tac ca bhaved
                        asādhyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.21"> na pākam āyānti kaphādhikatvān medobahutvāc ca
                        viśeṣatas tu |
                        <caesura/>
                         doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvārbudāny eva nisargatas tu
                        || </l>

                    <pb facs="398" n="314a"/>

                    <l xml:id="SS.2.11.22"> vātaḥ kaphaś caiva gale pravṛddhau manye tu
                        saṃsṛtya tathaiva medaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍam
                        āhuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.23"> todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo 'ruṇo vā
                        pavanātmakas tu |
                        <caesura/>
                         medonvitaś copacitaś ca kālād bhaved atisnigdhataro 'rujaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.24"> pāruṣyayuktaś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā
                        pākamiyāt kadācit vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā
                        tālugalapraśoṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.25"> sthiraḥ savarṇo 'lparugugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃś
                        cāpikaphātmakas tu |
                        <caesura/>
                         cirābhivṛddhiṃ kurute cirāc ca prapacyate mandarujaḥ kadācit || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.26"> mādhuryam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā
                        tālugalapralepaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.27"> pralambate 'lābuvadalpamūlo
                        dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgale+anuśabdaṃ kurute ca
                        nityam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.28"> kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ
                        saṃvatsarātītam arocakārtam |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayet tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.11.29">
                        <pb facs="399" n="315a"/>nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkaval lambate
                        gale |
                        <caesura/>
                         mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tam ādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||11
                        ||</l>
                </div>


                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.12.1"> athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.3"> vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ
                        sapta vṛddhayo bhavanti | tāsāṃ mūtrāntranimitte vṛddhī
                        vātasamutthe kevalam utpattihetur anyatamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.4"> adhaḥ prakupito 'nyatamo hi doṣaḥ
                        phalakośavāhinīr abhiprapadya dhamanīḥ phalakoṣayor vṛddhiṃ
                        janayati tāṃ vṛddhim ity ācakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.5"> tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi
                        bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaś ceti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.6"> tatrānilaparipūrṇāṃ bastim ivātatāṃ paruṣām
                        animittānilarujāṃ vātavṛddhim ācakṣate; pakvodumbarasaṅkāśāṃ
                        jvaradāhoṣmavatīṃ cāśusam utthānapākāṃ pittavṛddhiṃ; kaṭhinām
                        alpavedanāṃ śītāṃ kaṇḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ; kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ
                        pittavṛddhiliṅgāṃ raktavṛddhiṃ, mṛdusnigdhāṃ kaṇḍūmatīm
                        alpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛddhiṃ; mūtrasaṃdhāraṇaśīlasya
                        mūtravṛddhir bhavati, sā gacchato 'mbupūrṇā dṛtir iva kṣubhyati
                        mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoś cāpādayati, tāṃ
                        mūtravṛddhiṃ vidyāt; bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapata <pb
                            facs="400" n="316a"/>nādibhir āyāsaviśeṣair vāyur
                        abhipravṛddhaḥ prakupitaś ca sthūlāntrasyetarasya caikadeśaṃ
                        viguṇam ādāyādho gatvā vaṅkṣaṇasandhim upetya granthirūpeṇa
                        sthitvā 'pratikriyamāṇe ca kālāntareṇa phalakośaṃ praviśya
                        muṣkaśopham āpādayati, ādhmāto bastir ivātataḥ pradīrghaḥ sa śopho
                        bhavati, saśabdamavapīḍitaścordhvam upaiti, vimuktaś ca punar
                        ādhmāyate, tām antravṛddhim asādhyām ity ācakṣate || </l>



                    <l xml:id="SS.2.12.7"> tatrātimaithunād atibrahmacaryād vā tathā
                        'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ
                        saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomām alpadvārāṃ mahādvārām apriyām akāmām
                        acaukṣasalilaprakṣālitayonim aprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ
                        svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā nārīm atyartham upasevamānasya
                        tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāc
                        catuṣpadīgamanād
                        acaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavighāraṇānmaithunānte
                        vā+aprakṣālanādibhir meḍhramāgamya prakupitā doṣāḥ kṣate 'kṣate vā
                        śvayathum upajanayanti, tam upadaṃśam ity ācakṣate || </l>

                    <pb facs="401" n="317a"/>

                    <l xml:id="SS.2.12.8"> sa pañcavidhas tribhir doṣaiḥ pṛthak samastair
                        asṛjā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.9"> tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ
                        stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhāś ca vātavedanāḥ; paittike
                        jvaraḥ śvayathuḥ pakvoḍumbarasaṅkāśas tīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ
                        pittavedanāś ca; ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ
                        śleṣmavedanāś ca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo 'tyartham
                        asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāny atyarthaṃ jvaradāhau śoṣaś ca, yāpyaś
                        caiva kadācit; sarvaje sarvaliṅgadarśanam avadaraṇaṃ ca śephasaḥ
                        kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.10"> kupitās tu doṣā vātapittaśleṣmāṇo
                        'dhaḥprapannā vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsv avatiṣṭhamānāḥ kālāntareṇa
                        pādam āśrity a śanaiḥ śophaṃ janayanti, taṃ ślīpadam ity ācakṣate
                        | tattrividhaṃ vātapittakaphanimittam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.11"> tatra vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ
                        paruṣamanimittānilarujaṃ parisphuṭati ca bahuśaḥ; pittajaṃ tu
                        pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca; śleṣmajaṃ tu śvetaṃ
                        snigdhāvabhāsaṃ mandavedānaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ kaṇṭakair
                        upacitaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.12"> tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ
                        prasṛtam iti varjanīyāni || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.13"> bhavanti cātra trīṇy apy etāni jānīyāc
                        chlīpadāni kaphocchrayāt |
                        <caesura/>
                         gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmān nāsti vinā kaphāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.12.14"> purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ || </l>

                    <pb facs="402" n="318a"/>

                    <l xml:id="SS.2.12.15"> pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām |
                        <caesura/>
                         karṇākṣināsikauṣṭheṣu kecid icchanti tadvidaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.12.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||</l>
                </div>


                <div n="13" type="adhyāya">
                    <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.13.1"> athātaḥ kṣudrarogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.3"> samāsena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti |
                        tad yathā ajagallikā yavaprakhyā andhālajī vivṛtā kacchapikā
                        valmīakaṃ indravṛddhā panasikā pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kakṣā
                        visphoṭakaḥ agnirohiṇī cippaṃ kunakhaḥ anuśayī vidārikā
                        śarkarārbudaṃ pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā kadaraṃ
                        alasendraluptau dāruṇakaḥ aruṃṣikā palitaṃ masūrikā yauvanapiḍakā
                        padminīkaṇṭakaḥ jatumaṇiḥ maśakaḥ carmakīlaḥ tilakālakaḥ nyacchaṃ
                        vyaṅgaḥ parivartikā avapāṭikā niruddhaprakaśaḥ saṃniruddhagudaḥ
                        ahipūtanaṃ vṛṣaṇakacchraḥ gudabhraṃśaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.4"> snigdhā savarṇā grathitā nīrujāa mudrasannibhā
                        |
                        <caesura/>
                         kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.5"> yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
                        <caesura/>
                         piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate || </l>

                    <pb facs="403" n="319a"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.6"> ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām |
                        <caesura/>
                         andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.7"> vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām |
                        <caesura/>
                         vivṛtām iti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.8"> grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.9"> pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi |
                        <caesura/>
                         granthirvalmīkavadyas tu śanaiḥ samupacīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.10"> todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhir mukhair vṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vyādhir valmīka ity eṣa kaphapittānilidbhavaḥ || </l>

                    <pb facs="403" n="399b"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.11"> padmāpuṣkaravanmadhye piḍakābhiḥ samācitām |
                        <caesura/>
                         indravṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.12"> maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam |
                        <caesura/>
                         rujākarīṃ gadarbhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām |
                        <caesura/>
                         karṇau pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk |
                        <caesura/>
                         śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.13"> hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ
                        sthiram |
                        <caesura/>
                         pāṣāṇagardabhaṃ vidyādbalāsapavanātmakam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.14"> visarpavat sarpati yo dāhajvarakarastanuḥ |
                        <caesura/>
                         apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ || </l>

                    <pb facs="404" n="320a"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.15"> piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām |
                        <caesura/>
                         sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.16"> bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām |
                        <caesura/>
                         pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣām iti vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.17"> ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām
                        |
                        <caesura/>
                         tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.18"> agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ
                        pittaraktataḥ |
                        <caesura/>
                         kvacit sarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.19"> kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante
                        māṃsadāru(ra)ṇāḥ |
                        <caesura/>
                         antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.20"> saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam
                        |
                        <caesura/>
                         tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.21"> nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaś ca vedanām
                        |
                        <caesura/>
                         karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.22"> tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakham ity api |
                        <caesura/>
                         abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo 'sitaḥ kharaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.23"> bhavet taṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnam iti
                        saṃjñitam |
                        <caesura/>
                         gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇām uparisthitām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.24"> kaphādantaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu || </l>


                    <l xml:id="SS.2.13.25"> raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="405" n="321b"/> prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathā
                        'nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.26"> granthiṃ kurvanti bhinno 'sau
                        madhusarpirvasānimam |
                        <caesura/>
                         sravatyāsrāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato 'nilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.27"> māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         durgandhaṃ klinnamatyrthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.28"> sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam
                        |
                        <caesura/>
                         pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.29"> parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ |
                        <caesura/>
                         pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ || </l>

                    <pb facs="406" n="329a"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.30"> śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         medoraktānugaiś caiva doṣair vā jāyate nṛṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.31"> sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         kolamātraḥ saruk srāvī jāyate kadaras tu saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.32"> klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharuganvitau |
                        <caesura/>
                         duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.33"> romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam |
                        <caesura/>
                         pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.34"> ruṇaddhi romakūpāṃs tu tato 'nyeṣāmasaṃbhavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadindraluptaṃ khālity aṃ rujyeti ca vibhāvyate || </l>

                    <pb facs="406" n="323b"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.35"> dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate |
                        <caesura/>
                         kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.36"> arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhani |
                        <caesura/>
                         kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.37"> krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
                        <caesura/>
                         pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.38"> dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ sapītakāḥ |
                        <caesura/>
                         gātreṣu vadane cāntarvijñeyāstā masūrikāḥ || </l>

                    <pb facs="407" n="323a"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.39"> śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ |
                        <caesura/>
                         jāyante piḍakā yūnaṃ vaktre yā mukhadūṣikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.40"> kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmat pāṇḍumaṇḍalam
                        |
                        <caesura/>
                         padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṃ kaphavātajam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.41"> nīrujaṃ samamutsannaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam |
                        <caesura/>
                         sahajaṃ raktamīṣac ca ślakṣṇaṃ jatumaṇiṃ viduḥ || </l>

                    <pb facs="407" n="323b"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.42"> avedanaṃ sthiraṃ caiva yasya gātreṣu dṛśyate |
                        <caesura/>
                         māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ vadet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.43"> kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
                        <caesura/>
                         vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.44"> maṇḍalaṃ mahadalpaṃ vā yadi vā sitam |
                        <caesura/>
                         sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyaccham ity abhidhīyate || </l>

                    <pb facs="408" n="324a"/>

                    <l xml:id="SS.2.13.45"> samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.46"> sahasā mukhamāgatya maṇḍalaṃ visṛjaty ataḥ |
                        <caesura/>
                         nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.47"> kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ |
                        <caesura/>
                         mardanāt pīḍanāccāti tathaivāpyabhighātataḥ |
                        <caesura/>
                         meḍhracarma yadā vāyur bhajate sarvataś caraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48ab"> tadā vātopasṛṣṭaṃ tu carma pratinivartate |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.48cd">maṇeradhastāt kośaś ca granthirūpeṇa lambate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49ab"> savedanaḥ sadāhaś ca pākaṃ ca vrajati kvacit
                        |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.49cd">mārutāgantusaṃbhūtāṃ vidyāt tāṃ parivartikām
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.50"> sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
                        <caesura/>
                         alpīyaḥkhāṃ yadā harṣād bālāṃ gacchet striyaṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.51"> hastābhighātādathavā carmaṇy udvartite balāt |
                        <caesura/>
                         mardanātpīḍanādvā 'pi śukravegavighātataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.52"> yasyāvapāṭhyate carma tāṃ vidyād avapāṭikām |
                        <caesura/>
                         vātopasṛṣṭam evaṃ tu carma saṃśrayate maṇim || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.53"> maṇiś carmopanaddhas tu mūtrasroto ruṇaddhi ca
                        |
                        <caesura/>
                         niruddhaprakaśe tasmin mandaghāram avedanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.54"> mūtraṃ pravartate jantormaṇirna ca vidīryate |
                        <caesura/>
                         niruddhaprakaśaṃ vidyāddurūḍhāṃ cāvapāṭikām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.55"> vegasaṃghāraṇādvāyur vihato gudamāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.56"><pb facs="409" n="325a"/> mārgasya saukṣmyāt
                        kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati |
                        <caesura/>
                         sanniruddhagudaṃ vyādhim enaṃ vidyāt sudustaram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.57"> śakṛnmūtrasamāyukte 'dhaute 'pāne śiśor bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         svinnasyāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.58"> kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaś ca
                        jāyate |
                        <caesura/>
                         ekībhūtaṃ vraṇair ghoraṃ taṃ vidyād ahipūtanam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.59"> snānotsādanahīnasya malo vṛṣṇasaṃśritaḥ |
                        <caesura/>
                         yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ saṃjanayet tadā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.60"> tatra kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaś ca
                        jāyate |
                        <caesura/>
                         prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.13.61"> pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ |
                        <caesura/>
                         rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśam ādiśet ||</l>



                    <l xml:id="SS.2.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        kṣudraroganidānaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||</l>
                </div>


                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.2.14.1"> athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.3"> liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ
                        śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante | tad yathā
                        sarṣapikā aṣṭhīlikā grathitaṃ kumbhīkā alajī mṛditaṃ
                        saṃmūḍhapiḍakā avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ uttamā śataponakaḥ
                        tvakpākaḥ śoṇitārbudaṃ māṃsārbudaṃ māṃsapākaḥ vidradhiḥ
                        tilakālakaś ceti || </l>

                    <pb facs="410" n="329a"/>

                    <l xml:id="SS.2.14.4"> gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā |
                        <caesura/>
                         piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.5"> kaṭhinā viṣamair antair mārutasya prakopataḥ |
                        <caesura/>
                         śūkais tu viṣasaṃbhugnaiḥ piḍakā 'ṣṭhīlikā bhavet || </l>

                    <pb facs="410" n="326b"/>

                    <l xml:id="SS.2.14.6"> śūkair yat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat
                        kaphotthitam |
                        <caesura/>
                         kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā 'śubhā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.7"> alajīlakṣaṇair yuktāmalajīṃ ca vitarkayet |
                        mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.8"> pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet |
                        <caesura/>
                         dīrghā bahvyaś ca piḍakā dīryante madhyatas tu yāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.9"> so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="411" n="327a"/> pittaśoṇitasaṃbhūtā piḍakā piḍakācitā || </l>



                    <l xml:id="SS.2.14.10"> padmapuṣkarasṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā |
                        <caesura/>
                         janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūpitam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.11"> mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā |
                        <caesura/>
                         uttamaiṣā tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.12"> chidrair aṇumukhair vastucitaṃ yasya
                        samantataḥ |
                        <caesura/>
                         vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.13"> pittaraktakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktaiś ca piḍakābhiś ca pīḍitam |
                        <caesura/>
                         yasya vas tu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.14"> māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasaṃbhavam |
                        <caesura/>
                         śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.15"> vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.16"> kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca |
                        <caesura/>
                         pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.17"> kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāt tilakālakam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.14.18"> tatra māṃsārbudaḥ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syus tilakālakāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.14.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        śūkadoṣanidānaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 || </l>
                </div>


                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="412" n="328a"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.1"> athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.3">
                        patanapīḍanaprahārakṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhir
                        abhighātaviśeṣair anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.4"> tatra bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ
                        dvividhamevopapadyate sandhimukataṃ kāṇḍabhagnaṃ ca | tatra
                        ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.5"> tatra sandhimuktam utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ
                        vivartitam avakṣiptam atikṣiptaṃ tiryakkṣiptam iti ṣaḍvidham || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.6"> tatra
                        prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ
                        ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.7"> vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvumayataḥ śopho
                        vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca nānāprakārā vedanā rātrau
                        prādurbhavanti; viśliṣṭe 'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā
                        ca; vivartite tu sandhipārśvāpagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca;
                        avakṣipte sandhiviśleṣas tīvrarujatvaṃ ca; atikṣipte dvayoḥ
                        sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca; tiryakkṣipte tv
                        ekāsthipārśvāpagamanam atyarthaṃ vedanā ceti || </l>

                    <pb facs="413" n="329a"/>

                    <l xml:id="SS.2.15.8"> kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ karkaṭakam
                        aśvakarṇaṃ cūrṇitaṃ piccitam asthicchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ
                        majjānugatam atipātitaṃ vakraṃ chinnaṃ pāṭitaṃ sphuṭitam iti
                        dvādaśavidham || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.9"> śvayathubāhulyaṃ
                        spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā
                        vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsv avasthāsu na śarmalābha iti
                        samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.10"> viśeṣas tu saṃmūḍhamubhayato 'sthi madhye
                        bha(la)gnaṃ granthir ivonnataṃ karkaṭakam aśvakarṇavad udgatam
                        aśvakarṇakaṃ, spṛśyamānaṃ śabdavac cūrṇitam avagacchet, piccitaṃ
                        pṛthutāṃ gatam analpaśophaṃ, pārśvayor asthi hīnodgatam
                        asthicchalitaṃ, vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam, asthyavayavo
                        'sthimadhyam anupraviśya majjānam unnahyatīti majjānugatam, asthi
                        niḥśeṣataś chinnam atipātitam, ābhugnam avimuktāsthi vakram,
                        anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ, pāṭitam aṇubahuvidāritaṃ vedanāvac
                        ca, śūkapūrṇam ivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.11"><pb facs="414" n="337a"/> teṣu
                        cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni
                        kṛśavṛddhabālānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ ceti || </l>



                    <l xml:id="SS.2.15.12"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         bhinnaṃ kapālaṃ kaṭhyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam |
                        <caesura/>
                         jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.13"> asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.14ab"> ādito yac ca durjātamasthi sandhir athāpi vā
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.14cd"> samyagyamitam apy asthi durnyāsād
                        durnibandhanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15ab"> saṅkhobhād vā 'pi yad gacched vikriyāṃ tac
                        ca varjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.15cd"> madhyasya vayaso 'vasthās tisro yāḥ
                        parikīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.16ab"> tatra sthiro bhavej jantur upakrānto
                        vijānatā | </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.16cd"> taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.15.17"> kapālān vibhidyante sphuṭanti rucakāni ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.15.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        bhagnanidānaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||</l>
                </div>


                <div n="16" type="adhyāya">

                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>



                    <l xml:id="SS.2.16.1"> athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.3"><pb facs="415" n="331a"/> mukharogāḥ
                        pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu | tatrāyatanāni oṣṭhau,
                        dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti |
                        tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca
                        jihvāyāṃ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.4"> tatrauṣṭhaprakopā
                        vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.5"> karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau
                        tīvraruganvitau |
                        <caesura/>
                         dālyete paripāṭhyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.6"> ācitau piḍākābhis tu sarṣapākṛtibhir bhṛśam |
                        <caesura/>
                         sadāhapākasaṃsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.7"> savarṇābhis tu cīyete piḍakābhir avedanau |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.8"> sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.9"> kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau |
                        <caesura/>
                         raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.10"> māsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau |
                        <caesura/>
                         jantavaś cātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato mukhāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11ab"> medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau
                        mṛdū || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.11cd"> acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravayo gurū
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.12ab"> kṣatajābhau vidīryete pāṭhyete cābhighātataḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.12cd">grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau
                        kaṇḍūsamanvitau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.13"> dantamūlagatās tu śītādo, dantapuppuṭako,
                        dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo,
                        dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṃso, nāḍyaḥ pañceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.14"> śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate
                        |
                        <caesura/>
                         durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.15"> dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam |
                        <caesura/>
                         śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.16"> dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo mahān
                        |
                        <caesura/>
                         dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.17"> sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṃbhavaḥ || </l>

                    <pb facs="416" n="332a"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.18"> śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ |
                        <caesura/>
                         lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ śauṣiro gadaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.19"> dantāś calanti veṣṭebhyas tālu cāpy avadīryate
                        |
                        <caesura/>
                         dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.20"> yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpy asṛk || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.21"> pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ceṣṭeṣu dāhaḥ pākaś ca tebhyo dantāś calanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.22"> āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.23"> yasminnupakuśaḥ sa syāt pittaraktakṛto gadaḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.24"> bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho
                        'bhighātajaḥ |
                        <caesura/>
                         mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.25"> vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte ruk ca
                        praśāmyati |
                        <caesura/>
                         hānavye paścime dante mahāñ chotho mahārujaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.26"> lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so 'dhimāṃsakaḥ |
                        <caesura/>
                         dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.27"> dantagatās tu dālanaḥ, krimidantako,
                        dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako,
                        hanumokṣaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.28"> dālyante bahudhā dantā yasmiṃs tīvraruganvitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.29"> kṛṣṇaścchidrī calaḥ srāvī sasṃrambho mahārujaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.30"> śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca
                        |
                        <caesura/>
                         yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.31"> vaktraṃ vakraṃ bhaved yasmin dantabhaṅgaś ca
                        tīvraruk |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.32"> śarkareva sthirībhūto malo danateṣu yasya vai
                        |
                        <caesura/>
                         sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.33"> dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha |
                        <caesura/>
                         jñeyā kapālikā saiva daśanānāṃ vināśinī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.34"> yo 'sṛṅniśreṇa pittena dagdho dantas tv
                        aśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         śyāvatāṃ nīlatāṃ vā 'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.35"> vātena tais tair bhāvais tu
                        hanusandhirvidaṃhataḥ |
                        <caesura/>
                         hanumokṣa iti jñeyo vyādhir arditalakṣaṇaḥ || </l>

                    <pb facs="417" n="333a"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.36"> jihvāgatāstu kaṇṭakāstrividhās tribhir doṣaiḥ,
                        alāsa, upajihvikā ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.37"> jihvā 'nilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca
                        śākacchadanaprakāśā |
                        <caesura/>
                         pittena pītā paridahyate ca citā saraktair api kaṇṭakaiś ca |
                        <caesura/>
                         kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.38"> jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so
                        'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśam eti pākam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.39"> jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnamya
                        jātaḥ kapharaktayoniḥ |
                        <caesura/>
                         prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate 'sāv upajihviketi || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.40"> tālugatās tu galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ,
                        kacchapaḥ, arbudaṃ, māṃsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ,
                        tālupāka iti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.41"> śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ
                        śopho dhmātabastiprakāśaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṃpradiṣṭo vyādhir vaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti
                        nāmnā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.42"> śophaḥ stabdho lohiṃtastāludeśe raktājñeyaḥ so
                        'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.43"> kūrmotsanno 'vedano 'śīghrajanmā 'rakto jñeyaḥ
                        kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt |
                        <caesura/>
                         padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyād raktād arbudaṃ
                        proktaliṅgam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.44"> duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca
                        tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṅghātam āhuḥ |
                        <caesura/>
                         nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syā<pb facs="418" n="334a"/>n
                        medoyuktāt puppuṭastāludeśe || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.45"> śoso 'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāso
                        vātāttāluśoṣaḥ sapittāt |
                        <caesura/>
                         pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny enaṃ tālupākaṃ vadanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.46"> kaṇṭhagatās tu rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam,
                        adhijihvo, balayo, balāsa, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ,
                        galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṃsatāno, vidārī ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.47"> gale 'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak
                        samastāś ca tathaiva śoṇitam |
                        <caesura/>
                         pradūṣya māṃsaṃ galarodhino 'ṅkurān sṛjanti yān sā 'suharā hi
                        rohiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.48"> jihvāṃ samantād bhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ
                        kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ |
                        <caesura/>
                         tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātm akopadravagāḍhayuktām || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.49"> kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā
                        pittanimittajā syāt |
                        <caesura/>
                         srotonirodhiny api mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṃbhavā vai || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.50"> gambhīrapākā 'prativāravīryā tridoṣaliṅgā
                        trayasaṃbhavā syāt |
                        <caesura/>
                         sphoṭācitā pittasamānaliṅgā 'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.51"> kolāsthimātraḥ kaphasṃbhavo yo granthir gale
                        kaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
                        <caesura/>
                         kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas taṃ kaṇṭhaśālūkam iti bruvanti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.52"> jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu
                        jihvāprabandhopari raktamiśrāt |
                        <caesura/>
                         jñeyo 'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayed āgatapākam enam || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.53"> balāsa evāyatamunnataṃ ca śophaṃ
                        karotyannagatiṃ nivārya |
                        <caesura/>
                         taṃ sarvathaivāprativāravīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.54"> gale tu śophaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau
                        śvāsarujopapannam |
                        <caesura/>
                         marmacchidaṃ dustaram etad āhur balāsasṃjñaṃ nipuṇā vikāram || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.55"> vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito
                        'pākyamṛdurguruś ca |
                        <caesura/>
                         nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito 'sau vyādhir balāsakṣatajaprasūtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.56"> samunnataṃ vṛttam amandadāhaṃ tīvrajvaraṃ
                        vṛndamudāharanti |
                        <caesura/>
                         taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṃ pavanāsrajaṃ tu || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.57"> vartir ghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā 'timātraṃ
                        piśitaprarohaiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="420" n="336a"/> nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā
                        śataghnīva śataghny asādhyā || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.58"> granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro
                        'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ |
                        <caesura/>
                         saṃlakṣyate saktam ivāśanaṃ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.59"> sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo
                        yatra ca santi sarvāḥ |
                        <caesura/>
                         sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.60"> śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro
                        vātagaternihantā |
                        <caesura/>
                         kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate 'sau || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.61"> yo 'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ
                        śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ
                        || </l>

                    <pb facs="420" n="336b"/>

                    <l xml:id="SS.2.16.62"> pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ
                        kurute krameṇa |
                        <caesura/>
                         sa māṃsatānaḥ kathito 'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.63"> sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktam antargale
                        pūtiviśīrṇamāṃsam |
                        <caesura/>
                         pittena vidyād vadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.64"> sarvasarās tu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.2.16.65"> sphoṭaiḥ satodair vadanaṃ samantād yasyācitaṃ
                        sarvasaraḥ sa vātāt |
                        <caesura/>
                         raktaiḥ sadāhais tanubhiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66ab"> kaṇḍūyutair alparujaiḥ sarvaṇair yasyācitaṃ
                        cāpi sa vai kaphena | </l>

                    <l xml:id="SS.2.16.66cd"> raktena pittodita eka eva kaiś cit pradiṣṭo
                        mukhapākasaṃjñaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.2.16.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
                        mukharoganidānaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||</l>

                    <pb facs="421" n="337b"/>

                    <l xml:id="SS.2.trailer">iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        dvitīyaṃ nidānasthānam || 2 ||</l>
                </div>


            </div>
        </body>
    </text>

    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
