<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 32-end,
                    based on the Nepalese MSS</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>The Suśruta Project</authority>
                <idno>SS.sū.2020-11</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name>
                </authority>
                <date>2020</date>
                <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project<ptr
target="http://sushrutaproject.github.io"
                    /></publisher>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
                <listWit>
                    <witness xml:id="MN">The <title>Mādhavanidāna</title>, <abbr
                            type="siglum">MN</abbr>
                        <idno type="siglum">Mādhavanidāna</idno></witness>
                    <witness xml:id="NAK_1-1146">MS Kathmandu NAK 1-1146 <abbr
                            type="siglum">1-1146</abbr>
                        <idno type="siglum">MS NAK 1-1146</idno> A paper manuscript in
                        Devanāgarī. 67 ff. Filmed as reel no A 224-9. Covers 1.8.3 -
                        1.44.24 of the Sūtrasthāna. </witness>
                </listWit>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2020-11-04" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
            <change when="2023-11-04" who="Dominik Wujastyk"> added 1.41, based on MS
                N</change>
            <change when="2023-06-26" who="Dominik Wujastyk">Separated the file into two
                parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva</change>
            <change when="2023-10-25" who="Dominik Wujastyk">Added all remaining adhyāyas
                from H and stripped out transcription codes to make draft provisional
                edition files.</change>
            <change when="2024-03-27" who="Dominik Wujastyk">Completed a major overhaul
                ("meta-edit") of the all Sūtrasthāna files. I checked all passages and
                made sure that xml:id tags matched correctly across all files, unifying
                and separating text-portions as needed. I separated words ad hoc. I
                corrected readings and checked against the MSS in many cases, but again ad
                hoc. There is much remaining to be done, but the Sūtrasthāna is now in a
                coherent format at the macro scale.</change>
            <change when="2026-03-11" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment issues in
                xml:ids</change>
            <change when="2024-04-07" who="Dominik Wujastyk">Checked and corrected integrity of xml:ids.</change>
            <change when="2024-04-07" who="Dominik Wujastyk">Checked and corrected pb facs attributes to synchronize with IIIF files served from archive.org.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">
        <body>
            <div n="1" type="sthāna">
                <head xml:lang="en">[Sūtrasthāna 32-end]</head>
                <div n="32" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 32, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.32.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.2"/>


                    <l xml:id="SS.1.32.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.3</label>
                        <caesura/>
                         svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām anyathātvaṃ maraṇāya | tad
                        yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ |
                        calānām acalatvam acalānāñ calatvaṃ | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ
                        saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ ca hrasvānāṃ
                        dīrghatā | apatanadharmmiṇāṃ patanam akasmāc
                        chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarppaṇam aṅgānāṃ </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.4</label>
                        <caesura/>
                         svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām
                        avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāni
                        pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ca darśana lalāṭe
                        nāsāvaṃśe vā piṭakotpattir udakotpattir nnetrarogam
                        vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ |
                        gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam uttamāṅge līyanam vā
                        kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ
                        stanamūlahṛdayorassu ca śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu
                        parimlāyitvaṃ | viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vā
                        vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vā dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśanaṃ
                        yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi nimajjanti yasya ca dṛṣṭimaṇḍale
                        bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti
                        yaś ca durbbalo bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca
                        tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś charddibhaktadeśayuktaḥ saphenarudhirodvāmī
                        hatasvaraḥ śūlābhihataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī
                        srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe
                        ścharddayaty avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsān
                        mriyate | vastavad vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ
                        stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ
                        prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārddraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ
                        loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinnanti |
                        adharoṣṭham vā daśati uttaroṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau
                        keśām̐ś ca | devadvijagurusuhṛdvaidyān vā vidveṣṭi yasya ca
                        vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam
                        vāsyolkāśanibhyām abhihanyate | rātrau vā
                        gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo
                        veti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.5</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro yo 'bhivarddhate |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇabala<pc> </pc>māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.6</label>
                        <caesura/>
                         nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.32.7</label>
                        <caesura/>
                         etāni riṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sammato bhaved iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.trailer"> || 31 || ❈ || </l>
                </div>

                <div n="33" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 33, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.33.1">
                        <label xml:lang="en">1.33.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.33.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.3</label>
                        <caesura/>
                         upadravais tu ye juṣṭā-vyādhayo yānty avāryatāṃ |
                        <caesura/>
                         rasāyanair vvinā vatsa tāṃ śṛṇv ekamanā mama || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.4</label>
                        <caesura/>
                         vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭhānyatha bhagandaraṃ |
                        <caesura/>
                         arśośmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.5</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭāv ete mahāntaḥ syūr vvyādhayo dustarāḥ sadā |
                        prāṇamāṃsakṣayaḥ śophas tṛṣṇā ccharddir jvaras tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.6</label>
                        <caesura/>
                         atīsāraś ca mūrcchā ca hikkāśvāsas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         etair upadravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.7</label>
                        <caesura/>
                         śūnaṃ suptatvacam bhagnaṅ kampādhmānanipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         rujārttam antañ ca naram vātavyādhir vvināśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.8</label>
                        <caesura/>
                         yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva ca |
                        <caesura/>
                         piṭakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.9</label>
                        <caesura/>
                         prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hatasvaraṃ |
                        <caesura/>
                         pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhinaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.11</label>
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
                        <caesura/>
                         bhagandarāt prasravanti sa naśyati bhagandarī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.10</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇarocakaśūlārttam atiprasrutaśoṇitaṃ |
                        <caesura/>
                         śophātīsārasaṃyuktaṃ durnāmā kṣapayen naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.12</label>
                        <caesura/>
                         praśūnanābhivṛṣaṇaṃ vaddhamūtrarujāturaṃ |
                        <caesura/>
                         aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.14</label>
                        <caesura/>
                         pārśvabhaṅgānnavidveṣaḥ śophātīsārapīḍitam |
                        <caesura/>
                         vivarjayed udariṇam virikto yo 'bhipūryate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.13</label>
                        <caesura/>
                         yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣo makkallasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.15</label>
                        <caesura/>
                         visaṃjñas tām yate yas tu śete nipati-to yathā |
                        <caesura/>
                         śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.16</label>
                        <caesura/>
                         yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān |
                        <caesura/>
                         vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.17</label>
                        <caesura/>
                         hikkāśvāsa samāyuktaṃ mūḍham vibhrāntalocanaṃ |
                        <caesura/>
                         santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.18"/>

                    <l xml:id="SS.1.33.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.19</label>
                        <caesura/>
                         śvāsaśūlapipāsārtaṃ-kṣīṇañ jvaranipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.20</label>
                        <caesura/>
                         śuklākṣamannadveṣṭāram ūrddhaśvāsanipīḍitam |
                        <caesura/>
                         kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.21</label>
                        <caesura/>
                         śvāsaśūlapipāsānnavidveṣo granthimūḍhatā |
                        <caesura/>
                         jāyate durvvalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.22</label>
                        <caesura/>
                         ādhmānaṃ vaddhaniṣyandaṃ ccharddihikkātṛṣānvitam |
                        <caesura/>
                         rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhir nnāśayet naraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.23</label>
                        <caesura/>
                         pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.24</label>
                        <caesura/>
                         lohitañ charddayed yas tu bahuśo lohitekṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         lohito 'ṅgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.25</label>
                        <caesura/>
                         avāco pi savāco 'pi kṣīṇamānsavalo naraḥ |
                        <caesura/>
                         jāgarūko kṣyāsandeham unmādena vinaśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.33.26</label>
                        <caesura/>
                         apasmarantam bahuśaḥ prakṣīṇañ calitaṃ bhruvaṃ |
                        <caesura/>
                         netrābhyāñ ca vikurvvāṇam apasmāro vināśayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.trailer"> 33 ||</l>
                </div>

                <div n="34" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 34, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.34.1">
                        <label xml:lang="en">1.34.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto yuktasenīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.1.add">
                        <label xml:lang="en">1.34.1.add</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.34.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.3</label>
                        <caesura/>
                         yuktasenasya nṛpateḥ parānabhijighāṃsataḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.3.add">
                        <label xml:lang="en">1.34.3.add</label>
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.4</label>
                        <caesura/>
                         vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.5</label>
                        <caesura/>
                         panthānam udakañ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         duṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
                        <caesura/>
                         tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.6</label>
                        <caesura/>
                         ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.7</label>
                        <caesura/>
                         doṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
                        <caesura/>
                         rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitau ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.8</label>
                        <caesura/>
                         brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.9</label>
                        <caesura/>
                         saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.10</label>
                        <caesura/>
                         puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
                        <caesura/>
                         ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.11</label>
                        <caesura/>
                         tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
                        <caesura/>
                         cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.12</label>
                        <caesura/>
                         skandhāvāre ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.13</label>
                        <caesura/>
                         tatrastham enan dhvajavad yaśaḥkhyātibhir ucchritaṃ ||
                        <caesura/>
                         upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.14</label>
                        <caesura/>
                         svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.15</label>
                        <caesura/>
                         vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajam paricārakaḥ |
                        <caesura/>
                         ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.16</label>
                        <caesura/>
                         guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.17</label>
                        <caesura/>
                         vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ |
                        <caesura/>
                         udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.18</label>
                        <caesura/>
                         vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
                        <caesura/>
                         plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.19</label>
                        <caesura/>
                         tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
                        <caesura/>
                         laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.20</label>
                        <caesura/>
                         pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.21</label>
                        <caesura/>
                         āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavān mitravān api |
                        <caesura/>
                         vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.22</label>
                        <caesura/>
                         praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.23</label>
                        <caesura/>
                         doṣaghnamaglāninikaram avikārya viparyayaṃ |
                        <caesura/>
                         samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.34.24</label>
                        <caesura/>
                         snigdho 'jugupsur bbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe |
                        <caesura/>
                         vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.trailer">layka ||</l>
                </div>


                <div n="35" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 35, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.35.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta āturopakramaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.3</label>
                        <caesura/>
                         āturam upakramamāṇena vaidyenāyurādāv eva tāvat parīsatyāyuṣi
                        vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhum
                        vistīrṇṇabhrūs tanāntaroraskaṃ hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅ
                        gambhīrasatvasvaranāsimanuccair vaddhas tanm upacitamahāromaṃ
                        romasakarṇṇe pārśva mastakaṃ snātānuliptaṃ mūrddham ānūpūrvyo
                        paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣañ jānīyād dīrghāyuḥ khalv ayam
                        iti | tam ekāntena upakramet | tatra tail laikṣaṇair viparītair
                        alpayum miśrair mmadhyam āyur iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.5</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
                        <caesura/>
                         uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.6</label>
                        <caesura/>
                         garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samabhivarddhate |
                        <caesura/>
                         śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.7</label>
                        <caesura/>
                         madhyamasyāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me |
                        <caesura/>
                         adhastād akṣayor yasya rekhāḥ suvyaktam āyatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.8</label>
                        <caesura/>
                         dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau |
                        <caesura/>
                         nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.9</label>
                        <caesura/>
                         yasya syus tasya vijñeyam āyur bhavati saptatiḥ |
                        <caesura/>
                         jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.10</label>
                        <caesura/>
                         hṛsvāni yasya parvvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
                        <caesura/>
                         avalīḍham uroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.11</label>
                        <caesura/>
                         ūrdhvañ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         hasato jalpato vāpi dantamānsam pradṛśyate |
                        <caesura/>
                         prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.12ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.12ab</label>
                        <caesura/>
                         atha punar āyuṣo vijñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasāra
                        anupadekṣyāmaḥ || tatra aṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsi tad
                        avayavāḥ pratyaṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau
                        dvaṅgulāyate | pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā pūrvvataḥ |
                        pañcañ bhāgahīnācaturaṅgulāyate | pañcaṅgulavismṛte | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.12cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.35.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.35.14"/>
                    <l xml:id="SS.1.35.15"/>
                    <l xml:id="SS.1.35.16ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.16cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.16cd</label>
                        <caesura/>
                         snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃ | raktnena
                        suprasanna mṛdutvagromāṇaṃ tvaṣāṃ pūrvva prādhānyād āyuḥ
                        saubhāgyāpayogāyeti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.17">
                        <label xml:lang="en">1.35.16.1</label>
                        <caesura/>
                         sāmānyato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
                        <caesura/>
                         parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.18</label>
                        <caesura/>
                         vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ sarvvaṃ evaite trividhā bhavanti
                        | sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ceti | tatra sādhya yāpya pratyākhye
                        yān vyādhīn bhūyatri vidhā parīkṣeta | kimayam aupasargikaḥ prāk
                        kevalo 'nyalakṣaṇa iti | taraupasargiko nāma yaḥ pūrvvotpannaṃ
                        vyādhiñ jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati | sa tat mūle sa
                        evopadravasaṃjñaḥ | prāk kevalo nāma | yaḥ prāgevotpanno vyādhirar
                        apūrvarūpopadravaś ca | anya lakṣaṇo nāma yo bhaviṣyat khyāpakaḥ
                        sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravam anyonyāvirodhenopacaret |
                        valavantaram upadravam vā prāk kevalaṃ yathāsvam pratikurvīta |
                        anye lakṣaṇe tv ādivyādhau yathā yathāvat prayateta | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.19</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         nāsti rogo vinā doṣaṃ yasmāt tasmāc cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.20</label>
                        <caesura/>
                         prāg abhihitā ṛtavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.21</label>
                        <caesura/>
                         śīta śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         kālaprāptāṅ kriyāṃ kuryāt kriyākālan na hāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.22</label>
                        <caesura/>
                         apāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
                        <caesura/>
                         hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.23"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.24</label>
                        <caesura/>
                         prāg abhihito 'gnir annābhipācakaḥ sa pañcavidho bhavati || samo
                        doṣābhipanno vikriyām āpanna iti || viṣamo vātena | tīkṣṇa pittena
                        | mandaḥ śleṣmaṇā | samaḥ sarvvaiḥ samar iti || tatra yo yathā
                        kālam annam upayuktaṃ samya pacati sa samaḥ | yas tu kadācit
                        samyak pacati kadācid asamyak pacaty ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāni
                        kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam apy annam upayuktam āśu
                        pacati sa tīkṣṇaḥ | sarvābhivardhamāno 'tyagnir bhavati || muhumr
                        mmuhuḥ prabhūtataram annam upayuktam āśutaraṃ pacati pākānte ca
                        galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpān janayati asyaiva bhasmaka iti
                        vyapadiśanti || yas tv alpam apy annam upayuktam
                        udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahā
                        kālena pacati sa mandaḥ || bha || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.25</label>
                        <caesura/>
                         viṣamo vātajān rogāñ stīkṣṇaḥ pittanimittajān |
                        <caesura/>
                         karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra same rakṣaṇaṃ kurvvīta || viṣamaṃ lavaṇāmlaiḥ snehayuktaiḥ
                        kriyāviśeṣair upacaret || tīkṣṇam madhurasnigdhayuktair
                        vvirecanaiś ca | evam evāty agnim viśeṣeṇa māhiyaird
                        dadhikṣīrasarppibhir iti || mande kaṭutiktakaṣāyair vvamanaiś ca
                        || bha || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.27</label>
                        <caesura/>
                         audāryo bhagavān agniḥ pāvako 'nnasya ceśvaraḥ |
                        <caesura/>
                         saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.28</label>
                        <caesura/>
                         prāṇāpānasamānais tu sarvvataḥ pavanais tribhiḥ |
                        <caesura/>
                         dhyāmate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.29</label>
                        <caesura/>
                         vayas tu trividham vālyaṃ madhyam vṛddham iti |
                        tatronaṣoḍaśavarṣād vālābhavanti | te trividhāḥ kṣīrapāḥ
                        kṣīrānnādā annādā iti | ṣoḍaśasaptatyor antare madhyasvayas tasyad
                        vikalpo vṛddhir yauvanaṃ sampūrṇṇateti | tatrāviṃśater vṛddhir
                        ātriṃśato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyasampūrṇṇetiti
                        || ata ūrdhvaṃ hā nir bhavati yāvadā saptateḥ | saptatyāsrūrdhaṃ
                        kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāho 'nyahani valīpalitakhālity
                        akāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ
                        sarvvakriyāsvasamarthā jīrṇṇāgāram ivāvasīdati | tam vṛddham
                        ācakṣate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.30</label>
                        <caesura/>
                         uttarottarāsu ca vayo 'vastjāsu uttarottare bheṣajamātraprayogaḥ
                        | ṛte parihānim kurvanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.31</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         vāle vivarddhate ślemā madhyame pittam eva tu |
                        <caesura/>
                         bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.32</label>
                        <caesura/>
                         agnikṣāravirekais tu vālavṛddhau vivarjjayet |
                        <caesura/>
                         tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.33</label>
                        <caesura/>
                         dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgabhitaṃ || ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.34</label>
                        <caesura/>
                         karṣayed vṛhayed c cāpi sadā sthūlakṛśau narau |
                        <caesura/>
                         madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.35</label>
                        <caesura/>
                         valan tvanabhihataguṇaṃ daurvvalyan tu svabhāvadoṣajarābhir
                        āpekṣikam bhavati || yasmād valavataḥ sarvvakriyāpratipattis
                        tasmād valapradhānam adhikaraṇānāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.36</label>
                        <caesura/>
                         kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpavalā narāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.37</label>
                        <caesura/>
                         satvan tu vyasanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv avikam vakaram
                        bhavati || ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.38</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamānaḥ parair n naraḥ |
                        <caesura/>
                         rājasaḥ stabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.41</label>
                        <caesura/>
                         prakṛtim bheṣajañ cānyatropadekṣyāmaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.39</label>
                        <caesura/>
                         sātmyāni tu deśajāni rogartuvyāyāmodakarasadivāsvapnaprabhṛtīni
                        prakṛtiviruddhāny api yāny anāvādhakarāṇi bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.40</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.42</label>
                        <caesura/>
                         deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti trividhā bhavati | tatra
                        nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītalo vahūmahāparvatavṛkṣo
                        mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakapharogabhūyiṣṭhaś
                        cānūpaḥ || vakt<pc> </pc>ākāsam avitaralālpa<pc
                        > </pc>kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo
                        vātapittaro gabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ | ubhayalakṣaṇas sādhāraṇasya
                        pradhāna iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.43</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         samāḥ sādhāraṇe yasmād varṣaśītoṣṇamārūtāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.35.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.46</label>
                        <caesura/>
                         deśaprakṛti sātmyartva viparītācirotthitaḥ |
                        <caesura/>
                         sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.47</label>
                        <caesura/>
                         kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo mataḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.48</label>
                        <caesura/>
                         kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet |
                        <caesura/>
                         pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na kriyāsaṃaro hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.49"/>
                    <l xml:id="SS.1.35.50"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.44</label>
                        <caesura/>
                         na tathā balavantaḥ syuḥ jalajā vā sthalāhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         svadeśe nicitā doṣās tv anyasmin kopam āgatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.35.45</label>
                        <caesura/>
                         ucite varttamānasya nāsti deśakṛtam bhayaṃ |
                        <caesura/>
                         āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ saguṇa satīti || </l>

                    <l ana="letter-numerals" xml:id="SS.1.35.trailer">ity adhyāya 35</l>
                </div>


                <div corresp="1.36 in NAK 5-333" n="37" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 37 (<foreign xml:lang="sa"
                            >miśrakannāmādhyāyaṃ</foreign>) which is located between
                        adhyāyas 35 and 36 in the Nepalese version, but is still numbered
                        37. Draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.37.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto miśrakannāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.37.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.3</label>
                        <caesura/>
                         mātuluṅgāgnimanthau ca bhadradāru mahauṣadhaṃ |
                        <caesura/>
                         ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophahā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.4</label>
                        <caesura/>
                         dūrvvā ca nalamūlañ ca madhukañ candanan tathā |
                        <caesura/>
                         śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.5</label>
                        <caesura/>
                         āgantuje raktaje ca lepa eṣo 'bhipūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.6</label>
                        <caesura/>
                         ajagandhāśvagandhā ca kālā śarala eva ca |
                        <caesura/>
                         eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.7</label>
                        <caesura/>
                         ete ca varggā lodhrañ ca pathyā piṇḍīkṛtāstuyaḥ |
                        <caesura/>
                         anantā ceti lepo 'yaṃ śophesarvvakṛtehitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.8</label>
                        <caesura/>
                         snigdho 'mlalavaṇo vāte koṣṇaḥ śītaḥ payoyutaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.9</label>
                        <caesura/>
                         śaṇaśigruphalātasī tilakalkāś ca sarṣaṣāḥ |
                        <caesura/>
                         śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.10</label>
                        <caesura/>
                         ciribilvāgniko dantī citrako hayamārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
                        <caesura/>
                         kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.11</label>
                        <caesura/>
                         dravyāṇām picchilānāṃ tu tvahyūlāni prapīḍanaṃ ||
                        <caesura/>
                         yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.12</label>
                        <caesura/>
                         śaṅkhinyaṃ koṭhasumanāḥkaravīraṃsuvarccalā ||
                        <caesura/>
                         śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.13</label>
                        <caesura/>
                         ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
                        <caesura/>
                         pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.14</label>
                        <caesura/>
                         kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā ||
                        <caesura/>
                         kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.15</label>
                        <caesura/>
                         saṃśodhanīnāṃ varttīnāṃ dravyāṇy etāni nirddiśet ||
                        <caesura/>
                         dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkān api ca śodhanān | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.17</label>
                        <caesura/>
                         arkottamāsudhākṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamām api ||
                        <caesura/>
                         jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.16cd</label>
                        <caesura/>
                         pūrvvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.18</label>
                        <caesura/>
                         bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālam manaḥśilā ||
                        <caesura/>
                         śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.19</label>
                        <caesura/>
                         kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye ||
                        <caesura/>
                         śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.20</label>
                        <caesura/>
                         sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca ||
                        <caesura/>
                         rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.21</label>
                        <caesura/>
                         śrīveṣṭake sarjjarase sarale devadāruṇi ||
                        <caesura/>
                         sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.22</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyāṇām anuṣṇānān drvyāṇān tvakṣu sādhitaṃ ||
                        <caesura/>
                         śṛtaśīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.23</label>
                        <caesura/>
                         somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā ||
                        <caesura/>
                         kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.24</label>
                        <caesura/>
                         samaṅgā somasaralā somavalkāḥ sacandanāḥ |
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.25</label>
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā ||
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.26</label>
                        <caesura/>
                         kālānusāry aguruṇī haridrā bhadradāru ca ||
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.27</label>
                        <caesura/>
                         kaṅguka triphalā lodhraṃ kāśīsaṃ śravaṇāhvayā ||
                        <caesura/>
                         dhavośvakarṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.28"/>

                    <l met="hyper metrical" xml:id="SS.1.37.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.29 hyper metrical</label>
                        <caesura/>
                         tvakṣu nyagrodhavarggasya triphalās tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |<anchor
                            n="SS.1.37.29-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.1.37.29" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.37.30-n1"
                                >Hypermetrical.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.37.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.30</label>
                        <caesura/>
                         apāmārggo 'svagandhā ca tālapattrī suvarccalā ||
                        <caesura/>
                         utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.31</label>
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ saindhavan kutthaṃ kuruvindam manaḥśilā ||
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.32</label>
                        <caesura/>
                         phale śairīṣakārañjair ddhātucūrṇāni yāni ca ||
                        <caesura/>
                         suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva ca |
                        <caesura/>
                         praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
                        <caesura/>
                         ālepana nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai | </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.37.33</label>
                        <caesura/>
                         samastaṃ varggamarddham vā yathālābham athāpi vā ||
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.trailer">37</l>
                </div>


                <div corresp="1.37 in NAK 5-333" n="36" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 37 (bhūmipravibhāgavijñānīyam) of the
                        Nepalese version, adhyāya 36 in the vulgate. Draft based on MS
                        H]</head>
                    <note xml:lang="en">There are large differences between the Ācārya
                        1931 and 1938 editions version of Cakrapāṇidatta's commentary on
                        this adhyāya.</note>

                    <l xml:id="SS.1.36.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto bhūmipravibhāgavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.36.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.3</label>
                        <caesura/>
                         svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatadevatāyatanasikatoṣairar
                        anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ
                        mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadha grahaṇāya
                        parīkṣeta || tasyāṅ jātam api hi
                        krimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggair
                        anupahatamekasāraṃ puṣṭam avagāḍhamūlaṃ cauṣadhamādadyād ity eṣāṃ
                        bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.4</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu tatra aśmavatī sthirā gurvvī śdhāmā kṛṣṇā vā
                        sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥ svaguṇabhūyiṣṭhā | snigdhā śītalāsannodakā
                        snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā ||
                        nānāvarṇṇā laghvāśmavatī viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā
                        || rūkṣā bhasmarāsabhavarṇṇā
                        kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || mṛdvī
                        samāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvvatavṛkṣaprāryā syāmā
                        cākāśaguṇabhūyiṣṭhā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra kecid ācāryāḥ prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu
                        yathāsaṃkhyam mūlapattratvacakṣīrasāraphalāny ādadīta || tat tu na
                        samyak kasmāt saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni
                        saumyeṣv ṛtuṣv ādadīta | āgneyāny āgneyeṣv evam avyāpannāni
                        bhavanti || saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣu gṛhītāni
                        somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau madhuratarāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi
                        bhavanti | </l>


                    <l xml:id="SS.1.36.5.add1">āgneyāny auṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu
                        gṛhītānyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi
                        rūkṣatarāṇi bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.6</label>
                        <caesura/>
                         tatrā pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni
                        virecanadravyāṇyādadīta | agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ ca
                        vamanadravyāṇi | ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayatobhāgaharāṇi |
                        ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāny evam balavattarāṇi bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.7</label>
                        <caesura/>
                         sarvvāṇi cābhinavānyatra madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti || </l>

                    <!--         
                    "SS.1.36.9" corresp="1.36.11 of 1938 ed
                    "SS.1.36.10" corresp="1.36.12 of 1938 ed
                    "SS.1.36.11" corresp="1.36.13 of 1938 ed
                    "SS.1.36.12" corresp="1.36.14 of 1938 ed
                    "SS.1.36.13" corresp="1.36.15 of 1938 ed
                    -->
                    <l xml:id="SS.1.36.11"/>
                    <l xml:id="SS.1.36.12"/>
                    <l xml:id="SS.1.36.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.36.14"/>
                    <l xml:id="SS.1.36.15"/>

                    <l xml:id="SS.1.36.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.8"</label>
                        <caesura/>
                         viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sarpiś cāpyanavaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.9"/>

                    <l xml:id="SS.1.36.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.16"</label>
                        <caesura/>
                         jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāñ carmaromanakhādikaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.17</label>
                        <caesura/>
                         plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ saṅkuvinyastabheṣajān |
                        <caesura/>
                         praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.36.10></label>
                        <caesura/>
                         gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.trailer">37</l>
                </div>


                <div n="38" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 38, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.38.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dravyasaṅgrahaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.3</label>
                        <caesura/>
                         pañcatriṃśad dravyagaṇā bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.4</label>
                        <caesura/>
                         tad yathā | vidārigandhā vidārīviśvadevā sahadevāśvadaṃṣṭrā
                        pṛthakparṇṇī śatāvarīe śārivā jīvakarṣabho kṣudrasahā bṛhatyau
                        punarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.5</label>
                        <caesura/>
                         vidārigandhādirayaṅ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.6</label>
                        <caesura/>
                         āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī
                        kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ
                        suṣavī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.7</label>
                        <caesura/>
                         āragvadhādirity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.1.38.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.8</label>
                        <caesura/>
                        śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgīti
                        nisacandanakucandanaśiṃśapā śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś
                        ca karṇṇagurūṇi kālīyakañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.9</label>
                        <caesura/>
                         śālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.10</label>
                        <caesura/>
                         varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃ
                        bimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.11</label>
                        <caesura/>
                         varuṇādigaṇopyeṣa kaphamedo viśoṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.13.12</label>
                        <caesura/>
                         vīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgni
                        manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.13</label>
                        <caesura/>
                         vīratarādirity eṣa gaṇo vātavikārahṛt |
                        <caesura/>
                         śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.14</label>
                        <caesura/>
                         lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavāluśallakījiṅjiṇīka
                        dambākadalī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.15</label>
                        <caesura/>
                         eṣa lodhrādiko nāmnā medaḥ kaphaharogaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.16</label>
                        <caesura/>
                         arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyā
                        lavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.17</label>
                        <caesura/>
                         arkkādis tu gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         krimikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.19</label>
                        <caesura/>
                         surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka<pc> </pc>bhūstṛṇasugandhaka<pc> </pc>kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa<pc> </pc>viḍaṅga
                            ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī<pc
                        > </pc>nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī phañjīprajībalākākamācyo
                        viṣamuṣṭiś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.19</label>
                        <caesura/>
                         surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt krimisūdanaḥ |
                        <caesura/>
                         pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.20</label>
                        <caesura/>
                         muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣaśiṃśapāvajravṛkṣastriphalā
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.21</label>
                        <caesura/>
                         muṣkakādir ggaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahā |
                        <caesura/>
                         mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.22</label>
                        <caesura/>
                         pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa
                        mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.23</label>
                        <caesura/>
                         pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāya marīcakaṃ |
                        <caesura/>
                         anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.24</label>
                        <caesura/>
                         elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka
                        śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāni
                        punnāgakesarañceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.25</label>
                        <caesura/>
                         elādiko vātakapho nihanyād viṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.26</label>
                        <caesura/>
                         vacā mustātiviṣābhadradārunāgakesarañ ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.27</label>
                        <caesura/>
                         haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.28</label>
                        <caesura/>
                         etau vacā haridrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
                        <caesura/>
                         āmātīsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.29</label>
                        <caesura/>
                         śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya
                        guḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.30</label>
                        <caesura/>
                         eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.31</label>
                        <caesura/>
                         bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhāmadhukañceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.32</label>
                        <caesura/>
                         pācanīyo bṛhatyādir ggaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.33</label>
                        <caesura/>
                         paṭolācandanamūrvvāguḍūcīpāṭhā kaṭurohiṇī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.34</label>
                        <caesura/>
                         paṭolādir ggaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.35</label>
                        <caesura/>
                         kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīka
                        ṛddhivṛddhijīvantyau madhukañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.36</label>
                        <caesura/>
                         kākolyādirayam pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.37</label>
                        <caesura/>
                         ūṣasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṃgututthakañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.38</label>
                        <caesura/>
                         ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medā viśoṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.39</label>
                        <caesura/>
                         śārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmaryamadhūkapuṣpāṇaayuśīrañ
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.40</label>
                        <caesura/>
                         śārivādiḥ pipāsārtti raktapittaharo gaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.41</label>
                        <caesura/>
                         añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesaraṃ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.42</label>
                        <caesura/>
                         añjanādir nnetraroga raktapittanibarhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣopaśamano dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.43</label>
                        <caesura/>
                         pharūṣakadrākṣākaṭphalarājādanadāḍimakatakaphalāni triphalā ceti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.44</label>
                        <caesura/>
                         pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣo 'nilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.45</label>
                        <caesura/>
                         priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanakumbhīkapadmakesarayojanavalyo
                        dīrghamūlā ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.46</label>
                        <caesura/>
                         ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
                        padmakeśarañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.47</label>
                        <caesura/>
                         gaṇau priyayaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
                        <caesura/>
                         sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cāpi ropaṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.48</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalaka
                        kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāśceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.49</label>
                        <caesura/>
                         nyagrodhādir ggaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.50</label>
                        <caesura/>
                         guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakañ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.51</label>
                        <caesura/>
                         eṣa sarvvajvarān hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.52</label>
                        <caesura/>
                         utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkāni madhukañ
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.53</label>
                        <caesura/>
                         utpalādirayan dāha raktapittavināśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.54</label>
                        <caesura/>
                         mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī
                        śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍī ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.55</label>
                        <caesura/>
                         eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācanas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.56</label>
                        <caesura/>
                         harītakyāmalakabibhītakāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.57</label>
                        <caesura/>
                         triphalā kaphapittaghnīmehakuṣṭhavināśanī |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.58"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.59"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.60"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.61"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.62</label>
                        <caesura/>
                         trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni lohamalāś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.63</label>
                        <caesura/>
                         gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharaḥ paraḥ |
                        <caesura/>
                         pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.64</label>
                        <caesura/>
                         lākṣārevatakakuṭajāśvamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.38.65</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.38.67"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.69"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.70"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.71"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.74"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.76"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.78"/>


                    <l xml:id="SS.1.38.80">
                        <label xml:lang="en">1.38.80</label>
                        <caesura/>
                         ebhir llepām̐s tathā tailān sarppīṃṣyapicapānakān |
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.66">
                        <label xml:lang="en">1.38.66</label>
                        <caesura/>
                         pañcapañcakān vakṣyāmaḥ ||
                        <caesura/>
                         tatrairaṇḍo dve bṛhatyau pṛthakyarṇṇāvidārīgandhā ceti kanīyān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.68">
                        <label xml:lang="en">1.38.68</label>
                        <caesura/>
                         bilvāgnimanthauṭuśṭukapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.72">
                        <label xml:lang="en">1.38.72</label>
                        <caesura/>
                         vidārīśārivārajanīguḍūcīājaśṛṅgī ca ballīsaṃjñāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.73">
                        <label xml:lang="en">1.38.73</label>
                        <caesura/>
                         karamarddītrikaṇṭakasairīyakamātuluṅgīgṛdhranakhyaḥ
                        kaṇaaṭakasaṃjñāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.75">
                        <label xml:lang="en">1.38.75</label>
                        <caesura/>
                         kuśakāśakāṇṭekṣudarbbhāstṛṇasaṃjñāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.77">
                        <label xml:lang="en">1.38.77</label>
                        <caesura/>
                         teṣām vātaharāvādyā vantyaḥ pittavināśanaḥ | pañcakau
                        śleṣmanāvitarau parikīrttitau ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.79">
                        <label xml:lang="en">1.38.79</label>
                        <caesura/>
                         samāsena gaṇāpy etāḥ proktās teṣān tu vistaraṃ |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.81"/>
                    <l xml:id="SS.1.38.82"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.trailer">iti || 38 ||</l>
                </div>


                <div n="39" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 39, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.39.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyam vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.39.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.3</label>
                        <caesura/>
                         madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī
                        bimbīphalāmṛgervvāru citrasvetā
                        śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇi || tatra
                        kovidārapūrvvāṇāmphalāni | kovidārādīnām mūlāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.4</label>
                        <caesura/>
                         tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalā
                        pūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇu
                        jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi ||tatra tilvakapūrvvāṇāṃ mūlāni |
                        tilvakādīnām pāṭalyantānāñ ca tvacaḥ | pūgādīnām eraṇḍāntānām
                        phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.5</label>
                        <caesura/>
                         kośātakī saptalā devadālī karavallikā cety ubhayato bhāgaharāṇi |
                        eṣāṃ svarasāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.6</label>
                        <caesura/>
                         pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ
                        ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇi
                        śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvvāṇām phalāni | tālīsapūrvvāṇāṅ
                        kandāḥ | tālīsakādīnāmarjjakāntānām patrāṇi | iṅgudīmeṣaśṛṅgyos
                        tvak | mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnām puṣpāṇi | śālatālamadhūkānāṃ
                        sārāḥ | lākṣā hiṃgu ca niryāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ |
                        madyam āsutasaṃyogāḥ | śakṛdrasamūtre malāviti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.7</label>
                        <caesura/>
                         saṃśamanāni ata urdhvvam vakṣyāmaḥ || tatra
                        bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśva
                        daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni
                        dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃ śamano varggaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.8</label>
                        <caesura/>
                         candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni
                        nyagrodhādirutpalādiriti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.9</label>
                        <caesura/>
                         kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥ
                        kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajja
                        kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dve pippalyādir mmuṣkakādir
                        vvacādiḥ surasādirāragvadhādir utpalādir iti samāsena
                        śleṣmasaṃśamano varggaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra sarvvāṇy evauṣadhāni vyādhagnipuruṣabalānyevekṣya vidadhyād
                        vyādhyabalād adhikam auṣadham upayuktan tam upasāmyavyādhim
                        anyamāvahati || agnyabalād adhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate |
                        puruṣabalād adhikaṃ glānimūrcchanā vahati | śamanam evaṃ
                        saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaram bhavati
                        | tasmāt samam eva vidhyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvanaṃ
                        <caesura/>
                         taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.11.add1">
                        <label xml:lang="en">1.39.11.1</label>
                        <caesura/>
                         jaloddhṛtauṣadhapalas toyadvikuḍavāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.11.add2">
                        <label xml:lang="en">1.39.11.2</label>
                        <caesura/>
                         tadvat kṣīrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ ||
                        <caesura/>
                         kalkākṣamātrikaś cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||<anchor
                            n="SS.1.39.11.add2-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.1.39.11.add2" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.39.11.add2-n1">1.39.11.2cd
                                is similar to the vulgate's 1.39.14cd.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.39.11.add3">
                        <label xml:lang="en">1.39.11.3</label>
                        <caesura/>
                         bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
                        <caesura/>
                         vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā śamanauṣadhai ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.11.add4">
                        <label xml:lang="en">1.39.11.4</label>
                        <caesura/>
                         ato jñātveṣṭato yojyo hīmahī nādhikedhikāḥ |
                        <caesura/>
                         jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrākalpyā suśobhane ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.39.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.39.12</label>
                        <caesura/>
                         cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣan tatra balan nṛṇāṃ |
                        <caesura/>
                         avyāpaddurbbalasyāpi<anchor n="SS.1.39.12-n1"/> śodhanaṃ hi tadā
                        bhavet || </l>
                    <ab corresp="#SS.1.39.12" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.39.12-n1">Ḍalhaṇa noted the
                                alternative reading <foreign>avyāpaddurbalasyāpi</foreign>
                                that appears in our witnesses.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.39.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.39.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.39.trailer">iti || 39 ||</l>
                </div>
                <div n="40" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 40, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.40.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.40.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.3</label>
                        <caesura/>
                         kecid ācāryā vruvate | dravyam pradhānam kasmāt vyavasthitatvāt |
                        iha khalu dravyam vyavasthitan na rasādayaḥ | yathā ye phale
                        rasādayas te pakve na bhavanti || nityatvāc ca nityaṃ hi dravyam
                        anityaṃ hi guṇāḥ | yathā kalkādi pravibhāgās tad eva
                        sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhavān bhavatīti |
                        svajātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na
                        gacchati | evaṃ śoṣāṇi | pañcendriyagrahaṇāc ca | pañcaindriyair
                        gṛhyate draṣṭavyan na rasādayaḥ | āśrayatvāc ca dravyam āśritārasā
                        iti | ārambha sāmarthyāc ca dravyāśrita ārambhaḥ || yathā
                        vidārigandhādim āhṛtyāv adya vipaced ity evam ādiṣu na rasādiṣ
                        ārambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstraṃ ha | dvividhan dravyaṃ
                        sthāvarañ jañgam ti | kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi
                        dravyakramam apekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ | saṃpūrṇa sampūrṇā
                        iti | ekadeśasādhyatvāc ca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ
                        sādhyante | yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam pradhānan
                        rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dravyasya | dravyalakṣaṇan tu
                        kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate | guṇāḥ samavāyakāraṇañ
                        ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.4</label>
                        <caesura/>
                         nety āhur anye rasās tu pradhānan kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram
                        ity ucyate | śāstre rasā adhikṛtā yathā rasāyatta āhāra iti |
                        upadeśāc ca | upadiśyate hi | yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ
                        śamayanti | ato rasāḥ pradhānaṃ | anumāc ca | rasato hy anumīyate
                        dravyaṃ | yathā madhuram iti || ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ |
                        yathā kiñcid ījyārtham madhuram āhared iti | tasmāt rasāḥ
                        pradhānaṃ | raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam atropadekṣyāmaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.5</label>
                        <caesura/>
                         nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt prādhānyāt |
                        ihatvauṣadhakarmmāṇi vīrya prādhānyaṃ na bhavanti | tad yathā |
                        urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ
                        sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś ca
                        yathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīrya
                        prādhānyena bhavanti | tan tuvīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ
                        cāgniṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ
                        snigdhaṃ rūkṣam vi ṣadam piccilam mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu
                        vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarmma kurvvanti |
                        yathā tāvad vṛhatyañ ca mūlaṅ kaṣāya tiktaṃ vātaṃ śamayaty
                        uṣṇavīryatvāt | kaṭukā pippalīpittaṃ śamayati | mṛduśītavīryatvāt
                        | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ
                        śleṣmāṇaṃ varddhayati snigdhavīryatvāt | amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇaṃ
                        ti rukṣavīryatvāt || bha || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.6</label>
                        <caesura/>
                         ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.7</label>
                        <caesura/>
                         ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣuvai |
                        <caesura/>
                         taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.8</label>
                        <caesura/>
                         ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.9</label>
                        <caesura/>
                         tasmād vīryaṃ pradhānam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.10</label>
                        <caesura/>
                         nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt samyaṅ mithyā
                        vipakvatvāt | iha hi dravyāṇyapaha tāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni
                        guṇan doṣam vā janayaṃti | tatrāhur anye prati ra sampāka iti |
                        vipākaḥ kecit trividham icchanti | madhuram amlam kaṭukañceti |
                        tat tu na samyak | bhūtaguṇād āgamāc cāmlo vipāko nāsti | pittaṃ
                        hi vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt | yad evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ
                        pāke bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti |
                        tamādasiddhānta eṣaḥ | pratirasam amlāmlasyaivaṃ sarvvaṣām iti
                        dṛṣṭāntañ codāharanti | yathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ
                        svabhāvam uttarakāle pi na parity ajanti tadvat iti | kecit punar
                        avalavanto valavatāṃ vaśamāyānt it evam avasthitaḥ pāka iti |
                        āgame svāha | dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor
                        madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti | tatra
                        pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyam bhavati | guṇasādharmyān
                        gurutā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi laghūni tasmād
                        dvividha eva pāko bhavati || bha ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.11</label>
                        <caesura/>
                         dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
                        <caesura/>
                         nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.12</label>
                        <caesura/>
                         tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
                        <caesura/>
                         nivarttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.13</label>
                        <caesura/>
                         pṛthak tvavādināmeṣeva vādinām vādasaṃgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.14</label>
                        <caesura/>
                         tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa sevitaṃ |
                        <caesura/>
                         kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.15</label>
                        <caesura/>
                         pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā rasāt |
                        <caesura/>
                         raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.16</label>
                        <caesura/>
                         janman tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.17</label>
                        <caesura/>
                         vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.18</label>
                        <caesura/>
                         dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na ṣaḍ rasāḥ |
                        <caesura/>
                         śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.19</label>
                        <caesura/>
                         amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.20</label>
                        <caesura/>
                         pratyakṣalakṣaṇaphalās prasiddhāś ca svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         oṣadhīn hetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.40.21</label>
                        <caesura/>
                         sahastreṇāpi hetūnān nāmvaṣṭhādir virecayet |
                        <caesura/>
                         tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tu hetuṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.21.add1">
                        <label xml:lang="en">1.40.21.add1</label>
                        <caesura/>
                         yā svabhāvavijñānaṃ vā raśaṃ yuktasenikaṃ |
                        <caesura/>
                         āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.21.add2">
                        <label xml:lang="en">1.40.21.add2</label>
                        <caesura/>
                         dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā śamanaśodhanaṃ |
                        <caesura/>
                         rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.trailer"> caturthodaśa || || || </l>
                </div>
                <div n="41" type="adhyāya">
                    <head>[Adhyāya 41]</head>
                    <p xml:lang="en">[First draft based on MS N]</p>

                    <l xml:id="SS.1.41.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.41.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyād dravyābhinirvṛttir
                        bbhavati | idaṃ pārthivam idam apyam idan tejasam idam vāyavyam
                        idam ākāśyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.1">
                        <label xml:lang="en">1.41.4.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthūla<pc> </pc>sāndra<pc> </pc>manda<pc
                            > </pc>sthira<pc> </pc>guru<pc> </pc>kaṭhina<pc
                            > </pc>gaṃdha<pc> </pc>guṇa<pc> </pc>bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso
                        madhuram iti pārthivan tat sthairya<pc> </pc>gaurava<pc
                            > </pc>saṃghātopacaya<pc> </pc>karaṃ viśeṣataś
                        cādhogatisvabhāvam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.2">
                        <label xml:lang="en">1.41.4.2</label>
                        <caesura/>
                         śīta<pc> </pc>stimita<pc> </pc>manda<pc> </pc>guru<pc> </pc>rasa<pc> </pc>sāndra<pc> </pc>mṛdu<pc> </pc>picchila<pc> </pc>rasa<pc> </pc>guṇa<pc> </pc>bahulam
                        īṣadamlaṃ prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram
                        iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.3">
                        <label xml:lang="en">1.41.4.3</label>
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rūpaguṇabahulam īṣadamlaprāyam
                        viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ ||
                        taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.4">
                        <label xml:lang="en">1.41.4.4</label>
                        <caesura/>
                         sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviṣadaṃ sparśaguṇabahulam īṣattiktam
                        viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ
                        lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.5">
                        <label xml:lang="en">1.41.4.5</label>
                        <caesura/>
                         ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ śabdaguṇabahulam ākāśyan
                        tasmāt tat mārddavasauṣiryalāghavakaram iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.5</label>
                        <caesura/>
                         anena nidarśanena nānauṣadhabhūtañ jagati kiñcid dravyam astīti
                        kṛtvā tan taṃ yuktiviśeṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni
                        dravyāṇi kārmmukāni<anchor n="SS.1.41.5-n1"/> bhavanti || tāni
                        yadā kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena kurvvanti
                        tad vīryaṃ | yatra kurvvanti tad adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa
                        upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti | </l>
                    <ab corresp="#SS.1.41.5" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.41.5-n1">The word
                                    <foreign>kārmuka</foreign> is known in early medical
                                texts from this instance and one in the
                                    <title>Carakasaṃhitā</title> 1.26.13. The word is
                                formed by P.5.1.103 in the sense “capable of accomplishing
                                an action."</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.41.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.6</label>
                        <caesura/>
                         tad atra virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo
                        hi gurvvyaḥ | gurutvād adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy
                        ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy
                        agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc corddhvam
                        uttiṣṭhataḥ | tasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny
                        ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato bhāgaharaṃ |
                        ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ |
                        dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ |
                        bṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam auṣadhakarmmāṇy anumānāt
                        sādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
                        <caesura/>
                         khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.8</label>
                        <caesura/>
                         kaphaḥ khatejo'nilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ |
                        <caesura/>
                         khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.9</label>
                        <caesura/>
                         āgneyam eva yad dravyan tena pittam udīryate |
                        <caesura/>
                         mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.10</label>
                        <caesura/>
                         evam eva guṇādhikyaṃ dravye dravye vyavasthitaṃ |
                        <caesura/>
                         dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ |
                        śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv
                        āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau |
                        pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ |
                        mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ
                        vaiṣadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya
                        dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya
                        prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni |
                        snigdhasya snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāni ||
                        rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni || viṣadasya
                        kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni ||
                        picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo
                        raktamān saprasādanamukhyasaṃsparśanāni || tīkṣṇasya
                        saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | tatroṣṇasnigdhau vātaghnau |
                        śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ |
                        gurupāko vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu
                        mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau cakṣuḥsparśābhyāṃ |
                        snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ
                        sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur bbaddhaviṇmūtratayā
                        mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam
                        upalakṣayet || yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ |
                        madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.41.12</label>
                        <caesura/>
                         || bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
                        <caesura/>
                         sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.trailer"> || 41 ||</l>
                </div>
                <div n="42" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 42, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.42.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto rasaviśeṣavi-jñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.42.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.3</label>
                        <caesura/>
                         ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam ekottaraparivṛddhāḥ ||
                        śa bdasparśarūparasagandhāḥ || tasmād āpyo rasaḥ
                        parasparānupraveśāc ca sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu
                        grahaṇaṃ | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ
                        ṣaḍvidho bhavati | tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ
                        kaṣāya iti | tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ
                        bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśavāhulyāttiktaḥ |
                        vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ | madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ
                        kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ | śleṣma saumya iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.6</label>
                        <caesura/>
                         ta ete rasāḥ svayonivardhanā anyayonipraśamanāś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.7</label>
                        <caesura/>
                         kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā rasāḥ saumyā āgneyāś
                        ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlalavaṇā
                        āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā
                        kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.1">
                        <label xml:lang="en">1.42.8.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya
                        samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | saumyaḥ śaityāc chaity am
                        abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād
                        vaiṣadyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.2">
                        <label xml:lang="en">1.42.8.2</label>
                        <caesura/>
                         auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasya
                        samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ | saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati |
                        taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād
                        vaiśadyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.3">
                        <label xml:lang="en">1.42.8.3</label>
                        <caesura/>
                         mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya
                        samānayo nirmadhuro rasaḥ | saumya mādhuryāt mādhuryam
                        abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād gauravaṃ śaityāc chaityaṃ
                        paicchilyāt paicchilyam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.8.4</label>
                        <caesura/>
                         tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ | śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt |
                        kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt snehaṃ lāghavād gauravaṃ
                        auṣṇyāt paicchity an tad etan nidarśanamātram uktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.9</label>
                        <caesura/>
                         rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam
                        utpādayati tarppayati mukhopalepañ janayati prahlādayati śleṣmāṇañ
                        cābhivardhayati sa madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati |
                        mukhāśrāvañ jana-yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo
                        bhaktarucim utpādayati | kaphaprasekañ janayati mārddavañ
                        copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro gṛhṇāti nāsikāñ
                        ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale śoṣam utpāda-yati
                        mukhavaiṣadyam utpādayati bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya
                        āsyam pariśoṣayati- jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam
                        pīḍayati sa kaṣāyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.1">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.1</label>
                        <caesura/>
                         rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro raso
                        raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ
                        keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo
                        vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ ||
                        tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | sa
                        evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso
                        lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayati
                        | tathārvvudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīn
                        nayanavikārānn upajayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.2">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.2</label>
                        <caesura/>
                         amlas tu jaraṇaḥ pācanapavananigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ
                        kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka
                        evātyartham upayujyamāno
                        dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām
                        āpādayati | tathā
                        kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni
                        pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.3">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.3</label>
                        <caesura/>
                         lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas tarppaṇaḥ kledanaḥ
                        śaithilyakṛt sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ
                        sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraś ceti | sa khalu evaṃguṇo 'py eka
                        evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha śophavaivarṇṇakaraḥ
                        svaropaghātendriyopatāpān upajanayati |
                        tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān
                        upajanayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.4">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.4</label>
                        <caesura/>
                         kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyā
                        lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhacchedano vasādanas
                        stanyaśukrakaphamedasām upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka
                        evātyartham upayujyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān
                        āpādayati | tathā valavighātakampatodabhedakṛt
                        karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.5">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.5</label>
                        <caesura/>
                         tiktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ
                        stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv
                        evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno
                        gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayati | tathā
                        bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny āpādayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.6">
                        <label xml:lang="en">1.42.10.6</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ
                        pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka
                        evātyartham upayujyamāno
                        hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān
                        upajanayati | tathā
                        gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn
                        vikārānupajanayati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.11</label>
                        <caesura/>
                         sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ | tad yathā kākolyādi
                        kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka
                        kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥ
                        |
                        balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ
                        samāsena madhuro varggaḥ ||
                        dāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni
                        samāsenāmlo varggaḥ ||
                        saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni
                        samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-lyādiḥ surasādir
                        mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā
                        'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-ni
                        śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ ||
                        āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni
                        tikto varggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ
                        priyaṅvādistriphalā śallakījamvvasthitindukādīni katakaśākaphalāni
                        sālasārādiś ca prāyasaḥ
                        kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaś
                        ca samāsena kaṣā-yo varggaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.12</label>
                        <caesura/>
                         tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv bhavanti || tad yathā
                        pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ | pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ
                        pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ | ekaikaśaś ca śaḍrasā iti | teṣām anyatra
                        vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.42.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti valino vaśyatāṃ rasāḥ |
                        <caesura/>
                         yathā doṣāḥ prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.42.trailer"> || 42 ||</l>
                </div>
                <div n="43" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 43, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.43.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.43.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.part1">
                        <label xml:lang="en">1.43.3.part1</label>
                        <caesura/>
                         vamanadravyānām phalākhyānām madhye madanaphalāni śreṣṭhatamāni
                        bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇā cūrṇaprakuñcaṃ
                        pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇām anyatamenālo pāyayitvā vāmayet |
                        madanaśatvāṭūcūrṇṇāny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni |
                        madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn | nivṛttām vā nātihariti
                        pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ
                        yavavūsamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānām
                        phalapippalīrāhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ
                        dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnnakhamuṣṭhim
                        uṣṇena yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vā vimṛdya
                        trirātraparyuṣitam madhusaindhavayuktam āśīrbhir abhimantritam
                        udaṅmukhaḥ prāṅmukham āturam pāyayet anena mantreṇa abhimantrya
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.1">
                        <label xml:lang="en">1.43.3.1</label>
                        <caesura/>
                         brahmadakṣāśvirūdrendrabhūcandrārkkānilānalāḥ |
                        <caesura/>
                         ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||<anchor
                            n="SS.1.43.3.1-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.43.3.1" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.43.3.1-n1">This and the
                                next passage are found in the <title>Agnipurāṇa</title>
                                279.014cd (Mitra 1870: v.3, p.35).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.2">
                        <label xml:lang="en">1.43.3.2</label>
                        <caesura/>
                         rasāyaneva siddhānān devānām amṛtaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.part2">
                        <label xml:lang="en">1.43.3.part2</label>
                        <caesura/>
                         viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvvidradhiṣv apravarttamāne doṣe
                        pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmvubhiḥ punaḥ punaḥ
                        pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti | madanaphalamajjacūrṇṇam
                        vā tat kvāthaparibhāvitam vasena dravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjā
                        siddham vā payaḥ | madanaphalamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm
                        adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā payaso
                        dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā
                        kaphaprasekaśarddistameṣu | madanaphalamajjācūrṇṇa rasam vā
                        bhallātakasenhavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapaśuṣkam vā
                        jīvantī kaṣāyeṇa pittakaphasthānagate | madanaphala majjākvātham
                        vā pippalyādi prativāpaṃ ūṣaṇanimvakaṣāya yor anyatamena
                        santarppaṇaṃ | kaphasarvvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.4</label>
                        <caesura/>
                         jīmūtakakusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa nivṛtteṣu yavāgūṃ
                        romaseṣu | santānikām vā nirllomaśeṣu | dadhyuttarakaṃ
                        haritakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃ surām vā paryāgateṣu |
                        madanaphalamajja </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.5</label>
                        <caesura/>
                         vidhānavat kuṭajaphalamajjavidhānaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.6"/>

                    <l xml:id="SS.1.43.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.7</label>
                        <caesura/>
                         ikṣvākukusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa | </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.8</label>
                        <caesura/>
                         dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjā vidhānavad upayogaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.9</label>
                        <caesura/>
                         kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmām vamanadravyaparibhāvitānām
                        bahuśaś cūrṇṇam utpalādiṣu dattam āghrā ya vasati
                        tattvanavavaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭham pītavatsu ca dadyād iti |
                        śirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.43.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.43.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra
                        <caesura/>
                         kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vuddhimān |
                        <caesura/>
                         peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.trailer"> || 43 || </l>
                </div>
                <div n="44" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 44, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.44.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.3</label>
                        <caesura/>
                         aruṇābhan tṛvṛn mūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
                        <caesura/>
                         pradhānas tilvakas tv akṣu phaleṣv api harītakī ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.4</label>
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.5</label>
                        <caesura/>
                         vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam
                        <caesura/>
                         mahattraivṛtamatra śuddhaṃ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam
                        <caesura/>
                         pibet tad amlair anilādhijuṣṭaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.6</label>
                        <caesura/>
                         svādukvāthair api cekṣor vvikāraiḥ paitteroge kṣīrayuktān
                        nihanyāt |
                        <caesura/>
                         drākṣārasatriphalākvāthamūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.7</label>
                        <caesura/>
                         trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tadguḍenābhiyojyaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ
                        saindhavañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.8</label>
                        <caesura/>
                         pacet sarvvaṃ yāvad etad ghanaṃ syāl lehībhūtan tatprayojyaṃ
                        tatas tu |
                        <caesura/>
                         tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu peyaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.9</label>
                        <caesura/>
                         sametṛvṛn nāgare cābhayāñ ca dadyād arddham pūgaphalaṃ sadāruḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.11"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.12</label>
                        <caesura/>
                         vairecanadravyacūrṇṇasya bhāgas tataḥ kvāthaḥ sammitañcāsya
                        tulyaṃ |
                        <caesura/>
                         sumardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.13</label>
                        <caesura/>
                         pākaprāpte phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ kṣiptvā pakvaṃ cāvatāryā
                        pramādāt |
                        <caesura/>
                         śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bhakṣyakalpā samāsān
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.14</label>
                        <caesura/>
                         mudgānām vātaiḥ samaṃ sādhitānāṃ yūṣo hṛdyaḥ sadhṛtaḥ
                        saindhavāḍhyaḥ ||
                        <caesura/>
                         virecayed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.15</label>
                        <caesura/>
                         ikṣur dvidhā pāṭayitvāvalipya tṛvṛt kalkaiḥ pravisandhāya cāpi |
                        <caesura/>
                         paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ pittarogābhibhūtaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.16"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.17"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.18"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.19"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.20"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.21"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.22"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.23"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.24"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.25"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.26"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.27"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.28</label>
                        <caesura/>
                         vairecanikaniḥkvātha bhāgāḥ śītās trayo mitāḥ |
                        <caesura/>
                         dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.29</label>
                        <caesura/>
                         tatsādhusiddham vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.30</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhvañ jātarasaṃ māsād āsavaṃ madhugandhikaṃ |
                        <caesura/>
                         mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.31</label>
                        <caesura/>
                         vairecanikamūlānāṃ kvāthe māsān susādhitān |
                        <caesura/>
                         sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.32</label>
                        <caesura/>
                         avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuṣkāṃ sucūrṇṇitāṃ |
                        <caesura/>
                         śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ suśītalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.33</label>
                        <caesura/>
                         tasya piṣṭasya bhāgām̐strīn kiṇvabhāgavimiśritān |
                        <caesura/>
                         maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.34</label>
                        <caesura/>
                         nidadhyāt kalase tān tusurāñ ca tarasām pibet |
                        <caesura/>
                         eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.35</label>
                        <caesura/>
                         mūlāni tṛvṛtādīnām prathamasya gaṇasya ca |
                        <caesura/>
                         mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.36</label>
                        <caesura/>
                         triphalām vacām ativiṣāṃ sudhāhemavatīn tathā |
                        <caesura/>
                         saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgāvubhau pṛthak ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.37</label>
                        <caesura/>
                         kuryān niḥkvātham ekasmin ekasmin cūrṇṇam eva ca |
                        <caesura/>
                         tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ bhāvayed yavān ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.38</label>
                        <caesura/>
                         śuṣkāṇām mṛdubhṛṣṭānān teṣām bhāgās trayo mitāḥ |
                        <caesura/>
                         caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.39</label>
                        <caesura/>
                         kalase prakṣiyedvidvān tatas tan tadanantaraṃ |
                        <caesura/>
                         teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.40</label>
                        <caesura/>
                         pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         pūrvvokta varggam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.41</label>
                        <caesura/>
                         bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāṃ sahākṣipet |
                        <caesura/>
                         ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.42</label>
                        <caesura/>
                         susiddhāṃ cāvacāryaitām oṣadhibhyo vimokṣayet |
                        <caesura/>
                         vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.43</label>
                        <caesura/>
                         pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇaṃ datvā |
                        <caesura/>
                         tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.44</label>
                        <caesura/>
                         jñātvā jātarasañ cāpi tattuṣodakam āpnuyāt |
                        <caesura/>
                         tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.45</label>
                        <caesura/>
                         ṣaḍrāttrāt saptarātrād vā te ca peye sure smṛte |
                        <caesura/>
                         vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.82">
                        <label xml:lang="en">1.44.82</label>
                        <caesura/>
                         mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         virecayed āśupītāguḍenotkārikā kṛtā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.83">
                        <label xml:lang="en">1.44.83</label>
                        <caesura/>
                         leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         vibhāvitā snuhīkṣīrepippalyo lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.84ab">
                        <label xml:lang="en">1.44.84ab</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇaṅkampilyakasyāpi tat pītaṅ guḍikākṛtaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.1.44.46"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.47"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.48"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.49"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.50"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.51"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.52"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.53"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.54ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.56ab"/>


                    <l xml:id="SS.1.44.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.64</label>
                        <caesura/>
                         harītakī viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā ||
                        <caesura/>
                         marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.65</label>
                        <caesura/>
                         harītakīm bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan tathā ||
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.66">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.66</label>
                        <caesura/>
                         nīlīphalanāñ cūrṇṇan tunāgarābhayayos tathā ||
                        <caesura/>
                         līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.67</label>
                        <caesura/>
                         pippalyādi kaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīṃ ||
                        <caesura/>
                         saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.69"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.70"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.71ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.71cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.71cd</label>
                        <caesura/>
                         triphalā sarvvarogaghnī ghṛtabhogena mūrcchitā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.72ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.72</label>
                        <caesura/>
                         vayaḥ saṃsthāpanañ cāpi kuryāt satatasevitā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.72cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.68">
                        <label xml:lang="en">1.44.68</label>
                        <caesura/>
                         harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā ||
                        <caesura/>
                         saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.54cd">
                        <label xml:lang="en">1.44.54cd</label>
                        <caesura/>
                         vyoṣaṃ trijātakam mustā viḍaṅgāmalake tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.55">
                        <label xml:lang="en">1.44.55</label>
                        <caesura/>
                         navaitāni samānāni tṛvṛdaṣṭagāṇāni vā |
                        <caesura/>
                         suślakṣṇacūrṇṇitānīha gāḍitāni vimiśrayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.56cd">
                        <label xml:lang="en">1.44.56cd</label>
                        <caesura/>
                         ṣaḍbhiś ca śarkkarābhāgair īṣat saindhavamākṣikaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.57ab">
                        <label xml:lang="en">1.44.57ab</label>
                        <caesura/>
                         piṇḍīkṛtam bhakṣayitvātataḥ śītāmbu pāyayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.57cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.58ab"/>


                    <l xml:id="SS.1.44.58cd">
                        <label xml:lang="en">1.44.58cd</label>
                        <caesura/>
                         avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.59">
                        <label xml:lang="en">1.44.59</label>
                        <caesura/>
                         kṣārānupānam bhoktavyo vātaślemārturair nnaraiḥ ||
                        <caesura/>
                         bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.60"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.61"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.62"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.63"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.86ef">
                        <label xml:lang="en">1.44.86ef</label>
                        <caesura/>
                         avekṣya samyag rogādīn yathāvad upayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.73"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.74"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.75"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.76"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.77"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.78"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.79"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.80"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.81"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.84cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.84cd</label>
                        <caesura/>
                         saptalāṃ śāṅkhinīn dantīn tṛvṛd āragvadham vacāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.85</label>
                        <caesura/>
                         mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva vā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.86ab"> āghrāyāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho vicyate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.44.86cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.87"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.88"/>
                    <l xml:id="SS.1.44.89"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.44.90</label>
                        <caesura/>
                         ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
                        <caesura/>
                         anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyojanīya</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.91"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.trailer">|| iti || ||</l>
                </div>
                <div n="45" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 45, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.45.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dravadravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.2"/>
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[Pānīyavarga]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.3</label>
                        <caesura/>
                         pānīyaṃm āntarīkṣyam anirddeśyarasam amṛtaṃ jīvanan tarppaṇan
                        dhāraṇam āśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam
                        ekāntataḥ pathyatamañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.4</label>
                        <caesura/>
                         tad evāvanau patitam anyatamam upalabhyate |
                        nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣu sthāneṣv
                        anyatamaṃ rasam upabhate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu
                        madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyā yathāsaṃkhyam udakarasā bhavantīty
                        eke bhāṣante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.6</label>
                        <caesura/>
                         tat tu na samyak pṛthivyādīnām anyo 'nyānupraveśakṛtaḥ sa
                        khalūdakaraso bhavaty utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa ||
                        tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyām madhuraṃ |
                        toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlaṃ| pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ
                        | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṭukaṃ| vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
                        tiktaṃ | pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṣāyaṃ |
                        ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam ity atas tat
                        pradhānam avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrānta-rikṣañ caturvvidhaṃ || tadyāthā | dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ
                        haimam iti | teṣān dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punar dvividhaṃ
                        | gāṅgaṃ sāmudrañ ca tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra śālyodanapiṇḍam
                        akuthitam avidagdhaṃ | rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve kurvvīta
                        sa cet muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti
                        avagantavyaṃ | varṇṇānyatāsitthaprakledo vā tatsāmudram iti vidyāt
                        | tan nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ gāṅgavad
                        bhavati | tad upādeyam iti | śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā
                        harmmyatalaparibhraṣṭam anyair vvā prayogair ggṛhītaṃ śailabhājane
                        śailavan mṛnmaye vā pātreṣv anuguptan nidadhyāt | tat sarvvakālam
                        upayuñjīta | tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ saptavidhaṃ | tad
                        yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍāga m prāsravaṇam audbhijaṃ
                        cauṇṭyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vā seveta mahāguṇatvā-t |
                        śaradi sarvvam prasannatvāt | hemante sārasan tāḍāgam vā | vasante
                        kaupaṃ cauṇṭyaṃ prāsrāvaṇam vā | grīṣme 'pyevaṃ | prāvṛṣyendram
                        anabhivṛṣṭaṃ sarvvaṃ eva | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.9</label>
                        <caesura/>
                         kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśava-kothapradūṣitaṃ | tṛṇaparṇṇodakayutaṃ
                        kaluṣam viṣasaṃyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.10</label>
                        <caesura/>
                         yo 'vagāheta varṣāsu pibed vāpi navañ jalaṃ |
                        <caesura/>
                         sa bāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ
                        raviśaśikiraṇānilair vvātijuṣṭāṃ gandharasopasṛṣṭan tad vyāpannam
                        iti vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ | doṣāḥ ṣaṭ kharatā
                        paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ |
                        paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatā rūpadoṣaḥ | vyaktarasatā
                        rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktan
                        tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sa vīryadoṣaḥ | yad
                        upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ || ta ete
                        āntarikṣe doṣā na bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.12</label>
                        <caesura/>
                         vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam ayam piṇḍataptanirvvāpaṇam
                        vā prasādhakam bhavati</l>


                    <l xml:id="SS.1.45.13"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.15"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.16"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.17</label>
                        <caesura/>
                         saptakaluṣasya prasādhakāni bhvanti | tad yathā ||
                        katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiś ceti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.19</label>
                        <caesura/>
                         saptaśītīkaraṇāni bhavanti | tad yathā || pravātasthāpanam
                        dakaprakṣepanaṃ yaṣṭibhrāmaṇam vyajanaṃ | vastroddharaṇaṃ |
                        vālukāprakṣepaṇaṃ sikyāvalam vanañ ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.18</label>
                        <caesura/>
                         pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā | phalakaṃ tryaṣṭakaṃ
                        muñjāvalayaṃ dakamañ cikāśikyakañ ceti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.12a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.12a</label>
                        <caesura/>
                         nāgapuṣpacampakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.20</label>
                        <caesura/>
                         sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītan tarṣanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.21</label>
                        <caesura/>
                         tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā laghūdakatvāt |
                        pūrvvābhimukhā na praśasyante gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā
                        nātidoṣalā bhavanti | sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ
                        janayanti | vindhyaprabhavā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavāḥ
                        krimīn | mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi | himavatprabhavāḥ |
                        galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś cārśāṃsy
                        upajanayanti | tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.22</label>
                        <caesura/>
                         nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś cāmalodakāḥ |
                        <caesura/>
                         gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.23"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.24</label>
                        <caesura/>
                         tatra sarvveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi
                        śaityalāghavam adhikam bhavati | śaityañ cāparo guṇa iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.25</label>
                        <caesura/>
                         divārkkakiraṇair jjuṣṭaṃ juṣtam indukarair nniśi |
                        <caesura/>
                         arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.26</label>
                        <caesura/>
                         gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
                        <caesura/>
                         balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.27ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.27ab</label>
                        <caesura/>
                         raktoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhastṛṣāpahaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.28</label>
                        <caesura/>
                         mūrcchāpittoṣmadāheṣu viṣe rakte mādatyaye ||
                        <caesura/>
                         bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.29</label>
                        <caesura/>
                         ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate ||
                        <caesura/>
                         pārśvaśūlapratiśyāye vātaroge galagrahe | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.30</label>
                        <caesura/>
                         ādhmāte stimite kāṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare ||
                        <caesura/>
                         hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.45ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.45cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.45cd</label>
                        <caesura/>
                         arocake pratiśyāye pramehaś ca yathau tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.46</label>
                        <caesura/>
                         mande 'gnāvudare koṣṭhe jvare netrāmayeṣu ca |
                        <caesura/>
                         vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.46.1"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.47.1"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.27cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.27cd</label>
                        <caesura/>
                         candrakāntabhavam vāri pittaghnam vimalaṃ smṛtam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.33ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.33cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.33cd</label>
                        <caesura/>
                         sakṣāramprāyasaḥ kaupan nādeyaṃ kīrttitan tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.32ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.32cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.32cd</label>
                        <caesura/>
                         tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasañ caiva tādṛśaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.32.1">
                        <label xml:lang="en">1.45.32.1</label>
                        <caesura/>
                         autsam asmasam āśleṣāduṣṇaṃ pittena śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.35.1">
                        <label xml:lang="en">1.45.35.1</label>
                        <caesura/>
                         sarvvadā sarvvadoṣeṣu pathyam prāsrāvaṇam payaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.35ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.35ab</label>
                        <caesura/>
                         avidāhy udbhijaṃ toyam pittaghnam madhuraṃ smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.35cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.39ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.39cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.39cd</label>
                        <caesura/>
                         kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.40ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.40ab</label>
                        <caesura/>
                         śvāsakāsajvaraharam pathyam uṣṇodakaṃ sadā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.40cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.40.1">
                        <label xml:lang="en">1.45.40.1</label>
                        <caesura/>
                         dīpanī pācanī laghvī pathyā bastiviśodhanī |
                        <caesura/>
                         vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.34ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.34cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.34cd</label>
                        <caesura/>
                         kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.34x">
                        <label xml:lang="en">1.45.34x</label>
                        <caesura/>
                         jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.b">
                        <label xml:lang="en">1.45.b</label>
                        <caesura/>
                         prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpaḥ |
                        <caesura/>
                         vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.c">
                        <label xml:lang="en">1.45.c</label>
                        <caesura/>
                         khalāḥ khalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakāḥ |
                        <caesura/>
                         evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.d">
                        <label xml:lang="en">1.45.d</label>
                        <caesura/>
                         yad ākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato 'pi vā |
                        <caesura/>
                         anekadravyayonitvāc chāstra-tas tām vinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.31"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.36"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.37"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.38"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.41"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.42"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.43ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.43cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.43cd</label>
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam valavattaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.44ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.44ab</label>
                        <caesura/>
                         vṛṣyam pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.44cd"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Kṣīravarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.47">
                        <label xml:lang="en">1.45.47</label>
                        <caesura/>
                         gavyamājan tathā coṣṭramāvikaṃ māhiṣañ ca yat |
                        <caesura/>
                         aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyoś caiva tu yat smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.48ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.48ab</label>
                        <caesura/>
                         tat vanekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.48cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.48ef">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.48ef</label>
                        <caesura/>
                         sarvvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyaṃ kṣīram ihocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.49</label>
                        <caesura/>
                         gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi
                        vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ |
                        jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa
                        udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam valyaṃ vṛṣyaṃ
                        rasāyanaṃ medhyaṃ vyājīkakaraṇaṃ sandhānam āsthāpanam āyuṣyam
                        vamanam virecanañ ceti || sthāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso
                        vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām akarśitānāṃ ca
                        pathyatamam ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.49.add"/>
                    <l xml:id="SS.1.45.50"/>
                    <l xml:id="SS.1.45.51ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.45.51cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.52</label>
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ laghu saṅgrāhi viśeṣañ cātra me śṛṇu ||
                        <caesura/>
                         ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.53</label>
                        <caesura/>
                         nātyambupānād vyāyāmāt sarvvadoṣaharam payaḥ ||
                        <caesura/>
                         rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.54</label>
                        <caesura/>
                         śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ ||
                        <caesura/>
                         āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphapahaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.55</label>
                        <caesura/>
                         pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave ||
                        <caesura/>
                         mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.56</label>
                        <caesura/>
                         nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru ||
                        <caesura/>
                         uṣṇamaikasaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.57</label>
                        <caesura/>
                         madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu ||
                        <caesura/>
                         nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.58</label>
                        <caesura/>
                         nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu dīpanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.59ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.59ab</label>
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam balavarddhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.59cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.60"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.61ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.61cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.61cd</label>
                        <caesura/>
                         payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyasaḥ parikīrtitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.62</label>
                        <caesura/>
                         tad evoktaṃ laghutaraṃ mandābhiṣyandi ca śritaṃ ||
                        <caesura/>
                         varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.63ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.63ab</label>
                        <caesura/>
                         dhāroṣṇan guṇavat kṣīraṃ viparītamato 'nyathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.63cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.64</label>
                        <caesura/>
                         aniṣṭam amlagandhañ ca vivarṇṇam virasan tu yat |
                        <caesura/>
                         varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Dadhivarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.65</label>
                        <caesura/>
                         dadhi tu sṛṣtamūtrapurīṣaṃ gurūm śleṣmabhiṣyandi
                        śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanam maṅgalyañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.65.add1">
                        <label xml:lang="en">1.45.65.1</label>
                        <caesura/>
                         tad uta sāraṃ grāhyam anabhiṣyandi ca | saraḥ kaphamedaśukrakṛt
                        tridoṣam mandajātaṃ ||<anchor n="SS.1.45.65.1-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.65.1" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.65.1-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">dadhivarga</foreign> (vulgate verses
                                66-83) is not present in the Nepalese version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.66"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.67"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.68"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.69"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.70"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.71"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.72"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.73"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.74"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.75"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.76"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.77"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.78"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.79"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.80"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.81"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.82"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.83"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!--                         end of dadhivarga -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Takravarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.84</label>
                        <caesura/>
                         takraṅ kaṣāyānurasam uṣṇavīryam atīsāragaraghnaṃ
                        laghuśukravalāsakṣayakaram arśoghnañ ca || dadhimaṇḍo
                        viṣṭambhāruciharo laghutaraś cāgnidīpanaḥ |<anchor
                            n="SS.1.45.84-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.84" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.84-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">takravarga</foreign> (vulgate verses
                                84-95) is mostly not present in the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.85"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.86"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.87"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.88"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.89</label>
                        <caesura/>
                         vāte 'mlasaindhavopetaṃ svādu pitte saśarkkaraṃ |
                        <caesura/>
                         pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.90</label>
                        <caesura/>
                         grāhiṇī vātalā rūkṣā vijñeyā takrakūcikā |
                        <caesura/>
                         tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.91"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.92</label>
                        <caesura/>
                         navanītan tu sukumāramadhuram amlānurasaṃgrāhi
                        vraṇaśophārdditāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.93"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.94"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Ghṛtavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.96</label>
                        <caesura/>
                         ghṛtan tu śītavīryam madhuram abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam
                        agnidīpanaṃ saukumāryojas tejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyam medhyam
                        vayasthāpanañ ca kṣuṣyam pāpopaśamanaṃ rakṣoghnañ ceti |<anchor
                            n="SS.1.45.96-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.96" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.96-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">ghṛtavarga</foreign> (vulgate verses
                                97--109) is mostly not present in the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <!-- 97 - 109 mostly not here -->

                    <l xml:id="SS.1.45.97"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.98"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.99"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.100"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.101"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.102"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.103"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.104"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.105"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.106"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.107"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.108">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.108</label>
                        <caesura/>
                         sarppiḥ purāṇan timirapratiśyāśvāsakāsanut |
                        <caesura/>
                         mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.109"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.95</label>
                        <caesura/>
                         vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo 'nuvarṇṇitaḥ |
                        <caesura/>
                         vikalpānavaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.110"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.111"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Tailavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.112</label>
                        <caesura/>
                         tilatailaṃ madhuraṃ tiktānurasan tīkṣṇam anila valāsakṣauakaram
                        aśītam pittajananaṃ | yoniśiraḥ śūlapraśamanan tathā
                        chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu
                        pariṣekābhyaṅganayoḥ praśastam iti ||<anchor n="SS.1.45.112-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.112" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.112-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">tailavarga</foreign> (vulgate verses
                                112--131) is shorter in the Nepalese version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.113</label>
                        <caesura/>
                         tad bastiṣu ca pāne ca nasye karṇṇādipūraṇe |
                        <caesura/>
                         annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.114"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.115</label>
                        <caesura/>
                         nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāni
                        tīkṣṇa kaṭukāny uṣṇavīnyāṇi krimikaphamehopaharaṇāni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.116"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.117"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.118"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.119"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.120">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.120</label>
                        <caesura/>
                         atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāni | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.121">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.121</label>
                        <caesura/>
                         madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.122">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.122</label>
                        <caesura/>
                         turuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāye tiktānurase
                        krimikaphakuṣṭhamedodarahare ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.123">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.123</label>
                        <caesura/>
                         saraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥ |
                        tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikaphakuṣṭhaharāś ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.124"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.125"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.126"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.127"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.128"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.130"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.131">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.131</label>
                        <caesura/>
                         grāmyānūpaudakānāṃ sarvve doṣaghnāś cāgnidīpanāḥ | tatra
                        tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.129">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.129</label>
                        <caesura/>
                         yāvantaḥ sthāvarāḥ dehāḥ samāsena prakīrttitāḥ |
                        <caesura/>
                         sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanāḥ ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Madhuvarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.132">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.132</label>
                        <caesura/>
                         kṣaudran tu madhuraṅ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ laghusukumāraṃ |
                        sandhānīyaṃ ropaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaiśvaryam viṣaghnaṅ
                        kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃ sāgrāhikaṃ prahlādanaṃ
                        <caesura/>
                         tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva
                        laghutaraṃ | tat purāṇam pradhānam anamlañ ca |<anchor
                            n="SS.1.45.132-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.132" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.132-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">madhuvarga</foreign> (vulgate verses
                                132-147) is mostly not present in the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.133"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.134"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.135"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.136"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.137"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.138"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.139"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.140"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.141"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.142"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.143">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.143</label>
                        <caesura/>
                         nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt
                        makṣikāsambhṛtatvāc ca uṣṇopacārayogavāhi ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.144">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.144</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         uṣṇair vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.145"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.146"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.147"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Ikṣuvarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.148">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.148</label>
                        <caesura/>
                         ikṣavo madhurā madhuravipākā śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ |
                        raktapittapraśamanāṅ kaphakarāś ceti ||<anchor n="SS.1.45.148-n1"
                        />
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.148" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.148-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">ikṣuvarga</foreign> (vulgate verses
                                148-169) is much abbreviated in the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.149"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.150"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.151"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.152"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.153"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.154"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.155">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.155</label>
                        <caesura/>
                         snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsakovaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.156"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.157">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.157</label>
                        <caesura/>
                         śarkkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.158">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.158</label>
                        <caesura/>
                         gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu prakīrttitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.159">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.159</label>
                        <caesura/>
                         phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ | śukrakaraṃ pittaghnañ ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.160">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.160</label>
                        <caesura/>
                         guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ |
                        pittaghnaṅ kaphakaro vṛṣyaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.161"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.162">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.162</label>
                        <caesura/>
                         matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkkarā vimalā uttarottare ca
                        śītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.163">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.163</label>
                        <caesura/>
                         yathā yathaiṣām vaimalyam madhuratvan tathā tathā |
                        <caesura/>
                         snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.164"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.165"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.166">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.166</label>
                        <caesura/>
                         madhuśarkkarā charddyatīsāraharā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā
                        kṣīṇakṣatasandhānakṛt sasnehā guḍaśarkkarā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.167">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.167</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyaśītamadhuraḥ satiktāyāvaśarkkarāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.168">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.168</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanīsāmānyataḥ sarvveṇa sarvvam pittaharaṃ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.169"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Madyavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.170ab"> madyam amlan dīpanaṃ rocanam |<anchor
                            n="SS.1.45.170ab-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.45.170ab" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.45.170ab-n1">The <foreign
                                    xml:lang="sa">madyavarga</foreign> (vulgate verses
                                170-216) is much abbreviated in the Nepalese
                                version.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.45.170cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.171ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.171cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.171cd</label>
                        <caesura/>
                         vikāsi sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.172">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.172</label>
                        <caesura/>
                         mādvīkam avidāhitvāt madhurānurasas tathā |
                        <caesura/>
                         raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.173"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.174">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.174</label>
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraṅ kiṃcit khārjjūram vātakopanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.175"/>
                    <l xml:id="SS.1.45.176ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.45.179"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.182">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.182</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.183"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.184">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.184</label>
                        <caesura/>
                         tadvat pakvarasaṃ sīdhur bbalavarṇṇakaraḥ paraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.185"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.186">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.186</label>
                        <caesura/>
                         mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ saṅgrāhiko laghuḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.187">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.187</label>
                        <caesura/>
                         jāmbavo baddhaniṣyandas tauravo vātakopanaḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kaphavātahā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.188">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.188</label>
                        <caesura/>
                         madhuro guḍamaireyaś cchaidī madhvāsavo laghuḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.189"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.190">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.190</label>
                        <caesura/>
                         valyaḥ pittasaho vṛṣyo dyaścekṣurasāsavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.190.1">
                        <label xml:lang="en">1.45.190.1</label>
                        <caesura/>
                         prajaraṇo 'riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.191"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.193"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.195"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.196"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.197">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.197</label>
                        <caesura/>
                         ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān karmmṇi cādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.198">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.198</label>
                        <caesura/>
                         yathāsvauṣadhasaṃskāram avekṣya kuśalo bhiṣak |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.176cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.176cd</label>
                        <caesura/>
                         kāsārśo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.177">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.177</label>
                        <caesura/>
                         svedamūtrakaphāstanyaraktamānsakarī surā |
                        <caesura/>
                         vamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.178ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.178ab</label>
                        <caesura/>
                         prasannā vātagulmā'rśo vivandhānāhanāśanī |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.178cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.180ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.180cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.180cd</label>
                        <caesura/>
                         grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.181ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.181cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.181cd</label>
                        <caesura/>
                         bahuso hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣakopanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.192ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.192cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.192cd</label>
                        <caesura/>
                         navam madyam abhiṣyandi guruvātādikopanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.194ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.194ab</label>
                        <caesura/>
                         sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.194cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.199"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.200"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.201"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.202"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.203"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.210ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.210ab</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharaṃ śuktaṃ cchedi śuktavipācanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.210cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.211ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.211cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.211cd</label>
                        <caesura/>
                         tadvat tadāśrutaṃ sarvvaṃ rocanan tu viśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.212"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.213">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.213</label>
                        <caesura/>
                         tuṣāmvu dīpanaṃ hṛdyam uktaṃ sauvīrakan tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.214"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.214.1">
                        <label xml:lang="en">1.45.214.1</label>
                        <caesura/>
                         dhānyāmlan dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amlatvād vātaghnam
                        vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnam vahiḥ śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt
                        tṛṣṇāpanayanaṃ rucijananaṃ samudrāntasaṃśritānāṃ ca janānām paraṃ
                        sātmyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.204ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.204cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.204cd</label>
                        <caesura/>
                         tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.205">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.205</label>
                        <caesura/>
                         saukṣmyād auṣṇāc ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc ca vahninā |
                        <caesura/>
                         sametya hṛdaye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.206">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.206</label>
                        <caesura/>
                         vicālyendriyacetāṃsi vīryam madayate cirāt ||
                        <caesura/>
                         cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
                        <caesura/>
                         vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.207ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.207ab</label>
                        <caesura/>
                         sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanavat sthitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.207cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.208">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.208</label>
                        <caesura/>
                         rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
                        <caesura/>
                         kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.209">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.209</label>
                        <caesura/>
                         aśaucanidrāmātsaryam agamyagamanaḥ sadā |
                        <caesura/>
                         asatyabhāṣaṇañ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.215"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.216"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Mūtravarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.45.217"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.218">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.218</label>
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
                        <caesura/>
                         śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.219"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.220"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.221"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.222">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.222</label>
                        <caesura/>
                         ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge tu māhiṣaṃ |
                        <caesura/>
                         śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.223"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.224"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.225">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.225</label>
                        <caesura/>
                         āśvaṅ kaphaharaṃ mūtraṃ krimidardruṣu śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.226">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.226</label>
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram prayojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.227"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.228">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.228</label>
                        <caesura/>
                         arśoghnaṅ kārabhaṃ mūtram mānuṣan tuviṣāpahaṃ ||</l>
                    <!-- </lg> -->

                    <l xml:id="SS.1.45.229">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.45.229</label>
                        <caesura/>
                         dravadravyāṇi sarvvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
                        <caesura/>
                         deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhati</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.trailer"> || 45 || </l>
                </div>
                <div n="46" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 46, draft based on MS H]</head>

                    <l xml:id="SS.1.46.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'nnapānavidhim vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.3</label>
                        <caesura/>
                         dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca ||
                        <caesura/>
                         bhagavan prāgabhihitam prāṇināṃ mūlam āhāro balavarṇṇaujasāñ ca
                        saḥ ṣaṭsu raseṣv āyatto rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ |
                        dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sātmyañ ca |
                        brahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattihetur
                        āhārādevābhivṛddhir balam ārogyavarṇendriyaprasādaś ca | tathā hy
                        āhāravaiṣampādasvāsthyan tasyāsitapītalīḍhakhāditasya
                        nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasya pṛthak pṛthak
                        dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃ jñātuṃ na hy
                        anavabuddhadravyasvabhāvā bhiṣajo roganigrahaṅ karttuṃ samarthā
                        ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāt tasmād annapānavidhim upadiśat
                        tu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ
                        <caesura/>
                         || atha khalu vatsa suśruta || </l>
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Dhānyavarga</hi>]</p>
                    <p ana="subsubheading" style="bold">[<hi>Śālivarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ
                        śālayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.5</label>
                        <caesura/>
                         madhurā vīryataḥ śītā vipākā kaṭukāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         pittaghnālpānilakaphaḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.6</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.7ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.7cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.7cd</label>
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo pare || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.8</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayo
                        vrīhayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.9</label>
                        <caesura/>
                         rase pāke ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         śālīnāṅguṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.10</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṅ kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthairyakṛdvalavarddhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.11</label>
                        <caesura/>
                         rasato madhuragrāhī tulyo lohitaśālibhiḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣās tv alpāntarās tv asmād vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.12</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛ<cb
                            n="2"/>tayo vrīhayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.13</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryato 'himāḥ |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair vvalavarddhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.14</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇavrīhir vvaras teṣāṃ kaṣāyamadhuro laghuḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntare guṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.15</label>
                        <caesura/>
                         dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyā vaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.16</label>
                        <caesura/>
                         sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ |
                        <caesura/>
                         kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.17</label>
                        <caesura/>
                         kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanivarhaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         īṣatkaṣāyālpavalā guravaḥ kaphaśukralāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.18</label>
                        <caesura/>
                         ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhino vātaharā valyā mūtravivardhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.19</label>
                        <caesura/>
                         śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣā vaddhālpavarccasaḥ |
                        <caesura/>
                         tiktākaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.20</label>
                        <caesura/>
                         vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivarggo hitāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         tadvat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Kudhānyamudgavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.21</label>
                        <caesura/>
                         koradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka
                        varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.22</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.23</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhūrāḥ śītāsteṣāṃ pittasapāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         sakoradūṣaṇāmāko nīraś caiva śāntanuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.24</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva priyaṅgavaḥ |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ pradhānāḥ syūḥ snigdhāḥ kapha<sic>karāḥ</sic> sarāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.25</label>
                        <caesura/>
                         madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī tathā |
                        <caesura/>
                         viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarakaḥ samukundakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.26</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         vaddhamūtraḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Mudgādivarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.27</label>
                        <caesura/>
                         mudgavanamudgasūramukuṣṭhakalāyahareṇvāḍhakīsatīnā vaidalāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.28</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurāḥ śītā kaṭupākānilāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.29</label>
                        <caesura/>
                         nātyarthavātalās teṣām mudgādṛṣṭhi prasādanāḥ |
                        <caesura/>
                         pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.30</label>
                        <caesura/>
                         vipāke madhurāḥ proktā masūrā vaddha varccasaḥ |
                        <caesura/>
                         maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracūrānilāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.31"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.32"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.33</label>
                        <caesura/>
                         hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarccasaḥ |
                        <caesura/>
                         ṛte mudgamasūrābhyām anye cādhmānakārakāḥ || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Māṣādivarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.34</label>
                        <caesura/>
                         māṣo gururbbhinnapurīṣamūtraḥ snigdho 'tha vṛṣyo madhuro
                        'nilaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.35</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva lavāsa karttā |
                        <caesura/>
                         svādurvripāke madhuronasāndraḥ santarppaṇastanyarucipradaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.36</label>
                        <caesura/>
                         māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca kākāṇḍuphalaṃ tathaiva
                        |
                        <caesura/>
                         āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.37</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭūrvvipāke kaphamārutaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.38</label>
                        <caesura/>
                         ānāhamedo gudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛc ca |
                        <caesura/>
                         valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.39</label>
                        <caesura/>
                         īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ pittakarās tathoṣṇaḥ |
                        <caesura/>
                         tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇo lepana pathyād uktaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.40</label>
                        <caesura/>
                         dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ svaryo 'tha keśyo 'nilahā guruś
                        ca |
                        <caesura/>
                         tileṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.41</label>
                        <caesura/>
                         yavaxkaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vvipāke kaphapittahantā |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro bahuvātavarccāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.42</label>
                        <caesura/>
                         sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaś ca
                        |
                        <caesura/>
                         medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.43</label>
                        <caesura/>
                         ebhir gguṇair hīnataraiś ca kiñcid vidyād yavebhyo 'pi yavān
                        aśeṣān |
                        <caesura/>
                         godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.44</label>
                        <caesura/>
                         snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā sandhānakṛc chleṣmakaraḥ saraś
                        ca |
                        <caesura/>
                         rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.45</label>
                        <caesura/>
                         kaṭurvvipāke madhuraś ca simvaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaś ca |
                        <caesura/>
                         śitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.46</label>
                        <caesura/>
                         yathoditas te guṇataḥ pradhānā jñeyās tathārddrā rasapākayoś ca |
                        <caesura/>
                         sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.47</label>
                        <caesura/>
                         jñeyā vipāke madhurā rase ca valapradāḥ pittanibarhaṇāś ca |
                        <caesura/>
                         vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.48</label>
                        <caesura/>
                         rucipradāś caiva sudurjjarāś ca sarvvāḥ smṛtā vaidalikāś ca
                        śimbāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.49</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā syāt kaṭukā vipāke |
                        <caesura/>
                         pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!--                              end of Dhānyavarga -->

                    <l xml:id="SS.1.46.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.50</label>
                        <caesura/>
                         anārttavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca |
                        <caesura/>
                         abhūmijan navam vāpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.51</label>
                        <caesura/>
                         navan dhānyam abhiṣyandi laghu samvat saroṣitaṃ |
                        <caesura/>
                         vidāhi guru viṣṭambhi virūḍham vātakopanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.52</label>
                        <caesura/>
                         śālyādeḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgaśaḥ |
                        <caesura/>
                         kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate || </l>
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Māṃsavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.53</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam māṃsavarggam upadekṣyāmaḥ ||
                        <caesura/>
                         tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś
                        ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās
                        te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca | tatra jāṅgalavarggo
                        'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā guheśayāḥ prasahāḥ
                        parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau
                        pradhānatamau | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.54</label>
                        <caesura/>
                         tatra jaṅghalā eṇahariṇarkuraṅga ṛṣya
                        rālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥ
                        kaṣāya madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā bastiviśodhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.55</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurā hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
                        <caesura/>
                         sāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.56</label>
                        <caesura/>
                         madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.57ab">eṇaḥ kṛṣṇas tayor jñeyo hariṇas tāmra ucyate
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.57cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.58"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.59</label>
                        <caesura/>
                         lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭā
                        viṣkirā laghavaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.60</label>
                        <caesura/>
                         śītalāmadhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca ||
                        <caesura/>
                         sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
                        <caesura/>
                         lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāteṣu pūjitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.61</label>
                        <caesura/>
                         īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
                        <caesura/>
                         tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.62</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.63</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavarddhanāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.64</label>
                        <caesura/>
                         laghavaḥ krakarā hṛdyās tathāś caivopacakrakāḥ ||
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ svaryaḥ keśyo rucipradaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.65</label>
                        <caesura/>
                         mayūraḥ svaramedhāgnir ddṛkchrotrendriyadārḍhyakṛt ||
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.66ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.66ab</label>
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadvad grāmyo gurus tu saḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.66cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.67</label>
                        <caesura/>
                         kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīlaṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ
                        pranudāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.68</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārānilāvahāḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.69</label>
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣakaras teṣām bhedāsī maladūṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.70</label>
                        <caesura/>
                         raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
                        <caesura/>
                         rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.71">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.71</label>
                        <caesura/>
                         kuliṅgo madhura snigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.72">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.72</label>
                        <caesura/>
                         siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayo
                        guheśayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.73">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.73</label>
                        <caesura/>
                         madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.74">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.74</label>
                        <caesura/>
                         kākakaṅkakurarabhāsasamaghātyullūkacīrillaśyenaprabhṛtayaḥ
                        prasahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.75">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.75</label>
                        <caesura/>
                         ete siṃhādibhiḥ sarvve samānā vāyasādayaḥ |
                        <caesura/>
                         rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc choṣiṇo hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.76</label>
                        <caesura/>
                         madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakkasapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ
                        parṇṇamṛgāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.77</label>
                        <caesura/>
                         madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ hitāḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.78</label>
                        <caesura/>
                         śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayo
                        vileśayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.79</label>
                        <caesura/>
                         sāṅgrāhikāvaddhaviṭmūtrās tathaite vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svādukāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.80">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.80</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.81"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.82"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.83">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.83</label>
                        <caesura/>
                         durnnāmāniladoṣaghnāḥ krimidūṣīviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.84">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.84</label>
                        <caesura/>
                         darvvīkarā dīpakaś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.85">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.85</label>
                        <caesura/>
                         aśvāśvataragokharoṣṭravastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.86">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.86</label>
                        <caesura/>
                         grāmyā vātaharāḥ sarvve vṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ |
                        <caesura/>
                         madhurā rasapākābhyān dīpanā valavarddhanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.87">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.87</label>
                        <caesura/>
                         nātiśīta gurū snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.88">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.88</label>
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇam māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmākaraṅ guruḥ |
                        <caesura/>
                         medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.89">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.89</label>
                        <caesura/>
                         śoṣakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         gavyaṃ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.90">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.90</label>
                        <caesura/>
                         aurabhravatsalavaṇam māṃsam ekasaphodbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.91">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.91</label>
                        <caesura/>
                         dūre janānunilayā dūre pānīya gocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.92">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.92</label>
                        <caesura/>
                         atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.93">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.93</label>
                        <caesura/>
                         ānūpavarggas tu pañcavidhas tad yathā || kūlacarāḥ plavāḥ
                        kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.94">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.94</label>
                        <caesura/>
                         tatra
                        gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥ
                        kulacarāḥ paśavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.95">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.95</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaharāvṛṣyā madhurā rasapākayoḥ ||
                        <caesura/>
                         śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥkaphavarddhanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.96">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.96</label>
                        <caesura/>
                         virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.97"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.98">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.98</label>
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇalavaṇam vṛṣyam māhiṣan tarppaṇaṅ guruḥ |
                        <caesura/>
                         nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.99"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.100"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.101"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.102">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.102</label>
                        <caesura/>
                         svedanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyaṃ rocanan tarppaṇaṅ guruḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.103">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.103</label>
                        <caesura/>
                         kaphaghnam khaḍgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.104"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.105">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.105</label>
                        <caesura/>
                         haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥ
                        plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.106">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.106</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyānilāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.107">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.107</label>
                        <caesura/>
                         gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇabalapradaḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.108">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.108</label>
                        <caesura/>
                         śaṅkhanakhaśuktiśambūkaballūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.109">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.109</label>
                        <caesura/>
                         kūrmmakumbhīrakarkkaṭaprabhṛtayaḥ pādinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.110">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.110</label>
                        <caesura/>
                         śaṅkhakūrmmādayaḥ svādurasapākānilāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         śītāḥ snigdhāhitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.111">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.111</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇakarkkaṭakasteṣām balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.112">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.112</label>
                        <caesura/>
                         matsyās tu dvividhā nādeyāḥ sāmudrāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.113">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.113</label>
                        <caesura/>
                         tatra nādeyāḥ
                        pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasahasradantaprabhṛtayaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.114">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.114</label>
                        <caesura/>
                         nādeyā guravo matsyā madhurāvatanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.115">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.115</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivalabhojanaḥ |
                        <caesura/>
                         rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.116"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.117">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.117</label>
                        <caesura/>
                         sarastaḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāhraideṣu balinaḥ svalpe 'mbhasyabalāmatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.118">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.118</label>
                        <caesura/>
                         timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhir
                        alanandīvaramakaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥ
                        sāmudrāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.119">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.119</label>
                        <caesura/>
                         sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.120">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.120ab</label>
                        <caesura/>
                         balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |
                        <caesura/>
                         samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.121">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.121</label>
                        <caesura/>
                         tasmād aty anilaghnatvād autso jñeyā guṇottaraḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.122">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.122</label>
                        <caesura/>
                         nādeyā guravo medhyo yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.123">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.123</label>
                        <caesura/>
                         adūragocarā yasmāt tasmād autsodapānajāḥ |
                        <caesura/>
                         kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.124">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.124</label>
                        <caesura/>
                         adhastāṅguravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ |
                        <caesura/>
                         urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.125">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.125</label>
                        <caesura/>
                         ity ānūpo mahāsyandī māṃsavarga udīritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.126">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.126</label>
                        <caesura/>
                         tatra śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānām
                        asātymacāriṇāñ ca māṃsāny abhakṣāṇi bhavanti || kasmāt
                        vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇā yathārthakaratvād doṣakarāṇi
                        bhavanti | ebhyo 'nyeṣām upanādeyam māṃsam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.127"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.128"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.129">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.129</label>
                        <caesura/>
                         striyaś catuṣpadeṣu māṃso vihaṅgeṣu mahāśarīreṣv alpaśarīrā
                        alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti || ekajātīyānām api
                        mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatam bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.130">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.130</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthānādikṛtaṃ tu māṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ | tad
                        yathā raktādiṣu dhātuṣūttarottaros
                        tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.131">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.131</label>
                        <caesura/>
                         uraskandhau sakthinī cātmapakṣayoḥ ||
                        <caesura/>
                         guravaś ca yathā pūrvan dhātavaś ca yathottaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.132ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.132cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.132cd</label>
                        <caesura/>
                         pūrvva bhāgo guruḥ puṃsām madhyabhāgaś ca yoṣitāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.133">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.133</label>
                        <caesura/>
                         urūgrīvā vihaṅgānām viśeṣeṇa gurū smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.134">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.134</label>
                        <caesura/>
                         atīva rūkṣam mānsān tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ |
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.135">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.135</label>
                        <caesura/>
                         matyāśinām pittaharam vātaghnan dhānyacāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         jalajānūpajā grāmyā kravyādaikasaphās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.136">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.136</label>
                        <caesura/>
                         prahaa vilavāsāś ca tathā jaṅghālasaṃjñitāḥ |
                        <caesura/>
                         pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.137">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.137</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamāvarttibhyām ādadyāt || pradhānālābhe
                        madhyamavayasas tu mānsaṃ sadyaskam akliṣṭam upādeyam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.138">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.138</label>
                        <caesura/>
                         caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
                        <caesura/>
                         liṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Phalavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.139">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.139</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ ||
                        <caesura/>
                         tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgām
                        pramāṇaṃ mrāmrātakalakucakara
                        marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīno
                        malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīni |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.139.add">
                        <label xml:lang="en">1.46.139.add</label>
                        <caesura/>
                         etāny amlāny anilaṃ hanyur oṣṇād vipāke madhurāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.140"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.141">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.141</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasas teṣāṃn dāḍiman nātipittalaṃ |
                        <caesura/>
                         dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.142">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.142</label>
                        <caesura/>
                         dvividhan tat tu vijñeyam madhurañ cāmlam eva ca |
                        <caesura/>
                         tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.143">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.143</label>
                        <caesura/>
                         amlaṃ samadhuran tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saraṃ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.144">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.144</label>
                        <caesura/>
                         hanti vātan tad amlatvāt pittam mādhuryaśatyataḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.145">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.145</label>
                        <caesura/>
                         karkkandhukolavaram amlam vātakaphāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.146">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.146</label>
                        <caesura/>
                         purāṇaṃ bhagnaśamanaṃ śramaghaṃ laghudīpanaṃ |
                        <caesura/>
                         sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.147">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.147</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ svā du sāṃgrāhī śītaṃ siñcitikāphalam ||
                        <caesura/>
                         āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.148">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.148</label>
                        <caesura/>
                         kaphānilaharam pakvan madhurāmlarasaṅ guruḥ ||
                        <caesura/>
                         śvāsakāsoruciharan ghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.149">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.149</label>
                        <caesura/>
                         laghvamlaṃ dīpanaṃ snigdham mātuluṅgam mudāhṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         tvak tiktā durjjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.150">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.150</label>
                        <caesura/>
                         svādu śītaṅgurusnigdham māṃsam mārutapittajit ||
                        <caesura/>
                         medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.151ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.151ab</label>
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ laghu sāṅgrahi gulmārśoghnaṃ keśaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.151cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.152ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.152cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.152cd</label>
                        <caesura/>
                         pittam ārutakṛd vālam pittalam vaddhakeśaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.153">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.153</label>
                        <caesura/>
                         hṛdyam varṇṇakaram vṛṣyaṃ rucyam māṃsavalapradaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.154">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.154</label>
                        <caesura/>
                         pittāvirodhi sampakkvam āmraṃ śulravivarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.155">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.155</label>
                        <caesura/>
                         āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.156">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.156</label>
                        <caesura/>
                         amlam tṛṣāpahaṃ rucyam pittakṛt karamarddakaṃ ||
                        <caesura/>
                         vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.157">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.157</label>
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlam bhavyam āsyaviśodhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.158">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.158</label>
                        <caesura/>
                         pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut ||
                        <caesura/>
                         garadoṣaharan nīpam prācīnāmalakan tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.159">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.159</label>
                        <caesura/>
                         vātāpahan tintiḍīkamāmaṃ pittavalāsakṛt ||
                        <caesura/>
                         grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.160ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.160cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.160cd</label>
                        <caesura/>
                         amlīkāyā phalam pakkvan tadvad bhedi tu kevalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.161">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.161</label>
                        <caesura/>
                         amlaṃ samadhuraṃ hṛdyam viṣadam bhaktarocanaṃ |
                        <caesura/>
                         vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.162"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.163">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.163</label>
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādanatodanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttibilvaprabhṛtīnyetāni
                        śītāni kaphapittaharāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.164ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.164cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.164cd</label>
                        <caesura/>
                         sāṃgrāhikāni rūkṣāṇi kayamadhurāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.165">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.165</label>
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.166">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.166</label>
                        <caesura/>
                         atyartham vātalaṃ grāhi jāmvavaṅ kaphapittajit ||
                        <caesura/>
                         snigdhasvādukaṣāyañ ca rākādanaphalaṃ guruḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.167">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.167</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit ||
                        <caesura/>
                         amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.168">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.168</label>
                        <caesura/>
                         āmaṃ kaṣāyaṃ sāṃgrāhi tindukam vātakopanaṃ ||
                        <caesura/>
                         vipāke guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.169">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.169</label>
                        <caesura/>
                         madhurañ ca kaṣāyañ ca snigdhaṅ grāhi ca vākulaṃ ||
                        <caesura/>
                         sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.170">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.170</label>
                        <caesura/>
                         sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṅ kaphapittajit ||
                        <caesura/>
                         tadvad gāṅgerukam vidyād aśmantakaphalāni ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.171">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.171</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi madhuraṃ snigdham phalgu tarppaṇaṅ guruḥ ||
                        <caesura/>
                         atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.172">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.172</label>
                        <caesura/>
                         vātaghnam pittajanam āmam vidyāt pharūṣakaṃ ||
                        <caesura/>
                         tad eva pakkvam madhuram vātapittanivarhaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.173">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.173</label>
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ śītaṃ raktaprasādanaṃ ||
                        <caesura/>
                         pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ kaphakaraṃ phalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.174">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.174</label>
                        <caesura/>
                         kaphānilaharan tīkṣṇaṃ snigdhaṃ sāṅgrāhi dīpanaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam bilvam udāhṛtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.175">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.175</label>
                        <caesura/>
                         tad eva vidyāt sampakvam madhurānurasaṅ guruḥ ||
                        <caesura/>
                         vidāhi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.176"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.177">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.177</label>
                        <caesura/>
                         tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.178">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.178</label>
                        <caesura/>
                         svādupākarasāny āhur vvātapittaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.179">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.179</label>
                        <caesura/>
                         phalaṃ svādurasam teṣān tālajaṃ gurupittajit |
                        <caesura/>
                         tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.180">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.180</label>
                        <caesura/>
                         nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalaṃ |
                        <caesura/>
                         valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam bastiśodhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.181">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.181</label>
                        <caesura/>
                         panasaṃ sakaṣāyam tu snigdhaṃ svādu himaṃ guru |
                        <caesura/>
                         maucaṃsvādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
                        <caesura/>
                         raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.182">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.182</label>
                        <caesura/>
                         drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.183">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.183</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharāṇy āhur gurūṇi ca ||
                        <caesura/>
                         teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.184">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.184</label>
                        <caesura/>
                         raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā ||
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.185">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.185</label>
                        <caesura/>
                         keśyaṃ rasāyanam medhyaṅ kāśmaryam phalam ucyate ||
                        <caesura/>
                         kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.186">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.186</label>
                        <caesura/>
                         vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ khā rjjuraṃ raktapittahṛt ||
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇīyahṛdyañ ca madhūkakusumaṅ guru |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.187">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.187</label>
                        <caesura/>
                         vātamākṣoḍātikamukulaniculaprabhṛtīni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.188">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.188</label>
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.189">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.189</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṅ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.190">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.190</label>
                        <caesura/>
                         vasiraṃ śītapākaṃ tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.191">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.191</label>
                        <caesura/>
                         vipāke madhurañ cāpi raktapittapra kta prasādanaṃ |
                        <caesura/>
                         airāvatan dantaśatham amlaṃ śoṇitapittakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.192">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.192</label>
                        <caesura/>
                         śītaṅ kaṣāyamadhuraṇ ṭaṅkam mārutakṛd guru ||
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnamiṅmudaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.193">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.193</label>
                        <caesura/>
                         śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         guruśleṣmāntakaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.194">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.194</label>
                        <caesura/>
                         karīrākṣakapīlūni tṛṇaśūṇyaphalāni ca |
                        <caesura/>
                         svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.195">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.195</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharam teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipākinaḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.196">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.196</label>
                        <caesura/>
                         aruṣkaran tauravakaṅ kaṣāyaṃ laghupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇakrimiharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
                        <caesura/>
                         kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ laghupāki tathaiva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.197ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.197ab</label>
                        <caesura/>
                         karañjakiṅśukāriṣṭaphalañ jantupramehanut || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.197cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.198">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.198</label>
                        <caesura/>
                         rukṣoṣṇaṅ kaṭukam pāke laghu vātakaphāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.199">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.199</label>
                        <caesura/>
                         vraṇyam uṣṇaṃ sanaṃ medhyaṃ doṣaghnam mehakuṣṭhanut |
                        <caesura/>
                         kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.200">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.200</label>
                        <caesura/>
                         bhedanaṅ kaṭurūkṣoṣṇam vaivasvaryakrimiśodhanaṃ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.201">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.201ab</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.202">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.202ab</label>
                        <caesura/>
                         jātīkośotha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
                        <caesura/>
                         kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpahaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.203ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.203ab</label>
                        <caesura/>
                         laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.203cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.204"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.205">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.205ab</label>
                        <caesura/>
                         piyālamajjā madhurā vṛṣyā pittānilāpahā ||
                        <caesura/>
                         baibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.206">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.206ab</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurā majjā kolānām pittanāśanī ||
                        <caesura/>
                         tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.207">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.207ab</label>
                        <caesura/>
                         bījapūrakasamyāke majjā kośāṃmrasambhavāḥ ||
                        <caesura/>
                         svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.208">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.208ab</label>
                        <caesura/>
                         yasya yasya phalasyeha vīryam bhavati yādṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.209abcd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.209abcd</label>
                        <caesura/>
                         phaleṣu paripakkvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         bilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.209ef"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.210">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.210</label>
                        <caesura/>
                         vyādhitaṅ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśajaṃ ||
                        <caesura/>
                         varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyāgatam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add1">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add1</label>
                        <caesura/>
                         vidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerupiṇḍālumadhvāluhamtyā
                        lukaprabhṛtīni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add2">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add2</label>
                        <caesura/>
                         raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
                        <caesura/>
                         gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add3">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add3</label>
                        <caesura/>
                         madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryo 'timūtralaḥ |
                        <caesura/>
                         vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add4">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add4</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaharāvṛṣyā svāduśītāśatāvarī |
                        <caesura/>
                         mahatī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add5">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add5</label>
                        <caesura/>
                         grahaṇya vikāraghnī vṛṣyāśītārasāyanī |
                        <caesura/>
                         kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add6">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add6</label>
                        <caesura/>
                         avidāhirasam proktaṃ raktapittaprasādanaṃ |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add7">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add7</label>
                        <caesura/>
                         guruviṣṭambhiśītau śṛṅgāṭakakaśerukau |
                        <caesura/>
                         piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add8">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add8</label>
                        <caesura/>
                         surendrakandaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
                        <caesura/>
                         śalaraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add9">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add9</label>
                        <caesura/>
                         īṣat kaṣāyāḥ kaṭukāviṣṭambhino guravaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add10">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add10</label>
                        <caesura/>
                         māṇakaṃ svādupākaṃ tu guru vāpi prakīrttitaṃ |
                        <caesura/>
                         śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add11">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add11</label>
                        <caesura/>
                         kumudotpalapadmānāṅ kandamārutakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurāhimāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add12">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add12</label>
                        <caesura/>
                         varāhakandaśleṣmaghnaḥ kaṭukorasapākataḥ ||
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add13">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add13</label>
                        <caesura/>
                         tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnām mastakajātāni ||
                        <caesura/>
                         svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add14">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add14</label>
                        <caesura/>
                         śukralābhyanilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca ||
                        <caesura/>
                         vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210.add15">
                        <label xml:lang="en">1.46.210.add15</label>
                        <caesura/>
                         kandam vivarjjayet sarvvaṃ yo vā samyak rohati ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Śākavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.211">
                        <label xml:lang="en">1.46.211</label>
                        <caesura/>
                         atha śākavarggam upadekṣyāmaḥ || puṣpaphalālābukaliṅgaprabhṛtīni
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.212">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.212</label>
                        <caesura/>
                         pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā mandakaphāni ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.213">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.213ab</label>
                        <caesura/>
                         pittaghnan teṣu kuṣmāṇḍam bālam madhyaṅ kaphāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.214ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.214ab</label>
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyañ cetovikāriṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.214cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.215ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.215cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.216">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.216</label>
                        <caesura/>
                         trapuṣer vvārukkerkkāruśīrṇṇavṛttaprabhṛtīni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.217">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.217</label>
                        <caesura/>
                         svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.218">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.218</label>
                        <caesura/>
                         bālaṃ sanīlan trapuṣan teṣām pittaharaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         tat pāṇḍuṅ kaphakṛj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.219">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.219</label>
                        <caesura/>
                         ervvārukaṃsaker kkāruḥ sampakvaṅ kaphavātakṛt |
                        <caesura/>
                         sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanan nātipittalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.220"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.221">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.221</label>
                        <caesura/>
                         pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīni
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.222">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.222</label>
                        <caesura/>
                         kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.223">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.223</label>
                        <caesura/>
                         teṣu gurvvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā |
                        <caesura/>
                         śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavirodhanī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.224">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.224</label>
                        <caesura/>
                         svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.225">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.225</label>
                        <caesura/>
                         nātyuṣṇam nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ sitaṃ |
                        <caesura/>
                         guṇavat maricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.226">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.226</label>
                        <caesura/>
                         nāgaraṅ kaphavātaghnam vipāke madhuraṅ kaṭuḥ |
                        <caesura/>
                         vṛṣyoṣṇarocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.227">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.227</label>
                        <caesura/>
                         kaphānilaharaṃ svaryam vibandhānāhaśūlanut |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.228">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.228</label>
                        <caesura/>
                         laghūṣṇam pācanaṃ hiṃgu dīpanaṅ kaphavātajit |
                        <caesura/>
                         snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.229">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.229</label>
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇaṅ kaṭukam pāke rucyam pittāgnivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.230">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.230</label>
                        <caesura/>
                         kākāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
                        <caesura/>
                         bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.231">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.231</label>
                        <caesura/>
                         ārdrā kustumbarī kuryāt saugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
                        <caesura/>
                         sā śuṣkā madhurāḥ pāke snigdhā dāhastṛṣāpahā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.232">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.232</label>
                        <caesura/>
                         doṣaghnā kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotoviśodhanī |
                        <caesura/>
                         jambīraḥ pācanas tīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.233">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.233ab</label>
                        <caesura/>
                         surabhir ddīpano hṛdyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.234ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.234ab</label>
                        <caesura/>
                         pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhṛtaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.234cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.235">
                        <label xml:lang="en">1.46.235</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣāḥ kaphaghnā laghavaḥ |
                        <caesura/>
                         surasārjjakabhūstṛṇāḥ || </l>

            

                    <l xml:id="SS.1.46.236">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.236</label>
                        <caesura/>
                         madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.237">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.237</label>
                        <caesura/>
                         kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ sigrustikto 'tha picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         madhusigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.238">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.238</label>
                        <caesura/>
                         vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣan tīkṣṇoṣṇam eva ca |
                        <caesura/>
                         kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.239">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.239</label>
                        <caesura/>
                         citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghū |
                        <caesura/>
                         varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.240">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.240</label>
                        <caesura/>
                         kaṭustiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.241">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.241</label>
                        <caesura/>
                         mahantaṃ guru viṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ tridoṣakṛt |
                        <caesura/>
                         tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.242">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.242</label>
                        <caesura/>
                         śuṣkan tu śophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.243">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.243</label>
                        <caesura/>
                         puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva yathottaran te laghavaḥ
                        pradiṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.244">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.244</label>
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ saraḥ svāduraso 'tha
                        balyaḥ |
                        <caesura/>
                         vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.245">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.245</label>
                        <caesura/>
                         hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān |
                        <caesura/>
                         durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.246">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.246</label>
                        <caesura/>
                         nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur nnāti kaphāvahaś ca |
                        <caesura/>
                         balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet
                        tu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.247">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.247</label>
                        <caesura/>
                         snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukarttā balyo 'tha medhākaphapuṣṭidaś
                        ca |
                        <caesura/>
                         svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.248"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.249">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.249</label>
                        <caesura/>
                         cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś
                        ca valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīni || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.250"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.251"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.252"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.253"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.254"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.255"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.256"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.257ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.257</label>
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.257cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.258">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.258</label>
                        <caesura/>
                         madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.259">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.259</label>
                        <caesura/>
                         svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
                        <caesura/>
                         upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.260">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.260</label>
                        <caesura/>
                         laghur vvipākakrimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
                        <caesura/>
                         sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.261">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.261</label>
                        <caesura/>
                         cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat ||
                        <caesura/>
                         vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ pittakaphe hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.262">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.262</label>
                        <caesura/>
                         māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīni
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.263">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.263</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittaharāṇy āhur hṛdyāni sulaghūni ca |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.264">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.264</label>
                        <caesura/>
                         kaṣāyānuhitā pitte tiktā svādurasā himāḥ |
                        <caesura/>
                         laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.265">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.265</label>
                        <caesura/>
                         avidāhī tridoṣaghnaḥ sāṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
                        <caesura/>
                         avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.266">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.266</label>
                        <caesura/>
                         īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajaṃ |
                        <caesura/>
                         nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.267">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.267</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍukuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.268">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.268</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittaharam vraṇyam uṣṇan tiktam avātalaṃ |
                        <caesura/>
                         paṭolaṅ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.269">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.269</label>
                        <caesura/>
                         kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ |
                        <caesura/>
                         vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.270">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.270</label>
                        <caesura/>
                         aṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparppaṭāḥ |
                        <caesura/>
                         kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.271">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.271</label>
                        <caesura/>
                         kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ |
                        <caesura/>
                         rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.272">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.272</label>
                        <caesura/>
                         dīpanaṅ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.273">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.273</label>
                        <caesura/>
                         vātaghnan nālikāśākam pittaghnam madhurañ ca tat |
                        <caesura/>
                         grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitāḥ ||
                        <caesura/>
                         uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.274">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.274</label>
                        <caesura/>
                         triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakāḥ ||
                        <caesura/>
                         suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.275">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.275</label>
                        <caesura/>
                         svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ ||
                        <caesura/>
                         lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.276">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.276</label>
                        <caesura/>
                         svādutiktāḥ kunalikā kaṣāyāḥ sakurūṭikā ||
                        <caesura/>
                         saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
                        <caesura/>
                         rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.277">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.277</label>
                        <caesura/>
                         svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ harimanthajaṃ |
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.278">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.278</label>
                        <caesura/>
                         bhedanaṅ kaṭukam pāke kaphaghnam anilāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.279">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.279</label>
                        <caesura/>
                         tāmbūlapatraṃ kaṭukan tīkṣṇoṣṇam pittakopaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.280">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.280</label>
                        <caesura/>
                         sransanaṅ kaṭukam pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ |
                        <caesura/>
                         vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.281">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.281</label>
                        <caesura/>
                         kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca |
                        vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭupākīni kṣayakāsāpahāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.282"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.283"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.284"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.285"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.286"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.287"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.288"/>
                    <l xml:id="SS.1.46.289ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.289cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.289cd</label>
                        <caesura/>
                         madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.290">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.290</label>
                        <caesura/>
                         kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphapittaharāṇi
                        sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.291">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.291"
                            met="hypermetrical</label>
                        <caesura/>
                         kṣavakaṅ krimilanteṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
                        <caesura/>
                         viṣyandivālatan nāti<corr resp="Dominik Wujastyk"
                        >pitta</corr>śleṣmakarañ ca tat ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.292">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.292</label>
                        <caesura/>
                         veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnā madhurā rasapākataḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.293">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.293</label>
                        <caesura/>
                         udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam
                        madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣan doṣakarañ ca | ikṣujam madhuraṃ
                        kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ ca | tadvadevoṣṇaṅ karīṣam
                        veṇujātaṃ kaṣāyam vātakopanañ ca | bhūmijaṃ gurur
                        nnātivātalamabhūmijaś cāsyānurasaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.294">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.294</label>
                        <caesura/>
                         piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvvadoṣaprakopanāni ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.295">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.295</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarvvavaṭakā vātakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānaladīpanī ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.296abcd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.296abcd</label>
                        <caesura/>
                         vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhi śītalaṃ |
                        <caesura/>
                         sakaṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||<anchor
                            n="SS.1.46.296abcd-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.1.46.296abcd" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.46.296abcd-n1">The
                                    <foreign>kandavarga</foreign> that follows in the
                                vulgate (1931 ed., passages 298-312) is not present in the
                                Nepalese version.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <!-- </lg> -->

                    <l xml:id="SS.1.46.296ef"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.297"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.298"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.299"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.300"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.301"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.302"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.303"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.304"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.305"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.306"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.307"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.308"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.309"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.310"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.311"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.312"/>
                    <!-- start of the lavaṇa varga, 313-330 -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Lavaṇavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.313">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.313</label>
                        <caesura/>
                         saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaram
                        uṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi || kaṭupākīni yathāpūrvvaṃ
                        snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.314">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.314</label>
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃlaghvagnidīpanaṃ ||
                        <caesura/>
                         snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.315">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.315</label>
                        <caesura/>
                         sāmudraṃ madhuram pāke nātyuṣṇam avidāhi ca |
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.316">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.316</label>
                        <caesura/>
                         sakṣāran dīpanaṃ śūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.317">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.317</label>
                        <caesura/>
                         laghu sauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇam viṣadaṃ kaṭuḥ |
                        <caesura/>
                         gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.318">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.318</label>
                        <caesura/>
                         romakaṃtīkṣṇam atyuṣṇam vyavāyi kaṭudīpanaṃ |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.319">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.319</label>
                        <caesura/>
                         laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmam vātānulomanaṃ |
                        <caesura/>
                         satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇam udbhidaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.320">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.320</label>
                        <caesura/>
                         kaphavātakrimiharaṃ lekhanam pittakopanaṃ |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ pācanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.321">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.321</label>
                        <caesura/>
                         ūṣaprasūtam vālārkkamalamūtrakarodbhavaṃ |
                        <caesura/>
                         lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihimaṃ laghu cocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.322">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.322</label>
                        <caesura/>
                         yavekṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||
                        <caesura/>
                         gulmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.323">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.323</label>
                        <caesura/>
                         jñeyau vahnisamau kṣārau svarjjikāyāvaśūkajau |
                        <caesura/>
                         śukraśleṣmavivandhārśogulmaplīhavināśanau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.324">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.324</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledyūṣakṣāro valanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         medoghnaḥ pācimakṣārasteṣām bastiviśodhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.325">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.325</label>
                        <caesura/>
                         virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.326"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.327"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.328"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.329"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.330"/>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Other items</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.331">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.331</label>
                        <caesura/>
                         dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktam ihāpramohāt |
                        <caesura/>
                         āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.332">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.332</label>
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭikā yavagodhūmalohitā ye ca śālayaḥ |
                        <caesura/>
                         mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.333">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.333</label>
                        <caesura/>
                         eṇaḥ kuraṅgo hariṇas tittirir lāva eva ca |
                        <caesura/>
                         mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣu vai || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.334">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.334</label>
                        <caesura/>
                         dāḍimāmalakan drākṣā kharjjūraṃ saparūṣakaṃ |
                        <caesura/>
                         rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.335">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.335</label>
                        <caesura/>
                         cuccusatīnā vāstūke cillīmūlakapotikā |
                        <caesura/>
                         māṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavargge praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.336">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.336</label>
                        <caesura/>
                         gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca |
                        <caesura/>
                         dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṅ kaṭau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.337">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.337</label>
                        <caesura/>
                         tikte paṭolavārttāke madhuraghṛta ucyate |
                        <caesura/>
                         kṣaudram pūgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.338">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.338</label>
                        <caesura/>
                         śarkkarekṣuvikāreṣu pānajātau surāsavau |
                        <caesura/>
                         parisamvatsaran dhānyam māṃsam vayasi madhyame || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.339ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.339cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.339cd</label>
                        <caesura/>
                         phalam paryāgataṃ śākamaśuṣkan taruṇan navam || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Kṛtannavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.340">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.340</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ padam pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
                        <caesura/>
                         lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.341">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.341</label>
                        <caesura/>
                         vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.342">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.342</label>
                        <caesura/>
                         kṣuttṛṭchramaglāniharā peyo vātānulomanī |
                        <caesura/>
                         vilepī tarppaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.343">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.343</label>
                        <caesura/>
                         pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
                        <caesura/>
                         hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.344">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.344</label>
                        <caesura/>
                         śākamāṃsaphalair yuktā vilepyo 'nyāś ca durjjarāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.345">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.345</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭambhī pāyaso valya medaḥ kaphakaro guruḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.346">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.346</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī |
                        <caesura/>
                         dhautas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.347">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.347</label>
                        <caesura/>
                         sninnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaś codano laghuḥ |
                        <caesura/>
                         adhauto praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.348">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.348</label>
                        <caesura/>
                         laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
                        <caesura/>
                         snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.349">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.349</label>
                        <caesura/>
                         guravor vṛhaṇā valyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
                        <caesura/>
                         susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.350">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.350</label>
                        <caesura/>
                         sninnaniḥpīḍitaṃ śākaṃ hitan tat snaihasaṃskṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.351">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.351cd</label>
                        <caesura/>
                         snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.352">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.352</label>
                        <caesura/>
                         siddhaṃ māṃsaṃ hitam valyaṃ vṛṃhaṇaṃ rocanaṃ laghu ||
                        <caesura/>
                         tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.353">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.353</label>
                        <caesura/>
                         vidyāt pittakaphodreki valamāṃsāgnivarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.354">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.354</label>
                        <caesura/>
                         rocanam valamedhāgnir mmāṃsojaḥśukravarddhanaḥ ||
                        <caesura/>
                         tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.355">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.355</label>
                        <caesura/>
                         pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahneḥ pathyatamaṃ guruḥ ||
                        <caesura/>
                         tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.356">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.356</label>
                        <caesura/>
                         jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ kandupākataḥ ||
                        <caesura/>
                         ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.357">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.357</label>
                        <caesura/>
                         pariśuṣkam pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad īdṛśam ||
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.358">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.358</label>
                        <caesura/>
                         laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ saṃskṛtaṃ tvakprasādanam ||
                        <caesura/>
                         anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.359">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.359</label>
                        <caesura/>
                         prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.360">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.360</label>
                        <caesura/>
                         smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣataujasāṃ ||
                        <caesura/>
                         bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.361">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.361</label>
                        <caesura/>
                         āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavarddhanaḥ ||
                        <caesura/>
                         sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.362"/>


                    <l xml:id="SS.1.46.363">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.363</label>
                        <caesura/>
                         yan māṃsan niḥsṛtarasan na tat puṣṭivalāvahaṃ ||
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjjaraṃ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.364"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.365"/>


                    <l xml:id="SS.1.46.366">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.366</label>
                        <caesura/>
                         kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.367">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.367</label>
                        <caesura/>
                         jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.368">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.368</label>
                        <caesura/>
                         ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇām cāvirodhakṛt ||
                        <caesura/>
                         masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.369">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.369</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau praśasyate ||
                        <caesura/>
                         mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy ukto 'nilārddite |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.370">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.370</label>
                        <caesura/>
                         rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate ||
                        <caesura/>
                         paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.371">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.371</label>
                        <caesura/>
                         pittaghnau dīpanau hṛdyau krimikuṣṭhajvarāpahau ||
                        <caesura/>
                         śvāsakāsapratisyāya prasekārocakajvarān | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.372">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.372</label>
                        <caesura/>
                         hantimūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān ||
                        <caesura/>
                         kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.373">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.373</label>
                        <caesura/>
                         tūnīpratūnikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.374">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.374</label>
                        <caesura/>
                         prāṇāgnijanano mūrcchā madaghnaḥ pittavātajit ||
                        <caesura/>
                         mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.375">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.375</label>
                        <caesura/>
                         yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.376">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.376</label>
                        <caesura/>
                         khalakāvalikau dyau cchedīvātakaphe hitau ||
                        <caesura/>
                         valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.377">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.377</label>
                        <caesura/>
                         dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd vātanāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         dadhyamlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
                        <caesura/>
                         takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.378"/>


                    <l xml:id="SS.1.46.381">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.381cd</label>
                        <caesura/>
                         tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśokam virūkṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.382">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.382ab</label>
                        <caesura/>
                         śāṇḍakī tu gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca ||</l>


                    <!-- got to here -->

                    <l xml:id="SS.1.46.379">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.379</label>
                        <caesura/>
                         asnehalavaṇaṃ sarvvam akṛtaṅ kaṭukair vvinā |
                        <caesura/>
                         vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.380">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.380</label>
                        <caesura/>
                         yūṣam vidyāt phalāmlais tu dhānyāmlenāmlitañ ca yat |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.383">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.383</label>
                        <caesura/>
                         laghavo bṛṃhaṇo vṛṣyo hṛdyā rocanadīpanāḥ ||
                        <caesura/>
                         bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.384">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.384</label>
                        <caesura/>
                         rasālā rocanā valyā snigdhā vṛṣyātha vṛṃhaṇī |
                        <caesura/>
                         snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.385">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.385</label>
                        <caesura/>
                         śaktavaḥ sarppiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ |
                        <caesura/>
                         nātyaccho nātisāndraś ca mantha ity abhidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.386">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.386</label>
                        <caesura/>
                         manthaḥ sadyovalaccharddi pipāsāsramanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.387">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.387</label>
                        <caesura/>
                         śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
                        <caesura/>
                         drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.388">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.388</label>
                        <caesura/>
                         varggatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |
                        <caesura/>
                         gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.389">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.389</label>
                        <caesura/>
                         tad eva khaṇḍamṛdvīkā śarkkarāsahitam punaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.390">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.390</label>
                        <caesura/>
                         māddhīkan tu śramaharaṃ mūrcchā dāhatṛṣāpahaṃ |
                        <caesura/>
                         pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.391">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.391</label>
                        <caesura/>
                         dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca sarvvataḥ |
                        <caesura/>
                         pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Bhakṣyavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.392">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.392</label>
                        <caesura/>
                         vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.393">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.393</label>
                        <caesura/>
                         bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.394">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.394</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.395">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.395</label>
                        <caesura/>
                         vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhinaḥ pittasahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.396">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.396</label>
                        <caesura/>
                         madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         guravo vṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjjarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.397">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.397</label>
                        <caesura/>
                         rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ prāṇavarddhanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.398">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.398</label>
                        <caesura/>
                         hṛdyaḥ sugandha<pc> </pc>madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
                        <caesura/>
                         pittapahas tṛptikaro valyo viṣyandi ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.399">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.399</label>
                        <caesura/>
                         vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhakṣyā valyās tu sammitāḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.400">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.400</label>
                        <caesura/>
                         mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
                        <caesura/>
                         veśavāraiḥ sapisitaiḥ sampūrṇṇā guruvṛṅhaṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.401">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.401</label>
                        <caesura/>
                         pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
                        <caesura/>
                         vīryoṣṇāḥ paittikāḥ bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.402">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.402</label>
                        <caesura/>
                         vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.403">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.403ab</label>
                        <caesura/>
                         viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.46.404">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.404ab</label>
                        <caesura/>
                         kuñcitāvikṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.405">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.405</label>
                        <caesura/>
                         vidāhaḥ kledajananāḥ rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācimāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.406">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.406</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhinastailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.407">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.407</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         phalamāṃseṣuvikṛtīstilamāṣopasaṃskṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.408">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.408</label>
                        <caesura/>
                         bhakṣyā valyātha guravo vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ |
                        <caesura/>
                         kapālāṅgārapakvāḥ syuḥ kiñcillaghutarās tu te || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.409">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.409</label>
                        <caesura/>
                         sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.410">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.410</label>
                        <caesura/>
                         udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.411">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.411</label>
                        <caesura/>
                         śaktavastarppaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         pītāḥ sadyovalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.412">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.412</label>
                        <caesura/>
                         gurvvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī sā tu viparyayā |
                        <caesura/>
                         śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.413">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.413</label>
                        <caesura/>
                         lājācchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.414"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.415">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.415</label>
                        <caesura/>
                         pṛthukā guravaḥ snigdhā vṛṃhaṇāḥ kaphavarddhanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.416">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.416</label>
                        <caesura/>
                         sandhānakṛtpiṣṭamāman tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt |
                        <caesura/>
                         sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.417">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.417cd</label>
                        <caesura/>
                         dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.417.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.417.add1</label>
                        <caesura/>
                         bhiṣag yathāsvam bhakṣyāṇām ādiśedgurulāghavaṃ ||
                        <caesura/>
                         khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
                        <caesura/>
                         pānakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.417.add2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.417.add2</label>
                        <caesura/>
                         kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ |
                        <caesura/>
                         evam ādīni cānyāni kriyas te vaidyavākyataḥ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.418">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.418</label>
                        <caesura/>
                         yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāñ cchandato 'pi vā |
                        <caesura/>
                         anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Anupānavarga</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.419">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.419</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
                        <caesura/>
                         amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
                        <caesura/>
                         tathāmla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.420">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.420</label>
                        <caesura/>
                         śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānāṃ |
                        <caesura/>
                         yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.421">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.421ab</label>
                        <caesura/>
                         vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro dravyāni yojyāni ca tāni tāni
                        | </l>



                    <l xml:id="SS.1.46.422">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.422</label>
                        <caesura/>
                         saṃkṣepa eṣo 'bhihito nupāneṣv ataḥ param vistarato 'bhidhāsye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.423">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.423</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate |
                        <caesura/>
                         ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.424">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.424</label>
                        <caesura/>
                         anupānam vadanty eke taile yūṣāmlakāñjikaṃ |
                        <caesura/>
                         śītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.425">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.425</label>
                        <caesura/>
                         dadhipāyasamadyārttiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhodakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.426">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.426</label>
                        <caesura/>
                         payo māṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.427">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.427</label>
                        <caesura/>
                         māṣādīnām anupānan dhānyāmlan dadhimas tu vā ||
                        <caesura/>
                         madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.428">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.428</label>
                        <caesura/>
                         amadyapānām udakam phalāmlam vā praśasyate ||
                        <caesura/>
                         kṣīraṃ gharmmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.429">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.429</label>
                        <caesura/>
                         surā kṛśānāṃ sthūlānāmanuśastam madhūdakaṃ ||
                        <caesura/>
                         nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.430">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.429</label>
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇam mārute śastaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate ||
                        <caesura/>
                         anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.431">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.431</label>
                        <caesura/>
                         hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīram ikṣurasan tathā || ❈ || </l>


                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Anupāna listing in
                        order</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.432">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.432</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānam pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.433">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.433</label>
                        <caesura/>
                         tatra pūrvvaśasya jā tānām vedarāmlaṃ | vaidalānān dhāmlaṃ |
                        jāṅgalānān mṛgānān dhanvajānām pakṣiṇāñ ca pippalyāsavaḥ |
                        viṣkirāṇāṃ kolavadarāsavaḥ | pratudānāṃ kṣīravṛksāsavaḥ | guhe
                        śayānāṃ kharjjūranālikerāsavaḥ | sāmudrāṇām mātuluṅgāsavaḥ |
                        kuṣmāṇḍānām amlānām sārdvīkāsavaḥ | amlā amlānāṃ phalānāṃ
                        padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ
                        trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ |
                        kandānāṃ dūrvvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ
                        svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ |
                        kusumbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnām mahāpañcamūlyāsavaḥ |
                        tālamastakādīnām amlaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavam
                        āranālan toyam vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.434">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.434</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
                        <caesura/>
                         sātmyam vā yasya yat toyaṃ tatsmai hitam ucyate || </l>



                    <l xml:id="SS.1.46.435">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.435</label>
                        <caesura/>
                         doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.436">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.436</label>
                        <caesura/>
                         yathoktenānupānena sukham annaṃ prajīryate ||
                        <caesura/>
                         rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.437">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.437</label>
                        <caesura/>
                         tarppaṇam mārddavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
                        <caesura/>
                         dīpanan doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.438">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.438</label>
                        <caesura/>
                         valyaṃ varṇṇakarañ cāpi anupānaṃ sadocyate ||
                        <caesura/>
                         tad ādau karṣayet pītaṃ sthāpayet madhyasevitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.439">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.439</label>
                        <caesura/>
                         paścāt pītaṃ vṛṃhayati tat samīkṣya prayojayet ||
                        <caesura/>
                         sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.440">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.440</label>
                        <caesura/>
                         bhavaty āvādhajanam anupānam ataḥ pivet ||
                        <caesura/>
                         na pivec chvāsakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.441">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.441</label>
                        <caesura/>
                         kṣatoraskaprasekī ca yasya copahatasvaraḥ ||
                        <caesura/>
                         pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.442">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.442</label>
                        <caesura/>
                         pradūṣyāmāśayan taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitaṃ ||
                        <caesura/>
                         syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.443">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.443</label>
                        <caesura/>
                         gurūlāghavacinteyaṃ svabhāvan nātivarttate ||
                        <caesura/>
                         tathā saṃskaramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.444">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.444</label>
                        <caesura/>
                         mandakarmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ ||
                        <caesura/>
                         jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.445">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.445</label>
                        <caesura/>
                         valinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo narāḥ ||
                        <caesura/>
                         karmman ity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- end of the sarvānupānavarga -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>On how to eat</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.446">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.446</label>
                        <caesura/>
                         athāhāravidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
                        <caesura/>
                         āptāsthitam asaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.447">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.447</label>
                        <caesura/>
                         tatrāptair guṇasampannam bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.448">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.448</label>
                        <caesura/>
                         viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ ||
                        <caesura/>
                         siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nidedayet || 0 || </l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Āhāropakalpana: How to serve
                            food</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.449">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.449</label>
                        <caesura/>
                         vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnām āhārasyopakalpanāṃ |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.450">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.450</label>
                        <caesura/>
                         phalāni sarvvabhakṣyāṃś ca pradayā vaidaleṣu tu |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.451">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.451</label>
                        <caesura/>
                         dravāṇi rasāś caiva rājateṣūpahārayet |
                        <caesura/>
                         kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.452">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.452</label>
                        <caesura/>
                         dadyāt tāmramaye pātresu śītaṃ suśritaṃ payaḥ |
                        <caesura/>
                         pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.453">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.453</label>
                        <caesura/>
                         kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu |
                        <caesura/>
                         vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.454">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.454</label>
                        <caesura/>
                         purastād vimale pāre suvistīrṇṇe manorame |
                        <caesura/>
                         sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su saṃskṛtaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.455">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.455</label>
                        <caesura/>
                         phalāni sarvva bhaksāś ca pariśuṣkāṇi yāni ca |
                        <caesura/>
                         tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.456">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.456</label>
                        <caesura/>
                         pradravāṇi rasāś caiva pānīyam pānakam payaḥ |
                        <caesura/>
                         khalān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.457">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.457</label>
                        <caesura/>
                         sarvvān guḍavikārāś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
                        <caesura/>
                         purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.458">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.458</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanāṃ |
                        <caesura/>
                         bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.459">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.459</label>
                        <caesura/>
                         sugandhapuṣparacite same deśe 'tha bhojayet |
                        <caesura/>
                         viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.460">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.460</label>
                        <caesura/>
                         manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagram aśanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.461">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.461</label>
                        <caesura/>
                         paścād eṣān rasān vai dyo bhojaneṣ eva cārayet |
                        <caesura/>
                         pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni vuddhimān ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.462">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.462</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ peyān tato bhojyāñś citrāṃs tataḥ paraṃ |
                        <caesura/>
                         ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid avasthitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.463">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.463</label>
                        <caesura/>
                         ādāvante ca madhye ca bhojane ca praśasyate |
                        <caesura/>
                         niratyayan doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.464">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.464</label>
                        <caesura/>
                         mṛṇālavisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni tu |
                        <caesura/>
                         pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kathañcana || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.465">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.465</label>
                        <caesura/>
                         sukham uccaiḥ samāsīnaṃ samadehonnatatparam |
                        <caesura/>
                         kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.466">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.466</label>
                        <caesura/>
                         vubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥ |
                        <caesura/>
                         kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.467">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.467</label>
                        <caesura/>
                         laghuśīghram vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ valavadhṛdaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.468">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.468</label>
                        <caesura/>
                         sukhañ jīryati mātrāvad dhātusātmyaṃ karoti ca |
                        <caesura/>
                         atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.469">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.469</label>
                        <caesura/>
                         teṣu tat pratyanīkārthaṃ bhuñjīta prātareva tu |
                        <caesura/>
                         yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.470">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.470</label>
                        <caesura/>
                         teṣu tat kālavi hitam aparāhṇe praśasyate |
                        <caesura/>
                         rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi samāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.471">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.471</label>
                        <caesura/>
                         kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanaṃ |
                        <caesura/>
                         aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.472">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.472</label>
                        <caesura/>
                         aprāptakālam bhuñjānaḥ śarīre hy aghau naraḥ |
                        <caesura/>
                         tāstānvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.473">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.473</label>
                        <caesura/>
                         atītakālam bhuktan tu vāyunopahate 'nale |
                        <caesura/>
                         kṛcchād vipacyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.474cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.474cd</label>
                        <caesura/>
                         ālasyagauravāṭopamaciṅ kurute 'dhikaṃ |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.474ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.474ab</label>
                        <caesura/>
                         hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca valakṣayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.475">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.475</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair ebhir vvivarjitaṃ |
                        <caesura/>
                         yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.476">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.476</label>
                        <caesura/>
                         vibhajya kāladoṣādīn kālayor ubhayor api |
                        <caesura/>
                         acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.477">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.477</label>
                        <caesura/>
                         dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim annam vivarjjayet |
                        <caesura/>
                         cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.478">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.478</label>
                        <caesura/>
                         aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate |
                        <caesura/>
                         yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.479">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.479</label>
                        <caesura/>
                         prakṣālayed bhirāsyaṃ bhuñjānasya muhur mmuhuḥ |
                        <caesura/>
                         viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.480">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.480</label>
                        <caesura/>
                         svādunā tasya rasanaṃ prathamenātha tarppitaṃ |
                        <caesura/>
                         tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.481">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.481</label>
                        <caesura/>
                         saumanasyam valaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ sukhaṃ |
                        <caesura/>
                         svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.482">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.482ab</label>
                        <caesura/>
                         bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyastat svādu bhojanaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.483">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.483</label>
                        <caesura/>
                         dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharec chanaiḥ ||
                        <caesura/>
                         kuryād anirhṛtan taddhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.484">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.484</label>
                        <caesura/>
                         jīrṇṇe 'nne varte vāyur vvidagdhe pittam eva tu ||
                        <caesura/>
                         bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṅ kaphaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.485">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.485</label>
                        <caesura/>
                         hared dhūmena hṛdyair vvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.486">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.486</label>
                        <caesura/>
                         phalaiḥ kaṭukasārvvā mukhavaiṣadyakārakaiḥ ||
                        <caesura/>
                         tāmvulapatrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.487">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.487cd</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena samviśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.488">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.488</label>
                        <caesura/>
                         śavdaṃ rūpaṃ rasaṅ gandhaṃ seveta manasaḥ priyaṃ |
                        <caesura/>
                         bhuktamātraḥ śucau deśe nānnaṃ cet sādhu tiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.489">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.489</label>
                        <caesura/>
                         śavdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaś cāpi jugupsitaṃ |
                        <caesura/>
                         aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.490">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.490ab</label>
                        <caesura/>
                         śayanam vāsanam vāpi necched vāpi ca tal lakṣaṇaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.491">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.491</label>
                        <caesura/>
                         na caikarasasevāyāṃ prasajye ca kadācana ||
                        <caesura/>
                         śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.492">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.492</label>
                        <caesura/>
                         ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca kadācana ||
                        <caesura/>
                         prāgbhukte 'py avivikte 'gnau dvirannan na samācaret | </l>


                    <l xml:id="SS.1.46.493">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.493cd</label>
                        <caesura/>
                         mātrāgurūm parihared āhāraṃ dravyato 'pi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.494">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.494</label>
                        <caesura/>
                         piṣṭānna naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ |
                        <caesura/>
                         peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.495">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.495</label>
                        <caesura/>
                         gurūṇām adhasauhity aṃ lafhūnāṃ vṛttir iṣyate |
                        <caesura/>
                         dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.496">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.496</label>
                        <caesura/>
                         dravādyam aviśuṣkan tu samyakkāny upapadyate |
                        <caesura/>
                         viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.497">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.497</label>
                        <caesura/>
                         piṇḍīkṛtasamaṃ klinnam vidāham upagacchati |
                        <caesura/>
                         śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.498">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.498</label>
                        <caesura/>
                         vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annam vidahyate |
                        <caesura/>
                         śuṣkam bhuktam vidagdhaṃ syād agdher vyāpādakārakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.499">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.499</label>
                        <caesura/>
                         āmam vidadham viṣṭac ca kaphapittānilais tribhiḥ |
                        <caesura/>
                         ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.500">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.500</label>
                        <caesura/>
                         atyambupānād viṣam āśanāc ca
                        <caesura/>
                         sandhāraṇāt svapnaviparyayād vā |
                        <caesura/>
                         kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam
                        <caesura/>
                         annan na pākaṃ bhajate narasya || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.501"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.502">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.502</label>
                        <caesura/>
                         mādhuryam annaṅgatamāṃsasaṃjñām
                        <caesura/>
                         vidagdhasaṃjñāṃ gatam amlabhāvaṃ |
                        <caesura/>
                         kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam
                        <caesura/>
                         viṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.503">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.503</label>
                        <caesura/>
                         udgāraśuddhāv api bhakṣakāṃkṣā
                        <caesura/>
                         na jāyate hṛdgurutā ca yasya |
                        <caesura/>
                         rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ
                        <caesura/>
                         caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||</l>

                    <l met="upajāti" xml:id="SS.1.46.504">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.504</label>
                        <caesura/>
                         mūrcchā pralāpo vamathuḥ praseko
                        <caesura/>
                         jvaro 'tisāraḥ sadanam bhramaś ca ||
                        <caesura/>
                         śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā vipāko 'tha vijṛmbhikā ca ||
                        <caesura/>
                         upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |<anchor
                            n="SS.1.46.504-n1"/></l>
                    <ab corresp="#SS.1.46.504" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.46.504-n1">The Nepalese
                                version is in <foreign>upajāti</foreign> metre, with the
                                fifth line in <foreign>śloka</foreign>. The vulgate omits
                                the middle lines and makes a simple
                                    <foreign>śloka</foreign> of the whole.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.46.505">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.505</label>
                        <caesura/>
                         tatrāme laṃghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.506">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.506</label>
                        <caesura/>
                         vāmayed āśu tan tasmād uṣṇena lavaṇāmbunā ||
                        <caesura/>
                         kāryan cānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.507">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.507</label>
                        <caesura/>
                         laghukāyamanaś cainaṃ laghvannaiḥ samupācaret ||
                        <caesura/>
                         yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.508">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.508</label>
                        <caesura/>
                         hitāhitopasaṃyuktam anna<pc> </pc>saṃśamanaṃ smṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         bahu stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.509">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.509</label>
                        <caesura/>
                         sājīrṇṇe bhujyate yas tu tad adhyaśanam ucyate ||
                        <caesura/>
                         tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.510">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.510</label>
                        <caesura/>
                         annam vidagdhaṃ hi narasyaśīghraṃ śītāmvunā vai paripākam eti |
                        <caesura/>
                         tad dhy asya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty
                        adhastāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.511">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.511</label>
                        <caesura/>
                         vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dahyanti hṛtkoṣṭhagalām̐ś ca
                        yasya |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.512">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.512</label>
                        <caesura/>
                         bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantor vvalino
                        'nnakāle |
                        <caesura/>
                         prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.513">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.513</label>
                        <caesura/>
                         svalpaṃ yadā doṣavivandhamāmaṃ
                        <caesura/>
                         līnan na tejaḥ patham āvṛṇoti |
                        <caesura/>
                         bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā bubhukṣā
                        <caesura/>
                         sā mandavṛddhim viṣavan nihanti ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>The twenty guṇas and their
                            actions</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.514">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.514</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam pravakṣyāmi guṇānāṅ karmmavistaraṃ |
                        <caesura/>
                         karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.519cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.519cd</label>
                        <caesura/>
                         daśādyāḥ karmmataḥ proktās teṣāṅ karmmaviśeṣaṇaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.520ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.520ab</label>
                        <caesura/>
                         daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīs tāṃś chṛṇuśva me ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.515">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.515</label>
                        <caesura/>
                         śītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
                        <caesura/>
                         uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||2||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.516">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.516</label>
                        <caesura/>
                         sneho mārddavakṛt snigdho balavarṇṇakaras tathā ||3||
                        <caesura/>
                         rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.517">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.517</label>
                        <caesura/>
                         picchilo jīvanaśleṣī sandhāno vṛṃhaṇas tathā ||5||
                        <caesura/>
                         viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.518">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.518</label>
                        <caesura/>
                         dāhapākakaras tīkṣṇaḥ śrāvaṇo mṛdur anyathā ||8||
                        <caesura/>
                         sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.519ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.518ab</label>
                        <caesura/>
                         laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas tathā ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.520cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.520cd</label>
                        <caesura/>
                         dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuṣkaḥ syād dvandvakārakaḥ ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.521">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.521</label>
                        <caesura/>
                         ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkkaśo viṣado yathā ||15||
                        <caesura/>
                         sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīrocano mataḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.522">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.522</label>
                        <caesura/>
                         durggandho viparīto sya prakāśau cāpy ubhāv api ||17||
                        <caesura/>
                         saro 'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.523">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.523ab</label>
                        <caesura/>
                         vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya kalpate ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.524"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.525">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.525ab</label>
                        <caesura/>
                         guṇā viṃśatir ity ete karmmataḥ parikīrttitāḥ ||</l>
                    <!-- </lg> -->
                    <!-- <lg type="varga"> -->
                    <p ana="subheading" style="bold">[<hi>Metabolic process</hi>]</p>

                    <l xml:id="SS.1.46.526">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.526</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddham pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
                        <caesura/>
                         pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
                        <caesura/>
                         vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇāṃs tān abhivarddhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.527">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.527</label>
                        <caesura/>
                         avidagdhaṃ kaphaṃ pittam vidagdhaḥ pavanam punaḥ ||
                        <caesura/>
                         samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.528">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.528</label>
                        <caesura/>
                         viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ ||
                        <caesura/>
                         sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn visarppati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.529">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.529</label>
                        <caesura/>
                         kaphapittamalaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca ||
                        <caesura/>
                         netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.530">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.530</label>
                        <caesura/>
                         divāvivuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat ||
                        <caesura/>
                         anupaklinna dhātvannam ajīrṇṇe 'pi hitaṃ niśi |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.531">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.531</label>
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya viśeṣataḥ ||
                        <caesura/>
                         samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||</l>
                    <!-- </lg> -->

                    <l xml:id="SS.1.46.532">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.46.532</label>
                        <caesura/>
                         imam vidhiṃ yo 'numatam mahāmuner
                        <caesura/>
                         mmaharṣimukhyasya paṭhet tu yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         sa bhūmipālo ya vidhātum auṣadham
                        <caesura/>
                         mahātmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.532.add1">
                        <label xml:lang="en">1.46.532.add1</label>
                        <caesura/>
                         dravyajñānaṃ rasajñānam vasanañ ca virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.532.add2">
                        <label xml:lang="en">1.46.532.add2</label>
                        <caesura/>
                         sūtrasthāne purā proktañ catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃ |
                        <caesura/>
                         adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.trailer">|| iti suśrute śalyatantre sūtrasthānaṃ
                        samāptaṃ || ||</l>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
