<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 32-46 corrected</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2025-08-03</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Public Domain</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2025</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed
                    from Y. T. Ācārya's 1938 Bombay edition|</note>
            </notesStmt>
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja
                        Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A1938</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <!--  <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>-->
                    </msContents>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2025-07-16" who="Tyler Neil">Provided initial raw text
                file|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Added initial TEI/XML
                encoding|</change>
            <change when="2025-08-01" who="Dominik Wujastyk">Completed initial TEI/XML
                validating encoding. Still got to fix the xml:ids</change>
            <change when="2025-08-03" who="Tyler Neil">Corrected all the xml:id numbers
                using AI|</change>
            <change when="2025-08-05" who="Dominik Wujastyk">Fixed most xml:ids; labels;
                caesuras.</change>
            <change when="2026-03-01" who="Dominik Wujastyk">deleted all the label
                entities.</change>
            <change when="2026-03-11" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment issues in
                xml:ids</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="1" type="sthāna">
                <head xml:lang="en">[Sūtrasthāna 32-end]</head>
                <div n="32" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.32.1"><pb facs="225" n="141b"/> athātaḥ
                        svabhāvavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.3"> svabhāvasiddhānāṃ śarīraikadeśānām
                        anyabhāvitvaṃ maraṇāya | tad yathā- śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ, kṛṣṇānāṃ
                        śuklatā, raktānām anyavarṇatvaṃ, sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ , mṛdūnāṃ
                        sthiratā, calānāmacalatvaṃ, acalānāṃ calatā, pṛthūnāṃ
                        saṅkṣiptatvaṃ, saṅkṣiptānāṃ pṛthutā, dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ,
                        hrasvānāṃ dīrghatā, apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvaṃ ,
                        patanadharmiṇām apatanadharmitvam aka<pb facs="226" n="142a"
                        />smāt, śaity auṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ
                        cāṅgānām ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.4"> svebhyaḥ sthānebhyaḥ
                        śarīraikadeśānāmavastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni,
                        pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'pyakasmāt, sirāṇāṃ ca darśanaṃ
                        lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ , lalāṭe vā prabhātakāle
                        svedaḥ, netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ, gomayacūrṇaprakāśasya vā
                        rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ,
                        mūtrapurīṣavṛddhirabhuñjānānāṃ, tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ,
                        stanamūlahṛdayor aḥsu ca śūlotpattayaḥ, madhye śūnatvamanteṣu
                        parimlāyitvaṃ viparyayo vā, tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo
                        'ṅgapakṣayor vā, naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā,
                        vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu, yasya vā'psu
                        kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti, yasya vā dṛṣṭimaṇḍale
                        bhinnavikṛtāni rūpāṇyālokyante, snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti,
                        yaś ca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate, kāsamānaś ca
                        tṛṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaśchardibhaktadveṣayuktaḥ
                        saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaś ca manuṣyaḥ,
                        śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇo 'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo
                        jvarakāsābhibhūtaḥ, yas tu pūrvāhṇe bhuktamaparāhṇe
                        chardayatyavidagdhamatisāryate vā sa śvāsānmriyate,
                        bastavadvilapan yaś ca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhameḍhro
                        bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaś ca manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhṛdaya
                        ārdraśarīraḥ, yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena,
                        tṛṇāni vā chinatti, adharoṣṭhaṃ daśati, uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi,
                        āluñcati vā karṇau keśāṃś ca; devadvijagurusuhṛdvaidyāṃś ca
                        dveṣṭi, yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti,
                        janmarkṣaṃ vā, yasyolkāśanibhyāmabhihanyate horā vā,
                        gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo
                        veti ||4|| </l>

                    <pb facs="227" n="193b"/>

                    <l xml:id="SS.1.32.5"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo 'bhivardhate |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.6"> nivartate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.1.32.7"> etāny ariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa rājñaḥ sammato bhavet ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.32.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ||32||</l>
                </div>


                <div n="33" type="adhyāya">

                    <pb facs="228" n="144a"/>

                    <l xml:id="SS.1.33.1"> athāto 'vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.3"> upadravais tu ye juṣṭā vyādhayo yānty avāryatām
                        |
                        <caesura/>
                         rasāyanād vinā vatsa! tān śṛṇv ekamanā mama ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.4"> vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭham arśo
                        bhagandaram |
                        <caesura/>
                         aśmarī mūḍhagarbhaś ca tathaivodaram aṣṭamam ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.5"> aṣṭāv ete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ
                        <caesura/>
                         prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvaras tathā ||5||</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.6"> atīsāraś ca mūrcchā ca hikkā śvāsas tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         etair upadravair juṣṭān sarvāneva vivarjayet ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.7"> śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam
                        |
                        <caesura/>
                         naraṃ rujārtamantaś ca vātavyādhir vināśayet ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.8"> yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva vā |
                        <caesura/>
                         piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.9"> prabhinna prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ
                        hatasvaram |
                        <caesura/>
                         pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.10"> tṛṣṇārocakaśūlārtam atiprasrutaśoṇitam |
                        <caesura/>
                         śophātīsārasaṃyuktam arśovyādhir vināśayet ||10|| </l>


                   <pb facs="229" n="145a"/>
                     <l xml:id="SS.1.33.11"> vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
                        <caesura/>
                         bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.12"> praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam |
                        <caesura/>
                         aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.13"> garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.14"> pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam |
                        <caesura/>
                         viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayed udarārditam ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.15"> yas tāmyati visañjñaś ca śete nipatito 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         śītārdito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.16"> yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān |
                        <caesura/>
                         nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam ||16||</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.17"> hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam |
                        <caesura/>
                         santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.18"> āvilākṣaṃ pratāmy antaṃ nidrāyuktam atīva ca |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18|</l>

                    <l xml:id="SS.1.33.19"> śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam |
                        <caesura/>
                         viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.20"> śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam |
                        <caesura/>
                         kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.21"> śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.22"> ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam
                        |
                        <caesura/>
                         rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhirnāśayennaram ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.23"> pāṇḍudantanakho yaś ca pāṇḍunetraś ca mānavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||23|| </l>

                    <pb facs="230" n="149a"/>

                    <l xml:id="SS.1.33.24"> lohitaṃ chardayed yas tu bahuśo lohitekṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.25"> avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ |
                        <caesura/>
                         jāgariṣṇur asandeham unmādena vinaśyati ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.26"> bahuśo 'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam
                        |
                        <caesura/>
                         netrābhyāṃ ca vikurvāṇam apasmāro vināśayet ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.33.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||33|| </l>
                </div>

                <div n="34" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.34.1"> athāto yuktasenīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.3"> nṛpater yuktasenasya parānabhijigīṣataḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.4"> vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣād eva narādhipaḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.5"> panthānam udakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasam
                        indhanam | dūṣayantyarayastac ca jānīyācchodhayettathā ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.6"> tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate
                        <caesura/>
                         ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvāṇaḥ pracakṣate ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.7"> tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="231" n="147a"/> doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.8"> rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau vaidyapurohitau
                        <caesura/>
                         brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam abhāṣata ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.9"> purohitamate tasmād varteta bhiṣag ātmavān
                        <caesura/>
                         saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.10"> prajānām api cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ
                        <caesura/>
                         puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.11"> ājñā tyāgaḥ kṣamā dhair yaṃ vikramaś cāpy
                        amānuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād devam ivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.12"> cintayen nṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan
                        vicakṣaṇaḥ
                        <caesura/>
                         skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.13"> bhavetsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.14"> upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ |
                        <caesura/>
                         svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiṣkṛtaḥ ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.15"> vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="232" n="148a"/> vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bheṣajaṃ
                        paricārakaḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.16"> ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ |
                        <caesura/>
                         guṇavadbhis tribhiḥpādaiś caturtho guṇavān bhiṣak ||16||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.17"> vyādhimalpena kālena mahāntam api sādhayet
                        <caesura/>
                         vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.18"> udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare
                        <caesura/>
                         vaidyastu guṇavānekastārayed āturāṃ sadā ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.19"> plavaṃ pratitarair hīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi
                        <caesura/>
                         tattvād higataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.20"> laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ |
                        pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.21"> satyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate
                        <caesura/>
                         āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.22"> āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate
                        <caesura/>
                         praśastadeśasambhūtaṃ praśaste 'hani coddhṛtam ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.23"> yuktamātraṃ manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam
                        |
                        <caesura/>
                         doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye |
                        <caesura/>
                         samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.1.34.24"> snigdho 'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe
                        |
                        <caesura/>
                         vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.34.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||34|| </l>
                </div>

                <div n="35" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.35.1"><pb facs="232" n="148b"/> athātaḥ
                        āturopakramaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.3"> āturam upakramamāṇena bhiṣajā''yurādāveva
                        parīkṣitavyaṃ ; satyāyuṣi
                        vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="233" n="149a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.4"> tatra
                        mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ
                        dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ
                        hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim, anuccair
                        baddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścān mastiṣkaṃ,
                        snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścāc ca
                        viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalv ayam iti | tam
                        ekāntenopakramet | ebhir lakṣaṇair viparītair alpāyuḥ; miśrair
                        madhyamāyur iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.5"> bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ|
                        <caesura/>
                         uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.6"> garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate |
                        śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.7"> madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me |
                        <caesura/>
                         adhastād akṣayor yasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.8"> dve vā tisro 'dhikā vā'pi pādau karṇau ca
                        māṃsalau |
                        <caesura/>
                         nāsāgram ūrdhvaṃ ca bhaved ūrdhvaṃ lekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.9"> yasya syus tasya paramam āyur bhavati saptatiḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="234" n="150a"/>jaghany asyāyuṣo jñānam ata ūrdhvaṃ
                        nibodha me ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.10"> hrasvāni yasya parvāṇi sumahac cāpi mehanam |
                        <caesura/>
                         tathorasy avalīḍhāni na ca syāt pṛṣṭham āyatam ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.11abcd"> ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā
                        śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate |</l>
                     <l xml:id="SS.1.35.11ef"> prekṣate yaś ca vibhrāntaṃ sa jīvet
                        pañcaviṃśatim ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.12ab"> atha punarāyuṣo vijñānārtham
                        aṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ | tatrāṅgāny
                        antarādhisakthibāhuśirāṃsi, tad avayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra,
                        svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate ;
                        pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ
                        pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte</l>


                    <l xml:id="SS.1.35.12cd"> prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā
                        pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni
                        pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca
                        dvātriṃśadaṅgulam, ete pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni
                        vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi;
                        caturaṅgulāni
                        mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi;
                        dvādaśāṅgulāni
                        bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni;
                        indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ;
                        caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau;
                        dvātriṃśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ;
                        talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram;
                        aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule;
                        ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau
                        kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ;
                        tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā
                        tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ;
                        keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto
                        daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpra<pb
                            facs="234" n="151b"/>māṇavistīrṇā strīśroṇiḥ;
                        aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī;
                        saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.13"> bhavanti cātra ślokāḥ |
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
                        <caesura/>
                         samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.14"> dehaḥ svair aṅgulair eṣa yathāvadanukīrtitaḥ
                        <caesura/>
                         yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.15"> dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati |
                        <caesura/>
                         madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnais tathā'varam ||15|| </l>

                    <pb facs="236" n="152a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.16ab"> atha sārān vakṣyāmaḥ -
                        smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ
                        vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ
                        śukreṇa; akṛśam uttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ
                        saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ
                        dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ
                        bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ
                        māṃsopacitaṃ ca māṃsena; </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.16cd">
                        snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena;
                        suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ
                        pradhānamāyuḥsaubhāgyayor iti ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.17"> viśeṣato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
                        <caesura/>
                         parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.18"> vyādhiviśeṣās tu prāgabhihitāḥ; sarva evaite
                        trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāś ca | tatraitān
                        bhūyastridhā parīkṣeta- kimayamaupasargikaḥ, prākkevalaḥ,
                        anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ
                        jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati, sa tanmūla evopadravasañjñaḥ;
                        prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo 'nupadravaś
                        ca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa
                        pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta,
                        balavantam upadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta;
                        anyalakṣaṇe tvād ivyādhau prayateta ||18|| </l>

                    <pb facs="237" n="153a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.19"> bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         nāsti rogo vinā doṣair yasmāt tasmād vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair vyādhim upācaret ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.20"> prāgabhihitā ṛtavaḥ ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.21"> śīte śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇam |
                        <caesura/>
                         kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.22"> aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
                        <caesura/>
                         kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣv api na sidhyati ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.23"> yā hy udīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti
                        ca |
                        <caesura/>
                         sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.24"> prāgabhihito 'gnir annasya pācakaḥ | sa
                        caturvidho bhavati- doṣānabhipanna ekaḥ, vikriyām āpannas tri<pb
                            facs="238" n="154a"/>vidho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ
                        pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra,
                        yo yathākālam upayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ, samair
                        doṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācid
                        ādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā,
                        sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtam apy upayuktam annam āśu pacati sa
                        tīkṣṇaḥ, sa evābhivardhamāno 'tyagnirity ābhāṣyate, sa muhur muhuḥ
                        prabhūtam apy upayuktam annam āśutaraṃ pacati, pākānte ca
                        galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpā ñjanayati; yas tv
                        alpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni
                        kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.25"> viṣamo vātajān rogāṃst īkṣṇaḥ pittanimittajān
                        |
                        <caesura/>
                         karotyagnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.26"> tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame
                        snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇe
                        madhurasnigdhaśītair virekaiś ca; evam evātyagnau, viśeṣeṇa
                        māhiṣaiś ca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyair vamanaiś
                        ca ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.27"> jāṭharo bhagavān agnir īśvaro 'nnasya pācakaḥ
                        | saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.28"> prāṇāpānasamānais tu sarvataḥ pavanaistribhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||28|| </l>

                    <pb facs="239" n="155a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.29"> vayas tu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddham
                        iti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te trividhāḥ- kṣīrapāḥ,
                        kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ,
                        dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato 'nnādā iti |
                        ṣoḍaśasaptatyor antare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ,
                        yauvanaṃ, sampūrṇatā, parihāṇiriti | tatra, āviṃśatervṛddhiḥ,
                        ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ
                        sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata
                        ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti | saptaterūrdhvaṃ
                        kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālity
                        ajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ
                        sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ
                        vṛddhamācakṣate ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.30"> tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā
                        bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā
                        pratikurvīta ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.31"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittam eva tu |
                        <caesura/>
                         bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.32"> agnikṣāravirekais tu bālavṛddhau vivarjayet |
                        <caesura/>
                         tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.33"> dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ
                        ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.34"> karśayed bṛṃhayec cāpi sadā sthūlakṛśau narau
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34|| </l>

                    <pb facs="240" n="156a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.35"> balam abhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ tu
                        svabhāvadoṣajarādibhir avekṣitavyam |
                        <caesura/>
                         yasmād balavataḥ sarvakriyāpravṛttis tasmād balam eva pradhānam
                        adhikaraṇānām ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.36"> kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpabalā
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt sthiratvaṃ vyāyāmair balaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.37"> sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣv
                        aviklavakaram ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.38"> sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā
                        |
                        <caesura/>
                         rājasaḥ stabhyamāno 'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.39"> sātmyāni tu
                        deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni
                        prakṛtiviruddhāny api yāny abādhakarāṇi bhavanti ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.40"> yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirdiśet ||40|| </l>

                    <pb facs="241" n="157a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.41"> prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭād vakṣyāmaḥ ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.42"> deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra,
                        bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo
                        bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ
                        kaphavātarogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ; ākāśasamaḥ
                        praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo 'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya
                        uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo
                        vātapittarogabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa
                        iti ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.43"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāṇāṃ samatā jantostasmāt sādhāraṇo mataḥ ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.44"> na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopam āgatāḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.45"> ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam | ૉ
                        <caesura/>
                         āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.46"> deśaprakṛtisātmyartu viparīto 'cirotthitaḥ |
                        <caesura/>
                         sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.47"> kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||</l>

                    <l xml:id="SS.1.35.48"> kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet
                        |
                        <caesura/>
                         pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48|| </l>

                    <pb facs="242" n="158a"/>

                    <l xml:id="SS.1.35.49"> guṇālābhe 'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.50"> ya evam enaṃ vidhim ekarūpaṃ bibharti
                        kālādivaśena dhīmān |
                        <caesura/>
                         sa mṛtyupāśāñ jagato gadaughāñ chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena
                        ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.35.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ ||35|| </l>
                </div>

                <div n="36" type="adhyāya">
                    <!--<note xml:lang="en">There are large differences
                                    between the Ācārya 1931 and 1938 editions version of
                                    Cakrapāṇidatta's commentary on this adhyāya.</note>-->

                    <l xml:id="SS.1.36.1"> athāto bhūmipravibhāgīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.36.3">
                        śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhir
                        anupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ
                        mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim
                        auṣadhagrahaṇāya parīkṣeta | tasyāṃ jātamapi
                        kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair
                        anupahatamekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ
                        cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.4"> viśeṣatas tu tatra, aśmavatī sthirā gurvī śyāmā
                        kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā; snigdhā
                        śītalā''sannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā
                        śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā; nānāvarṇā laghvaśmavatī
                        praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; rūkṣā
                        bhasmarāsabhavarṇā
                        tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; mṛdvī samā
                        śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato 'sāravṛkṣā
                        mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.5"> atra kecid āhur ācāryāḥ-
                        prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṅkhyaṃ
                        mūlapatratvakkṣīrasāraphalāny ādadīteti; tat tu na samyak,
                        saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv
                        ādadīta, āgneyāny āgneyeṣu; evam avyāpannaguṇāni bhavanti |
                        saumyāny auṣadhmani saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
                        bhūmau jātāny atimadhurasnigdhaśītāni jāyante | etena śeṣaṃ
                        vyākhyātam ||5|| </l>

                    <pb facs="243" n="159a"/>

                    <l xml:id="SS.1.36.6"> tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni
                        virecanadravyāṇy ādadīta , agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
                        vamanadravyāṇi, ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayato bhāgāni,
                        ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni, evaṃ balavattarāṇi bhavanti
                        ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.7"> sarvāṇyeva cābhinavāni, anyatra
                        madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.36.8"> viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiś cāpy anavaṃ
                        hitam | śeṣam anyatv abhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.9"> (sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti;) teṣāṃ
                        asampattāvatikrāntasaṃvatsarāṇy ādadīteti ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.10"> bhavanti cātra -
                        <caesura/>
                         gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         mūlāhārāś ca ye tebhyo bheṣajavyaktir iṣyate ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.11"> sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu |
                        vyavasthito na kālo 'sti tatra sarvo vidhīyate ||11|| </l>

                    <pb facs="244" n="160a"/>

                    <l xml:id="SS.1.36.12"> gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate |
                        tasmād bhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.13"> avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ |
                        rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.14"> sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā |
                        dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.15"> vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ |
                        navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyamevaṃ vinirdiśet ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.16"> jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam |
                        kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.17"> plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam |
                        praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.36.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ ||36|| </l>
                </div>
                <div n="37" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.37.1"> athāto miśrakam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.3"> mātuluṅgyagnimanthau ca bhadradāru mahauṣadham
                        |
                        <caesura/>
                         ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.4"> dūrvā ca nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śītalāś ca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.5"> āgantuje raktaje ca hyeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vidhir viṣaghno viṣaje pittaghno 'pi hitas tathā ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.6"> ajagandhā'śvagandhā ca kālā saralayā saha |
                        <caesura/>
                         ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.7"> ete vargās trayo lodhraṃ pathyā piṇḍītakāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         anantā ceti lepo 'yaṃ sānnipātikaśophahṛt ||7|| </l>

                    <pb facs="245" n="161a"/>

                    <l xml:id="SS.1.37.8"> snigdhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ, śītaḥ payoyutaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte, coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.9"> śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ |
                        <caesura/>
                         saktavaḥ kiṇvamatasī dravyāṇyuṣṇāni pācanam ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.10"> cirabilvo 'gniko dantī citrako hayamārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam |
                        <caesura/>
                         kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.11"> dravyāṇāṃ picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam
                        |
                        <caesura/>
                         yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.12"> śāṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ |
                        <caesura/>
                         śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.13"> ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā |
                        <caesura/>
                         pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.14"> yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā |
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.37.15"> saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dravyāṇy etāni nirdiśet
                        <caesura/>
                         etair eva uṣadhaiḥ kuryāt kalkānapi ca śodhanān ||15|| </l>

                    <pb facs="246" n="162a"/>

                    <l xml:id="SS.1.37.16"> arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.17"> pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt saṃśodhanaṃ
                        ghṛtam
                        <caesura/>
                         mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.18"> bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ manaḥśilā |
                        <caesura/>
                         śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.37.19"> kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye |
                        <caesura/>
                         śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.20"> sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca |
                        <caesura/>
                         rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.21"> śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi |
                        <caesura/>
                         sāreṣv api ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam ||21|| </l>

                    <pb facs="246" n="162b"/>

                    <l xml:id="SS.1.37.22"> kaṣāyāṇām anuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ |
                        <caesura/>
                         śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.23"> somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         kṣīripraroheṣv api ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.24"> samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ |
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.25"> pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā |
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca yojyaḥ syādbhiṣajā ropaṇe ghṛte ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.26"> kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca |
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaś ca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.27"> kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā
                        |
                        <caesura/>
                         dhavāśvakarṇayos tvak ca ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.28"> priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsam eva ca |
                        <caesura/>
                         tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28|| </l>

                    <pb facs="247" n="163a"/>

                    <l xml:id="SS.1.37.29"> tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyās tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.30"> apāmārgo 'śvagandhā ca tālapatrī suvarcalā |
                        <caesura/>
                         utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.31"> kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥśilā
                        |
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.32"> phale śair īṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.1.37.33"> samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā
                        |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.37.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||37|| </l>
                </div>

                <div n="38" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.38.1"> athāto dravayasaṃgrahaṇīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.3"> samāsena saptatriṃśaddravyagaṇā bhavanti ||3|| </l>

                    <pb facs="248" n="164a"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.4"> tad yathā- vidārigandhā vidārī viśvadevā
                        sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā
                        jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavair aṇḍo
                        haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.5"> vidārīgandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.6">
                        āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭaka-
                        guḍūcīcitrakaśārṅga(rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni
                        suṣavī ceti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.7"> āragvadhādir ity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.8">
                        sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapā-
                        śirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi
                        kālīyakaṃ ceti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.9"> sālasārādirity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
                        mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.10">
                        varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitraka-śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā
                        bṛhatīdvayaṃ ceti ||10|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.38.11"> varuṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ |
                        vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidradhīn ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.12">
                        vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ
                        śvadaṃṣṭrā ceti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.13"> vīratarvādirity eṣa gaṇo vātavikāranut |
                        <caesura/>
                         aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.14">
                        lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ
                        kadalī ceti ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.15"> eṣa rodhrādirity ukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.16">
                        arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaś
                        ceti ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.17"> arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.18"> surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjaka<pc
                            > </pc>bhūstṛṇasugandhaka<pc
                            > </pc>sumukhakālamālakuṭherakakāsamardakṣavakakharapuṣpā<pc
                        > </pc>viḍaṅgakaṭphala- surasī<pc
                        > </pc>nirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo
                        viṣamuṣṭikaś ceti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.19"> surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||19||</l>

                    <pb facs="250" n="166a"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.20">
                        muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣāstriphalā
                        ceti ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.21"> muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt |
                        <caesura/>
                         mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.22">
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa-
                        mahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī
                        ceti ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.23"> pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ |
                        <caesura/>
                         nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaś cāmapācanaḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.24">
                        elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭaka-
                        cocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni
                        punnāgakeśaraṃ ceti ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.25"> elādiko vātakaphau nihanyādviṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.26"> vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ
                        ceti ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.27"> haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ
                        ceti ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.28"> etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
                        <caesura/>
                         āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.29">
                        śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣī-
                        rājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī
                        ceti ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.30"> uktaḥ śyāmādirity eṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ ||30|| </l>

                    <pb facs="251" n="167a"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.31"> bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ
                        ceti ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.32"> pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.33"> paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ
                        kaṭurohiṇī ceti ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.34"> paṭolādirgaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.35">
                        kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhā
                        karkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhivṛddhimṛdvīkājīvantyo
                        madhukaṃ ceti ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.36"> kākolyādirayaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.37"> ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni
                        tutthakaṃ ceti ||37|| </l>

                    <pb facs="251" n="167b"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.38"> ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ ||38||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.39">
                        sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇyuśīraṃ
                        ceti ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.40"> sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.41">
                        añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakeśarāṇi
                        madhukaṃ ceti ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.42"> añjanādirgaṇo hyeṣa raktapittanibarhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ bhṛśam ||42||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.43">
                        parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni
                        triphalā ceti ||43||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.44"> parūṣakādir ity eṣa gaṇo 'nilavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.45">
                        priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotojapadmakesarayojanavallyo
                        dīrghamūlā ceti ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.46">
                        ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
                        padmakeśarāṇi ceti ||46|| </l>

                    <pb facs="252" n="168a"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.47"> gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
                        <caesura/>
                         sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||47||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.48">
                        nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapriyāla-
                        madhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā
                        nandīvṛkṣaś ceti ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.49"> nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī
                        bhagnasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.50"> guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti
                        ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.51"> eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||51||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.52">
                        utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti
                        ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.53"> utpalādirayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ |
                        pipāsāviṣahṛdrogacchardimūrcchāharo gaṇaḥ ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.54">
                        mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni
                        citrakaś ceti ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.55"> eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanas tathā ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.56"> harītakyāmalakabibhītakānīti triphalā ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.57"> triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī ||57|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.58"> pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.59"> tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān
                        |
                        <caesura/>
                         nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||59||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.60"> āmalakīharītakīpippalyaś citrakaś ceti ||60|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.61"> āmalakyādir ity eṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.62"> trapusīsatāmrarajatasuvarṇakṛṣṇalohāni
                        lohamalaśceti ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.63"> gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharaḥ paraḥ |
                        pipāsāviṣahṛdrogapāṇḍumehaharas tathā ||63||</l>

                    <pb facs="253" n="169a"/>

                    <l xml:id="SS.1.38.64">
                        lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā
                        ceti ||64|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.65"> kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.66"> pañca pañcamūlāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ
                        ||66|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.67"> kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67||</l>

                    <l xml:id="SS.1.38.68"> bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmarī ceti
                        mahat ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.69"> satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam
                        |
                        <caesura/>
                         madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.70"> anayor daśamūlamucyate ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.71"> gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         āmasya pācanaś caiva sarvajvaravināśanaḥ ||71|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.72"> vidārīsārivārajanīguḍūcyo 'jaśṛṅgī ceti
                        vallīsañjñaḥ ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.73">
                        karamardītrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti
                        kaṇṭakasañjñaḥ ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.74"> raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau |
                        <caesura/>
                         sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.75"> kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñakaḥ
                        ||75|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.76"> mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||76|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.77"> eṣāṃ vātaharāvādyāvantyaḥ pittavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau ||77|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.78"> trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ ||78|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.79"> samāsena gaṇā hy ete proktās teṣāṃ tu vistaram
                        |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu vakṣyāmi, jñātvā doṣabalābalam ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.80"> ebhir lepān kaṣāyāṃś ca tailaṃ sarpīṃṣi
                        pānakān |
                        <caesura/>
                         pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||80|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.81"> dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute |
                        <caesura/>
                         grāhayitvā gṛhe nyasyed vidhinauṣadhasaṅgraham ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.38.82">
                        <pb facs="254" n="170a"/> samīkṣya doṣabhedāṃś ca bhinnān miśrān
                        prayojayet |
                        <caesura/>
                         pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.38.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyasaṅgrahaṇīyo nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ ||38|| </l>
                </div>
                  <div n="39" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.39.1"><pb facs="254" n="170a"/> athātaḥ
                        saṃśodhanasaṃśamanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.3">
                        madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa
                        kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīvacāmṛgervāravaścitrā
                        cetyūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kovidārapūrvāṇāṃ phalāni,
                        kovidārādīnāṃ mūlāni ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.4">
                        vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu
                        varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā
                        malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulair
                        aṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi |
                        tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni , tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ,
                        kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ phalāni,
                        pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi, śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||4|| </l>

                    <pb facs="255" n="171a"/>

                    <l xml:id="SS.1.39.5"> kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā
                        cety ubhayatobhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasā iti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.6">
                        pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī-
                        karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu-
                        jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti
                        śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṃ phalāni,
                        karavīrādīnāmarkāntānāṃ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ,
                        tālīśādīnāmarjakāntānāṃ patrāṇi, iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvacaḥ,
                        mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ,
                        hiṅgu lākṣe niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ;
                        madyānyāsutasaṃyogāḥ, śakṛdrasamūtre malāv iti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.7"> saṃśamanānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra
                        bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha-
                        vatsādanyeraṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni
                        vidārigandhādiś ca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano
                        vargaḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.8">
                        candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni
                        kākolyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlam
                        iti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||8|| </l>

                    <pb facs="256" n="172a"/>

                    <l xml:id="SS.1.39.9">
                        kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā-
                        kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni
                        vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbṛhatyādirmuṣkakādirvacādiḥ
                        surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.10"> tatra sarvāṇyevauṣadhāni
                        vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt | tatra,
                        vyādhibalādadhikamauṣadham upayuktaṃ tam upaśamya vyādhiṃ
                        vyādhimanyamāvahati; agnibalādadhikamajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate;
                        puruṣabalādadhikaṃ glānimūrcchāmadānāvahati saṃśamanam; evaṃ
                        saṃśodhanamatipātayati | hīnamebhyo dattamakiñcitkaraṃ bhavati |
                        tasmāt samam eva vidadhyāt ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.11"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmai dadyādbhiṣak prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11|| </l>

                    <pb facs="257" n="173a"/>

                    <l xml:id="SS.1.39.12"> cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām
                        |
                        <caesura/>
                         avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.13"> svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam
                        |
                        <caesura/>
                         bhaved alpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.14"> vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjalir iṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasammitaḥ ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.39.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||39|| </l>
                </div>
                <div n="40" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.40.1"> athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyam
                        adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.3"> kecid ācāryā bruvate- dravyaṃ pradhānaṃ,
                        kasmāt? vyavasthitatvāt , iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na
                        rasādayaḥ, yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi; nity
                        atvāc ca, nityaṃ hi dravyam anityā guṇāḥ, yathā
                        kalkādipravibhāgaḥ, sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho
                        vā bhavati; svajātyavasthānācca, yathā <pb facs="258" n="174a"/>hi
                        pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchaty evaṃ śeṣāṇi;
                        pañcendriyagrahaṇāś ca, pañcabhir indriyair gṛhyate dravyaṃ na
                        rasādayaḥ; āśrayatvācca, dravyamāśritā rasādayaḥ;
                        ārambhasāmarthyācca, dravyāśrita ārambhaḥ, yathā-
                        ‘vidārigandhādimāhṛtya saṅkṣudya vipacet’ ity evam ādiṣu na
                        rasādiṣvārambhaḥ; śāstraprāmāṇyācca, śāstre hi dravyaṃ pradhānam
                        upadeśe yogānāṃ, yathā- ‘mātuluṅgāgnimanthau ca’ ity ādau na
                        rasādaya upadiśyante; kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ, rasādayo hi
                        dravyakramamapekṣante, yathā- taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā
                        iti; ekadeśasādhyatvācca, dravyāṇāmekadeśenāpi vyādhayaḥ
                        sādhyante, yathā- mahāvṛkṣakṣīreṇeti; tasmād dravyaṃ pradhānaṃ, na
                        rasādayaḥ, kasmāt? niravayavatvāt | dravyalakṣaṇaṃ tu
                        ‘kriyāguṇavat samavāyikāraṇam’ iti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.4"> netyāhuranye , rasās tu pradhānaṃ; kasmāt?
                        āgamāt, āgamo hi śāstramucyate; śāstre hi rasā adhikṛtāḥ, yathā-
                        rasāyatta āhāra iti, tasmiṃs tu prāṇāḥ; upadeśācca, upadiśyante hi
                        rasāḥ, yathā- madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti; anumānācca, rasena
                        hy anumīyate dravyaṃ, yathā- madhuramiti; ṛṣivacanācca, ṛṣivacanaṃ
                        vedo yathā- kiñcidijyārthaṃ madhuramāharediti, tasmād rasāḥ
                        pradhānaṃ; raseṣu guṇasañjñā | rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ
                        ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.5"> nety āhur anye , vīryaṃ pradhānam iti | kasmāt?
                        tad vaśe<pb facs="259" n="175a"/>nauṣadhakarmaniṣpatteḥ |
                        ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṅgrāhikāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇa-
                        rasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni
                        vīryaprādhānyād bhavanti | tac ca vīryaṃ dvividham uṣṇaṃ śītaṃ ca,
                        agnīṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ- śītam uṣṇaṃ
                        snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ <pb facs="260"
                            n="176a"/>ceti | etāni vīryāṇi
                        svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti | yathā
                        tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati,
                        uṣṇavīryatvāt ; tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ, kaṭukaḥ palāṇḍuḥ,
                        snehabhāvācca; madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati, śītavīryatvāt ;
                        kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, mṛduśītavīryatvāt ; amlamāmalakaṃ
                        lavaṇaṃ saindhavaṃ ca; tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati,
                        uṣṇavīryatvāt , madhurā matsyāś ca; kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ
                        vardhayati, snigdhavīryatvāt ; amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇāṃ śamayati,
                        rūkṣavīryatvāt , madhuraṃ kṣaudraṃ ca; tad etan nidarśanamātram
                        uktam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.6"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         raukṣyalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.7"> ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         taikṣṇyauṣṇyalaghutāś caiva na te tat karmakāriṇaḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.8"> ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.9"> tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.10"> nety āhur anye , vipākaḥ pradhānam iti |
                        kasmāt? <pb facs="261" n="177a"/>samyaṅmithyāvipakvatvāt ; iha
                        sarvadravāṇy abhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā
                        janayanti | <pb facs="262" n="178a"/> tatrāhur anye - prati rasaṃ
                        pāka iti | kecit trividham icchanti- madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti |
                        tat tu na samyak, bhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo vipāko nāsti; pittaṃ hi
                        vidagdhamamlatām upaity āgneyatvāt ; yady evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ
                        pāko bhaviṣyati, śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti | madhuro
                        madhurasyāmlo 'mlasyaivaṃ sarveṣām iti kecid āhuḥ; dṛṣṭāntaṃ
                        copadiśanti- yathā tāvat kṣīram ukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva
                        syāt tathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle 'pi
                            <pb facs="263" n="179a"/>na parityajanti tadvad iti | kecid
                        vadanti- abalavanto balavatāṃ vaśam āyāntīti | evam anavasthitiḥ,
                        tasmād asiddhānta eṣaḥ | āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ
                        kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo guruḥ, kaṭukākhyo laghur iti |
                        tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyād
                        gurutā laghutā ca; pṛthivyāpaś ca gurvyaḥ, śeṣāṇi laghūni; tasmād
                        dvividha eva pāka iti ||10|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.40.11"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
                        <caesura/>
                         nirvartante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.12"> tejo 'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
                        <caesura/>
                         nirvartante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.13"> pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         caturṇāmapi sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.14"> tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa
                        sevitam |
                        <caesura/>
                         kiñcid rasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||14|| </l>

                    <pb facs="264" n="180a"/>

                    <l xml:id="SS.1.40.15"> pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt
                        |
                        <caesura/>
                         raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.16"> janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.17"> vīryasañjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         raseṣu na bhavanty ete nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.40.18"> dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na
                        ṣaḍrasāḥ |
                        <caesura/>
                         śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ, śeṣā bhāvās tad āśrayāḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.19"> amīmāṃsyāny acintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||19|| </l>

                    <pb facs="265" n="181a"/>

                    <l xml:id="SS.1.40.20"> pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca
                        svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         nauṣadhīrhetubhir vidvān parīkṣeta kadācana ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.21"> sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādir virecayet |
                        <caesura/>
                         tasmāt tiṣṭhet tu matimān āgame na tu hetuṣu ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.40.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||40|| </l>
                </div>



                <div n="41" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.41.1"> athāto dravyaviśeṣavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.3"> tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ
                        samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ, utkarṣastvabhivyañjako bhavati- idaṃ
                        pārthivam idam āpyam idaṃ taijasam idaṃ vāyavyam idam ākāśīyam iti
                        ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.1"> tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ
                        gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ prāyaśo madhuram iti pārthivaṃ; tat
                        sthair yabalagauravasaṅghātopacayakaraṃ viśeṣataś
                        cādhogatisvabhāvam iti(1) |4| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.2">
                        śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ
                        rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ; tat
                        snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaram iti;(2) |4|</l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.3"> uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ
                        rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ
                        viśeṣataścordhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ;
                        taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaram iti;(3)
                        |4|</l>

                    <pb facs="266" n="182a"/>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.4"> sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ
                        sparśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavīyaṃ;
                        tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaram iti;(4) |4|</l>

                    <l xml:id="SS.1.41.4.5">
                        ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ
                        śabdabahulamākāśīyaṃ; tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti(5) ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.5"> anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati
                        kiñcid dravyam astīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣam arthaṃ
                        cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti |
                        tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yena kurvanti
                        tadvīryaṃ, yatra kurvanti tad adhikaraṇaṃ, yathā kurvanti sa
                        upāyaḥ, yanniṣpādayanti tat phalamiti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.6"> tatra, virecanadravyāṇi
                        pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pṛthivyāpo gurvyaḥ, tāni gurutvād adho
                        gacchanti, tasmād virecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt ;
                        vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū,
                        laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti, tasmād
                        vamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham;
                        ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatobhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ
                        saṃśamanaṃ; sāṅgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya
                        śoṣaṇātmakatvāt ; dīpanamagnigu<pb facs="267" n="184a"
                        />ṇabhūyiṣṭhaṃ, tatsamānatvāt ; lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ;
                        bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham; evamauṣadhakarmāṇyanumānāt
                        sādhayet ||6|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.41.7"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         bhūtejovārijair dravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.8"> khatejo 'nilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.9"> āgneyam eva yad dravyaṃ tena pittam udīryate |
                        <caesura/>
                         vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.10"> evam etad guṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam
                        |
                        <caesura/>
                         dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu cācaret ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.11"> tatra ya ime guṇā vīryasañjñakāḥ
                        śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadās teṣāṃ
                        tīkṣṇoṣṇāvāgneyau, śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau ,
                        pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ, toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ,
                        vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ, kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ
                        vaiśadyaṃ; vipākāvuktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau,
                        śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ
                        gurupāko vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ | teṣāṃ
                        mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ,
                        snigdharūkṣau cakṣuṣā, tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt | gurupākaḥ
                        sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca, laghurbaddhaviṇmūtratayā
                        mārutakopena ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam
                        upalakṣayet | tad yathā - madhuro guruś ca pārthivaḥ, madhuraḥ
                        snigdhaś cāpya iti ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.12"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣv api te tathā |
                        <caesura/>
                         sthānavṛddhikṣayās tasmād dehināṃ dravyahetukāḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.41.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||41|| </l>
                </div>

                <div n="42" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.42.1"> athāto rasaviśeṣavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.3"> ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam
                        ekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmād āpyo<pb
                            facs="268" n="184a"/> rasaḥ | parasparasaṃsargāt
                        parasparānugrahāt parasparānupraveśāc ca sarveṣu sarveṣāṃ
                        sānnidhyam asti, utkarṣāpakarṣāt tu grahaṇam | sa khalvāpyo rasaḥ
                        śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate; tad yathā- madhuro
                        'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | te ca bhūyaḥ
                        parasparasaṃsargāt triṣaṣṭidhā bhidyante | tatra,
                        bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ,
                        toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ , vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ,
                        vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ, pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="268" n="189b"/>

                    <l xml:id="SS.1.42.4"> tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ,
                        madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ, kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.5"> tatra vāyor ātmaivātmā, pittamāgneyaṃ, śleṣmā
                        saumya iti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.6"> ta ete rasāḥ svayonivardhanā,
                        anyayonipraśamanāś ca ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.7"> kecid āhuḥ agnīṣomīyatvāj jagato rasā
                        dvividhāḥ- saumyā āgneyāś ca | madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ;
                        kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś
                        ca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca; saumyāḥ śītāḥ, āgneyā uṣṇāḥ
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.1"> tatra
                        śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ, tasya
                        samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ; so 'sya śaityāc chaityaṃ vardhayati,
                        raukṣyād raukṣyaṃ, lāghavāl lāghavaṃ, vaiśadyād vaiśadyaṃ,
                        vaiṣṭambhyād vaiṣṭambhyam iti; (1) |8|</l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.2">
                        auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya
                        samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ; so 'sya auṣṇyā<pb facs="269" n="184a"/>d
                        auṣṇyaṃ vardhayati, taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ, raukṣyād raukṣyaṃ,
                        lāghavāl lāghavaṃ, vaiśadyād vaiśadyam iti (2) |8| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.3">
                        mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā; tasya
                        samānayonir madhuro rasaḥ, so 'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati,
                        snehāt snehaṃ, gauravād gauravaṃ, śaityāc chaity aṃ, paicchilyāt
                        paicchilyam iti (3) ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.8.4"> tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasaḥ; sa
                        śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhuryamabhibhavati, raukṣyāt
                        snehaṃ, lāghavād gauravam, auṣṇyāc chaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyam
                        iti | tad etan nidarśanamātram uktaṃ bhavati (4) ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.9"> rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ
                        paritoṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ
                        janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ; yo dantaharṣam
                        utpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so 'mlaḥ; yo
                        bhaktarucim utpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati
                        sa lavaṇaḥ; yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte
                        nāsikāṃ srāvayati sa kaṭukaḥ; yo gale coṣamutpādayati
                        mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa
                        tiktaḥ; yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ
                        badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.1"> rasaguṇān ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra,
                        madhuro raso rasaraktamāṃsamedo 'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaś
                        cakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ śoṇitarasaprasādano
                        bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ
                        ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ
                        ṣaḍindriyaprasādanaḥ kṛmikaphakaraś ceti; sa evaṅguṇo 'pyeka
                        evātyartham āsevyamānaḥ
                        kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpādayati
                        tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtī ñjanayati(1)
                        |10| </l>

                    <pb facs="269" n="185b"/>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.2"> amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo
                        'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hy adyaśceti;
                        sa evaṅguṇo 'pyeka evātyartham upasevyamāno
                        dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati,
                        tathā
                        kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni
                        pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti(2)
                        |10|</l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.3"> lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ
                        kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapratyanīko mārgaviśodhanaḥ
                        sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti; sa evaṅguṇo 'pyeka
                        evātyarthamāsevyamāno
                        gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendriyopatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīn
                        āpādayati(3) |10| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.4"> kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ
                        sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ
                        sandhibandhavicchedano 'vasādanaḥ stanyaśukramedasām upahantā
                        ceti; sa evaṅguṇo 'pyeka evātyartham upasevyamāno
                        bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpabalavighātakampatodabhedakṛt
                        karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān āpādayati(4)
                        |10|</l>

                    <pb facs="270" n="189a"/>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.5"> tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ
                        kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano
                        viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo 'pyeka
                        evātyartham upasevyamāno
                        gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlabhramatodabhedacchedāsyavair
                        asyāny āpādayati(5) |10| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.10.6"> kaṣāyaḥ saṅgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ
                        śodhano lekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti; sa evaṅguṇo
                        'pyeka evātyartham upasevyamāno
                        hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha-
                        gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtī ñjanayati ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.11"> ataḥ sarveṣām eva dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tad
                        yathā- kākolyādiḥ
                        kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusair
                        vārukarkārukālābūkālindakataka-
                        giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptā-
                        vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni
                        samāsena madhuro vargaḥ;
                        dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata-
                        vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni
                        samāsenāmlo vargaḥ;
                        saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni
                        samāsena lavaṇo vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ
                        śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāvālgujaphala-
                        caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni sālasārādiś ca
                        prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ;
                        āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī-
                        trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī-
                        suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto
                        vargaḥ; nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī
                        rodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni
                        katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiś ca
                        prāyaśaḥ
                        kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni
                        varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣāyo vargaḥ ||11|| </l>

                    <pb facs="271" n="187a"/>

                    <l xml:id="SS.1.42.12"> tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti
                        | tad yathā- pañcadaśa dvikāḥ, viṃśatistrikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ,
                        ṣaṭ pañcakāḥ, ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ekaḥ ṣaṭka iti | teṣāṃ anyatra
                        prayojanāni vakṣyāmaḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.13"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ |
                        <caesura/>
                         yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.42.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||42|| </l>
                </div>
                <div n="43" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.43.1"> athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.part1"> vamanadravyāṇāṃ phalādīnāṃ madanaphalāni
                        śreṣṭhatamāni bhavanti | atha madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ
                        cūrṇaprakuñjaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamenāloḍya
                        madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet |
                        madanaśalāṭucūrṇānyevaṃ vā bakularamyakopayuktāni
                        madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni; madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā
                        tilataṇḍulayavāgūm | nirvṛttānāṃ vā nātiharitapāṇḍūnāṃ
                        kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ
                        yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ
                        phalānāṃ phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet, tāsāṃ
                        dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ
                        subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye
                        kovidārādīnāmanyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ
                        madhusaindhavayuktamāśīrbhir abhimantritamudaṅmukhaḥ
                        prāṅmukhamāturaṃ pāyayed anena mantreṇābhimantrya-</l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.1">
                        “brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ|
                        <caesura/>
                         ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te ||1|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.2"> rasāyanamivarṣīṇāṃ devānām amṛtaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te ||2|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.3.part2"> viśeṣeṇa
                        śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamāne vā doṣe
                        pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇair uṣṇāmbubhiḥ punaḥ
                        punaḥ pravartayed āsamyagvāntalakṣaṇād iti |
                        madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ
                        madanaphalakaṣāyeṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ
                        santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ , madanaphala<pb facs="272" n="188a"
                        />majjasiddhaṃ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhena vā payasā
                        yavāgūm, adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā
                        payaso dadhibhāvam upagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā
                        kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ
                        vā bhallātakasnehavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet, ātapapariśuṣkaṃ
                        vā tam eva jīvantīkaṣāyeṇa, pitte kaphasthānagate;
                        madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ, taccūrṇaṃ vā
                        nimbarūpikākaṣāyayor anyatareṇa santarpaṇakaphajavyādhiharaṃ,
                        madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa |
                        madanaphalavidhānam uktam ||3||</l>

                    <pb facs="272" n="189b"/>

                    <l xml:id="SS.1.43.4"> jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavad eva kṣīreṇa,
                        nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ, romaśeṣu santānikāṃ, aromaśeṣu
                        dadhyuttaraṃ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tat kaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ
                        kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu; paryāgateṣu
                        madanaphalamajjavadupayogaḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="273" n="189a"/>

                    <l xml:id="SS.1.43.5"> tadvad eva kuṭajaphalavidhānam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.6"> kṛtavedhanānām apy eṣa eva kalpaḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.7"> ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat , evaṃ kṣīreṇa,
                        kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.8"> dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogaḥ;
                        viśeṣatas tu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca
                        kaphasthānagate ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.9"> kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ
                        vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaścūrṇamutpalādiṣu
                        dattamāghrātaṃ vāmayati, tattvanavabaddhadoṣeṣu
                        yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt |
                        vamanavirecanaśirovirocanadravyāṇyevaṃ vā pradhānatamāni bhavanti
                        ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.10"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         vamanadravyayogāṇāṃ dig iyaṃ samprakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.11"> kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiś cūrṇair api ca
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         peyalehyādyabhojyeṣu vamanāny upakalpayet ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.43.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||43|| </l>
                </div>
                <div n="44" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.44.1"> athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.3"> aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
                        <caesura/>
                         pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣv api harītakī ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.4"> taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā |
                        <caesura/>
                        <pb facs="274" n="190a"/>sudhāpayaḥ payaḥsūktam iti                         prādhānyasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.5"> vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ
                        mahattraivṛtamastadoṣam |
                        <caesura/>
                         cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ piben mārutarogajuṣṭaḥ
                        ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.6"> ikṣor vikārair madhurai rasais tat paitte gade
                        kṣīrayutaṃ pibec ca
                        <caesura/>
                         guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.7"> trivarṇakatryūṣaṇayuktam etad guḍena lihyād
                        anavena cūrṇam |
                        <caesura/>
                         prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.8"> karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya
                        kalkīkṛtametad adyāt |
                        <caesura/>
                         tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaś ca peyaḥ
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.9"> samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ
                        pūgaphalaṃ supakvam |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.10"> (virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ
                        bhiṣajā vimṛdya |
                        <caesura/>
                         tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca
                        ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.11"> guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ
                        samyagidaṃ vipācya |
                        <caesura/>
                         śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ ||11|| </l>

                    <pb facs="275" n="191a"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.12"> vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ
                        kvāthabhāgaiś caturbhiḥ |
                        <caesura/>
                         āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca
                        ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.13"> pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ
                        cāvatārya prayatnāt |
                        <caesura/>
                         śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt
                        ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.14"> rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ
                        sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         vairecane 'nyair api vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiś
                        ca ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.15"> bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya
                        kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādet tu taṃ pittagadī suśītam
                        ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.16"> sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ |
                        <caesura/>
                         lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.17"> śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam
                        |
                        <caesura/>
                         recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.18"> pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam |
                        <caesura/>
                         trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.19"> trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt
                        |
                        <caesura/>
                         sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭham etad virecanam ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.20"> bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān |
                        <caesura/>
                         tailabhṛṣṭān rasān amlaphalair āvāpya sādhayet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.21"> ghanībhūtaṃ
                        trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam |
                        <caesura/>
                         lehyam etat kaphaprāyaiḥ sukumārair virecanam ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.22"> nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca tais trivṛt sasitopalā
                        |
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.23"> trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.24"> trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā
                        tathā |
                        <caesura/>
                         kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| </l>

                    <pb facs="276" n="192a"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.25"> lihyād guḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha
                        bhakṣayet |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.26"> hanty anyān api cāpy etan nirapāyaṃ virecanam
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.27"> cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇām api śasyate ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.28"> vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ |
                        <caesura/>
                         dvau phāṇitasya tac cāpi punar agnāv adhiśrayet ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.29"> tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā
                        nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         kalase kṛtasaṃskāre vibhajya rtū himāhimau ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.30"> māsād ūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam
                        |
                        <caesura/>
                         pibed asāv eva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣv api ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.31"> vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān |
                        <caesura/>
                         sudhautāṃs tat kaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.32"> avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān
                        |
                        <caesura/>
                         śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tat kaṣāyoṣmasādhitam ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.33"> tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn
                        kiṇvabhāgavimiśritān |
                        <caesura/>
                         maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ ||33||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.34"> nidadhyāt kalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrtitaḥ ||34||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.35"> mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca |
                        <caesura/>
                         mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayor api ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.36"> sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām |
                        <caesura/>
                         saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayed ekam etayoḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.37"> kuryān niḥkvātham ekasminn ekasmiṃś cūrṇam eva
                        tu |
                        <caesura/>
                         kṣuṇṇāṃs tasmiṃs tu niḥkvāthe bhāvayed bahuśo yavān ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.38"> śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.39"> prakṣipya kalase samyak tatastaṃ tadanantaram
                        |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ eva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.40"> pūrvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi
                        tat |
                        <caesura/>
                         pūrvoktaṃ vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.41"> bhāgaṃ saṅkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ
                        sthālyāmadhiśrayet |
                        <caesura/>
                         ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet ||41|| </l>

                    <pb facs="277" n="193a"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.42"> susiddhāṃś cāvatāryaitān auṣadhibhyo vivecayet
                        |
                        <caesura/>
                         vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavan mitān ||42||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.43"> pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu
                        pūrvavat |
                        <caesura/>
                         tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.44"> jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakam ādiśet |
                        <caesura/>
                         tuṣāmbusauvīrakayor vidhireṣa prakīrtitaḥ ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.45"> ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite
                        |
                        <caesura/>
                         vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ ||45|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.44.46"> dantīdravantyor mūlāni viśeṣān mṛtkuśāntare |
                        <caesura/>
                         pippalīkṣaudrayuktāni svinnāny uddhṛtya śoṣayet ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.47"> tatas trivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.48"> sarpiś ca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet |
                        <caesura/>
                         mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailam eva ca ||48||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.49"> catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.50"> viśvabheṣajamṛdvīkācitrakair mūtrabhāvitam |
                        <caesura/>
                         saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyam etad virecanam ||50||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.51"> jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ
                        pittaśleṣmarujāpaham |
                        <caesura/>
                         ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.52"> guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ
                        palam |
                        <caesura/>
                         dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.53"> kṛtvaitān modakān ekaṃ daśame daśame 'hani |
                        <caesura/>
                         tataḥ khāded uṣṇatoyasevī niryantraṇās tv ime ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.54ab"> doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ
                        |54| </l>

                    <pb facs="278" n="194a"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.54cd"> vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā
                        ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.55"> navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai |
                        <caesura/>
                         ślakṣṇacūrṇīkṛtān īha dantībhāgadvayaṃ tathā ||55||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.56ab"> sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.56cd"> ṣaḍbhiś ca śarkarābhāgair
                        īṣatsaindhavamākṣikaiḥ ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.57ab"> piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu
                        pāyayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.57cd"> bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham
                        ||57||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.58ab"> niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.58cd"> trivṛdaṣṭakasañjño 'yaṃ praśastaḥ
                        pittarogiṇām ||58||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.59"> bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturair
                        naraiḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyarūpasadharmatvād āḍhyeṣveva vidhīyate ||59|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.60"> tilvakasya tvacaṃ bāhyām antarvalkavivarjitām
                        |
                        <caesura/>
                         cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.61"> tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu
                        bhāvitam |
                        <caesura/>
                         daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.62"> vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha
                        vakṣyate |
                        <caesura/>
                         harītakyāḥ phalaṃ tv asthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.63"> yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam |
                        <caesura/>
                         rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.64"> harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt |
                        <caesura/>
                         maricāni ca tat sarvaṃ gomutreṇa virecanam ||64||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.65"> harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.66"> nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayos tathā |
                        <caesura/>
                         lihyād guḍena salilaṃ paścād uṣṇaṃ piben naraḥ ||66|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.67"> pippalyādikaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīm |
                        <caesura/>
                         saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet ||67||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.68"> harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā |
                        <caesura/>
                         saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī ||68||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.69"> vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī |
                        <caesura/>
                         santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.70"> śītam āmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham |
                        <caesura/>
                         bibhītakam anuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.71ab"> trīṇyapy amlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.71cd"> triphalā sarvarogaghnī
                        tribhāgaghṛtamūrcchitā ||71||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.72ab"> vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt santatasevitā
                        |72| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.72cd"> harītakīvidhānena phalāny evaṃ prayojayet
                        ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.73"> virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt |
                        <caesura/>
                         phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.74"> saptāham ātape śuṣkam ato majjānam uddharet |
                        <caesura/>
                         tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavad vā prapīḍya ca ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.75"> tasyopayogo bālānāṃ yāvad varṣāṇi dvādaśa |
                        <caesura/>
                         lihyād eraṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.76"> sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet
                        <caesura/>
                        <pb facs="279" n="195a"/> eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena                         tu ||76||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.77"> yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet
                        |
                        <caesura/>
                         bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.78"> phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta!
                        |
                        <caesura/>
                         virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.79"> ajñaprayuktaṃ tad dhanti viṣavat
                        karmavibhramāt |
                        <caesura/>
                         vijānatā prayuktaṃ tu mahāntam api saṃcayam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.80"> bhinatty āśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca
                        dustarān
                        <caesura/>
                         mahatyāḥ pañcamūlyās tu bṛhatyoś caikaśaḥ pṛthak ||80||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.81"> kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu śoṣitam |
                        <caesura/>
                         amlādibhiḥ pūrvavat tu prayojyaṃ kolasammitam ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.82"> mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs taṇḍulaiḥ kṛtā |
                        <caesura/>
                         pītā virecayaty āśu guḍenotkārikā kṛtā ||82||</l>

                    <l xml:id="SS.1.44.83"> leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhāvitās tu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ ||83|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.84ab"> cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ
                        guṭikīkṛtam</l>

                    <pb facs="279" n="195b"/>

                    <l xml:id="SS.1.44.84cd"> saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ
                        gavām ||84|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.85"> mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param
                        |
                        <caesura/>
                         kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||85|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.86ab"> āghrāyāvṛtya vā samyaṅ mṛdukoṣṭho viricyate
                        | </l>
                    <l xml:id="SS.1.44.86cd"> kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ
                        parikīrtitaiḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.1.44.86ef"> avekṣya samyag rogādīn yathāvad upayojayet
                        ||86|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.87"> trivṛcchāṇā mitāstisrastisraś ca
                        triphalātvacaḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraś ca cūrṇitāḥ ||87|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.88"> lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena
                        vā |
                        <caesura/>
                         bhakṣayen niṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.89"> gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛtāṃś cānyān vyādhīn etad vyapohati ||89|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.90"> ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu
                        tathā raseṣu |
                        <caesura/>
                         bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanāny agramatir vidadhyāt
                        ||90|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.91"> kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaś ca śītaś
                        ca tathaiva cūrṇam |
                        <caesura/>
                         kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ
                        ||91|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.44.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        virecanadravyavikalpavijñānīyo nāma catuś catvāriṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||44|| </l>
                </div>


                <div n="45" type="adhyāya">

                      <l xml:id="SS.1.45.1"><pb facs="280" n="196a"/> athāto                         dravadravyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.3"> pānīyam āntarīkṣam anirdeśyarasam amṛtaṃ
                        jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇam āśvāsajananaṃ
                        śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanam ekāntataḥ
                        pathyatamaṃ ca ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.4"> tad evāvanipatitam anyatamaṃ rasam upalabhate
                        sthānaviśeṣān
                        nadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu
                        sthāneṣv avasthitam iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.5"> tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣv
                        avanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyam
                        udakāni sambhavanti’ ity eke bhāṣante ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.6"> tat tu na samyak pṛthivyādīnām
                        anyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavaty utkarṣāpakarṣeṇa | tatra,
                        svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāv amlaṃ lavaṇaṃ ca
                        ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ; tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ
                        ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām
                        avyaktarasam, avyaktaṃ hy ākāśam ity ataḥ; tat pradhānam
                        avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe ||6|| </l>

                    <pb facs="281" n="197a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.7"> tatrāntarīkṣaṃ caturvidham | tad yathā dhāraṃ,
                        kāraṃ, tauṣāraṃ, haimam iti | teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ, laghutvāt ;
                        tat punardvividhaṃ- gāṅgaṃ, sāmudraṃ ceti | tatra gāṅgamāśvayuje
                        māsi prāyaśo varṣati | tayor dvayor api parīkṣaṇaṃ kurvīta-
                        śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati
                        deve bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā
                        gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ; varṇānyatve sikthapraklede ca
                        sāmudram iti vidyāt, tannopādeyam | sāmudramapyāśvayuje māsi
                        gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati | gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ, tad
                        upādadītāśvayuje māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutam athavā
                        harmyatalaparibhraṣṭamanyair vā śucibhir bhājanair gṛhītaṃ
                        sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt | tat sarvakālam
                        upayuñjīta, tasyālābhe bhaumam | tac cākāśaguṇabahulam | tat punaḥ
                        saptavidham | tad yathā kaupaṃ, nādeyaṃ, sārasaṃ, tāḍāgaṃ,
                        prāsravaṇam, audbhidaṃ, cauṇṭyam iti ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.8"> tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta,
                        mahāguṇatvāt ; śaradi sarvaṃ, prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ
                        vā; vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā; grīṣme 'pyevaṃ; prāvṛṣi
                        cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.9"> kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam |
                        <caesura/>
                         tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.10"> yo 'vagāheta varṣāsu pibed vā'pi navaṃ jalam |
                        <caesura/>
                         sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣipram eva tu ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.11"> tatra yat
                        paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhir avacchannaṃ
                        raviśaśikiraṇānilair nābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ
                        tadvyāpannam iti vidyāt | tasya
                        sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra,
                        kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ,
                        paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ; vyaktarasatā rasadoṣaḥ;
                        aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ; yad upayuktaṃ
                        tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sa viryadoṣaḥ yad
                        upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti | ta
                        ete āntarikṣe na santi ||11|| </l>

                    <pb facs="282" n="198a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.12"> vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ
                        taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca
                        kartavyaṃ, nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiś cādhivāsanam
                        iti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.13"> sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye 'pi vā |
                        <caesura/>
                         puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.14"> vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yac cāpy
                        anārtavam |
                        <caesura/>
                         doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.15"> vyāpannam udakaṃ yas tu pibatīhāprasāditam |
                        <caesura/>
                         śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣam avipākatām ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.16"> śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         anyān vā viṣamān rogān prāpnuyād acireṇa saḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.17"> tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti |
                        tad yathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiś
                        ceti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.18"> pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā-
                        phalakaṃ, tryaṣṭakaṃ, muñjavalaya, udakamañcikā, śikyaṃ ceti
                        ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.19"> sapta śītīkaraṇāni bhavanti tad yathā
                        pravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ, yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, vyajanaṃ
                        vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.20"> nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam
                        |
                        <caesura/>
                         acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavad ucyate ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.21"> tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ,
                        laghūdakatvāt ; pūrvābhimukhās tu na praśasyante, gurūdakatvāt ;
                        dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra
                        sahyaprabhavāḥkuṣṭhaṃ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ
                        pāṇḍurogaṃ ca, malayaprabhavāḥ kṛmīn, mahendraprabhavāḥ
                        ślīpadodarāṇi, himavatprabhavā
                        hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā
                        aparāvantyāś cārśāṃsyupajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā
                        balārogyakarya iti ||21|| </l>

                    <pb facs="283" n="199a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.22"> nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś
                        cāmalodakāḥ |
                        <caesura/>
                         gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāś ca yāḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.23"> prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ |
                        <caesura/>
                         laghvyaḥ samadhurāś caiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.24"> tatra sarveṣām eva bhaumānāṃ grahaṇaṃ
                        pratyūṣasi, tatra hy amalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati, sa eva
                        cāpāṃ paro guṇa iti ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.25"> divārkakiraṇair juṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ |
                        <caesura/>
                         arūkṣam anabhiṣyandi tat tulyaṃ gaganāmbunā ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.26"> gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
                        <caesura/>
                         balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.27ab"> rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.1.45.27cd">candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ
                        smṛtam ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.28"> mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye |
                        <caesura/>
                         bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā ||28| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.29"> ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate
                        |
                        <caesura/>
                         pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.30"> ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare
                        |
                        <caesura/>
                         hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.31"> nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam
                        |
                        <caesura/>
                         tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.32ab"> tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ
                        laghu |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.32cd"> tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
                        ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.33ab"> vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu
                        pittalam |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.33cd"> sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ
                        laghu ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.34ab"> cauṇṭyam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ
                        kaphakṛnna ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.34cd"> kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu
                        prasravaṇodbhavam ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.35ab"> madhuraṃ pittaśamanam avidāhyaudbhidaṃ
                        smṛtam |</l>


                    <l xml:id="SS.1.45.35cd"> vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu
                        dīpanam ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.36"> kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam
                        | tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.37"> sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt |
                        <caesura/>
                        <pb facs="284" n="200a"/> anekadoṣam ānūpaṃ vāry abhiṣyandi                         garhitam ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.38"> ebhir doṣair asaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam
                        |
                        <caesura/>
                         pāke 'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.39ab"> dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ
                        laghu</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.39cd"> kaphamedo 'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
                        ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.40ab"> śvāsakāsajvaraharaṃ pathyam uṣṇodakaṃ
                        sadā</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.40cd"> yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ
                        laghu ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.41"> caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tat toyaṃ guṇavat smṛtam
                        <caesura/>
                         na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.42"> amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave
                        <caesura/>
                         madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.43ab"> sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ
                        praśasyate</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.43cd"> snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ
                        bastiśodhanam ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.44ab"> vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.44cd"> dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu
                        ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.45ab"> śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu
                        ca</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.45cd"> arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye
                        ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.46"> mande 'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā
                        |
                        <caesura/>
                         vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandam ācaret ||46||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.46.1">iti jalavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.47.1">atha kṣīravargaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.47"> gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         aśvāyāś caiva nāryāś ca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.48ab"> tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.1.45.48cd"> madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ
                        saraṃ mṛdu | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.48ef"> sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīram
                        ihocyate ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.49"> tatra sarvam eva kṣīraṃ prāṇinām apratiṣiddhaṃ
                        jātisātmyāt, vātapittaśoṇitamānaseṣv api vikāreṣv aviruddhaṃ,
                        jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ,
                        pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ
                        vayaḥsthāpanam āyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sandhānaṃ
                        vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso vardhanaṃ
                        bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām akarśitānāṃ ca
                        pathyatamam ||49|| </l>

                    <pb facs="285" n="201a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.50"> alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam
                        |
                        <caesura/>
                         raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.51ab"> jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ
                        smṛtam </l>
                    <l xml:id="SS.1.45.51cd"> gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam
                        ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.52"> dīpanaṃ laghu saṅgrāhi śvāsakāsāsrapittanut |
                        <caesura/>
                         ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.53"> nātyambupānād vyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ
                        <caesura/>
                         rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.54"> śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham
                        <caesura/>
                         āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.55"> pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave |
                        <caesura/>
                         mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.56"> nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru
                        <caesura/>
                         uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.57"> madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu
                        <caesura/>
                         nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam ||57|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.58"> nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam
                        <caesura/>
                         hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.59ab"> snigdhaṃ sthair yakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ
                        balavardhanam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.59cd"> prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi
                        śītalam ||59|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.60"> rātryāḥ somaguṇatvāc ca vyāyāmābhāvatas tathā
                        <caesura/>
                         divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.61ab"> śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ
                        cāparāhṇikam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.61cd"> payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ
                        parikīrtitam ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.62"> tad evoktaṃ laghutaram anabhiṣyandi vai śṛtam
                        <caesura/>
                         varjayitvā striyāḥ stanyam āmam eva hi tad dhitam ||62|| </l>

                    <pb facs="286" n="202a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.63ab"> dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītam ato
                        'nyathā</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.63cd"> tad evātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇam ucyate
                        ||63|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.64"> aniṣṭagandham amlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitaṃ bhavet ||64||
                        <caesura/>
                         iti kṣīravargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.65"> atha dadhivargaḥ |
                        <caesura/>
                         dadhi tu madhuram amlam atyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ snigdham
                        uṣṇaṃ pīnasaviṣam ajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ
                        prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.66"> mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam |
                        <caesura/>
                         kaphapittakṛdamlaṃ syād atyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.67"> vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.68"> vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam
                        <caesura/>
                         dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.69"> durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneś ca dīpanam
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.70"> balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam
                        <caesura/>
                         vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.71"> vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hanty udarāṇi ca
                        <caesura/>
                         kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.72"> rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam
                        <caesura/>
                         dīpanīyam acakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.73"> rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.74"> cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā
                        guṇottaram
                        <caesura/>
                         laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.75"> kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam |
                        <caesura/>
                         dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.76"> vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyam eva guṇottaram
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.77"> kuryād bhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat
                        suparisrutam
                        <caesura/>
                         śṛtāt kṣīrāt tu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.78"> vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam
                        <caesura/>
                         dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo 'nilanāśanaḥ ||78|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.45.79"> vahnervidhamanaś cāpi kaphaśukravivardhanaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="287" n="203a"/> dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi
                        vātalam ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.80"> dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam
                        <caesura/>
                         śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.81"> hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāklamaharaṃ mas tu laghu srotoviśodhanam ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.82"> amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut |
                        <caesura/>
                         prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat |
                        <caesura/>
                         balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.83"> svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā
                        śṛtakṣīrabhavaṃ saraś ca |
                        <caesura/>
                         asāram evaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇās tathaiva
                        ||83||
                        <caesura/>
                         iti dadhivargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.84"> atha takravargaḥ |
                        <caesura/>
                         takraṃ tu madhuram amlaṃ kaṣāyānurasam uṣṇavīryaṃ laghurūkṣam
                        agnidīpanaṃ
                        garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ
                        madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanam avṛṣyaṃ ca
                        ||84|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.85"> manthanādipṛthagbhūtasneh amardhodakaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase |
                        <caesura/>
                         yat tu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholam ucyate ||85|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.86"> naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale
                        |
                        <caesura/>
                         na mūrcchābhramadāheṣu na rogeraktapaittike ||86|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.87"> śītakāle 'gnimāndye ca kaphottheṣv āmayeṣu ca
                        |
                        <caesura/>
                         mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.88"> tat punar madhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ
                        pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca ||88|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.89"> vāte 'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte
                        saśarkaram |
                        <caesura/>
                         pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam ||89|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.90"> grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā
                        <caesura/>
                         takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.91"> guruḥ kilāṭo 'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ
                        <caesura/>
                         madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau ||91|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.92"> navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ
                        madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi
                        pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo 'rdi<pb
                            facs="288" n="204a"/>tāpahaṃ, cirotthitaṃ guru
                        kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ
                        praśasyate ||92|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.93"> kṣīrotthaṃ
                        punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ
                        cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca ||93|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.94"> santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā
                        snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca
                        ||94|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.95"> vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo
                        'bhivarṇitaḥ |
                        <caesura/>
                         vikalpān avaśiṣṭāṃs tu kṣīravīryātsam ādiśet ||95||
                        <caesura/>
                         iti takravargaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.96"> atha ghṛtam |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryamanabhiṣyandi
                        snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanam
                        agnidīpanaṃ
                        smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaram āyuṣyaṃ
                        vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ
                        pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.97"> vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.98"> ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam
                        |
                        <caesura/>
                         kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.99"> madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham
                        |
                        <caesura/>
                         vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.100"> auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.101"> pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kaphe 'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam ||101|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.102"> pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.103"> cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ
                        syādamṛtopamam |
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ karoti dehāgnyor laghupākaṃ viṣāpaham ||103|| </l>

                    <pb facs="289" n="205a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.104"> kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.105"> kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi
                        raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca ||105|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.106"> sarpirmaṇḍas tu madhuraḥ saro
                        yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate
                        ||106|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.107"> sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ
                        mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira
                        śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate ||107|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.108"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut |
                        <caesura/>
                         mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.109"> ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam |
                        <caesura/>
                         rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratas tu mahāghṛtam ||109||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.110"> peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ
                        pavanādhikaiḥ |
                        <caesura/>
                         balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.111"> sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate
                        ||111||
                        <caesura/>
                         iti ghṛtavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.112"> atha tailāni |
                        <caesura/>
                         tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ
                        prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ
                        tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthair yavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ
                        baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ
                        pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ
                        yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā
                        chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā
                        bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca
                        pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate ||112|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.113"> tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe |
                        <caesura/>
                         annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye ||113|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.114"> eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ
                        kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ
                        madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ
                        yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ
                        vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114|| </l>

                    <pb facs="290" n="206a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.115">
                        nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu-
                        karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni
                        tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni
                        sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti ||115|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.116"> vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ
                        balāpaham |
                        <caesura/>
                         kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.117"> kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ
                        laghu |
                        <caesura/>
                         kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.118"> kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.119"> vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt
                        |
                        <caesura/>
                         raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.120">
                        kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra-
                        sūryavallītrapusair vārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni
                        madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni
                        śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇy agnisādanāni ceti ||120|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.121"> madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi
                        kaphapittapraśamanāni ||121|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.122"> tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye
                        tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane
                        ubhayatobhāgadoṣahare ca ||122|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.123">
                        saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehāstiktakaṭukaṣāyā
                        duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāś ca ||123|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.124">
                        tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā
                        adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāś ca
                        ||124|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.125"> yavatiktātailaṃ
                        sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ
                        ca ||125|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.126"> ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ
                        pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca ||126|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.127"> sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi
                        vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca
                        ||127|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.128"> phalodbhavāni tailāni yāny uktānīha kānicit |
                        <caesura/>
                         guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet ||128|| </l>

                    <pb facs="291" n="207a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.129"> yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ ||129|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.130"> sarvebhyas tv iha tailebhyas tilatailaṃ
                        viśiṣyate |
                        <caesura/>
                         niṣpattestadguṇatvāc ca tailatvamitareṣv api ||130|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.131"> grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno
                        gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ
                        laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ |
                        tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāś
                        ca ||131||
                        <caesura/>
                         iti tailavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.132"> atha madhuvargaḥ |
                        <caesura/>
                         madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ
                        svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ
                        śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅgrāhi ) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri
                        pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ
                        hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca; tat tu laghutvāt kaphaghnaṃ,
                        paicchilyān mādhuryāt kaṣāyabhāvāc ca vātapittaghnam ||132|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.133"> pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         ārghyam auddālakaṃ dālam ity aṣṭau madhujātayaḥ ||133|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.134"> viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt
                        |
                        <caesura/>
                         vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.135"> paicchilyāt svādubhūyastvād bhrāmaraṃ
                        gurusañjñitam |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.136"> tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.137"> svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit
                        |
                        <caesura/>
                         śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.138"> ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ
                        param |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.139"> auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.140"> chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.141"> medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam
                        <caesura/>
                        <pb facs="292" n="208a"/> doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ                         tridoṣakṛt ||141|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.142"> tad yuktaṃ vividhair yogair nihanyād āmayān
                        bahūn |
                        <caesura/>
                         nānādravyātmakatvāc ca yogavāhi paraṃ madhu ||142|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.143"> tat tu
                        nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ
                        makṣikāsambhavatvāccānuṣṇopacāram ||143|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.144"> uṣṇair virudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu
                        |
                        <caesura/>
                         uṣṇārtamuṣṇair uṣṇe vā tannihanti yathā viṣam ||144|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.145"> tat saukumāryāc ca tathaiva śaityān
                        nānauṣadhīnāṃ rasasambhavāc ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇair virudhyeta viśeṣataś ca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi
                        ||145|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.146"> uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣv avacāritam |
                        <caesura/>
                         apākādanavasthānān na virudhyeta pūrvavat ||146|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.147"> madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate
                        |
                        <caesura/>
                         viruddhopakramatvāt tat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||
                        <caesura/>
                         iti madhuvargaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.148"> athekṣuvargaḥ |
                        <caesura/>
                         ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā
                        mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti | te cānekavidhāḥ
                        | tad yathā- ||148|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.149"> pauṇḍrako bhīrukaś caiva vaṃśakaḥ
                        śvetaporakaḥ |
                        <caesura/>
                         kāntārastāpasekṣuś ca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.150"> naipālo dīrghapatraś ca nīlaporo 'tha kośakṛt
                        |
                        <caesura/>
                         ity etā jātayaḥ sthaulyād, guṇān vakṣyāmy ataḥ param ||150|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.151"> suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ
                        saraḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā ||151|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.152"> ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣāro vaṃśako mataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vaṃśavac chvetaporas tu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.153"> kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau |
                        <caesura/>
                         evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.154"> sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ |
                        <caesura/>
                         vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.155"> kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ
                        <caesura/>
                         atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu ||155||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.156"> agreṣv akṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ
                        ||156|| </l>

                    <pb facs="293" n="209a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.157"> avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ ||157|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.158"> gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu
                        prakīrtitaḥ
                        <caesura/>
                         pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.159"> phāṇitaṃ guru madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇam
                        avṛṣyaṃ tridoṣakṛc ca ||159|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.160"> guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho
                        mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno medaḥkṛmikaphakaro balyo
                        vṛṣyaś ca ||160|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.161"> pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno
                        'sṛkprasādanaḥ
                        <caesura/>
                         sa purāṇo 'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.162"> matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā
                        uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā
                        raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāś ca ||162|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.45.163"> yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā
                        tathā |
                        <caesura/>
                         snehagauravaśaity āni saratvaṃ ca tathā tathā ||163|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.164"> yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tena tenaiva nirdeśyas teṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.165"> sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā |
                        <caesura/>
                         tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.166"> madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā
                        chedanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.167"> yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā
                        śleṣmaharī sarā ceti ||167|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.168"> yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā
                        dāhapraṇāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittapraśamanāś chardimūrcchātṛṣāpahāḥ ||168|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.169"> rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ
                        vātapittakṛt |
                        <caesura/>
                         kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||
                        <caesura/>
                         itīkṣuvargaḥ | </l>

                    <pb facs="294" n="210a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.170ab"> atha madyavargaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaṃ pittakaraṃ madyam amlaṃ rocanadīpanam |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.170cd"> bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ
                        bastiviśodhanam ||170|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.171ab"> pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇam
                        indriyabodhanam |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.171cd"> vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇam
                        ||171|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.172"> mārdvīkam avidāhitvān madhurānvayatas tathā |
                        <caesura/>
                         raktapitte 'pi satataṃ budhair na pratiṣidhyate ||172|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.173"> madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.174"> mārdvīkālpāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ
                        vātakopanam |
                        <caesura/>
                         tad eva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu ||174|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.175"> kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam
                        | kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā ||175|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.176ab"> stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī | </l>

                   <l xml:id="SS.1.45.176cd"> kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī
                        ||176|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.177"> śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā |
                        <caesura/>
                         chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī ||177|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.178ab"> prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.178cd"> pittalā'lpakaphā rūkṣā yavair vātaprakopaṇī
                        |178|</l>


                    <l xml:id="SS.1.45.179"> viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalaṃ tu
                        madhūlakam |
                        <caesura/>
                         rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.180ab"> tridoṣo bhedyavṛṣyaś ca kohalo
                        vadanapriyaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.180cd"> grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā
                        rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt ||180|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.181ab"> hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.181cd"> bakkaso hṛtasāratvād viṣṭambhī vātakopanaḥ
                        ||181|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.182"> dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado 'lpamado guruḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.183"> śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.184"> tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184|| </l>

                    <pb facs="295" n="211a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.185"> karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno 'rśasāṃ hitaḥ ||185|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.186"> ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṅgrāhako
                        laghuḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno 'sṛkprasādanaḥ ||186|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.187"> jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut ||187|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.188"> mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo 'nilanāśanaḥ
                        <caesura/>
                         laghurmadhvāsavaś chedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.189"> tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ
                        svāduravātakṛt |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.190"> kṛmimedonilaharo mair eyo madhuro guruḥ
                        <caesura/>
                         balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaś cekṣurasāsavaḥ ||190|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.191"> śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ |
                        <caesura/>
                         rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.192ab"> nirdiśed rasataś cānyān
                        kandamūlaphalāsavān</l>

                    <pb facs="295" n="219b"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.192cd"> navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam
                        ||192|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.193"> aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca
                        <caesura/>
                         sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.194ab"> sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu
                        vātakaphāpaham</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.194cd"> ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ
                        ||194|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.195"> bahudoṣaharaś caiva doṣāṇāṃ śamanaś ca saḥ |
                        <caesura/>
                         dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.196"> śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ
                        <caesura/>
                         pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.197"> cikitsiteṣu vakṣyante 'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak
                        <caesura/>
                         ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet ||197|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.198"> buddhyā yathāsvaṃ saṃskāram avekṣya kuśalo
                        bhiṣak
                        <caesura/>
                         sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru ||198|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.199"> ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ
                        durbhājanasthitam |
                        <caesura/>
                         alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.200"> tad varjyaṃ sarvathā madyaṃ kiñciccheṣaṃ tu
                        yadbhavet |
                        <caesura/>
                         tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.201"> kaphaprako pi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pittaprako pi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.202"> ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat |
                        <caesura/>
                         tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.203"> sarvadoṣair upetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam
                        <caesura/>
                         cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.204ab"> rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ
                        madāvaham</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.204cd"> tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ
                        ||204|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.205"> saukṣmyādauṣṇyāc ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc
                        ca vahninā
                        <caesura/>
                         sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīr ūrdhvam āgatam |
                        vicālyendriyacetāṃsi vīryaṃ madayate 'cirāt ||205||</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.206"> cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
                        <caesura/>
                         acirād vātike dṛṣṭaḥ, paittike śīghram eva ca ||206|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.207ab"> sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.207cd"> gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ
                        ||207|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.208"> rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ sasāhasam |
                        <caesura/>
                         kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ ||208|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.209"> aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ |
                        <caesura/>
                         asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryād dhi tāmase madaḥ ||209|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.210ab"> raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ
                        bhuktapācanam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.210cd"> vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ
                        laghu ||210|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.211ab"> tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ
                        kaṭupāki ca</l>

                    <l xml:id="SS.1.45.211cd"> tadvat tad āsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca
                        viśeṣataḥ ||211|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.212"> gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca |
                        <caesura/>
                         yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212|| </l>

                    <pb facs="297" n="213a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.213"> tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut |
                        <caesura/>
                         grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā ||213|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.214"> dhānyāmlaṃ dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam
                        |
                        <caesura/>
                         sparśāt pānāt tu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.215"> taikṣṇyāc ca nirhared āśu kaphaṃ
                        gaṇḍūṣadhāraṇāt |
                        <caesura/>
                         mukhavair asya daurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.216"> dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca |
                        <caesura/>
                         samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216||
                        <caesura/>
                         iti madhyavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.217"> atha mūtrāṇi |
                        <caesura/>
                         mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇāny uṣṇāni kaṭūni
                        tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni
                        kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi
                        hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.218"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham ||218|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.219"> arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam |
                        <caesura/>
                         pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.220"> gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna
                        vātalam |
                        <caesura/>
                         laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.221"> śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu |
                        <caesura/>
                         mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet ||221|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.222"> durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu |
                        <caesura/>
                         ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam ||222|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.223"> kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut |
                        <caesura/>
                         kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.224"> kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam |
                        <caesura/>
                         sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.225"> dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut |
                        <caesura/>
                         āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate ||225|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.226"> satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam
                        |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet ||226|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.227"> garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.228"> śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam |
                        <caesura/>
                         arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228|| </l>

                    <pb facs="298" n="214a"/>

                    <l xml:id="SS.1.45.229"> dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu |
                        <caesura/>
                         kāladeśavibhāgajño nṛpater dātum arhati ||229|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.45.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||45|| </l>
                </div>

                <div n="46" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.46.1"> athāto 'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.3"> dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca-
                        prāgabhihitaḥ ‘prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca, sa
                        ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ, rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ,’
                        dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca,
                        brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthity utpattivināśahetuḥ,
                        āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaś ca, tathā
                        hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ; tasyāśitapītalīḍhakhāditasya
                        nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak
                        pṛthagdravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi jñātuṃ, na hy
                        anavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca
                        kartuṃ samarthāḥ; āhārāyattāś ca sarvaprāṇino yasmāttasmād
                        annapānavidhim upadiśatu me bhagavānity uktaḥ provāca bhagavān
                        dhanvantariḥ- atha khalu vatsa suśruta! yathāpraśnamucyamānam
                        upadhārayasva- ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.4"> tatra,
                        lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpaka-
                        dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ
                        śālayaḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="299" n="215a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.5"> madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ |
                        <caesura/>
                         pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.6"> teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.7ab"> vraṇyo jvaraharaś caiva
                        sarvadoṣaviṣāpahaḥ</l>
                    <l xml:id="SS.1.46.7cd"> tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo 'varāḥ
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.8">
                        ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ
                        ṣaṣṭikāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.9"> rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ |
                        <caesura/>
                         śālīnāṃ ca guṇais tulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.10"> ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthair yakṛdbalavardhanaḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.11"> vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ
                        <caesura/>
                         śeṣāstvalpāntarāstasmāt ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.12">
                        kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo
                        vrīhayaḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.13"> kaṣāyamadhurāḥ pāke 'madhurā vīryato 'himāḥ |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair baddhavarcasaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.14"> kṛṣṇavrīhir varas teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.15"> dagdhāyām avanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.16"> sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kiñcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ ||16|| </l>

                    <pb facs="300" n="216a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.17"> kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.18"> ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ |
                        <caesura/>
                         adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.19"> śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||
                        <caesura/>
                         iti śālivargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.20"> vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ
                        <caesura/>
                         atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate
                        ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.21">
                        koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī-
                        kuruvindagavedhukasarabarukatoda(ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
                        kudhānyaviśeṣāḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.22"> uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.23"> kaṣāyamadhuras teṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         kodravaś ca sanīvāraḥ śyāmākaś ca saśāntanuḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.24"> kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva
                        priyaṅgavaḥ |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.25"> madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā
                        <caesura/>
                         viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.26"> rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.27">
                        mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo
                        vaidalāḥ ||27|| </l>

                    <pb facs="301" n="217a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.28"> kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ |
                        <caesura/>
                         baddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.29"> nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanāḥ |
                        <caesura/>
                         pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.30"> vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ
                        <caesura/>
                         makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.31"> āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī
                        <caesura/>
                         vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.32"> kaphaśoṇitapittaghnāś caṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.33"> hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā baddhavarcasaḥ
                        <caesura/>
                         ṛte mudgamasūrābhyāmanye tv ādhmānakārakāḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.34"> māṣo gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo
                        madhuro 'nilaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaḥ stanyakaro viśeṣād balapradaḥ śukrakaphāvahaś ca
                        ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.35"> kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva
                        kaphasya kartā |
                        <caesura/>
                         svādurvipāke madhuro 'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaś ca
                        ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.36"> māṣaiḥ samānaṃ phalamātmaguptamuktaṃ ca
                        kākāṇḍaphalaṃ tathaiva |
                        <caesura/>
                         āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.37"> uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke
                        kaphamārutaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.38"> ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ
                        śoṇitapittakṛc ca |
                        <caesura/>
                         kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.39"> īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṅgrāhikaḥ
                        pittakarastathoṣṇaḥ |
                        <caesura/>
                         tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ
                        ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.40"> dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtrastvacyo 'tha
                        keśyo 'nilahā guruś ca |
                        <caesura/>
                        <pb facs="302" n="218a"/> tileṣu sarveṣv asitaḥ pradhāno madhyaḥ
                        sito hīnatarās tathā'nye ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.41"> yavaḥ kaṣāyo madhuro himaś ca kaṭurvipāke
                        kaphapittahārī |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu pathyastilavac ca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ
                        ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.42"> sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛc ca sapicchilaḥ
                        sthūlavilekhanaś ca |
                        <caesura/>
                         medomaruttṛḍhharaṇo 'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.43"> ebhir guṇair hīnatarais tu kiñcid vidyād
                        yavebhyo 'tiyavānaśeṣaiḥ
                        <caesura/>
                         godhūma ukto madhuro guruś ca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaś ca
                        ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.44"> snigdho 'tiśīto 'nilapittahantā
                        sandhānakṛcchleṣmakaraḥ saraś ca |
                        <caesura/>
                         rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.45"> kaṭurvipāke madhuras tu śimbaḥ
                        prabhinnaviṇmārutapittalaś ca
                        <caesura/>
                         sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye 'nekavidhās tu śimbāḥ
                        ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.46"> yathāditaste guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ kaṭūṣṇā
                        rasapākayoś ca
                        <caesura/>
                         sahādvayaṃ mūlakajāś ca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavās tu śimbāḥ
                        ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.47"> jñeyā vipāke madhurā rase ca balapradāḥ
                        pittanibarhaṇāś ca
                        <caesura/>
                         vidāhavantaś ca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāś ca
                        ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.48"> rucipradāś caiva sudurjarāś ca sarve smṛtā
                        vaidalikāstu śimbāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.49"> uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syāt
                        kaṭukā vipāke |
                        <caesura/>
                         pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī <pb
                            facs="303" n="219a"/> tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnas
                        tathāguṇaś cāsitasarṣapo 'pi || 49 || </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.50"> anārtavaṃ vyādhihatamaparyāgatam eva ca |
                        <caesura/>
                         abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam ||50||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.51"> navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam
                        <caesura/>
                         vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.52"> śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ samparikīrtitāḥ ||52||
                        <caesura/>
                         iti kudhānyavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.53"> atha māṃsavargaḥ |
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ; tad yathā- jaleśayā, ānūpā,
                        grāmyāḥ, kravyabhuja, ekaśaphā, jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargā
                        bhavanti | eteṣāṃ vargāṇāmuttarottarā pradhānatamāḥ | te
                        punardvividhā jāṅgalā ānūpāśceti | tatra jāṅgalavargo 'ṣṭavidhaḥ |
                        tad yathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā, guhāśayāḥ, prasahāḥ,
                        parṇamṛgā, bileśayā, grāmyāśceti | teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau
                        pradhānatamau ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.54">
                        tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo
                        jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharāstīkṣṇā hṛdyā
                        bastiśodhanāś ca ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.55"> kaṣāyamadhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
                        <caesura/>
                         saṅgrāhī rocano balyas teṣāṃ eṇo jvarāpahaḥ ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.56"> madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno 'naladīpanaḥ |
                        śītalo baddhaviṇmūtra sugandhirhariṇo laghuḥ ||56|| </l>

                    <pb facs="304" n="220a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.57ab"> eṇaḥ kṛṣṇastayor jñeyo hariṇastāmra ucyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.57cd"> yo na kṛṣṇo na tāmraś ca kuraṅgaḥ so
                        'bhidhīyate ||57|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.58"> śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā |
                        <caesura/>
                         sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.59">
                        lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakra-
                        kukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastryāhalā
                        viṣkirāḥ ||59|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.60"> laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā doṣanāśanāḥ
                        <caesura/>
                         saṅgrāhī dīpanaś caiva kaṣāyamadhuro laghuḥ |
                        <caesura/>
                         lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte tu pūjitaḥ ||60|| </l>

                    <pb facs="304" n="220b"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.61"> īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.62"> raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||62||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.63"> hikkāśvāsānilaharo viśeṣād gauratittiriḥ
                        <caesura/>
                         vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ ||63|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.64"> laghavaḥ krakarā hṛdyās tathā caivopacakrakāḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo 'rucau hitaḥ ||64|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.65"> mayūraḥ svaramedhāgnidṛkśrotrendriyadārḍhyakṛt
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ ||65|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.66ab"> bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyastadvadgrāmyo gurus tu
                        saḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.66cd"> vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ ||66|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.67">
                        kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka-
                        mātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ
                        , pratudāḥ ||67|| </l>

                    <pb facs="305" n="221a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.68"> kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ |
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.69"> sarvadoṣakaras teṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.70"> raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado 'pi ca |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.71"> kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ
                        kaphaśukravivardhanaḥ
                        <caesura/>
                         raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||71|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.72">
                        siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo
                        guhāśayāḥ ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.73"> madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.74">
                        kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ
                        prasahāḥ ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.75"> ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ |
                        <caesura/>
                         rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||75|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.76">
                        madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ
                        ||76|| </l>

                    <pb facs="306" n="222a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.77"> madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.78">
                        śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo
                        bileśayāḥ ||78|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.79"> varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryurete vīrye coṣṇāḥ
                        pūrvavat svādupākāḥ |
                        <caesura/>
                         vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś
                        ca ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.80"> kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||80|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.81"> godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā |
                        <caesura/>
                         vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.82"> śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         priyako mārute pathyo 'jagarastvarśasāṃ hitaḥ ||82|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.83"> durnāmāniladoṣaghnāḥ kṛmidūṣīviṣāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ ||83|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.84"> darvīkarā dīpakāś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         madhurāś cāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||84|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.85">
                        aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ
                        ||85|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.86"> grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ ||86|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.87"> nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||87|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.88"> bṛṃhaṇaṃ māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru
                        <caesura/>
                         medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ ||88|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.89"> śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam |
                        <caesura/>
                         śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitramanilāpaham ||89|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.90"> aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsamekaśaphodbhavam
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||90|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.91"> dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||91|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.92"> atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||92||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.93">
                        <pb facs="307" n="223a"/> ānūpavargas tu pañcavidhaḥ | tad yathā-
                        kūlacarāḥ, plavāḥ, koṣasthāḥ, pādino, matsyāś ceti ||93|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.94"> tatra
                        gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaḍgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ
                        kūlacarāḥ paśavaḥ ||94|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.95"> vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ |
                        <caesura/>
                         śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanaḥ ||95|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.96"> virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||96||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.97"> gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit
                        |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.98"> snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣastarpaṇo guruḥ |
                        <caesura/>
                         nidrāpuṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt ||98|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.99"> rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.100"> tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit
                        |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.101"> sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.102"> svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam ||102|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.103"> kaphaghnaṃ khaḍgipiśitaṃ kaṣāyamanilāpaham |
                        <caesura/>
                         pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam ||103|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.104"> gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu
                        kaphāvaham |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam ||104|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.105">
                        haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha-
                        nandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ
                        plavāḥ saṅghātacāriṇaḥ ||105|| </l>

                    <pb facs="308" n="224a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.106"> raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā
                        marujjitaḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||106|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.107"> gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso vātavikāranut ||107|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.108">
                        śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||108|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.109">
                        kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ
                        ||109|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.110"> śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ |
                        <caesura/>
                         śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||110|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.111"> kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahā ||111|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.112"> matsyās tu dvividhā nādeyāḥ sāmudrāś ca
                        ||112|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.113"> tatra nādeyāḥ-
                        rohitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigomatsyakṛṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṃṣṭraprabhṛtayaḥ
                        ||113|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.114"> nādeyā madhurā matsyā guravo mārutāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittakarāś coṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ ||114|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.115"> kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivālabhojanaḥ |
                        <caesura/>
                         rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ ||115|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.116"> pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo nidrāluḥ piśitāśanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dūṣayed raktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau |
                        <caesura/>
                         muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||116|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.117"> sarastaḍāgasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāhradeṣu balinaḥ, svalpe 'mbhasyabalāḥ smṛtāḥ ||117|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.118">
                        timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ
                        sāmudrāḥ ||118|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.119"> sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||119|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.120"> balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ
                        <caesura/>
                         samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||120|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.121"> teṣām apy anilaghnatvāc cauṇṭyakaupyau
                        guṇottarau |
                        <caesura/>
                         snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyā guṇādhikāḥ ||121|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.122">
                        <pb facs="309" n="225a"/> nādeyā guravo madhye yasmāt
                        pucchāsyacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa śiro laghu ||122||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.123"> adūragocarā yasmāttasmād utsodapānajāḥ |
                        <caesura/>
                         kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||123|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.124"> adhastād guravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam ||124||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.125"> ity ānūpo mahāṣyandī māṃsavarga udīritaḥ
                        ||125|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.126"> tatra
                        śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabālānāmasātmyacāriṇāṃ
                        ca māṃsāny abhakṣyāṇi, yasmād
                        vigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇavīryatvād doṣakarāṇi
                        bhavanti; ebhyo 'nyeṣāmupādeyaṃ māṃsam iti ||126|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.127"> arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam
                        |
                        <caesura/>
                         viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.128"> kāsaśvāsakaraṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam
                        |
                        <caesura/>
                         klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.129"> striyaś catuṣpātsu, pumāṃso vihaṅgeṣu,
                        mahāśarīreṣv alpaśarīrāḥ, alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ, pradhānatamāḥ;
                        evam ekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥpradhānatamāḥ ||129|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.130"> sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavam
                        upadekṣyāmaḥ | tad yathā- raktādiṣu śukrānteṣu dhātuṣūttarottarā
                        gurutarāḥ, tathā
                        sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi
                        ||130|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.131"> śiraḥskandhaṃ kaṭī pṛṣṭhaṃ sakthinī
                        cātmapakṣayoḥ |
                        <caesura/>
                         gurupūrvaṃ vijānīyāddhātavas tu yathottaram ||131||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.132ab"> sarvasya prāṇino dehe madhyo gururudāhṛtaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.132cd"> pūrvabhāgo guruḥ puṃsām adhobhāgas tu
                        yoṣitām ||132|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.133"> urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam |
                        <caesura/>
                         pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgas tu pakṣiṇām ||133||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.134"> atīva rūkṣaṃ māṃsaṃ tu vihaṅgānāṃ phalāśinām
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ māṃsam atyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām ||134|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.135"> matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ
                        dhānyacārinām
                        <caesura/>
                        <pb facs="310" n="226a"/> jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphās                         tathā ||135|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.136"> prasahā bilavāsāś ca ye ca jaṅghālasañjñitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaram |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvamato 'nyathā ||136|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.137"> prāmāṇādhikās tu svajātāvalpasārā guravaś ca
                        | sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamā bhavanti
                        yakṛtpradeśavartinastānādadīta; pradhānālābhe madhyamavayaskaṃ
                        sadyaskamakliṣṭamupādeyaṃ māṃsam iti ||137|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.138"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
                        <caesura/>
                         liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||138||
                        <caesura/>
                         iti māṃsavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.139"> atha phalavargaḥ |
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ phalānyupadekṣyāmaḥ | tad yathā-
                        dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga-
                        jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni
                        ||139|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.140"> amlāni rasataḥ pāke gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ |
                        <caesura/>
                         pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.141"> kaṣāyānurasaṃ teṣāṃ dāḍimaṃ nātipittalam |
                        dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcovibandhanam ||141|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.142"> dvividhaṃ tat tu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham ||142|| </l>

                    <pb facs="311" n="227a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.143"> amlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saram
                        |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam ||143|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.144"> hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaity
                        ataḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikaṃ ca tat ||144||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.145"> karkandhukolabadaramāmaṃ pittakaphāvaham |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram ||145||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.146"> purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit ||146|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.147"> kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi śītaṃ siñcitikāphalam
                        |
                        <caesura/>
                         āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam ||147||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.148"> kaphānilaharaṃ pakvaṃ madhurāmlarasaṃ guru |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam ||148|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.149"> laghvamlaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ mātuluṅgam udāhṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā ||149|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.150"> svādu śītaṃ guru snigdhaṃ māṃsaṃ
                        mārutapittajit |
                        <caesura/>
                         medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam ||150|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.151ab"> dīpanaṃ laghu saṅgrāhi gulmārśoghnaṃ tu
                        kesaram |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.151cd"> śūlājīrṇavibandheṣu mande 'gnau kaphamārute
                        ||151|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.152ab"> arucau ca viśeṣeṇa rasastasyopadiśyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.152cd"> pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakesaram
                        ||152|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.153"> hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru ||153||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.154"> pittāvirodhi sampakvam āmraṃ śukravivardhanam
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati ||154||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.155"> āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
                        śleṣmavardhanam
                        <caesura/>
                         tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam ||155||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.156"> amlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittakṛt karamardakam
                        |
                        <caesura/>
                         vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam ||156||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.157"> hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ bhavyam
                        āsyaviśodhanam |
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam ||157||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.158"> pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut |
                        <caesura/>
                         garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā ||158||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.159"> vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ pittabalāsakṛt |
                        <caesura/>
                         grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ sampakvaṃ kaphavātanut ||159|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.160ab"> tasmād alpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.160cd"> amlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tadvad bhedi tu
                        kevalam ||160|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.161"> amlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viśadaṃ bhaktarocanam
                        |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāraṅgasya phalaṃ guru ||161||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.162"> tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam |
                        <caesura/>
                         vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt |
                        <caesura/>
                         air āvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||162|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.163">
                        kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu-
                        parūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni ||163|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.164ab"> phalāny etāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.164cd"> saṅgrāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca
                        ||164|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.165">                         <pb facs="312" n="228a"/>kṣīravṛkṣaphalaṃ teṣāṃ guru viṣṭambhi 
                       śītalam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ nātimārutakopanam ||165|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.166"> atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jāmbavaṃ
                        kaphapittajit |
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru ||166|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.167"> kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ todanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         amloṣṇaṃ laghu saṅgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam ||167|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.168"> āmaṃ kaṣāyaṃ saṅgrāhi tindukaṃ vātakopanam |
                        vipāke guru sampakvaṃ madhuraṃ kaphapittajit ||168|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.169"> madhuraṃ ca kaṣāyaṃ ca snigdhaṃ saṅgrāhi
                        bākulam |
                        <caesura/>
                         sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalamucyate ||169|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.170"> sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         tadvad gāṅgerukaṃ vidyād aśmantakaphalāni ca ||170|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.171"> viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujaṃ
                        tarpaṇaṃ guru |
                        <caesura/>
                         atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu ||171|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.172"> vātaghnaṃ pittajanamāmaṃ vidyāt paruṣakam |
                        <caesura/>
                         tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam ||172|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.173"> vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam ||173|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.174"> kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhaṃ saṅgrāhi
                        dīpanam |
                        <caesura/>
                         kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvamudāhṛtam ||174|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.175"> vidyāt tad eva sampakvaṃ madhurānurasaṃ guru
                        |
                        <caesura/>
                         vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam ||175|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.176"> bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt
                        kaphapittajit |
                        <caesura/>
                         tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.177"> tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||177|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.178"> svādupākarasāny āhur vātapittaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni ca ||178|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.179"> phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit
                        |
                        <caesura/>
                         tadbījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ vātapittajit ||179|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.180"> nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu
                        śītalam |
                        <caesura/>
                         balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||180|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.181"> panasaṃ sakaṣāyaṃ tu snigdhaṃ svādurasaṃ guru
                        |
                        <caesura/>
                         maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam |
                        <caesura/>
                         raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||181||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.182"> drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni
                        ||182|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.183"> raktapittaharāṇyāhur gurūṇi madhurāṇi ca
                        <caesura/>
                         teṣāṃ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā ||183|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.184"> raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā |
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam ||184|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.185"> keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ
                        phalamucyate |
                        <caesura/>
                         kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru ||185||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.186"> rase pāke ca madhuraṃ khārjūraṃ raktapittanut
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate ||186|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.187">
                        vātāmākṣoḍābhiṣukaniculapicunikocakorumāṇaprabhṛtīni ||187|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.188"> pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇāny anilaghnāni balyāni madhurāṇi ca ||188|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.189"> kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcit tiktaṃ
                        rucipradam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="313" n="229a"/> hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ                         lavalīphalamucyate ||189|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.190"> vasiraṃ śītapākyaṃ ca sāruṣkaranibandhanam |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam ||190|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.191"> vipāke madhuraṃ cāpi raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         air āvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt ||191|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.192"> śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkaṃ mārutakṛdguru |
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamaiṅgudam ||192||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.193"> śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanam |
                        <caesura/>
                         guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam ||193|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.194"> karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca |
                        <caesura/>
                         svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||194|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.195"> tiktaṃ pinttakaraṃ teṣāṃ saraṃ kaṭuvipāki ca
                        |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu sasnehaṃ kaphavātajit ||195|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.196"> āruṣkaraṃ tauvarakaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca ||196|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.197ab"> karañjakiṃśukāriṣṭaphalaṃ jantupramehanut
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.1.46.197cd"> aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru śleṣmaharaṃ
                        himam ||197|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.198"> rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         tiktamīṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||198|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.199"> vraṇyamuṣṇaṃ saraṃ medhyaṃ doṣaghnaṃ
                        śophakuṣṭhanut |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.200"> bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ
                        vaisvaryakrimināśanam |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||200|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.201"> kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram ||201|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.202"> jātīkośo 'tha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalam |
                        <caesura/>
                         kakko(ṅko)lakaṃ lavaṅgaṃ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpaham ||202|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.203ab"> laghu tṛṣṇāpahaṃ
                        vaktrakledadaurgandhyanāśanam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.203cd"> satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu
                        lekhanaḥ ||203|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.204"> tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vair asye cāpi pūjitaḥ
                        <caesura/>
                         latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī ||204|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.205"> priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         baibhītako madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ ||205|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.206"> kaṣāyamadhuro majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇācchardyanilaghnaś ca tadvadāmalakasya ca ||206|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.207"> bījapūrakaśamyākamajjā kośāmrasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         svādupāko 'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ ||207|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.208"> yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam
                        |
                        <caesura/>
                         tasya tasyaiva vīryeṇa majjānam api nirdiśet ||208|| </l>

                    <pb facs="314" n="230a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.209abcd"> phaleṣu paripakvaṃ yad guṇavat tad
                        udāhṛtam |
                        <caesura/>
                         bilvād anyatra vijñeyam āmaṃ taddhi guṇottaram |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.209ef"> grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ taddhi
                        kaṣāyakaṭutiktakam ||209|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.210"> vyādhitaṃ kṛmijuṣṭaṃ ca pākātītamakālajam |
                        <caesura/>
                         varjanīyaṃ phalaṃ sarvamaparyāgatam eva ca ||210||
                        <caesura/>
                         iti phalavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.211"> atha śākavargaḥ |
                        <caesura/>
                         śākāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra
                        puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni ||211|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.212"> pittaghnāny anilaṃ kuryus tathā mandakaphāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||212|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.213"> pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ
                        kaphāvaham |
                        <caesura/>
                         śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||213|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.214ab"> sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.214cd"> dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt
                        ||214|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.215ab"> alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.215cd"> tiktālāburahṛdyā tu vāminī vātapittajit
                        ||215||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.216"> trapusair vārukarkārukaśīrṇavṛntaprabhṛtīni
                        ||216|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.217"> svādutiktarasāny āhuḥ kaphavātakarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca ||217|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.218"> bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         tat pāṇḍu kaphakṛj jīrṇam amlaṃ vātakaphāpaham ||218|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.219"> ervārukaṃ sakarkāru sampakvaṃ kaphavātakṛt |
                        <caesura/>
                         sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalam ||219|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.220"> sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ
                        kaphāpaham | bhedanaṃ dīpanaṃ hṛdyamānāhāṣṭhīlanullaghu ||220|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.221">
                        pippalīmaricaśṛṅgaverārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstṛṇasugandhaka-
                        kāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā-
                        varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni ||221|| </l>

                    <pb facs="315" n="231a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.222"> kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||222|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.223"> teṣāṃ gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā
                        |
                        <caesura/>
                         śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī ||223|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.224"> svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṃ kaphavātajit ||224|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.225"> nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ ca vīryato maricaṃ sitam
                        |
                        <caesura/>
                         guṇavanmaricebhyaś ca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ ||225|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.226"> nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭu |
                        <caesura/>
                         vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ laghu dīpanam ||226|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.227"> kaphānilaharaṃ svaryaṃ vibandhānāhaśūlanut |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdrakaṃ smṛtam ||227|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.228"> laghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut ||228|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.229"> tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke rucyaṃ
                        pittāgnivardhanam |
                        <caesura/>
                         kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam ||229|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.230"> kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
                        <caesura/>
                         bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||230|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.231"> ārdrā kustumbarī kuryāt
                        svādusaugandhyahṛdyatām |
                        <caesura/>
                         sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī ||231|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.232"> doṣaghnī kaṭukā kiñcit tiktā srotoviśodhanī
                        <caesura/>
                         jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||232|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.233"> surābhir dīpano rucyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||233||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.234ab"> pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ
                        samudāhṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.234cd"> tadvat tu sumukho jñeyo viśeṣād garanāśanaḥ
                        ||234|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.235"> kaphaghnā laghavo rūkṣāstīkṣṇoṣṇāḥ
                        pittavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭupākarasāś caiva surasārjakabhūstṛṇāḥ ||235|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.236"> madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ
                        kaṇṭhaśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ ||236||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.237"> kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ śigrustikto 'tha
                        picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         madhuśigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||237|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.238"> vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         tridoṣaṃ sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca ||238|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.239"> citrakastilaparṇī ca kaphaśophahare laghū |
                        <caesura/>
                         varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām ||239|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.240"> kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
                        <caesura/>
                         sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||240|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.241"> mahat tad guru viṣṭambhi tīkṣṇamāmaṃ
                        tridoṣakṛt |
                        <caesura/>
                         tad eva snehasiddhaṃ tu pittanut kaphavātajit ||241|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.242"> tridoṣaśamanaṃ śuṣkaṃ viṣadoṣaharaṃ laghu |
                        <caesura/>
                        <pb facs="316" n="232a"/> viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra                         mūlakāt ||242|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.243"> puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva
                        yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu
                        ||243|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.244"> snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ
                        saraḥ svādurasaś ca balyaḥ |
                        <caesura/>
                         vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
                        ||244|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.245">
                        hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān |
                        <caesura/>
                         durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti
                        ||245||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.246"> nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo
                        gururnātikaphāvahaś ca |
                        <caesura/>
                         balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñcit palāṇḍuragniṃ ca vivardhayet tu
                        ||246||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.247"> snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo 'tha
                        medhākaphapuṣṭidaś ca |
                        <caesura/>
                         svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ
                        ||247||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.248"> kalāyaśākaṃ pittaghnaṃ kaphaghnaṃ vātalaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat ||248|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.249">
                        cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī-
                        vṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatiprasavaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni
                        ||249|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.250"> kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.251"> laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ
                        hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuro grāhī cuccūs teṣāṃ tridoṣahā ||251|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.252"> cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā |
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.253"> kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ pallavāḥ smṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.254">
                        punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni ||254|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.255"> uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca |
                        <caesura/>
                         teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam ||255|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.256">
                        taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni ||256|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.257ab">                         <pb facs="317" n="233a"/> sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.257cd"> mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi ca
                        ||257|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.258"> madhuro rasapākābhyāṃ raktapittamadāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ śītatamo rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ ||258|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.259"> svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā |
                        <caesura/>
                         upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā ||259|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.260"> kaṭurvipāke kṛmihā medhāgnibalavardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ ||260|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.261"> cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat |
                        <caesura/>
                         vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā |
                        <caesura/>
                         śākamāśvabalaṃ rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam ||261|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.262">
                        maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā-
                        kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikāphala-
                        paṭolavārtākakāravellakakaṭukikākebu(mbu)korubūkaparpaṭakakirātatikta-
                        karkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni
                        ||262|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.263"> raktapittaharāṇy āhur hṛdyāni sulaghūni ca |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||263|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.264"> kaṣāyā tu hitā pitte svādupākarasā himā |
                        <caesura/>
                         laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvadgojihvikā matā ||264||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.265"> avidāhī tridoṣaghnaḥ saṅgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
                        <caesura/>
                         avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||265|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.266"> īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajam
                        |
                        <caesura/>
                         nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyās tu tadvidham ||266||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.267"> kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni kaphavātaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||267||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.268"> kaphapittaharaṃ vraṇyam uṣṇaṃ tiktamavātalam
                        |
                        <caesura/>
                         paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam ||268||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.269"> kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam |
                        <caesura/>
                         tadvat karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakam eva ca ||269|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.270"> āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ |
                        <caesura/>
                         kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||270|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.271"> kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāḍa(ṭa)yoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam ||271|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.272"> dīpanaṃ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ kaṭu |
                        <caesura/>
                         kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣamuṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu ||272|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.273"> vātalaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhuraṃ ca
                        tat |
                        <caesura/>
                         grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā |
                        <caesura/>
                         uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī ||273||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.274">
                        loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ
                        ||274|| </l>

                    <pb facs="318" n="234a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.275"> svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ |
                        <caesura/>
                         lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||275|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.276"> svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā
                        <caesura/>
                         saṅgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca tadvidham ||276|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.277"> svādupākarasaṃ śākaṃ durjaraṃ harimanthajam
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyamativātalam ||277|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.278"> sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         śophaghnamuṣṇavīryaṃ ca patraṃ pūtikarañjajam ||278|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.279"> tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham ||279|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.280"> sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam |
                        <caesura/>
                         vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam ||280|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.281"> atha puṣpavargaḥ |
                        <caesura/>
                         kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni
                        raktapittaharāṇi ca; vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni
                        kṣayakāsāpahāni ca ||281|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.282"> āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate
                        ||282|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.283"> karīrakusumāni kaṭuvipākāni vātaharāṇi
                        sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||283|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.284"> raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca |
                        <caesura/>
                         kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.285"> satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ
                        pittakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam |
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.286"> sindhuvāraṃ vijānīyāddhimaṃ pittavināśanam
                        <caesura/>
                         mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.287"> sugandhi viśadaṃ hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca |
                        <caesura/>
                         śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvac ca kuṅkumam ||287|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.288"> campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ
                        kaphanāśanam |
                        <caesura/>
                         kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam ||288|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.289ab"> yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ
                        tathā</l>

                    <pb facs="319" n="235a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.289cd"> madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ca
                        ||289|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.290"> kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni
                        kaphakarāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||290|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.291"> kṣavakaṃ kṛmilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchalam
                        |
                        <caesura/>
                         visyandi vātalaṃ nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat ||291|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.292"> veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.293"> udbhidāni palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni |
                        tatra palālajātaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣaṃ doṣapraśamanaṃ ca
                        | ikṣujaṃ madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalaṃ ca |
                        tadvadevoṣṇaṃ kārīṣaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca, (veṇujātaṃ kaṣāyaṃ
                        vātakopanaṃ ca,) bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ bhūmitaś cāsyānurasaḥ
                        ||293|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.294"> piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni
                        sarvadoṣaprakopaṇāni ||294|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.295"> viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarve vaṭakā vātakopanāḥ
                        <caesura/>
                         siṇḍākī vātalā sārdrā ruciṣyā'naladīpanī ||295|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.296abcd"> viḍbhedi guru rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭambhi
                        durjaram |
                        <caesura/>
                         sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākamudāhṛtam |</l>


                    <l xml:id="SS.1.46.296ef"> puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ kandāś ca
                        guravaḥ kramāt ||296|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.297"> karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭamadeśajam |
                        <caesura/>
                         varjayet patraśākaṃ tad yad akālavirohi ca ||297||
                        <caesura/>
                         iti śākavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.298"> atha kandavargaḥ |
                        <caesura/>
                         kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ-
                        vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka-
                        hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni
                        ||298|| </l>

                    <pb facs="320" n="236a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.299"> raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
                        <caesura/>
                         gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.300"> madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo
                        'timūtralaḥ |
                        <caesura/>
                         vidārīkando balyaś ca pittavātaharaś ca saḥ ||300|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.301"> vātapittaharī vṛṣyā svādutiktā śatāvarī |
                        <caesura/>
                         mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.302"> grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā rasāyanī |
                        <caesura/>
                         kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.303"> avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.304"> gurū viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau |
                        <caesura/>
                         piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.305"> surendrakandaḥ śleṣmaghno vipāke kaṭu
                        pittakṛt
                        <caesura/>
                         veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.306"> sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā
                        īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino guravaḥ kaphavātalāḥ
                        pittaharāś ca ||306|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.307"> māna(ṇa)kaṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi
                        prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         sthūlakandas tu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.308"> kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.309"> vārāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ |
                        <caesura/>
                         mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.310"> tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ
                        mastakamajjānaḥ ||310|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.311"> svādupākarasānāhū raktapittaharāṃs tathā |
                        <caesura/>
                         śukralānanilaghnāṃś ca kaphavṛddhikarān api ||311|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.312"> bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ
                        krimibhakṣitam |
                        <caesura/>
                         kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati ||312|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.313"> atha lavaṇavargaḥ |
                        <caesura/>
                         atha lavaṇāni-
                        saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni
                        yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni
                        yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||313|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.314"> cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
                        laghvagnidīpanam |
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnam uttamam ||314|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.315"> sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca |
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śūlaghnaṃ nātipittalam ||315|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.316"> sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ śūlahṛdroganāśanam |
                        <caesura/>
                         rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||316|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.317"> laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu
                        |
                        <caesura/>
                         gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||317|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.318"> romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ vyavāyi kaṭupāki ca |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ laghu visyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam ||318|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.319"> laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam
                        |
                        <caesura/>
                         satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāllavaṇamaudbhidam ||319|| </l>

                    <pb facs="321" n="237a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.320"> kaphavātakrimighnaṃ ca lekhanaṃ pittakopanam
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam ||320|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.321"> ūṣasūtaṃ vālukailaṃ śailamūlākarodbhavam |
                        <caesura/>
                         lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu cocyate ||321|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.322">
                        yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhṛtayaḥ |
                        <caesura/>
                         gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārās tu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ sarāḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.46.323"> jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau
                        |
                        <caesura/>
                         śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau ||323|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.324"> uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledī coṣakṣāro balāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         medoghnaḥ pākimaḥ kṣāras teṣāṃ bastiviśodhanaḥ ||324|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.325"> virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate ||325|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.326"> suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam
                        |
                        <caesura/>
                         doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.327"> rūpyamamlaṃ saraṃ śītaṃ sasnehaṃ pittavātanut
                        |
                        <caesura/>
                         tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.328"> satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ
                        kaphavātajit |
                        <caesura/>
                         vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.329"> kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ ca
                        lekhanam |
                        <caesura/>
                         muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.330"> cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā viṣasūdanāḥ |
                        <caesura/>
                         pavitrā dhāraṇīyāś ca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||
                        <caesura/>
                         iti lavaṇādivargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.331"> dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu
                        cānuktamihāprameyāt |
                        <caesura/>
                         āsvādato bhūtaguṇaiś ca matvā tadādiśeddravyamanalpabuddhiḥ
                        ||331|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.332"> ṣaṣṭikā yavagodhūmā lohitā ye ca śālayaḥ |
                        <caesura/>
                         mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||332||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.333"> lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ |
                        <caesura/>
                         mayūravarmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣv iha ||333|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.334"> dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam |
                        <caesura/>
                         rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||334|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.335"> satīno vāstukaścuccūcillīmūlakapotikāḥ |
                        <caesura/>
                         maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate ||335||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.336"> gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ śreṣṭhaṃ, saindhavaṃ
                        lavaṇeṣu ca |
                        <caesura/>
                         dhātrīdāḍimamamleṣu, pippalī nāgaraṃ kaṭau ||336|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.337"> tikte paṭolavārtākaṃ, madhure ghṛtamucyate |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ, pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam ||337|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.338"> śarkarekṣuvikāreṣu, pāne madhvāsavau tathā |
                        <caesura/>
                         parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ, māṃsaṃ vayasi madhyame ||338||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.339ab"> aparyuṣitamannaṃ tu saṃskṛtaṃ mātrayā
                        śubham |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.339cd"> phalaṃ paryāgataṃ, śākamaśuṣkaṃ taruṇaṃ
                        navam ||339|| </l>

                    <pb facs="322" n="238a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.340"> atha kṛtānnavargaḥ |
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram |
                        <caesura/>
                         lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||340|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.341"> vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī ||341|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.342"> kṣuttṛṭśramaglāniharī peyā vātānulomanī |
                        <caesura/>
                         vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī ||342|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.343"> pathyā syādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
                        <caesura/>
                         hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī ||343|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.344"> śākamāṃsaphalair yuktā vilepyamlā ca durjarā
                        |
                        <caesura/>
                         sikthair virahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā ||344|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.345"> vilepī bahusikthā syādyavāgūrviraladravā |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ ||345|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.346"> kaphapittakarī balyā kṛśarā'nilanāśanī |
                        <caesura/>
                        <pb facs="323" n="239a"/> dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ                         surabhiḥ samaḥ ||346|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.347"> svinnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadastvodano
                        laghuḥ |
                        <caesura/>
                         adhauto 'prasruto 'svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ ||347|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.348"> laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo
                        bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
                        <caesura/>
                         snehair māṃsaiḥ phalaiḥ kandair vidalāmlaiś ca saṃyutāḥ ||348|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.349"> guravo bṛṃhaṇā balyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
                        <caesura/>
                         susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghurhitaḥ ||349|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.350"> svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ syāt
                        snehasaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         asvinnaṃ sneharahitamapīḍitamato 'nyathā ||350|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.351"> māṃsaṃ svabhāvato vṛṣyaṃ snehanaṃ
                        balavardhanam |
                        <caesura/>
                         snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha ||351|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.352"> siddhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         tad eva gorasādānaṃ surabhidravyasaṃskṛtam ||352|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.353"> vidyātpittakaphodrekī balamāṃsāgnivardhanam |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru ||353|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.354"> rocanaṃ balamedhāgnimāṃsaujaḥśukravardhanam |
                        <caesura/>
                         tad evolluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ ||354|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.355"> pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahnau pakvamato laghu
                        |
                        <caesura/>
                         tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitam ||355|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.356"> jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit pradigdhaṃ
                        gurupākataḥ |
                        <caesura/>
                         ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam ||356|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.357"> pariśuṣkaṃ pradigdhaṃ ca śūlyaṃ
                        yaccānyadīdṛśam |
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tadvīryoṣṇaṃ pittakṛdguru ||357||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.358"> laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
                        dṛṣṭiprasādanam |
                        <caesura/>
                         anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam ||358|| </l>

                    <pb facs="324" n="240a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.359"> prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         vātapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||359|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.360"> smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām |
                        <caesura/>
                         bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānāmalparetasām ||360|</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.361"> | āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavardhanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ ||361|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.362"> prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣānmukhaśoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.363"> yanmāṃsamuddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||363|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.364"> dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkas tu paraṃ
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam ||364|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.365"> pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam |
                        <caesura/>
                         aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ ||365|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.366"> vesavāro guruḥ snigdho balyo vātarujāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇinām api ||366|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.367"> jñeyaḥ pathyatamaś caiva mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ ||367|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.368"> ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt |
                        <caesura/>
                         masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ ||368|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.369"> kaphapittāvirodhī syādvātavyādhau ca śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         mṛdvīkādāḍimair yuktaḥ sa cāpy ukto 'nilārdite ||369|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.370"> rocano dīpano hṛdyo laghupākyupadiśyate |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau ||370|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.371"> pittaghnau dīpanau hṛdyau
                        kṛmikuṣṭhajvarāpahau |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān ||371|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.372"> hanti mūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān |
                        <caesura/>
                         kulatthayūṣo 'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ ||372|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.373"> tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥkaphāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ ||373||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.374"> prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno vātapittajit |
                        <caesura/>
                        <pb facs="325" n="241a"/> mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphe                         hitaḥ ||374|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.375"> yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarvadhānyakṛtastadvadbṛṃhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ ||375|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.376"> khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau
                        |
                        <caesura/>
                         balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ ||376|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.377"> dadhyamlaḥ kaphakṛdbalyaḥ snigdho vātaharo
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||377|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.378"> khaḍāḥ khaḍayavāgvaś ca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.379"> asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukair vinā |
                        <caesura/>
                         vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam ||379|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.380"> atha gorasadhānyāmlaphalāmlair amlitaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam ||380|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.381"> dadhimastvamlasiddhas tu yūṣaḥ kāmbalikaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||381|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.382"> siṇḍākī ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         tadvac ca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca ||382|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.383"> laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||383|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.384"> rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī
                        |
                        <caesura/>
                         snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham ||384|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.385"> saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nātidravā nātisāndrā mantha ity upadiśyate ||385|| </l>

                    <pb facs="326" n="242a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.386"> manthaḥ sadyobalakaraḥ pipāsāśramanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ ||386||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.387"> śarkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
                        <caesura/>
                         drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ ||387||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.388"> vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |
                        <caesura/>
                         gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam ||388|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.389"> tad eva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam ||389|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.390"> mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam ||390||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.391"> dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ ca
                        sarvataḥ |
                        <caesura/>
                         pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||391||
                        <caesura/>
                         iti kṛtānnavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.392"> atha bhakṣyavargaḥ |
                        <caesura/>
                         vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.393"> adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.394"> vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ ||394|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.395"> adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.396"> guravo bṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjarāḥ |
                        <caesura/>
                         rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.397"> gururmṛṣṭataramaś caiva saṭṭakaḥ
                        prāṇavardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.398"> vātāpahastṛptikaro balyo viṣyanda ucyate
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyās tu sāmitāḥ ||398|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.399"> hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ
                        phenakādayaḥ |
                        <caesura/>
                         mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.400"> vesavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇā gurubṛṃhaṇāḥ
                        <caesura/>
                         pālalāḥ śleṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||400|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.401"> vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ
                        kaphapittaprakopaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.402"> vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.403"> balyā vṛṣyās tu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ |
                        <caesura/>
                         kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ ||403|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.404"> virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||404|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.405"> hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo
                        ghṛtapācitāḥ |
                        <caesura/>
                         vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||405|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.406"> vidāhinastailakṛtā guravaḥ kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.407"> phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyā balyāś ca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ ||407|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.408"> kapālāṅgārapakvās tu laghavo vātakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         supakvāstanavaś caiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ ||408|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.409"> sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ
                        <caesura/>
                         kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ ||409|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.410"> udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut
                        <caesura/>
                         dhānolumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ ||410|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.411"> śaktavo bṛṃhaṇā vṛṣyāstṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||411||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.412"> gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī saiva
                        viparyayāt |
                        <caesura/>
                         śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||412|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.413"> lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||413|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.414"> tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ |
                        r
                        <caesura/>
                         aktapittaharāś caiva dāhajvaravināśanāḥ ||414|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.415"> pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ
                        kaphavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ sakṣīrabhāvāt tu vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415|| </l>

                    <pb facs="328" n="244a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.416"> sandhānakṛtpiṣṭamāmaṃ taṇḍulaṃ kṛmimehanut |
                        <caesura/>
                         sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ ||416|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.417"> sandhānakṛnmehaharaḥ purāṇastaṇḍulaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya ca ||417|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.418"> yathākāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         anekadravyayonitvāc chāstratastān vinirdiśet ||418||
                        <caesura/>
                         iti bhakṣyavargaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.419"> ataḥ sarvānupānānyupadekṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
                        <caesura/>
                         tathāmlayoge madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam
                        ||419|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.420">
                        śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayor asānām |
                        <caesura/>
                         yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat
                        ||420|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.421"> vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya dhīrair dravyāṇi
                        bhojyāni ca tāni tāni |
                        <caesura/>
                         sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maidhyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham
                        ||421||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.422"> lokasya janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ
                        sarvarasāś ca dṛṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         saṅkṣepa eṣo 'bhihito 'nupāneṣv ataḥ paraṃ vistarato 'bhidhāsye
                        ||422|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.423"> uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate |
                        <caesura/>
                         ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā ||423||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.424"> anupānaṃ vadantyeke taile yūṣāmlakāñjikam |
                        <caesura/>
                         śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||424||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.425"> dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam ||425||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.426"> payo māṃsaraso vā'pi śālimudgādibhojinām |
                        <caesura/>
                         yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca ||426||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.427"> māṣāderanupānaṃ tu dhānyāmlaṃ dadhimas tu vā
                        |
                        <caesura/>
                         madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam ||427||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.428"> amadyapānāmudakaṃ phalāmlaṃ vā praśasyate |
                        <caesura/>
                         kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam ||428|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.429"> surā kṛśānāṃ sthūlānāmanupānaṃ madhūdakam |
                        <caesura/>
                         nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam ||429||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.430"> snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ, kaphe
                        rūkṣoṣṇamiṣyate |
                        <caesura/>
                         anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam ||430|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.431"> hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ kṣīramikṣurasas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         arkaśeluśirīṣāṇāmāsavās tu viṣārtiṣu ||431|| </l>

                    <pb facs="329" n="275a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.432"> ataḥ paraṃ tu vargāṇāmanupānaṃ pṛthak pṛthak
                        |
                        <caesura/>
                         pravakṣyāmyanupūrveṇa sarveṣām eva me śṛṇu ||432||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.433"> tatra pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ,
                        vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ, jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ ca pippalyāsavaḥ,
                        viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ, pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ,
                        guhāśayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ, prasahānāmaśvagandhāsavaḥ,
                        parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇagandhāsavaḥ, bileśayānāṃ phalāsavaḥ ,
                        ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ, anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṃ
                        śṛṅgāṭakakaśerukāsavaḥ, kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva,
                        plavānāmikṣurasāsavaḥ, nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ, sāmudrāṇāṃ
                        mātuluṅgāsavaḥ, amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ, kaṣāyāṇāṃ
                        dāḍimavetrāsavaḥ, madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ,
                        tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ, kaṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ,
                        pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṃ
                        dārvīkarīrāsavaḥ, cuccuprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṃ
                        triphalāsavaḥ, kusumbhaśākasya sa eva, maṇḍūkaparṇyādīnāṃ
                        mahāpañcamūlāsavaḥ, tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ, saindhavādīnāṃ
                        surāsava āranālaṃ ca, toyaṃ vā sarvatreti ||433|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.434"> bhavanti cātra-
                        <caesura/>
                         sarveṣām anupānānāṃ māhendraṃ toyam uttamam
                        <caesura/>
                         sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate ||434|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.435"> uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam
                        <caesura/>
                         doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā ||435|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.436"> yathoktenānupānena sukhamannaṃ prajīryati |
                        <caesura/>
                         rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṅghātabhedanam ||436|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.437"> tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukham
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param ||437|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.438"> balyaṃ varṇakaraṃ samyaganupānaṃ sadocyate |
                        <caesura/>
                        <pb facs="330" n="246a"/> tad ādau karśayetpītaṃ                         sthāpayenmadhyasevitam ||438||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.439"> paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmād vīkṣya
                        prayojayet |
                        <caesura/>
                         sthiratāṃ gatamalkinnamannamadravapāyinām ||439|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.440"> bhavatyābādhajananamanupānamataḥ pibet |
                        <caesura/>
                         na pibecchvāsakāsārto roge cāpy ūrdhvajatruge ||440|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.441"> kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya copahataḥ svaraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet ||441|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.442"> pradūṣyāmāśayaṃ taddhi tasya kaṇṭhorasi
                        sthitam |
                        <caesura/>
                         syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayed bahūn ||442|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.443"> gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate |
                        <caesura/>
                         tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottaram ||443|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.444"> mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ |
                        <caesura/>
                         jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate ||444|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.445"> balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         karmanity āś ca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate ||445||
                        <caesura/>
                         ity anupānavargaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.446"> athāhāravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu
                        <caesura/>
                         āptāsthitamasaṅkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam ||446|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.447"> tatrāptair guṇasampannaṃ bhakṣyamannaṃ
                        susaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         śucau deśe susaṅguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak ||447|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.448"> viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ
                        vyajanodakaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhair mantrair hataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet ||448|| </l>

                    <pb facs="331" n="247a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.449"> vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnāmāhārasyopakalpanām
                        |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ, peyā deyā tu rājate ||449|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.450"> phalāni sarvabhakṣyāṃś ca pradadyādvai daleṣu
                        tu |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet ||450|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.451"> pradravāṇi rasāṃś caivaṃ rājateṣūpahārayet |
                        <caesura/>
                         kaṭvarāṇi khaḍāṃś caiva sarvāñchaileṣu dāpayet ||451|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.452"> dadyāt tāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pānīyaṃ, pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet ||452|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.453"> kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca |
                        <caesura/>
                         dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān ||453|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.454"> purastādvimale pātre suvistīrṇe manorame |
                        <caesura/>
                         sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtān ||454|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.455"> phalāni sarvabhakṣyāṃś ca pariśuṣkāṇi yāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||455|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.456"> pradravāṇi rasāṃś caiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         khaḍān yūṣāṃś ca peyāṃś ca savye pārśve pradāpayet ||456|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.457"> sarvān guḍavikārāṃś ca rāgaṣāḍavasaṭṭakān |
                        <caesura/>
                         purastāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhyataḥ ||457|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.458"> evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām |
                        <caesura/>
                         bhoktāraṃ vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||458|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.459"> sugandhapuṣparacite same deśe ca bhojayet
                        <caesura/>
                         viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyair iṣṭai rasādibhiḥ ||459|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.460"> manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ
                        hitam
                        <caesura/>
                         pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye 'mlalavaṇau rasau ||460|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.461"> paścāc cheṣān rasān vaidyo bhojaneṣv
                        avacārayet |
                        <caesura/>
                         ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān ||461|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.462"> tataḥ peyāṃstato bhojyān
                        bhakṣyāṃścitrāṃstataḥ param |
                        <caesura/>
                         ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt, kecid āhur viparyayam ||462|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.463"> ādāv ante ca madhye ca bhojanasya tu śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām ||463|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.464"> mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni ca |
                        <caesura/>
                         pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana ||464|| </l>

                    <pb facs="332" n="248a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.465"> sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho 'nnatatparaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaram ||465|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.466"> bubhukṣito 'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ
                        <caesura/>
                         kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate ||466||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.467"> laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ
                        balavahnidam |
                        <caesura/>
                         kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram ||467||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.468"> sukhaṃ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca
                        <caesura/>
                         atīvāyatayāmās tu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ ||468|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.469"> teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhuñjīta prātareva tu
                        |
                        <caesura/>
                         yeṣu cāpi bhaveyuś ca divasā bhṛśamāyatāḥ ||469|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.470"> teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate |
                        <caesura/>
                         rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||470||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.471"> kṛtvā samamahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam
                        <caesura/>
                         nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā ||471|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.472"> aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre hy alaghau
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati ||472|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.473"> atītakālaṃ bhuñjāno vāyunopahate 'nale |
                        <caesura/>
                         kṛcchrādvipacyatebhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati ||473||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.474ab"> hīnamātramasantoṣaṃ karoti ca balakṣayam
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.1.46.474cd"> ālasyagauravāṭopasādāṃś ca kurute 'dhikam
                        ||474|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.475"> tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair etair
                        vivarjitam |
                        <caesura/>
                         yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanam ||475|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.476"> vibhajya doṣakālādīn kālayor ubhayor api |
                        <caesura/>
                        <pb facs="333" n="249a"/> acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ                         pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||476||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.477"> dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ vivarjayet
                        |
                        <caesura/>
                         cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||477|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.478"> aśāntam upadagdhaṃ ca tathā svādu na lakṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         yadyat svādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram ||478|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.479"> prakṣālayed adbhir āsyaṃ bhuñjānasya
                        muhurmuhuḥ |
                        <caesura/>
                         viśuddhe rasane tasya rocate 'nnamapūrvavat ||479||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.480"> svādunā tasya rasanaṃ prathamenātitarpitam |
                        <caesura/>
                         na tathā svādayed anyattasmāt prakṣālyamantarā ||480|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.481"> saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ
                        sukham |
                        <caesura/>
                         svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam ||481|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.482"> bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyastat svādu
                        bhojanam
                        <caesura/>
                         aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaś cāntarā pibet ||482|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.483"> dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kuryād anirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām ||483|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.484"> jīrṇe 'nne vardhate vāyur vidagdhe pittam eva
                        tu |
                        <caesura/>
                         bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṃ kapham ||484|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.485"> dhūmenāpohya hṛdyair vā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ ||485||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.486"> phalaiḥ kaṭukaṣāyair vā mukhavaiśadyakārakaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||486|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.487"> bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet ||487|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.488"> śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṃś ca manasaḥ
                        priyān |
                        <caesura/>
                         bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati ||488|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.489"> śabdarūparasā gandhāḥ sparśāś cāpi jugupsitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         aśucyannaṃ tathā bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet ||489|| </l>

                    <pb facs="334" n="250a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.490"> śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necchedvā'pi
                        dravottaram |
                        <caesura/>
                         nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam ||490|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.491"> na caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana |
                        <caesura/>
                         śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na samācaret ||491|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.492"> ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādrasān sadā
                        <caesura/>
                         prāgbhukte tvavivikte 'gnau dvirannaṃ na samācaret ||492|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.493"> pūrvabhukte vidagdhe 'nne bhuñjāno hanti
                        pāvakam |
                        <caesura/>
                         mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dravyataś ca yaḥ ||493|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.494"> piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā
                        bubhukṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati
                        <caesura/>
                         peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram ||494|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.495"> gurūṇāmardhasauhity aṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         dravottaro dravaś cāpi na mātrāgururiṣyate ||495|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.496"> dravāḍhyam api śuṣkaṃ tu samyagevopapadyate
                        <caesura/>
                         viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati ||496|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.497"> piṇḍīkṛtamasaṅklinnaṃ vidāham upagacchati
                        <caesura/>
                         srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati ||497|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.498"> vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate
                        <caesura/>
                         śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet ||498|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.499"> āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ
                        kaphapittānilaistribhiḥ |
                        <caesura/>
                         ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||499|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.500"> atyambupānādviṣamāśanādvā sandhāraṇāt
                        svapnaviparyayāc ca |
                        <caesura/>
                        <pb facs="335" n="256a"/> kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ    
                    na pākaṃ bhajate narasya ||500|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.501"> īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena
                        śugdainyanipīḍitena |
                        <caesura/>
                         pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti ||501|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.502"> mādhuryamannaṃ gatamāmasañjñaṃ
                        vidagdhasañjñaṃ gatamamlabhāvam |
                        <caesura/>
                         kiñcidvipakvaṃ, bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam
                        ||502|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.503"> udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate
                        hṛdgurutā ca yasya |
                        <caesura/>
                         rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadanty ajīrṇam
                        ||503|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.504"> mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ
                        bhramaḥ |
                        <caesura/>
                         upadravā bhavanty ete maraṇaṃ cāpy ajīrṇataḥ ||504|| </l>

                      <l xml:id="SS.1.46.505"> tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ, vidagdhe vamanaṃ
                        hitam |
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ, rasaśeṣe śayīta ca ||505|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.506"> vāmayed āśu taṃ tasmād uṣṇena lavaṇāmbunā |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet ||506|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.507"> laghukāyamataś cainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret
                        |
                        <caesura/>
                         yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||507||</l>

                    <l xml:id="SS.1.46.508"> hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam ||508|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.509"> ajīrṇe bhujyate yat tu tadadhyaśanamucyate |
                        <caesura/>
                         trayametannihanty āśu bahūnvyādhīnkaroti vā ||509|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.510"> annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā
                        vai paripākameti |
                        <caesura/>
                         taddhyasya śaity ena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt
                        ||510|| </l>

                    <pb facs="336" n="252a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.511"> vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta
                        hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya |
                        <caesura/>
                         drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ
                        labheta ||511|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.512"> bhaved ajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya
                        jantorbalino 'nnakāle |
                        <caesura/>
                         prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī
                        ||512|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.513"> svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na
                        tejaḥpathamāvṛṇoti | bhavatyajīrṇe 'pi tadā bubhukṣā yā
                        mandabuddhiṃ viṣavannihanti ||513|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.514"> ata urdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram
                        |
                        <caesura/>
                         karmabhis tv anumīyante nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.515"> hlādanaḥ stambhanaḥ śīto
                        mūrcchātṛṭsvedadāhajit |
                        <caesura/>
                         uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaś ca viśeṣataḥ ||515|| </l>

                    <pb facs="336" n="251b"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.516"> snehamārdavakṛt snigdho balavarṇakaras tathā
                        |
                        <caesura/>
                         rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ ||516|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.517"> picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         viśado viparīto 'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ ||517|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.518"> dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇo, mṛduranyathā |
                        <caesura/>
                         sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.519ab"> laghustadviparītaḥ syāl lekhano ropaṇas
                        tathā |</l>
                    <l xml:id="SS.1.46.519cd"> daśādyāḥ karmataḥ proktās teṣāṃ
                        karmaviśeṣaṇaiḥ ||519|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.520ab"> daśaivānyān pravakṣyāmi dravādīṃstānnibodha
                        me |</l>
                    <l xml:id="SS.1.46.520cd"> dravaḥ prakledanaḥ, sāndraḥ sthūlaḥ
                        syādbandhakārakaḥ ||520|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.521"> ślakṣṇaḥ picchilavajjñeyaḥ karkaśo viśado
                        yathā |
                        <caesura/>
                         sukhānubandhī sūkṣmaś ca sugandho rocano mṛduḥ ||521|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.522"> durgandho viparīto 'smāddhṛllāsārucikārakaḥ |
                        <caesura/>
                         saro 'nulomanaḥ prokto, mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||522|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.523"> vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya pākāya kalpate
                        |
                        <caesura/>
                         vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet ||523|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.524"> āśukārī tathā''śutvād dhāvaty ambhasi
                        tailavat |
                        <caesura/>
                         sūkṣmas tu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsv anusaraḥ smṛtaḥ ||524|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.525"> guṇā viṃśatirity evaṃ yathāvat parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="337" n="253a"/> sampravakṣyāmy ataś cordhvam                         āhāragatiniś cayam ||525|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.526"> pañcabhūtātmake dehe hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayet ||526|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.527"> avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ, pavanaṃ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet ||527|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.528"> viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ |
                        <caesura/>
                         sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet ||528|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.529"> kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ
                        syānnakharoma ca |
                        <caesura/>
                         netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||529|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.530"> divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat |
                        <caesura/>
                         annamaklinnadhātutvād ajīrṇe 'pi hitaṃ niśi ||530|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.531"> hṛdi sammīlite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         klinnavisrastadhātutvād ajīrṇe na hitaṃ divā ||531|| </l>

                    <pb facs="338" n="257a"/>

                    <l xml:id="SS.1.46.532"> imaṃ vidhiṃ yo 'numataṃ
                        mahāmunernṛparṣimukhyasya paṭheddhi yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ
                        ||532|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.46.trailer"> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||46|| </l>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
