﻿<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based
                    on the Nepalese MSS</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>The Suśruta Project</authority>
                <idno>SS.sū.2020-11</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">Dominik
                                Wujastyk</ref> under a Creative Commons
                            Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free <list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <address>
                    <name>University of Alberta.</name>
                </address>
                <authority>
                    <name>The Suśruta Project</name></authority>
                <date>2020-2024</date>
                <pubPlace>The University of Alberta. <note xml:lang="en">The Suśruta
                        Project. The vulgate edition of 1938 was used for the collation of
                        this sthāna</note>
                </pubPlace>
                <publisher>The Suśruta Project.<ptr
target="http://sushrutaproject.github.io"/>
                </publisher>

            </publicationStmt>


            <sourceDesc>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">NE</idno>
                    </msIdentifier>

                </msDesc>

                <listWit>
                    <witness xml:id="MN">The <title>Mādhavanidāna</title>, <abbr
                            type="siglum">MN</abbr>
                        <idno type="siglum">Mādhavanidāna</idno></witness>

                    <witness xml:id="NAK_1-1146">MS Kathmandu NAK 1-1146 <abbr
                            type="siglum">1-1146</abbr>
                        <idno type="siglum">MS NAK 1-1146</idno> A paper manuscript in
                        Devanāgarī. 67 ff. Filmed as reel no A 224-9. Covers 1.8.3 -
                        1.44.24 of the Sūtrasthāna. </witness>
                </listWit>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>


        <!--     <xenoData>
            <stemma format="nexml">
                <nex:nexml generator="SplitsTree6" version="0.9"
                    xmlns:nex="http://www.nexml.org/2009" xmlns="http://www.nexml.org/2009"
                    xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance"
                    xmlns:sp5="https://github.com/danielhuson/splitstree6">
                    <otus id="otus1" label="TaxaBlock">
                        <otu id="otu1" label="H"/>
                        <otu id="otu2" label="K"/>
                        <otu id="otu3" label="N"/>
                    </otus>
                    <trees otus="otus1" id="trees1" label="TreesBlock">
                        <tree id="tree1" label="tree1" xsi:type="nex:FloatTree">
                            <node id="n1" label="H" root="true"/>
                            <node id="n2" label="K" otu="otu2"/>
                            <node id="n3" label="N" otu="otu3"/>
                            <node id="n4"/>
                            <edge source="n4" target="n2" id="e1" length="0.0046311914920806885"/>
                            <edge source="n4" target="n3" id="e2" length="0.015896709635853767"/>
                            <edge source="n1" target="n4" id="e3" length="0.0057309819385409355"/>
                        </tree>
                    </trees>
                </nex:nexml>
            </stemma>
        </xenoData>-->


        <revisionDesc>
            <change when="2020-11-04" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
            <change when="2023-11-04" who="Dominik Wujastyk"> added 1.41, based on MS
                N</change>
            <change when="2023-06-26" who="Dominik Wujastyk">Separated the file into two
                parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva</change>
            <change when="2023-10-25" who="Dominik Wujastyk">Added all remaining adhyāyas
                from K (from H for 19 and 20) and stripped out transcription codes to make
                draft provisional edition files.</change>
            <change when="2024-02-05" who="Lisa Brooks">The numbering and text of SS.1.13
                are collated against the 1938 edition, not the 1931 edition.</change>
            <change when="2024-06-24" who="Deepro Chakraborty">Finalized the edition of
                SS.1.8</change>
            <change when="2024-03-27" who="Dominik Wujastyk">Completed a major overhaul
                ("meta-edit") of the all Sūtrasthāna files. I checked all passages and
                made sure that xml:id tags matched correctly across all files, unifying
                and separating text-portions as needed. I separated words ad hoc. I
                corrected readings and checked against the MSS in many cases, but again ad
                hoc. There is much remaining to be done, but the Sūtrasthāna is now in a
                coherent format at the macro scale.</change>
            <change when="2025-09-10" who="Deepro Chakraborty">Corrections in
                1.12</change>
            <change when="2025-09-16" who="Deepro Chakraborty">Rearranged xml ids, made
                other corrections and added the missing part in 1.12</change>
            <change when="2025-11-02" who="Deepro Chakraborty">Minor corrections in
                1.12</change>
            <change when="2025-11-11" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in
                1.13.1-12</change>
            <change when="2025-11-13" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in
                1.13</change>
            <change when="2025-12-02" who="Deepro Chakraborty">splitting 1.13.22</change>
            <change when="2026-01-05" who="Deepro Chakraborty">Removed extra splitting of
                lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file
                with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email.</change>
            <change when="2026-03-31" who="Deepro Chakraborty">Added xml:id="SS.1.27.18-19
                and updated its reading</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2026-04-04">Completed the addition of
                verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription
                of all three manuscripts, K, N, and H</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>


    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva" type="edition">
        <body>

            <div n="1" type="sthāna">

                <head xml:lang="en">[Sūtrasthāna 1-31]</head>

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 1]</head>

                    <l xml:id="SS.1.1.0">
                        <g ref="#newa-siddhi"/> namaḥ kamalahastāya ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.3</label>
                        <caesura/>
                         atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ
                        kāśirājaṃ divodāsam<anchor n="SS.1.1.3-n1"/> aupadhenava<pc
                            > </pc>vaitaraṇaurabhra<pc> </pc>puṣkalāvata<pc
                            > </pc>karavīra<pc> </pc>gopurarakṣita<pc
                            > </pc>bhoja<pc> </pc>suśruta<pc> </pc>prabhṛtaya ūcuḥ |</l>

                    <ab corresp="#SS.1.1.3" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.3-n1">The scribe of the
                                earliest MS, K, added the name
                                    <foreign>dhanvantari</foreign> in the margin; the
                                scribe of N did not have the name; the scribe of H
                                included it in the text.</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.1.1.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.4</label>
                        <caesura/>
                         bhagavañ śārīramānasāgantubhir vyādhibhir
                        vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān anāthavad viceṣṭamānān
                        vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat |</l>


                    <l xml:id="SS.1.1.4b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.4b</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham
                        āyurvedaṃ icchāma upadiśyamānam | atrāyattam aihikam āmuṣmikañ ca
                        śreyas tad bhagavantam upasannāḥ smaḥ śiṣyatveneti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.5</label>
                        <caesura/>
                         tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca
                        bhavanto vatsāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.6</label>
                        <caesura/>
                         iha khalv āyurvedo nāma yad upāṅgam atharvavedasyoktam
                        anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca
                        kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo
                        'ṣṭadhā praṇītavān | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.7</label>
                        <caesura/>
                         tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam
                        agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.1a</label>
                        <caesura/>
                         tatra śalyan nāma
                        vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
                        yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair
                        iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.2</label>
                        <caesura/>
                         śālākyatantran nāmorddhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ
                        śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām
                        upaśamakaraṇārtham |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.3</label>
                        <caesura/>
                         kāyacikītsā nāma sarvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām
                        upaśamakaraṇārthaṃ
                        jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.4</label>
                        <caesura/>
                         bhūtavidyā nāma
                        devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
                        śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.5</label>
                        <caesura/>
                         kaumārabhṛtyan nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
                        duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārtham
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.6</label>
                        <caesura/>
                         agadatantran nāma sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
                        vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.7</label>
                        <caesura/>
                         rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ
                        vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.8.8</label>
                        <caesura/>
                         vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ
                        śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.9</label>
                        <caesura/>
                         evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate | atra kasmai kiṃ varṇyatām
                        iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.10</label>
                        <caesura/>
                         ta ūcur asmākaṃ sarvam eva śalyajñānam alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān
                        iti |<anchor n="SS.1.1.10-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.1.10" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.10-n1">We follow the
                                reading of MSS H and N, pace Harimoto 2013, in spite of
                                the fact that <foreign>alaṃkṛ[tvā]</foreign> is a marginal
                                addition in K. K is badly damaged at this point, so it is
                                not completely clear what happend to the manuscript,
                                although it does look as if the word was not included in
                                the text and was added by a different hand. But H is
                                usually a faithful witness to the same text as K, and in
                                this case even N concurs. The use of
                                    <foreign>alaṅkṛtvā</foreign> in the sense "make
                                accessible" is slightly unusual and probably explains the
                                later banalization to <foreign>mūla</foreign>. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.1.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.11</label>
                        <caesura/>
                         sa uvācaivam astv iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.12</label>
                        <caesura/>
                         ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya
                        suśruto bhagavantaṃ prakṣyati | asyopadiśyamānaṃ vayam apy
                        upadhārayiṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.13</label>
                        <caesura/>
                         sa uvācaivam astv iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.14-15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.14-15</label>
                        <caesura/>
                         iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ
                        svastharakṣaṇañ cāyur asmin vidanty anena vāyur vidyata ity
                        āyurvedaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.16</label>
                        <caesura/>
                         tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham ucyamānam
                        upadhārayadhvam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.17</label>
                        <caesura/>
                         etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg abhihitatvād
                        vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca | śrūyate hi
                        yathā purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam iti | </l>



                    <l xml:id="SS.1.1.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.18</label>
                        <caesura/>
                         aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam āśu kriyākaraṇād
                        yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.19</label>
                        <caesura/>
                         tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.20</label>
                        <caesura/>
                         tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage tasmād aśvināv
                        aśvibhyām indra indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ
                        prajāhitahetoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |<anchor n="SS.1.1.21-n1"/>
                        <caesura/>
                         ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gāṃ bhūya
                        ihopadeṣṭuṃ | </l>

                    <ab corresp="#SS.1.1.21" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.21-n1">The Nepalese
                                witnesses commonly use the abbreviation
                                    "<foreign>bha</foreign>" for "<foreign>bhavati
                                    cātra</foreign>", introducing the next verse.</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.1.1.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.22</label>
                        <caesura/>
                         tatrāsmiñ śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate
                        | tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ | kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hi
                            dvividhaḥ<anchor n="SS.1.1.22-n1"/> sthāvaro jaṅgamaś ca |
                        dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā |
                        tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥ |
                        tasmin puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat | tasmāt puruṣo
                        'dhiṣṭhānaṃ | </l>


                    <ab corresp="#SS.1.1.22" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.22-n1">The reading of
                                    <foreign>dvividhan</foreign> might be a corruption of
                                    <foreign>dvividhas</foreign>, which is a permitted
                                sandhi.</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.1.1.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.23</label>
                        <caesura/>
                         tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.24</label>
                        <caesura/>
                         te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.25.1</label>
                        <caesura/>
                         teṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.25.2</label>
                        <caesura/>
                         śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.3"> mānasās tu
                        krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
                        icchādveṣanimittāḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.1.1.25.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.25.4</label>
                        <caesura/>
                         svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.26</label>
                        <caesura/>
                         ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.27</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā
                        nigrahahetavo bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.28</label>
                        <caesura/>
                         prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca | sa ṣaṭsu raseṣv
                        āyattaḥ | rasāḥ punar dravyāśrayinaḥ | dravyāṇi punar oṣadhyaḥ |
                        tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.29</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti
                        | tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ |
                        phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ | pratānavatyo vīrudha iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.30</label>
                        <caesura/>
                         jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā
                        iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās
                        tv aṇḍajāḥ | kṛmi<pc> </pc>kuntha<pc> </pc>pipīlikā<pc
                            > </pc>prabhṛtayaḥ<anchor n="SS.1.1.30-n1"/> saṃsvedajāḥ |
                        indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ | </l>

                    <ab type="apparatus" corresp="#SS.1.1.30">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.30-n1"
                                    ><foreign>kuṭṭha</foreign> is Prākṛta for "skin
                                disease, leprosy," but this sense does not fit this
                                passage; the word here must refer to an insect or similar
                                creature. In our MSS, <foreign>kuṭṭha</foreign> appears to
                                be a transmitted form, possibly Sanskritized to
                                    <foreign>kuṣṭha</foreign> by the scribe of MS H. It is
                                not obvious how it could be a scribal error for the
                                Vulgate's "<foreign>kīṭa</foreign>." We read with
                                K.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.1.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.31</label>
                        <caesura/>
                         tatra sthāvarebhyas
                        tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ
                        prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.32</label>
                        <caesura/>
                         pārthivas tu suvarṇarajatādayaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.33</label>
                        <caesura/>
                         kālakṛtās tu pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu
                        samplavāḥ | kālaviśeṣās tu
                        nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.34</label>
                        <caesura/>
                         svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo
                        bhavanti | prayojanavantaś ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.35"> bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.35x</label>
                        <caesura/>
                         śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
                        <caesura/>
                         prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.36</label>
                        <caesura/>
                         āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
                        <caesura/>
                         manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.37</label>
                        <caesura/>
                         śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
                        <caesura/>
                         mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||<anchor
                            n="SS.1.1.37-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.1.37" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.1.37-n1"> Note the good
                                example of the inconsistent use by the scribe of witness H
                                of anusvāra in 37ab (<foreign xml:lang="sa">°n
                                    tu</foreign>) vs 37cd (<foreign xml:lang="sa">°ṃ
                                    tu</foreign>).</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.1.1.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.38</label>
                        <caesura/>
                         evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena
                        catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | tatra puruṣagrahaṇāt
                        tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca
                        tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrahaṇād
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva
                        vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād
                        dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni
                        cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva
                        eva kriyākālādeśaḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.1.1.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.39</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra
                        <caesura/>
                         bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakītam |
                        <caesura/>
                         saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.40</label>
                        <caesura/>
                         tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti | tatra
                        ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśād vibhajya uttare
                        vakṣyāmaḥ | </l>



                    <l xml:id="SS.1.1.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.1.41</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
                        <caesura/>
                         paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
                        <caesura/>
                         sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
                        <caesura/>
                         asukṣaye śakrasalokatām iyād iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.trailer">|| 1 ||</l>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 2]</head>


                    <l xml:id="SS.1.2.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.2.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.3</label>
                        <caesura/>
                         brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvaya<pc
                            > </pc>vayaḥ<pc> </pc>śaurya<pc> </pc>śaucācāra<pc
                            > </pc>vinaya<pc> </pc>śakti<pc> </pc>bala<pc
                            > </pc>medhā<pc> </pc>dhṛti<pc> </pc>smṛti<pc
                            > </pc>pratipattiyuktaṃ<anchor n="SS.1.2.3-n1"/>
                            tanu<pc> </pc>jihvauṣṭha<pc> </pc>dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
                        prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi
                        guṇavān tasmai deyam ato|| viparītaguṇaṃ nopanayet | </l>


                    <ab corresp="#SS.1.2.3" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.2.3-n1"> Emending <foreign
                                    xml:lang="sa">anvaya</foreign> against the Nepalese
                                MSS is required to make syntactic sense of the passage.
                                Dr. P. Maas pointed out the parallel with the mention of
                                    <foreign>kula</foreign> ``family'' as one of the
                                qualifiers for a student, in
                                    <foreign>Carakasaṃhitā</foreign> 3.8.8. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.2.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.4</label>
                        <caesura/>
                         śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke |
                        upanayanīyan tu brāhmaṇam praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
                        praśastāyān diśi śucau deśe gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya
                        darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpair dhūpair janvair bhankais ca
                        pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir
                        dārvīhaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam
                        ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃṅ kārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.5</label>
                        <caesura/>
                         brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasyā vaiśyo vaisyasyaiva | </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.6</label>
                        <caesura/>
                         tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt |
                            kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsarya<pc
                            > </pc>pārūṣya<pc> </pc>paiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni hitvā
                        kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā
                        satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ |
                        mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
                        matpriyahiteṣu varttitavyam ato 'nyathā varttamānasyādharmmo
                        bhavaty aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt | </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.7</label>
                        <caesura/>
                         aham vā tvayi samyag varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva
                        nāsaubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.7.a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.7.a</label>
                        <caesura/>
                         yasmād arogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante | </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.8</label>
                        <caesura/>
                         tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām
                        ātmabāndhavānām ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu
                        bhavati | vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam
                        evaṃ vidyā prakāśate | mitra<pc> </pc>dharma<pc
                            > </pc>kāma<pc> </pc>yaśāṃsi cāvāpnoti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.2.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāṣṭamī tannidhane 'hanī dve
                        <caesura/>
                         śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
                        <caesura/>
                         akālavidyutstanayitnughoṣe
                        <caesura/>
                         svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |</l>

                    <l xml:id="SS.1.2.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.2.10</label>
                        <caesura/>
                         śmaśānayānādhvatanāhaveṣu
                        <caesura/>
                         tathotsavotpātikadarśaneṣu |
                        <caesura/>
                         nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇṇ
                        <caesura/>
                         ādhīyate nāśucinā ca nityam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.trailer">iti || </l>

                </div>

                <div n="3" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 3, collation based on MSS K (to 1.3.23)
                        and H (to 1.3.24-end)]</head>

                    <l xml:id="SS.1.3.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'dhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.3</label>
                        <caesura/>
                         prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra
                        ślokasthāne adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāni | daśa
                        śārīrāṇi | catvāriśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavanti cātra
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.4</label>
                        <caesura/>
                         vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.5</label>
                        <caesura/>
                         śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
                        <caesura/>
                         agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇṇanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
                        <caesura/>
                         karṇṇavyatha āmapakvamālepo vraṇitāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.7</label>
                        <caesura/>
                         hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.8</label>
                        <caesura/>
                         viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
                        <caesura/>
                         śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.9</label>
                        <caesura/>
                         paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvādvaikṛtopi ca |
                        <caesura/>
                         vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.10</label>
                        <caesura/>
                         bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyageparaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.11</label>
                        <caesura/>
                         rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
                        <caesura/>
                         dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.12</label>
                        <caesura/>
                         sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc cārthasantateḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.13</label>
                        <caesura/>
                         vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.14</label>
                        <caesura/>
                         granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ |
                        <caesura/>
                         hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.15</label>
                        <caesura/>
                         bhūtacintārajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
                        <caesura/>
                         garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.16</label>
                        <caesura/>
                         pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
                        <caesura/>
                         sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.17</label>
                        <caesura/>
                         nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.18</label>
                        <caesura/>
                         dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
                        <caesura/>
                         mahāvātikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.19</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikampaiḍikan tathā |
                        <caesura/>
                         madhumehicikitsā ca tathā codariṇāmapi |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.20</label>
                        <caesura/>
                         mūḍhagarbhacikitsā ca vidrathīnām visarpiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.21</label>
                        <caesura/>
                         śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.22</label>
                        <caesura/>
                         vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
                        <caesura/>
                         medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.23</label>
                        <caesura/>
                         nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
                        <caesura/>
                         snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |</l>



                    <!-- from here, based on H -->

                    <l xml:id="SS.1.3.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.24</label>
                        <caesura/>
                         tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
                        <caesura/>
                         netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā
                        cottarabastikaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.25</label>
                        <caesura/>
                         nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
                        <caesura/>
                         dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.26</label>
                        <caesura/>
                         prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca |
                        <caesura/>
                         paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.27</label>
                        <caesura/>
                         annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
                        <caesura/>
                         sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.28</label>
                        <caesura/>
                         dundubher mmūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ kalpa eva ca |
                        <caesura/>
                         aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.29</label>
                        <caesura/>
                         saviṃśamadhyāya śatam evam etad udīritaṃ |
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.30</label>
                        <caesura/>
                         adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
                        <caesura/>
                         aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.31</label>
                        <caesura/>
                         sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
                        <caesura/>
                         saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.32</label>
                        <caesura/>
                         cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.33</label>
                        <caesura/>
                         lekharoganirodhaś ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.33cd</label>
                        <caesura/>
                         kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.34</label>
                        <caesura/>
                         ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad gadapratiṣedhanaṃ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.35</label>
                        <caesura/>
                         cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
                        <caesura/>
                         navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.36</label>
                        <caesura/>
                         apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.37</label>
                        <caesura/>
                         naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
                        <caesura/>
                         kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.38</label>
                        <caesura/>
                         jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
                        <caesura/>
                         pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.39</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
                        <caesura/>
                         svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.40</label>
                        <caesura/>
                         vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
                        <caesura/>
                         iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.41</label>
                        <caesura/>
                         amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmāriko paraḥ |
                        <caesura/>
                         unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.42</label>
                        <caesura/>
                         rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca yāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.43</label>
                        <caesura/>
                         śreṣṭhatvād uttattaraṃ hy etat tantram āhur mmaharṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.44</label>
                        <caesura/>
                         śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yāḥ |
                        <caesura/>
                         bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.45</label>
                        <caesura/>
                         vyājīkarā cakitsā ca rasāyanavidhis tathā |
                        <caesura/>
                         viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.46</label>
                        <caesura/>
                         ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ |
                        <caesura/>
                         vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.47">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.47</label>
                        <caesura/>
                         etad avasyam adhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ
                        ubhayajño hi bhiṣagrājārho bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.48">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.48</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra||
                        <caesura/>
                         yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.49</label>
                        <caesura/>
                         yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.50</label>
                        <caesura/>
                         ubhāv etāv anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
                        <caesura/>
                         ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.51</label>
                        <caesura/>
                         oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
                        <caesura/>
                         ajñenopahitās tās yusmāt tam parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.52">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.52</label>
                        <caesura/>
                         snehādiṣv anabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
                        <caesura/>
                         mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.53</label>
                        <caesura/>
                         yas tūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane |
                        <caesura/>
                         āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.54</label>
                        <caesura/>
                         vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya svocyamānaṃ | atha śucaye
                        kṛtaṃ aṅgalāya kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya |
                        yathāśaktito gurur upadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te
                        ca krame yaśa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikaśo ghaṭayed ātmānañ
                        cātra paṭhed adrutam avilaṃbitam ananunāsikaṃ
                        nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ
                        susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ sva paṭhet tayor adhīyānayor
                        nna cāntareṇa kaścid vrajed iti || </l>



                    <l xml:id="SS.1.3.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.55</label>
                        <caesura/>
                         śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.3.56</label>
                        <caesura/>
                         vāksauṣṭhaverthavijñāne prāgalbhye karmmanaipuṇe |
                        <caesura/>
                         tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.trailer"> iti || 3 || </l>

                </div>


                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 4, collation]</head>


                    <l xml:id="SS.1.4.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.4.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.4</label>
                        <caesura/>
                         kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro bhavati || </l>



                    <l xml:id="SS.1.4.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.5</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam avasyam
                        anuvarṇitavyaṃ | kasmāt sūkṣmā hi
                        dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ
                        | garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā
                        pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy
                        apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś ca sahasraśo 'nye viśeṣāḥ
                        | ye cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ
                        punar alpabuddhes tasmād avaśyam anuvarṇayitavyaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.6</label>
                        <caesura/>
                         anyaśāstra<pc> </pc>viṣayopapannānām cārthānām ihopanītānām
                        arthavaśāt teṣān tad vidyebhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na
                        hy ekasmiñ cchāstre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttuṃ śakya iti ||
                        6 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.4.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.7</label>
                        <caesura/>
                         śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |<anchor
                            n="SS.1.4.7-n1"/>
                        <caesura/>
                         tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |</l>

                    <ab corresp="#SS.1.4.7" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.4.7-n1">Parallel to the
                                    <title>Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ</title>, Rājaguṇāḥ
                                v.66 (Kane 1933: 11).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.4.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.8</label>
                        <caesura/>
                         śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
                        <caesura/>
                         yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.4.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.4.9</label>
                        <caesura/>
                         opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
                        <caesura/>
                         śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.trailer">|| 4 ||</l>

                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 5, collation]</head>



                    <l xml:id="SS.1.5.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.3</label>
                        <caesura/>
                         trividhaṃ karmma pūrvakarma pradhānakamma paścātkarmeti |
                        tadvyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.4</label>
                        <caesura/>
                         asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārāne
                        vopadekṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.5</label>
                        <caesura/>
                         tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā | chedyaṃ bhedyaṃ
                        lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.6</label>
                        <caesura/>
                         yato 'nyatkarmacikīrṣuṇā pūrvam evopakalpayitavyāni bhavanti |
                        tad yathā
                        yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni
                        parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.7</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
                        dadhyakṣatānnapānaratnair viprāṃś cārcayitvā
                        kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukham
                        upaveśya yantrayitvā marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan
                        nanu lomaṃ śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec chastram
                        āśu ca | mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā
                        śastrapadam uktaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.8</label>
                        <caesura/>
                         tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.11</label>
                        <caesura/>
                         ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ buddhyāpekṣāntaraṃ
                        vraṇāṅ kuryāt ||</l>



                    <l xml:id="SS.1.5.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.9</label>
                        <caesura/>
                         bha
                        <caesura/>
                         āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
                        <caesura/>
                         prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.10</label>
                        <caesura/>
                         śauryam āśukriyātīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
                        <caesura/>
                         asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||</l>



                    <l xml:id="SS.1.5.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.12</label>
                        <caesura/>
                         yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
                        <caesura/>
                         tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu tiryakcheda uktaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.15</label>
                        <caesura/>
                         anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanācirācca
                        vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.16"
                        >mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ
                        kurvītaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.17</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhi pariṣicyar āturam āśvāsya
                        ca samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa
                        plotenodakam ādāya tilakalkamadhugāḍhāṃ varttim praṇidhāya
                        patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet |
                        vedanaārakṣoghnair dhūpayitvā</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.18">guggulva<pc> </pc>garu<pc
                            > </pc>sarjjarasa<pc> </pc>vacā<pc> </pc>gaurasarpa<pc
                            > </pc>lavaṇa<pc> </pc>nimba<pc> </pc>patrājya<pc> </pc>śeṣeṇa
                        cāsya prāṇāṃ samālabheta |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.19</label>
                        <caesura/>
                         udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarmma kuryāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.20</label>
                        <caesura/>
                         kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya ca
                        <caesura/>
                         rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.21</label>
                        <caesura/>
                         nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥ |
                        <caesura/>
                         abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.22</label>
                        <caesura/>
                         pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.23</label>
                        <caesura/>
                         pāntu tvāmṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
                        <caesura/>
                         parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.24</label>
                        <caesura/>
                         agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         somo vyānam apānante parjanyaḥ parirakṣatu |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.25</label>
                        <caesura/>
                         udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
                        <caesura/>
                         balamindro balapatir matim vācaspatis tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.26</label>
                        <caesura/>
                         kāmānte pāntu gandharvāssatvamindrobhirakṣatu |
                        <caesura/>
                         prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.27</label>
                        <caesura/>
                         cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā pātu te manaḥ |
                        <caesura/>
                         nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.28</label>
                        <caesura/>
                         retastvāpy āyayaṃtvāpo romāṇy auṣadhayas tathā |
                        <caesura/>
                         ākāśaṅkhāni te pātu dehan tava vasundharā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.29</label>
                        <caesura/>
                         vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
                        <caesura/>
                         pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.30</label>
                        <caesura/>
                         etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.31"/>


                    <l xml:id="SS.1.5.32"/>



                    <l xml:id="SS.1.5.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.33</label>
                        <caesura/>
                         etair vedātmakair mantraiḥ | kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
                        <caesura/>
                         mayaivaṃ kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhi ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.34</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ kṛtarakṣakarmamāturamagāram praveśyācārikam upadiśet</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.35</label>
                        <caesura/>
                         tatastṛtīyehani vimucyaivameva badhnīyānna cainaṃ
                        tvaramāṇoparedyurmokṣayet</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.36</label>
                        <caesura/>
                         dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād
                        upasaṃrohatyugrarukta bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.37</label>
                        <caesura/>
                         ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārād
                        vidadhyān</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.38</label>
                        <caesura/>
                         na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntardoṣaṃ rohayet | sa hy
                        alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvā bhūyo vikaroti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39abcd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.39abcd</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet |
                        <caesura/>
                         rūḍhe 'py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39ef"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.40</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra||
                        <caesura/>
                         hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
                        <caesura/>
                         tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.41</label>
                        <caesura/>
                         atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pradīptād gāravacchīghraṃ tatra kuryātpratikriyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.5.42</label>
                        <caesura/>
                         yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.trailer">hya ||</l>
                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">


                    <head>[Adhyāya 6]</head>

                    <l xml:id="SS.1.6.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.3</label>
                        <caesura/>
                         kālo hi bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra
                        rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte sa sūkṣmām
                        api kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti
                        kālaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.4</label>
                        <caesura/>
                         tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa
                        nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
                        karoti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā
                        triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalā muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca |
                        triṃśatmuhūrttam ahorātraṃ | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa
                        dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau māsaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā
                        ṣaḍṛtavo bhavanti || te ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ
                        | teṣaṃ tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ |
                        śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat |
                        sahassahasyau hemanta iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.7</label>
                        <caesura/>
                         ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ
                        kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca |
                        tayor dakṣiṇam varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ |
                        amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca
                        sarvaprāṇināṃ balam abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ |
                        teṣu bhagavān āpyāyate rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā
                        bhavanti | uttarottaraś ca prāṇinām balam parihīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.8</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
                        <caesura/>
                         tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.9</label>
                        <caesura/>
                         atha khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati | te dve ayane
                        varṣasaṃvatsaraḥ parivatsaraḥ iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca
                        pañca varṣāṇi || te pañca yugam iti saṃjñāṃ labhante sa eṣa
                        nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra
                        ity ucyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.9.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.9.add</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ dakṣiṇāyane rātrir vyākhyātā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.10</label>
                        <caesura/>
                         iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti
                        | doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu bhādrapadādyair
                        dvimāsike naivaṃ vyākhyātāḥ | tadyathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ
                        kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau
                        vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā āhāratvam upagatā
                        vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyās tās tūpayujyamānā
                        nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ
                            śīta<pc> </pc>vāta<pc> </pc>varṣa<pc> </pc>viṣṭambhitāgnīnāṃ
                        vidahyante | sa vidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ
                        śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke 'rka<pc
                            > </pc>kiraṇa<pc> </pc>pravilāyitaḥ paittikāṃ vyādhīṃ janayati
                        | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante
                        bhavanti | āpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyas tā
                        upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāraupa<pc
                            > </pc>ṣṭambhita<pc> </pc>dehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehād
                        gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo
                        vasante 'rka<pc> </pc>kiraṇa<pc> </pc>pravilāyitaḥ śleṣmikāṃ
                        vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyau grīṣmaniḥsārā rūkṣā
                        atimātralaghvyo bhavaty āpaś ca tā upayujyamānāḥ | tatra
                        śaraddhemantayor madhyasamam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau
                        bhavataḥ | viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir
                        uttarāyaṇe |<anchor n="SS.1.6.11.1-n1"/>
                        sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāl laghavāc ca vāyoḥ
                        sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃñ
                        jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito
                        vātikān vyādhīn janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur
                        uktaḥ | </l>

                    <ab corresp="#SS.1.6.11" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.6.11-n1">A later hand has
                                inserted coarse parentheses around the sentence
                                    <foreign>tatra ... uttarāyaṇe</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>





                    <l xml:id="SS.1.6.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.12</label>
                        <caesura/>
                        <anchor n="SS.1.6.12-n1"/>tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān
                        doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ |</l>

                    <ab corresp="#SS.1.6.12" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.6.12-n1">In the 1931 ed. of
                                the vulgate, the text numbering skips from 1.61.11 to
                                1.6.13, omitting the number 1.6.12. In the 1938 ed. the
                                vulgate <foreign>tatra varṣāhemanta ... nirharaṇaṃ
                                    kartavyam</foreign> is numbered 1.6.12 (not 1.6.13)
                                and the numbers are one more than the 1931 ed. from there
                                to the end of the <foreign>adhyāya</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.1.6.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ | śleṣmikāṇāṃ
                        nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv ete sañcayaprakopaśamā
                        vyākhyātāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ | madhyāhne grīṣmasya |
                        aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ | śāradam ardharātre |
                        pratyuṣasi haimanam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva
                        śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.15</label>
                        <caesura/>
                         tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās
                        tūpayayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.16</label>
                        <caesura/>
                         tāsām punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu
                        viparītāny auṣadhīr vyāpādayanty āpaś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.17</label>
                        <caesura/>
                         tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.18"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.19</label>
                        <caesura/>
                         kadācid avyāpanneṣv api kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair
                        uṣasyante janapadāḥ | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ
                        grahanakṣatracaritair vā |
                        śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair
                        vā</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.20</label>
                        <caesura/>
                         jāto 'tra | parityāga<pc> </pc>śānti<pc
                            > </pc>prāyaścitta<pc> </pc>bali<pc> </pc>maṅgala<pc
                            > </pc>japa<pc> </pc>homopahārejyāñjali<pc
                            > </pc>namaskāra<pc> </pc>tapo<pc> </pc>niyama<pc
                            > </pc>dayā<pc> </pc>dāna<pc> </pc>dīkṣābhyupagama<pc
                            > </pc>devatā<pc> </pc>brāhmaṇa<pc> </pc>guru<pc> </pc>parair
                        bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.6.21"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.22"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.23"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.24"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.25"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.26"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.27"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.28"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.29"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.30"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.31"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.32"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.33"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.34"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.35"/>
                    <l xml:id="SS.1.6.36"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.6.37</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra
                        <caesura/>
                         svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām iti || || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.38"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.trailer"> || 6 ||</l>

                </div>

                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 7, collation]</head>



                    <l xml:id="SS.1.7.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.2.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.2.add</label>
                        <caesura/>
                         tvahyaṃ sasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham
                        upadiśyate |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.3</label>
                        <caesura/>
                         yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva pradhānatamaṃ
                        yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo
                        yantrāṇi</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.5</label>
                        <caesura/>
                         tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tad tyathā | svastikayantrāṇi |
                        sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi |
                        upayantrāṇi ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve sandamśayantre | dve
                        eva tāḍayayantre || viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśati śalākāḥ |
                        pañcaviṃśati rupayantrāṇīti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.7</label>
                        <caesura/>
                         tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi vā tad
                        alābhe</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām mukhair mukhāni
                        yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād āgamād
                        upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś ca kārayet</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.9</label>
                        <caesura/>
                         samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
                        <caesura/>
                         sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.10</label>
                        <caesura/>
                         svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni |
                        siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa
                        śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
                        | masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni | mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni
                        | asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.11</label>
                        <caesura/>
                         sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
                        tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.12</label>
                        <caesura/>
                         tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule matsyanālakavadekanāladvike
                        karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.13</label>
                        <caesura/>
                         nāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy anekaprayojanāny anekatomukhāny
                        ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ
                        kriyāsaukaryārtham ācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca | tāni
                        srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra
                        bhagandarārśor
                        budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy
                        alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.14</label>
                        <caesura/>
                         śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni
                        yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ gaṇḍūpadaśarapuṅkha
                        | sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve | eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham
                        upadiśyante | masūradalamātramukhe dve kiñcid ānatāgre
                        srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi |
                        pramārjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi darvyākṛtīni
                        khallamukhāni | jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi triṇi |
                        nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ |
                        añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ |
                        mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ
                        mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.15</label>
                        <caesura/>
                         upayantrāṇy api
                        rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā
                        ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.16</label>
                        <caesura/>
                         etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā
                        <caesura/>
                         sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.17</label>
                        <caesura/>
                         yantrakarmāṇi tu
                        duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
                        caturviṃśati bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.18</label>
                        <caesura/>
                         svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
                        <caesura/>
                         asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.19</label>
                        <caesura/>
                         tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhivakraṃ śithilam
                        atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ mṛdumukham iti dvādaśayantradoṣāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.20</label>
                        <caesura/>
                         etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ |
                        <caesura/>
                         praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.21</label>
                        <caesura/>
                         dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.7.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.7.22</label>
                        <caesura/>
                         vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca yasmāt |
                        <caesura/>
                         tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac
                        ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.trailer"> || ṅ ||</l>

                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 8, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.8.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.3</label>
                        <caesura/>
                         ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad yathā |
                            maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra<pc> </pc>karapatra<pc
                            > </pc>vṛddhipatra<pc> </pc>nakhaśastra<pc
                            > </pc>mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra<pc
                            > </pc>sūcī<pc> </pc>kuśapatrāṭāmukha<pc
                            > </pc>śarārīmukhāntarmukha<pc> </pc>trikurcaka<pc
                            > </pc>kuṭhārikā<pc> </pc>vrīhimukhārā<pc
                            > </pc>vetasapatra<pc> </pc>baḍiśa<pc> </pc>dantaśaṅkveṣaṇya
                        iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane
                        copadiśyante | vṛddhipatra<pc> </pc>nakhaśastra<pc
                        > </pc>mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane
                        copayujyante | sūcī<pc> </pc>kuṭhārikā<pc
                            > </pc>vrīhimukhārā<pc> </pc>vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy
                        eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadantaśaṅkuś
                        cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni
                        visrāvaṇe | sūcī sīvyana ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo
                        vyākhyātaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.5</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇam | karmasv eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ |
                        vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny
                        evaṃ sarvāṇi | vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiñcid uttānapāṇinā
                        lekhane bahuśo 'vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu
                        bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena
                        visrāvayet | talapracchādita<pc> </pc>vṛntāgram
                        aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukham | kuṭhārikāṃ
                        vāmahastagṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā
                        madhyamayāṅgulyā nihanyāt | tatra
                            karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta<pc> </pc>śaṅkveṣaṇīr mūle
                        pradeśinīprayuktam |</l>


                    <l xml:id="SS.1.8.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.6</label>
                        <caesura/>
                         mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ caturvedhanaṃ
                            sūkṣma<pc> </pc>ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān nāmabhir
                        evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.7-8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.7-8</label>
                        <caesura/>
                         tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi
                        tu ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni
                        sudhautāni samāñcitamukhāni ceti śastrasampat |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām ardhamāsūrī |
                        vedhyānāṃ visrāvaṇānāñ ca kaiśikī | chedanānām ardhakaiśikī |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.11</label>
                        <caesura/>
                         baḍiśadantaśaṅku cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī
                        yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhārātisthūlam atyalpam
                        atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam
                        ādadyād anyatra karapatrāt | tad dhi kharadhāram
                        asthicchedanārtham |</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.12"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.13</label>
                        <caesura/>
                         teṣān niśānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ
                        ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.14</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi<pc> </pc>susaṃsthitam |
                        <caesura/>
                         sugṛhītam pramāṇena tadā śastraṃ nipātayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.15</label>
                        <caesura/>
                         anuśastrāṇi tvakkṣāra<pc> </pc>sphaṭika<pc> </pc>kāca<pc
                            > </pc>kuravinda<pc> </pc>jalaukāgni<pc> </pc>nakhapatrāṇi
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.16</label>
                        <caesura/>
                         śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
                        <caesura/>
                         tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimān |</l>


                    <l xml:id="SS.1.8.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.17</label>
                        <caesura/>
                         āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
                        <caesura/>
                         vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.8.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.18</label>
                        <caesura/>
                         ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
                        <caesura/>
                         gojī<pc> </pc>śephālikā<pc> </pc>śākapatrair visrāvayet tu tān
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.8.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.8.19</label>
                        <caesura/>
                         śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
                        <caesura/>
                         kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra<pc> </pc>karmakovida iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.20"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.trailer">|| 8 ||</l>

                </div>
                <!-- end of chapter 8 of sūtrasthāna -->

                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 9, collation]</head>



                    <l xml:id="SS.1.9.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.9.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.9.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādiṣu
                        snehādiṣu karmapatham upadiśet | bahuśruto py akṛtayogaḥ karmasv
                        ayogyo bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.9.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu cchedyaśeṣāṃ
                        darśayet | utkartanāpakarttanāni copadiśet |
                        dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ | saromṇi carmātate
                        lekhyasya | mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya |
                        ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya |
                        panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya
                        sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya |
                        mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām |
                        pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu
                        bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti || </l>



                    <l xml:id="SS.1.9.5ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.9.5ab</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         evam ādiṣu medhāvī yogyā karmaṇy aśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.5cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.9.6ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.9.6cd"> yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca
                        kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.trailer"> || 9 ||</l>

                    <!-- begin chunk-->

                </div>

                <div n="10" type="adhyāya">



                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 10, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.10.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.10.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.3</label>
                        <caesura/>
                         adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena
                        śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena viśikhācaritavyā |
                        nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena chatravatā
                        sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
                        bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.4</label>
                        <caesura/>
                         tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura<pc> </pc>gṛham
                        āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair
                        vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo 'lpāyuṣo veditavyāḥ |<anchor
                            n="SS.1.10.4.1-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.10.4.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.10.4.1-n1">MS K seems to
                                have <foreign>veditavyāḥ</foreign> although the final
                                visarga isn't clear and the manuscript is damaged at this
                                point. It was read as a visarga by Ācārya (1939: 77, note
                                2).</item>
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.10.4.1-n1">The vulgate here
                                adds a passage that is taken to be a reference to the
                                doctrines of the <title>Carakasaṃhitā</title>. See HIML
                                1A, 351-352. The commentary <title>Bhānumatī</title> by
                                Cakrapāṇidatta does not support this added passage
                                    (<foreign>ayaṃ pāṭhaś cakrāsaṃmataḥ</foreign>: Ācārya
                                1939: 77, note 2). </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.10.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra dṛṣṭvā yau varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt |
                        spṛṣṭvā śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā viparītāviparītāṃ jvaraśophādīṃ |
                        pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisāmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo
                        balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttiṃ ceti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.7</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.7.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.7.add</label>
                        <caesura/>
                         tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā |
                        <caesura/>
                         yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇair darśanādibhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.6</label>
                        <caesura/>
                         evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyāṃ yāpayed asādhyān
                        nopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś ca vikārām prāyaśaḥ parivarjjayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti |
                            śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru<pc> </pc>durbala<pc
                            > </pc>vaidyavidagdha<pc> </pc>vyādhiguhaka<pc
                            > </pc>daridra<pc> </pc>kṛpaṇa<pc> </pc>krodhanānātmavatāt
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.10.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa deti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.9.add">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.10.9.add</label>
                        <caesura/>
                         vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
                        <caesura/>
                         prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
                        <caesura/>
                         viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa || </l>



                    <l xml:id="SS.1.10.trailer">|| 10 || </l>

                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">


                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 11, collation]</head>




                    <l xml:id="SS.1.11.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.3</label>
                        <caesura/>
                         anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati |
                        cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.5</label>
                        <caesura/>
                         nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt saumyas tasya
                        saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā |
                        sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ |
                        śodhano ropaṇaḥ stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā
                        puṃstvasya cātisevitaḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.11.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.6</label>
                        <caesura/>
                         sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca</l>


                    <l xml:id="SS.1.11.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha<pc> </pc>kiṭibha<pc
                            > </pc>dardru<pc> </pc>maṇḍala<pc> </pc>kilāsa<pc
                            > </pc>bhagandarārśorbuda<pc> </pc>duṣṭa<pc
                            > </pc>vraṇa<pc> </pc>nāḍī<pc> </pc>carma<pc
                            > </pc>kīla<pc> </pc>tilakālakanaccha<pc
                            > </pc>vyaṅga<pc> </pc>bāhya<pc> </pc>krimi<pc> </pc>viṣādiṣu
                        copadiśyate | saptasu ca
                        mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu triṣu ca
                        rohiṇīṣu eteṣv evānuśastra<pc> </pc>pātanam uktaṃ ||<anchor
                            n="SS.1.11.7-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.11.7" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.11.7-n1">Ḍalhaṇa reported
                                that some people read
                                    <foreign>evānuśastrapātanam</foreign> as here, as
                                opposed to the vulgate's
                                    <foreign>anuśastrapraṇidhānam</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.11.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.8</label>
                        <caesura/>
                         pānīyas tu
                        gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu
                        copayujyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.9"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.10</label>
                        <caesura/>
                         tasya vistāro 'nyatra</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.11-13</label>
                        <caesura/>
                         athetaraṃ cikīrṣuḥ | śaradi śucir upavasan praśastadeśajātam
                        anupahataṃ madhyamavayasaṃ kālamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ
                        pātayitvā kaṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe citiṅ kṛtvā tilanālair
                        ādīpayet | athopaśānte 'gnau tad bhasma pṛthag gṛhṇīyāt
                        bhasmaśarkarāś ca || athānenaiva kalpena
                        kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ
                        | catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ
                        kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair
                        mahati kaṭāhe śanaiś śanair davyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā
                        bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥ picchilaś ca tam ādāyetaraṃ saṃsṛjya
                        punar api pākāyādhiśrayet tata eva ca kṣārodakakuḍavamadhyardha
                        kṛtvāpanayet tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca |
                        kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥ kṛtvāyase pātre tasmiṃ kṣārodake
                        niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathālābhaṃ
                        dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ
                        ślakṣṇacūrṇṇaṅ kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca
                        darvyāvaghaṭāyaṃ vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca
                        bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam
                        āyase kumbhe nidadhyāt |</l>

                    <!-- 1.11.11 includes 1.11.12 and 13 -->

                    <l xml:id="SS.1.11.12"/>
                    <l xml:id="SS.1.11.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.11.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.15</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.16</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.17</label>
                        <caesura/>
                         atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
                        <caesura/>
                         atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
                        <caesura/>
                         hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya nivātāsambādhe deśe
                        agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamam
                        avaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ pratisārya
                        vākchatamātram upaikṣeta |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.19</label>
                        <caesura/>
                         tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.20</label>
                        <caesura/>
                         atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
                        <caesura/>
                         idamālepanantatra śīghra samavacārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.21</label>
                        <caesura/>
                         amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
                        <caesura/>
                         prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.22</label>
                        <caesura/>
                         tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
                        <caesura/>
                         rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.23</label>
                        <caesura/>
                         āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra praśāmyati |
                        <caesura/>
                         evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |</l>



                    <l xml:id="SS.1.11.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.24</label>
                        <caesura/>
                         amlavarjyā rasāṃ kṣāre sarvān eva vibhāvayet |
                        <caesura/>
                         kaṭuka thā |
                        <caesura/>
                         amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.25</label>
                        <caesura/>
                         mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
                        <caesura/>
                         mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca | hīne
                        todakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiś ca | atidagdhe
                        dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ | pipāsāmaraṇāñ ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.27</label>
                        <caesura/>
                         kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ copakrameta |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.28</label>
                        <caesura/>
                         athā kṣārakṛtyā bhavanti |
                        durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
                        uddhṛtodvṛttaphalayonyaśca</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.29</label>
                        <caesura/>
                         tathā
                        marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
                        svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.30</label>
                        <caesura/>
                         tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam
                        annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca kṣāro na sādhayati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.11.31</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.trailer">|| 11 ||</l>

                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 12, collation]</head>
                    <l xml:id="SS.1.12.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'gnikarmavidhim adhyāyāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.3</label>
                        <caesura/>
                         kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātas taddagdhānāṃ rogāṇām
                        apunarbhavāt | sveda<pc> </pc>śastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhanāc
                        ca |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.4</label>
                        <caesura/>
                         athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti |
                            pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā<pc
                            > </pc>jamvvoṣṭhetaraloha<pc> </pc>kṣaudraguḍasnehādīni |
                        tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ |
                        jambvoṣṭhetaralohāḥ māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ
                        sirāsnāyusandhyasthigatānām |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ |
                        tatrāpyātyayike 'gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.6</label>
                        <caesura/>
                         sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilam annambhuktavataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra dvividham agnidagdham āhur eke | tvagdagdhaṃ māṃsadagdhañ
                        ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ
                        |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe |
                        kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca
                        māṃsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca
                        sirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca
                        sandhyasthidagdhe ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu dahed
                        vartmarogeṣv ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā
                        vartmaromakūpāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.10</label>
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujau vāyau |
                        duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara
                        bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
                        cāgnikarma kuryāt |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.11</label>
                        <caesura/>
                         tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ ceti dahaṇaviśeṣāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
                        <caesura/>
                         vyādhin tathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag
                        agnikarma ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra samyagdagdheṣu madhusarpirabhyaṅgaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.14</label>
                        <caesura/>
                         athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham
                        anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamaneka<pc
                            > </pc>vyādhi<pc> </pc>pīḍitamasvedyāṃś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.15</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣañ
                        cāśrityadravyam agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ
                        sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu dahati |
                        tasmātsnehadagdhe 'dhikā rujā bhavati |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.16a</label>
                        <caesura/>
                         tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti caturvidham
                        agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate 'timātraṃ tat
                        pluṣṭaṃ | yatrotpattisphoṭanā tīvra<pc> </pc>dāhadoṣavedanā cirāc
                        copaśāmyati tad durdagdhaṃ | samyagdagdham anavagāḍhaṃ
                        pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe
                        tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sandhivaiguṇyaṃ
                        sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā
                        bhavanti | sakrimiś cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty uparūḍhaś ca
                        vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvidham agnidagdhalakṣaṇam
                        ānupūrvyoktaṃ pūrvakarma<pc> </pc>prasādhakaṃ bhavati ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.17</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
                        <caesura/>
                         tatas tenaiva vegena raktañ cāpy upadīryate |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.18</label>
                        <caesura/>
                         tulyavīrye 'py ubhe hy ete rasato dravyatas tathā |
                        <caesura/>
                         tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.19</label>
                        <caesura/>
                         sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca bādhate ||
                        <caesura/>
                         dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate | </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.20</label>
                        <caesura/>
                         pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇan tathauṣadhaṃ |
                        <caesura/>
                         śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.21</label>
                        <caesura/>
                         prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha śoṇitaṃ |
                        <caesura/>
                         tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañ canaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.22</label>
                        <caesura/>
                         śītām uṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāt tataḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.23</label>
                        <caesura/>
                         samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
                        <caesura/>
                         sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.24</label>
                        <caesura/>
                         grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca lepayet |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cainaṃ praśāntyoṣmāṇam ācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.25</label>
                        <caesura/>
                         atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
                        <caesura/>
                         kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.26</label>
                        <caesura/>
                         tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret |
                        <caesura/>
                         vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.27</label>
                        <caesura/>
                         kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarpavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.28"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.29ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.29cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.29cd</label>
                        <caesura/>
                         athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.30</label>
                        <caesura/>
                         śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.31</label>
                        <caesura/>
                         sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan na vetti ca |
                        <caesura/>
                         tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.32abc</label>
                        <caesura/>
                         tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīdaty arthañ ca mūrcchati |
                        <caesura/>
                         dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.33</label>
                        <caesura/>
                         sarpir ikṣuraso drākṣā payo vā śarkarāmbu vā |
                        <caesura/>
                         madhurāmlān rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.34</label>
                        <caesura/>
                         vamataḥ sudhyate koṣṭhaṃ dhūmagandhas ca naśyati |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.35</label>
                        <caesura/>
                         ātmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāhas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.35ef">vāntasya kaṇṭhaśuddhiḥ syād dhūmagandhaś ca
                        naśyati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.36ab</label>
                        <caesura/>
                         samyag gṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.36cd</label>
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit | </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.37</label>
                        <caesura/>
                         tenāsya śudhyate dṛṣṭiḥ siraś caivāsya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet | </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.12.38</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
                        <caesura/>
                         śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.39"> tathātitejasā dagdhe siddhir naikāntikī bhaved
                        iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.trailer">|| 12 ||</l>
                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">


                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 13]</head>

                    <note xml:lang="en">[NB: Based on H alone up to v. 22 and collated
                        against the 1938 edition, not the 1931 one.]</note>

                    <l xml:id="SS.1.13.1">
                        <label xml:lang="en">1 (1938 ed. 1.13.1)</label>
                        <caesura/>
                         athāto jalāyukādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.13.3">
                        <label xml:lang="en">2 (1938 ed. 1.13.3)</label>
                        <caesura/>
                         nṛpāḍhya<pc> </pc>sukumāra<pc> </pc>bāla<pc> </pc>sthavira<pc> </pc>bhīru<pc> </pc>nārīṇām
                        anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito
                        jalaukasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.4">
                        <label xml:lang="en">3 (1938 ed. 1.13.4)</label>
                        <caesura/>
                         tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ
                        śṛṅgajalaukālābubhir avasecayet | sarvāṇi sarvair vā visrāvyaṃ
                            ||<anchor n="SS.1.13.4-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.4" type="apparatus">
                        <list type="Notes">

                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.4-n1">The 1931 and 1938
                                editions of the vulgate report an insertion at this point,
                                although they report it differently. Ḍalhaṇa reported
                                variant readings at this point in the text.</item>
                        </list>
                    </ab>




                    <l xml:id="SS.1.13.5">
                        <label xml:lang="en">4 (1938 ed. 1.13.5)</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
                        <caesura/>
                         tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.5.1">
                        <label xml:lang="en">5 </label>
                        <caesura/>
                         arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ |
                        <caesura/>
                         pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī || <anchor
                            n="SS.1.13.5.1-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.5.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">


                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.5.1-n1"> The 1938
                                edition of the vulgate (p. 55, note 4) reports the
                                insertion of this verse after 1.13.5 at this point.
                                Ḍalhaṇa also reported this reading. </item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.13.6">
                        <label xml:lang="en">6 (1938 ed. 1.13.6)</label>
                        <caesura/>
                         śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
                        <caesura/>
                         tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.7</label>
                        <caesura/>
                         kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābu parikīrttitaṃ |<anchor
                            n="SS.1.13.7-n1"/>
                        <caesura/>
                         tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane || </l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.7" type="apparatus">
                        <list type="Note">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.7-n1">The hiatus between
                                    <foreign>ca</foreign> and <foreign>alābu</foreign> is
                                required for correct metre.</item>


                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.1.13.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra pracchite tanu<pc> </pc>basti<pc> </pc>paṭalāvanaddhena
                        śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.9</label>
                        <caesura/>
                         jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ | oko nivāso jalam āsām oka ity
                        ato jalaukasaḥ ||</l>




                    <l xml:id="SS.1.13.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.10</label>
                        <caesura/>
                         tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva nirviṣāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.11</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv
                        añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma | varmimatsyavad āyatā
                        cchinnonnatakukṣiḥ karburā nāma | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā
                        alagardā nāma | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā indrāyudhā nāma |
                        īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad
                        adhobhāge dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe
                        daṃśe śvayathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti
                        liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālepanādiṣūpayojyaḥ |
                        indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.12</label>
                        <caesura/>
                         atha nirviṣāḥ | kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī
                        sāvarikā ceti | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe
                        snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā
                        piṅgalyāśugā piṅgalā nāma | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī
                        śaṅkumukhī nāma | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma |
                        mudgavarṇṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkā nāma |
                        padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe
                        tv aviṣā vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.13</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya<pc> </pc>potanādīni kṣetrāṇi bhavanti |
                        tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca
                        viśeṣeṇa bhavanti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.14</label>
                        <caesura/>
                         tatra saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu
                        ca saviṣāḥ | padmotpala<pc> </pc>kumuda<pc
                            > </pc>saugandhika<pc> </pc>śaivāla<pc> </pc>kotha<pc
                        > </pc>jātā vimaleṣv ambhaḥsu ca nirvviṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
                        <caesura/>
                         na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.16</label>
                        <caesura/>
                         tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇānyair vā prayogair gṛhṇīyāt<anchor
                            n="SS.1.13.16-n1"/> |</l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.16" type="apparatus">
                        <list type="Emendation">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.16-n1">The transmitted
                                Nepalese reading <foreign>gṛhītvā</foreign> is hard to
                                construe unless taken over to the start of the next
                                paragraph. However, then it would sit uneasily before
                                    <foreign>atha</foreign>, which seems to demarcate the
                                start of different procedural stages.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.13.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.17</label>
                        <caesura/>
                         athaitā nave mahati ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt
                        | bhaktārthañ cāsām upaharet | śevālaṃ vallūram odakāṃś ca kandāṃś
                        cūrṇīkṛtya śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryahāc cāsāṃ
                        jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭam anyaṃ
                        saṅkrāmayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.18</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         sthūlamadhyāḥ parikliṣṭās tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
                        <caesura/>
                         agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||<anchor
                            n="SS.1.13.18-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.18" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.18-n1">The vulgate
                                edition notes "other readings" that correspond to those in
                                the the Nepalese witnesses for <foreign>tanvyaś
                                    cākṣetrajāś ca yāḥ</foreign> and
                                    <foreign>poṣayet</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.13.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.19</label>
                        <caesura/>
                         atha jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya saṃveśya vā
                        virūkṣya tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujaṃ syād |
                        atha jalaukasaḥ sarṣaparajanī<pc> </pc>pradigdha<pc> </pc>gātryaḥ
                        salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā rogaṅ grāhayet
                            |<anchor n="SS.1.13.19-n1"/> atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ
                        śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt | śastrapadāni vā kurvīta | athaivam api
                        na gṛhṇīyāt anyāṅ grāhayet |</l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.19" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.19-n1">Note the
                                irregular sandhi of f. pl.
                                <foreign>-sañcāriṇī</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.13.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.20</label>
                        <caesura/>
                         yadā niviśate 'śvakhuravad ānanaṅ kṛtvonnāmya ca skandham evañ
                        jānīyād gṛhṇātīti | athainām ārdraplotāvacchannāṅ kṛtvā dhārayet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.21</label>
                        <caesura/>
                         atha daṃśe toda<pc> </pc>kaṇḍū<pc> </pc>prādur<pc> </pc>bhāvāj
                        jānīyāc chuddham ādadātīti | tām apanayet | atha śoṇitagandhena na
                        muñcet | mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret | </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.22</label>
                        <caesura/>
                         athaināṃ śāli<pc> </pc>taṇḍula<pc> </pc>kāṇḍana<pc
                        > </pc>praliptān taila<pc> </pc>lavaṇābhyaktamukhīṃ
                        vāmahastagṛhītapucchān dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ śanaiḥ śanair
                        anulomamārjjayann ā mukhād vāmayed yāvat samyagvānteti |
                        samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī cared | yā sīdati
                        na ceṣṭate sā durvāntā punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyās tu
                        indramado nāma vyādhir asādhyo bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.22.1">
                        <label xml:lang="en">23</label>
                        <caesura/>
                         aprahṛṣṭaśiraḥ pāti kāyenodveṣṭate sakṛt |
                        <caesura/>
                         yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||<anchor
                            n="SS.1.13.22.1-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.1.13.22.1" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.13.22.1-n1">The vulgate,
                                third edition, reports the reading of this verse in a
                                Nepalese witness, probably H:
                                    <foreign>aprahṛṣṭaśiraḥpādakāyenodveṣṭate sakṛt | yā
                                    coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ</foreign>
                                (Ācārya 1938: 58, n. 4).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.13.22b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.13.22b</label>
                        <caesura/>
                         athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.1.13.23">
                        <label xml:lang="en">24 (cf. 1938 ed. 1.13.23)</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet |
                        badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.23.1">
                        <label xml:lang="en">25</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra ||
                        <caesura/>
                         pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet</l>

                    <l xml:id="SS.1.13.24">
                        <label xml:lang="en">26 (cf. 1938 ed. 1.13.24)</label>
                        <caesura/>
                         kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
                        <caesura/>
                         jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.trailer">13</l>


                </div>


                <div n="14" type="adhyāya">


                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 14]</head>

                    <l xml:id="SS.1.14.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.3</label>
                        <caesura/>
                         pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya
                        dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā anekaguṇopayuktasyāhārasya
                        samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa
                        ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir
                        dhamanīr anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras
                        tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati jīvayati yāpayati
                        vardhayati cādṛṣṭahaitukena karmaṇā | tasya śarīram anusarato
                        'numānād gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhihetukī || tasmiṃ
                        sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
                        saumyas taijasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
                        snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.4</label>
                        <caesura/>
                         sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.5</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
                        <caesura/>
                         avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.6</label>
                        <caesura/>
                         rasād eva striyāṃ raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
                        <caesura/>
                         dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.7</label>
                        <caesura/>
                         ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ || agnīṣomīyatvād garbhasya | </l>


                    <l xml:id="SS.1.14.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.8</label>
                        <caesura/>
                         pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ācāryāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.9</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
                        <caesura/>
                         pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.10</label>
                        <caesura/>
                         rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ pravarttate
                        <caesura/>
                         medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.11</label>
                        <caesura/>
                         tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.12</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ | annapānaprayogeṇa
                        āhāreṇa suyantritaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.13</label>
                        <caesura/>
                         tatra rasa gatau dhātur aharahar gacchatīti rasaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.14</label>
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśati kalāśatāni<anchor n="SS.1.14.14-n1"/> | caturaśītiś
                        ca nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evam māsena
                        rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||</l>

                    <ab corresp="#SS.1.14.14" type="apparatus">
                        <list type="notes">


                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.14.14-n1">The reading of H
                                here resembles the vulgate.</item>


                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.14.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra || aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmin samuccaye |
                        kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ || rase gativiśeṣo
                        'yaṃ mandāgner avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ
                        kālasaṃkhyayā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.16</label>
                        <caesura/>
                         sa śabdārci<pc> </pc>jāla<pc> </pc>santānavad aṇunā
                        viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.17</label>
                        <caesura/>
                         vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalotkarṣād virecanavad
                        upayuktāḥ śukraṃ virecayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.18</label>
                        <caesura/>
                         yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktuṃ | naiva
                        nāstīti | atha cāsti satām bhāvānām utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu
                        saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛtakesare puṣpe
                        kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam bālānām api vayaḥpariṇāmāc
                        chukraprādurbhāvo bhavati | romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇām
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.19</label>
                        <caesura/>
                         sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.20</label>
                        <caesura/>
                         ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.21</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ
                        || tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇam paruṣan tanu śīghragamaskandi ca
                        vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭam
                        pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ
                        bahalaṃ picchilaṃ visrāvi māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā |
                        sarvalakṣaṇayuktaṃ sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca |
                        dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.22</label>
                        <caesura/>
                         indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtistham iti
                        jānīyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.23</label>
                        <caesura/>
                         visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.24</label>
                        <caesura/>
                         athāvisrāvyāḥ | sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ |
                        pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca śvayathavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.25"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu
                        śastrañ ca pātayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.26a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.26a</label>
                        <caesura/>
                         hṛdaya<pc> </pc>basti<pc> </pc>guda<pc> </pc>nābhi<pc> </pc>kakṣyavaṅkṣaṇākṣi<pc> </pc>kūṭa<pc> </pc>pāṇi<pc> </pc>pādatalāṃś
                        ca varjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.26b">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.26b</label>
                        <caesura/>
                         pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.27</label>
                        <caesura/>
                         tatra durviddhe śītavātayor asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan
                        na sravati | alpaṃ vā sravati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.28</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         vāta<pc> </pc>viṇ<pc> </pc>mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca |
                        <caesura/>
                         nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.29</label>
                        <caesura/>
                         tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ karoti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.30</label>
                        <caesura/>
                         atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad
                        atipravṛttaṃ śirobhitāpam āndhyatimiraprādurbhāvan
                        cānukṣayākṣepakampapakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkākāsaṃ śvāsaṃ
                        pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |</l>



                    <l xml:id="SS.1.14.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.31</label>
                        <caesura/>
                         tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya
                        śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.14.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.32</label>
                        <caesura/>
                         samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
                        <caesura/>
                         śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |</l>

                    <!-- end chunk -->
                    <l xml:id="SS.1.14.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.33</label>
                        <caesura/>
                         lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.34</label>
                        <caesura/>
                         tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
                        <caesura/>
                         raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.35</label>
                        <caesura/>
                         atha khalv apravarttamāne | elāśītaśivaḥ
                        kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalair
                        yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | samastair vā lavaṇapragāḍhair
                        vraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu vahati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.36</label>
                        <caesura/>
                         athātipravṛtte
                        lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
                        anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
                        sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ
                        kṣaumeṇa vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair
                        bandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaraṃ punar vyadhayet
                        | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair
                        vopacaredagninā vā dahed yathoktaṃ kākolyādikvāthaṃ vā
                        śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ
                        vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān
                        upacaret ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.14.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.37</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ |
                        <caesura/>
                         pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.38</label>
                        <caesura/>
                         tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         īṣadamblair anamblair vā bhojanaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.39</label>
                        <caesura/>
                         caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.40</label>
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ |
                        <caesura/>
                         tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.41</label>
                        <caesura/>
                         askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
                        <caesura/>
                         sandhānair bhrāśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.42</label>
                        <caesura/>
                         kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhiḥ |
                        <caesura/>
                         asiddhimatsu caiteṣu dāhaparama iṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.43</label>
                        <caesura/>
                         saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
                        <caesura/>
                         na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.44</label>
                        <caesura/>
                         dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
                        <caesura/>
                         tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.14.45</label>
                        <caesura/>
                         srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
                        <caesura/>
                         śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 ||</l>

                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 15, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.15.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.3</label>
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ | tasmātphalalakṣaṇameteṣām
                        upadhārayaś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.4.1</label>
                        <caesura/>
                         tatra spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
                        pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.4.2</label>
                        <caesura/>
                         rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.4.3</label>
                        <caesura/>
                         sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.5.1</label>
                        <caesura/>
                         rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ lepayati medaḥ
                        snehayati | asthi dhārayati | majjā pūrayati | bījārthaharṣakṛc
                        chukraṃ kledayati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.6</label>
                        <caesura/>
                         bastikledakṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃ |
                        svedaḥ kledayati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.7</label>
                        <caesura/>
                         garbhalakṣaṇamārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.7</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātakṣaye
                        mandaceṣṭatā alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca | pittakṣaye
                        mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye
                        rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.8</label>
                        <caesura/>
                         tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.9</label>
                        <caesura/>
                         rasakṣaye hṛdayapīḍā<pc> </pc>kampaḥ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca |
                        śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca ||
                        māṃsakṣaye sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ<pc> </pc>kakṣaśuṣkatā
                        dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā
                        raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo
                        dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca | majjākṣaye lpaśukratā parvabhedo
                        sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune
                        cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.11</label>
                        <caesura/>
                         purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūdhvagamanaṃ
                        kukṣau sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā ca || atrāpi
                        svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā
                        sparśavaiguṇyaś ca tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.12</label>
                        <caesura/>
                         ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca | tatra
                        saṃśodhanamāgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo
                        mlānatā stanyāsambhavaś ca | tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ ||
                        garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra
                        prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.13</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam atipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ
                        tatra vātavṛddhau kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā
                        nidrānāśolpabalatvaṃ gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau
                        pītāvabhāsatā santāpaḥśītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ
                        pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ sthairyaṃ
                        gauravam agnisādas tandrā nidrā sandhyati śliṣṭatā ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.14</label>
                        <caesura/>
                         raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ cāpādayati | raktaṃ
                        raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu
                        vṛddhiṃ gurugātratāñ ca | medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ
                        kāsaśvāso daurgandhyañ ca || asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca ||
                        majjā sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāśmariti prādurbhāvaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.15</label>
                        <caesura/>
                         purīśam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ
                        todañ ca || svedaḥ kaṇḍū daurgandhyañ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.16</label>
                        <caesura/>
                         stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttim atitodañ ca ||
                        ārttavamaṅgamardo daurbalyañ ca</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.17</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.18"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.19</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ
                        yat paran tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate |
                        śāstrasiddhāntāt</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.20</label>
                        <caesura/>
                         tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ
                        svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām
                        ātmakāryapratipattir bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.21</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
                        <caesura/>
                         viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.22ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.22ab</label>
                        <caesura/>
                         dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.22cd"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.23abcd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.25.abcd</label>
                        <caesura/>
                         abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥ |
                        <caesura/>
                         ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.23ef"/>



                    <l xml:id="SS.1.15.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.24</label>
                        <caesura/>
                         tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo
                        gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca visraṃse |
                        stabdhatā gurugātra tā śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā
                        vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.25"/>
                    <l xml:id="SS.1.15.26"/>
                    <l xml:id="SS.1.15.27"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.28</label>
                        <caesura/>
                         tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balam
                        adhyāyayet mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.29"/>
                    <l xml:id="SS.1.15.30"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.31</label>
                        <caesura/>
                         yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma vināśayet
                        <caesura/>
                         prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.32</label>
                        <caesura/>
                         rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra
                        śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma
                        evānnaraso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo
                        janayati | medaso tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam
                        ativaṭharaṃ
                        kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni
                        kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthatvaṃ
                        bhavati | kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati |
                        āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato
                        lpaprāṇo bhavati |
                        pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārām anyatamaṃ prāpya
                        maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād
                        āvṛtamārgatvāt srotasāmatas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu
                        śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
                        virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo
                        vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||</l>



                    <l xml:id="SS.1.15.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.33</label>
                        <caesura/>
                         tatra punar
                        vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir
                        upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān na prīṇāyati
                        tasmād atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ
                        kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv
                        asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kā
                        plīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam
                        upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād
                        alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu
                        payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ
                        manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ vidhivadupayogaḥ |
                        kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
                        divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.34</label>
                        <caesura/>
                         yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate tasyānnarasaḥ śarīram
                        anukramamāṇaḥ samāndhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro
                        bhavati | sarvakriyāsu ca samarthaḥ
                        kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ |
                        satatam anupālayitavya iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.35</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
                        <caesura/>
                         śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.36</label>
                        <caesura/>
                         doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
                        <caesura/>
                         iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.37</label>
                        <caesura/>
                         vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.38</label>
                        <caesura/>
                         eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
                        <caesura/>
                         na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.39</label>
                        <caesura/>
                         doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
                        <caesura/>
                         prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |</l>


                    <l xml:id="SS.1.15.40ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.40cdef"> kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.43ef</label>
                        <caesura/>
                         tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.15.44</label>
                        <caesura/>
                         samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
                        <caesura/>
                         prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.15.trailer"> 15</l>

                </div>

                <div n="16" type="adhyāya">

                    <head>[Adhyāya 16]</head>

                    <l xml:id="SS.1.16.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ karṇṇavyadha<pc> </pc>vidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.3</label>
                        <caesura/>
                         rakṣābhūṣaṇanimittam bālasya karṇṇau vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse
                        saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
                            kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ<anchor n="SS.1.16.3-n1"/> dhātryaṅke
                        kumāram upaveśyābhisāntvayamāno bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan
                        daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ
                        kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā
                            ||2||<anchor n="SS.1.16.3-n2"/></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.3" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.3-n1">The compound
                                    <foreign>kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ</foreign> is an
                                emendation based on the similar text at Su.śā.3.2.25. </item>
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.3-n2">Ḍalhaṇa recorded
                                the alternative reading <foreign>bhakṣyaviśeṣair
                                    vā</foreign> before <foreign>bālakrīḍanakaiḥ
                                    pralobhya</foreign> in the vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.4</label>
                        <caesura/>
                         śoṇita<pc> </pc>bahutve 'tivedanāyāṃ cānyadeśaviddham iti jānīyāt
                        | nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam ||3||<anchor n="SS.1.16.4-n1"
                        /></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.4" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.4-n1">At this point,
                                witness K is missing a folio, so the rest of this chapter
                                is constructed on the basis of witnesses N and H.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena jvara<pc
                            > </pc>dāhaśvayathu<pc> </pc>vedanā<pc> </pc>granthi<pc
                        > </pc>manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.6</label>
                        <caesura/>
                         doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya
                            yava<pc> </pc>madhuka<pc> </pc>mañjiṣṭhā<pc
                            > </pc>gandharvva<pc> </pc>hasta<pc> </pc>mūlair
                        mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet
                            ||5||<anchor n="SS.1.16.6-n1"/></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.6" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.6-n1">Ḍalhaṇa (1.16.6)
                                stated that some do not read <foreign>surūḍhañ cainam
                                    punar vidhyet</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.7</label>
                        <caesura/>
                         samyagviddham āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ
                            sthūlatarīṃ<anchor n="SS.1.16.7-n1"/> kurvvīta pariṣekañ ca
                        tam eva ||6||</l>

                    <ab corresp="#SS.1.16.7" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.7-n1">The unusual form
                                    <foreign>sthūlatarīṃ</foreign> is supported by both
                                manuscripts and we have retained it in spite of only
                                meagre evidence for the form in epic Sanskrit.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.8</label>
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.8</label>
                        <caesura/>
                         atha vyapagatadoṣopadrave karṇṇe 'laṃpravarddhanārthaṃ
                        laghupravarddhanakam āmuñcet ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.9</label>
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.9</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
                        <caesura/>
                         doṣato vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti |<anchor
                            n="SS.1.16.10-n1"/> tad yathā | nemīsandhānakaḥ |
                        utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ
                        | nirvvedhimaḥ | vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ |
                        arddhakapāṭasandhikaḥ | saṅkṣiptaḥ | hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ |
                        yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhaḥ | iti | teṣu tatra
                        pṛthulāyatasamobhayapālir nemīsandhānakaḥ |
                        vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ |
                        hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ |
                        abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhya<pc> </pc>dīrghaikapālir
                        ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir
                        nirvvedhimaḥ | aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ |
                        abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ |
                        bāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakapāṭasandhikaḥ |
                        tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā bandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir
                        evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ |
                        tatra śuṣkaśaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ
                        paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir
                        vallīkarṇṇaḥ | granthitamāṃsaḥ stabdhasirātatasūkṣmapālir
                        yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti |
                        baddheṣv api dāha<pc> </pc>pāka<pc> </pc>srāva<pc
                            > </pc>śopha<pc> </pc>yuktā na siddhim upayānti ||9|| </l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.10" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.10-n1">Cakrapāṇi
                                (1.16.9–13) and Ḍalhaṇa (1.16.10) pointed out that others
                                read <foreign>pañcadaśakarṇakṛtayaḥ</foreign> (instead of
                                    <foreign>pañcadaśasandhānākṛtayaḥ</foreign>). Ḍalhaṇa
                                (1.16.10) also mentioned that some read
                                    <foreign>samunnatasamobhayapāliḥ</foreign> (instead of
                                    <foreign>vṛttāyatasamobhayapālir</foreign>) and others
                                do not read <foreign>saṃkṣiptādayaḥ
                                pañcāsādhyāḥ</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.11"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.12"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.15</label>
                        <caesura/>
                         ato 'nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ
                        agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ viśeṣataś cātropaharet<anchor
                            n="SS.1.16.15-n1"/> surāmaṇḍakṣīram udakaṃ
                        dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato 'ṅganāṃ puruṣam vā
                        grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā ca
                        bandhān upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya
                        karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭam veti tato vātaduṣṭe
                        dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe
                        surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇṇam punar avalikhet | anunnatam
                        ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya sthitaraktaṃ sandarśya
                        madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhan
                        nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet
                            |<anchor n="SS.1.16.15-n2"/> dvivraṇīyoktena cānnenopacaret
                            ||10||<anchor n="SS.1.16.15-n3"/>
                    </l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.15" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.15-n1">The MSS reading
                                    <foreign>viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt</foreign> has been
                                emended to <foreign>viśeṣataś cātropaharet</foreign> to
                                make sense of the list of ingredients, which is in the
                                accusative case. Also, the repetition of
                                    <foreign>agropaharaṇīyāt</foreign> in the MSS suggests
                                that its second occurrence, which does not make good sense
                                here, is a dittographic error.</item>

                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.15-n3">The additional
                                verses in A (from <foreign>bhavanti cātra to
                                    śāstravit</foreign>) were probably also absent in the
                                version of the <emph>Suśrutasaṃhitā</emph> commented on by
                                Cakrapāṇi, who cited them in his commentary as being "read
                                by some" in regard to the joins
                                    (<foreign>sandhāna</foreign>) they describe.</item>
                        </list>
                        <list type="testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.15-n2"
                                    ><foreign>Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā</foreign> 1.18.52--53:
                                    <foreign>atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam
                                    | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam ||
                                    52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam |
                                    sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53
                                    ||</foreign>
                            </item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.1.16.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.16</label>
                        <caesura/>
                         vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
                        <caesura/>
                         vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.17</label>
                        <caesura/>
                         nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa
                        hi vātaduṣṭe raktabaddho 'rūḍho paripuṭanavān bhavati | pittaduṣṭe
                        gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān
                        atipravṛttasrāvaḥ śophavān kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim upaiti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.18</label>
                        <caesura/>
                         sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair
                        abhivarddhayet | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavati |
                        punar api chidyeta ||13|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.19</label>
                        <caesura/>
                         athāpraduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ |
                        godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ
                        ca yathālābhaṃ
                        saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan
                        tailam pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||14||<anchor
                            n="SS.1.16.19-n1"/></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.19" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.19-n1">Ḍalhaṇa (1.16.18)
                                noted that some read <foreign>rājasarṣapajaṃ</foreign> in
                                the place of <foreign>gaurasarṣapajaṃ</foreign>. This
                                reading appears to have been accepted by Cakrapāṇi
                                (1.16.18–20), who glossed <foreign>rājasarṣapaja</foreign>
                                as <foreign>śvetasarṣapa</foreign>. Cakrapāṇi also said
                                that some read sarpis in the place of
                                    <foreign>payas</foreign>. In the compound beginning
                                with <foreign>arka</foreign>, Ḍalhaṇa noted that some read
                                    <foreign>arkapuṣpī</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.20</label>
                        <caesura/>
                         svedito marditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed budhaḥ |
                        <caesura/>
                         tato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||15||<anchor
                            n="SS.1.16.20-n1"/></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.20" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.20-n1">N has a
                                    <foreign>kākapāda</foreign> after
                                    <foreign>ane</foreign>, but the missing letter (one
                                would expect '<foreign>na</foreign>') has not been
                                supplied in a margin or elsewhere.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.21"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.22</label>
                        <caesura/>
                         ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.23</label>
                        <caesura/>
                         teṣām apāṅge tv abahiḥ kuryāt prachānam eva ca ||16||<anchor
                            n="SS.1.16.23-n1"/></l>


                    <ab corresp="#SS.1.16.23" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.23-n1">Ḍalhaṇa (1.16.23)
                                noted that some read <foreign>teṣām apāṅgacchedyaṃ hi
                                    kāryam ābhyantaraṃ bhavet</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.23b"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.24"/>



                    <l xml:id="SS.1.16.26.0">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.26.0</label>
                        <caesura/>
                         amitāḥ karṇṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
                        <caesura/>
                         yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||<anchor
                            n="SS.1.16.26.0-n1"/></l>

                    <ab corresp="#SS.1.16.26.0" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.26.0-n1">Ḍalhaṇa
                                (1.16.26) stated that some read
                                    <foreign>suniviṣṭaḥ</foreign> (the reading of the
                                Nepalese version) instead of
                                <foreign>suviśiṣṭaḥ</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <!-- 1.16.26.1 - 19 not present -->

                    <l xml:id="SS.1.16.26.1"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.2"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.3"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.4"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.5"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.6"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.7"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.8"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.9"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.10"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.11"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.12"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.14"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.15"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.16"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.17"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.18"/>
                    <l xml:id="SS.1.16.26.19"/>


                    <l xml:id="SS.1.16.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.25</label>
                        <caesura/>
                         jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
                        <caesura/>
                         surūḍho 'vedano yas tu taṃ karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.27</label>
                        <caesura/>
                         viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ
                        <caesura/>
                         vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
                        <caesura/>
                         nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
                        <caesura/>
                         patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||19||<anchor n="SS.1.16.27-n1"
                        /></l>

                    <ab corresp="#SS.1.16.27" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.16.27-n1">Cakrapāṇidatta
                                said that others read
                                    <foreign>nāsāsandhānavidhim</foreign> here. Ḍalhaṇa
                                (1.16.27–31) stated that some read, <foreign>chinnāṃ tu
                                    nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | nāsānurūpaṃ
                                    saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||</foreign></item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.16.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.28</label>
                        <caesura/>
                         tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
                        <caesura/>
                         utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
                        <caesura/>
                         vilikhya cāśu pratisandadhīta
                        <caesura/>
                         taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.29</label>
                        <caesura/>
                         susīvitaṃ samyag ato yathāvan
                        <caesura/>
                         nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
                        <caesura/>
                         unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
                        <caesura/>
                         pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.30</label>
                        <caesura/>
                         saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
                        <caesura/>
                         tailena siñced asakṛt tilānām |
                        <caesura/>
                         ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
                        <caesura/>
                         snigdho virecyaḥ sva<pc> </pc>yathopadeśam ||22|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.16.31</label>
                        <caesura/>
                         rūḍhañ ca sandhānam upāgataṃ vai
                        <caesura/>
                         tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
                        <caesura/>
                         hīnam punar varddhayituṃ yateta
                        <caesura/>
                         samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam ||23||
                        <caesura/>
                         iti || om || </l>

                    <l xml:id="SS.1.16.32"/>
                </div>



                <div n="17" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 17, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.17.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta āmapakvaiṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.17.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.3</label>
                        <caesura/>
                         atha śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa
                        vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur grathitaḥ
                        samo viṣamo vā tvagmāṃsasthāyī saṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ
                        śopha ity ucyate | </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.4</label>
                        <caesura/>
                         vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo
                        mṛdur anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
                        pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś cātra
                        vedanāviśeṣo bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ
                        snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
                        sannipātaśvayathuḥ sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac
                        choṇitajotikṛṣṇaś ca | pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś
                        ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.5</label>
                        <caesura/>
                         sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna śakyate praśamayituṃ
                        kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ pākayābhimukho bhavati
                        tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś
                        ca | tatra mandoṣmatā tvaksāvarṇyan sthairyaṃm
                        alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva
                        nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate bhidyata iva ca
                        śastreṇa tāḍyata iva ca daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata
                        iva cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā
                        coṣaparidāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca
                        sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti | ādhmātabastir ivātataś ca
                        śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥ pipāsā
                        bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ ||
                        vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca balīprādurbhāvaḥ
                        tvakparipoṭanaṃ nimnadarśanam aṅgulyāvapīḍite
                        bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam ante
                        cāvapīḍite muhur muhus todaḥ kaṇḍūranunnatatā vyādher
                        upadravaśāntir bhaktābhikāṅkṣā ca paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu
                        khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam
                        pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅ moham
                        upaiti | tatra hi tvaksavarṇṇatā śītaśophatālparujatāśmavac ca
                        ghanatā na tatra moham upeyāt |</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.6</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.7</label>
                        <caesura/>
                         vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād ṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.7.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.8.add1</label>
                        <caesura/>
                         narte rujā vātam ṛte ca pittaṃ
                        <caesura/>
                         pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād vipākaṃ paripākakāle
                        <caesura/>
                         prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.8</label>
                        <caesura/>
                         kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
                        <caesura/>
                         pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.8.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.8.add1</label>
                        <caesura/>
                         dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā |
                        <caesura/>
                         tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.9</label>
                        <caesura/>
                         tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttiḥ
                        vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhir vā
                        bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaḥ
                        ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato dvāram
                        alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ janayitvā
                        bhavaty asādhyaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.10</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         yaś chinatyāmamajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
                        <caesura/>
                         śvapacāv iva sasyaś cettāvaniścitakāriṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.11</label>
                        <caesura/>
                         prākchastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo 'vedanāsahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.12</label>
                        <caesura/>
                         na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
                        <caesura/>
                         tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.13</label>
                        <caesura/>
                         prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.14</label>
                        <caesura/>
                         yo hy utthito 'lpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ vinā pākam upaiti
                        śophaḥ |
                        <caesura/>
                         viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.15</label>
                        <caesura/>
                         ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair yadi nopaśāmyet |
                        <caesura/>
                         śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.16</label>
                        <caesura/>
                         kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ sandahati prasahya |
                        <caesura/>
                         tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.17</label>
                        <caesura/>
                         ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
                        <caesura/>
                         tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.17.18</label>
                        <caesura/>
                         pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
                        <caesura/>
                         ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.trailer">17 || </l>
                </div>

                <div n="18" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 18, collation]</head>


                    <l xml:id="SS.1.18.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.1</label>
                        <caesura/>
                         athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.3</label>
                        <caesura/>
                         ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś
                        ca tamprati pratirogam vakṣyāmaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratilomam ālimpen nānuloma | pratilome hi samyag auṣadham
                        avatiṣṭhate | praviśati ca romakūpais tasya pramāṇaṃ
                        māhiṣārdracarmāt sedham upadiśanti |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.5</label>
                        <caesura/>
                         na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam
                        apārthakaṃ rujākaraś ca bhavati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.6</label>
                        <caesura/>
                         ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas tanur aviśoṣī viśoṣī vā |
                        pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī ca | tatra
                        raktapittaprasādakṛdālepaḥ | śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpagamaś ca
                        tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka
                        iti saṃjñāṃ labhate | nirudhyālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvam anirodho
                        mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam antardoṣatā śurvraṇaśuddhiś ca bhavati
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.8"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.12</label>
                        <caesura/>
                         na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu śleṣmaṇaḥ
                        ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.7</label>
                        <caesura/>
                         avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
                        <caesura/>
                         yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.9</label>
                        <caesura/>
                         marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
                        <caesura/>
                         saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.10"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.11"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.13"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.14"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.15"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.16</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
                        kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny
                        athāvyādhiṃ kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.17</label>
                        <caesura/>
                         kośadāma śākhāsu
                        grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha
                        vitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān
                        nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.18</label>
                        <caesura/>
                         tatra kośañ jaṅghāṅguliparvvasu vidadhyāt | dāmam asaṃbādhe 'ṅge
                        sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu svastikam anuvellitaṃ śākhāsu
                        grīvāmeḍhrayon mūtolīṃ vṛtteṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
                        sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakaṃ | hanuga<gap n="13"
                            unit="char"/>ṇḍaśaṃkheṣu khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ |
                        pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrddhni vitāmaṃ |
                        cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇipañcāṅgīm iti | yo vā
                        yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt | </l>


                    <l xml:id="SS.1.18.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.19</label>
                        <caesura/>
                         yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.20</label>
                        <caesura/>
                         tatra ghanāṅ kāvalikān datvā cāmaparikṣepam ṛjum anāviddham
                        asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari
                        kuryāt | granthim ābādhaṅ karoti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.21</label>
                        <caesura/>
                         athāsya na ca vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā kurvvīta |
                        kasmād atisnehāt kledayati | raukṣyāc chinatti
                        durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ karoti | yukta snehatyādāśu rohati
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.22</label>
                        <caesura/>
                         tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhas trividho bhavati | gāḍhas samaḥ
                        śithila iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.23"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.24</label>
                        <caesura/>
                         tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥ sugāḍhaḥ |
                        śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu samaḥ | akṣṇoḥ
                        sandhiṣu ca śithilaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.25</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt | samasthāne śithilaṃ
                        | śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca || ślaiṣmikaṃ śithilasthāne
                        samaṃ | samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.26</label>
                        <caesura/>
                         tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt | raktopadrutam apy
                        evaṃ | ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni | vātopadrutam apy evaṃ |
                        evaṃ mūhya baṃdhamviparyayañ ca kurvvīta | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.27</label>
                        <caesura/>
                         samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe vikesikauṣadhanair arthakyaṃ
                        śophavedanāprādurbhbhāvaś ca | gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe
                        vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca
                        gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ
                        paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.28</label>
                        <caesura/>
                         aviparītabandhe vedanāśāntir asṛkprasādo mārddavañ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.29</label>
                        <caesura/>
                         abadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāpra<g
                            type="punctuation" ref="#newa-double-comma"/>bhṛtibhir
                        abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ | vividhavedanopadrutaś ca
                        duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya viśopam upayānti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.30</label>
                        <caesura/>
                         cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ viśliṣṭam atipāditaṃ |
                        <caesura/>
                         asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.31</label>
                        <caesura/>
                         sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.32</label>
                        <caesura/>
                         abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ
                        kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.33</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piṭakā madhumehināṃ |
                        <caesura/>
                         karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.34</label>
                        <caesura/>
                         māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
                        <caesura/>
                         svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.18.35</label>
                        <caesura/>
                         doṣan dehañ ca vijñāya vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
                        <caesura/>
                         ṛtūñ ca parisaṃkhyāya<gap n="1" unit="char"/> tato bandhīn
                        niveśayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.trailer"> ḍoḍa ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.36"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.37"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.38"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.39"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.40"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.41"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.42"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.43"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.44"/>
                    <l xml:id="SS.1.18.45"/>
                </div>

                <div n="19" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 19, collation]</head>


                    <l xml:id="SS.1.19.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.3</label>
                        <caesura/>
                         atha vraṇitasya prathamam evāgāram anvicchet ||
                        praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapañca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.4</label>
                        <caesura/>
                         apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
                        <caesura/>
                         cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.5</label>
                        <caesura/>
                         tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ manojñam prākchīrṣan
                        saśastraṅ kurvvīta |</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.6</label>
                        <caesura/>
                         sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane vraṇī
                        <caesura/>
                         prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.7</label>
                        <caesura/>
                         tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair upāsyamāno
                        yatheṣṭamāśīteti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.8</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.8a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.8a</label>
                        <caesura/>
                         suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.9</label>
                        <caesura/>
                         na ca divānidrāvaśagaḥ syād</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.11</label>
                        <caesura/>
                         utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ
                        rakṣet || bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.12</label>
                        <caesura/>
                         sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.13"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.14</label>
                        <caesura/>
                         gamyānāñ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva
                        pariharet || bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.15</label>
                        <caesura/>
                         strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadācid balitaṃ sravet |
                        <caesura/>
                         grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.16"
                        >navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto
                        dakadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet || bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.17</label>
                        <caesura/>
                         takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.19.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.18</label>
                        <caesura/>
                         madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārām pariharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.19</label>
                        <caesura/>
                         madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
                        <caesura/>
                         āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.20"
                        >vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś
                        cābādhām pariharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.21</label>
                        <caesura/>
                         vraṇitasyopataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.22</label>
                        <caesura/>
                         ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
                        <caesura/>
                         tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.23</label>
                        <caesura/>
                         sadā ca
                        nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ
                        || tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu
                        rakṣānsipaśupatikuberakumārānucarāṇi mānsaśoṇitapratvāt
                        kṣatajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ jighāṃsūni vā
                        kadācid bhavanti ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.19.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.24</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ satkārakāmānām prayatetāntarātmanā |
                        <caesura/>
                         dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.25</label>
                        <caesura/>
                         te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt satatam
                        atandritajanaparivṛto nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani
                        sampan maṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.26</label>
                        <caesura/>
                         sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
                        <caesura/>
                         āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.27</label>
                        <caesura/>
                         ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair upādhyāyabhiṣajāś
                        ca sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.28</label>
                        <caesura/>
                         sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca |
                        <caesura/>
                         dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.29</label>
                        <caesura/>
                         chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ |
                        lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ saha sravīryāṃ
                        siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.30"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.31</label>
                        <caesura/>
                         anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.32"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.33</label>
                        <caesura/>
                         bālośīrair vraṇambījair nna ca nam parighaṭūyet |
                        <caesura/>
                         na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
                        <caesura/>
                         jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
                        <caesura/>
                         bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
                        <caesura/>
                         taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
                        <caesura/>
                         bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.34</label>
                        <caesura/>
                         sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥḥ |
                        <caesura/>
                         anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.19.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.35</label>
                        <caesura/>
                         divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.36">tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca
                        maithunāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.19.37</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ vṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
                        <caesura/>
                         āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā || </l>
                </div>

                <div n="20" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 20, collation]</head>


                    <l xml:id="SS.1.20.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto hitāhitīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.3</label>
                        <caesura/>
                         yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiñcid
                        dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā bruvate || taṃ
                        tu na samyak | iha khalu dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś ca
                        ekāntahitāni ekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.4</label>
                        <caesura/>
                         tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt |
                        salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu
                        dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogatas tv
                        aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat
                        pittasyāpathyam iti</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.5</label>
                        <caesura/>
                         etad dvitvān na sarvvavraṇinām ayam āhārārthe vargga upadiśyate |
                        raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama
                        nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ ||
                        eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ
                        || mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ ||
                        cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ
                        ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ
                        sāmānyataḥ pathyatamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.6</label>
                        <caesura/>
                         tathā brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca
                        ekāntaḥ pathyatamāni |</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.7</label>
                        <caesura/>
                         ahitāni prāg upadiṣṭāni | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat
                        pittasyāpathyam iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.8</label>
                        <caesura/>
                         saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti |
                        vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka
                        tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt
                        | payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.9"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.10ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.10cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.11"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.12"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.13"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.14</label>
                        <caesura/>
                         kapotām̐ś ca sarṣapatailasiddhām̐ś ca nāśnīyāt |
                        kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍakāṣṭhasiddhā
                        eraṇḍatailana nādyāt |
                        madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane
                        daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dadhimadyañ ca |
                        pittena cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt |
                        sauvīreṇa sahatilasaṣkulī | takreṇa madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni |
                        godhāmmadhunā | kṣaudrāsavena matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā
                        maireyamādhvīkābhyāṃ | matsyānupotakayā sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ
                        | guḍaṅkākamācyāmadhunā mūlakāni ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ |
                        dadhnā kukkuṭaṃ | madyena balākāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.15"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.16"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.17</label>
                        <caesura/>
                         taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam atisnigdham atyuṣṇam
                        atiśītam evamādīn vivarjjayet | na madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto |
                        na madhunātilakalkenopotakāṃ | na pippalīmatsyavesayā |
                        priyaṅgvanuliptena pāyasamaśnīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.18</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra||
                        <caesura/>
                         viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
                        <caesura/>
                         tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavanti cātra||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.19</label>
                        <caesura/>
                         vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
                        <caesura/>
                         viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.20</label>
                        <caesura/>
                         yatkiñcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
                        <caesura/>
                         rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.21</label>
                        <caesura/>
                         viruddhāśanajānrogān pratihanti virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.20.22</label>
                        <caesura/>
                         sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
                        <caesura/>
                         snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.22.add">
                        <label xml:lang="en">1.20.22.add</label>
                        <caesura/>
                         kṣāram agniñ jalāyuś ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
                        <caesura/>
                         āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
                        <caesura/>
                         vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.23"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.24"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.25"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.26"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.27"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.28"/>
                    <l xml:id="SS.1.20.29"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.trailer"> || 20 || </l>

                </div>

                <div n="21" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 21, collation]</head>



                    <l xml:id="SS.1.21.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.1</label>
                        <caesura/>
                         || athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.3</label>
                        <caesura/>
                         vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo bhavanti || tair
                        evāsyāvyāpanair adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate|
                        agāram iva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva
                        ca vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ
                        sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīram bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.4</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
                        <caesura/>
                         śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.21.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.5</label>
                        <caesura/>
                         tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe | śliṣa āliṅgane
                        | eṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ śleṣmā iti rūpāṇi
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.6</label>
                        <caesura/>
                         teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || tatra samāsena vāyuḥ
                        śroṇīgudasaṃśrayaḥ | pakvāmāsayamadhyastham pittasya | āmāsayaḥ
                        śleṣmaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.7</label>
                        <caesura/>
                         ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike
                        vakṣyāmaḥ | pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan dṛṣṭis tvag iti |
                        pūrvvoktan tu śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ sandhaya iti ||
                        etāni khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.8</label>
                        <caesura/>
                         visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
                        <caesura/>
                         dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.9</label>
                        <caesura/>
                         tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo 'gnirutāho pittam
                        evāgnir iti | atrocyate | na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir
                        upalabhyate | āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno
                        'gnivad upacāraḥ kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe vāgniguṇe
                        tatsamānadravyopayogād ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca
                        paśyāmo na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir iti | </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.10</label>
                        <caesura/>
                         tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsayamadhyasthaṃ caturvvidham
                        apy annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham
                        eva cātmaśaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya
                        cāgnikarmmaṇānugrahaṅ karoti | tasmin pitte pācako 'gnir iti
                        saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan tasmin rañjako gnir iti saṃjñā sa
                        rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu hṛdistham pittan tasmin sādhako
                        'gnir iti saṃjñā śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat
                        tu dṛṣṭyām pittaṃ tasminn ālocako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe
                        dhikṛtaḥ || yat tu tvaci pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā so
                        'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā |||| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāsayaḥ
                        pittāsayasyopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra
                        ivādityasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair
                        guṇaiḥ praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati || </l>



                    <l xml:id="SS.1.21.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.14</label>
                        <caesura/>
                         sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ
                        śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅ karoti || uraḥsthas tu
                        trikasandhāraṇam ātmavīryyeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanam
                        varaṇañ ca karoti | kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt
                        samyagrasajñāne vivarttate || śiraḥsthas tu
                        snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti
                        || sandhisthas tu sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃ sandhisaṃśleṣāt
                        sarvvasandhyagranuhaṅ karoti || </l>



                    <l xml:id="SS.1.21.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
                        <caesura/>
                         madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.16</label>
                        <caesura/>
                         śoṇitasthānaprāgabhihitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.1.21.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.17</label>
                        <caesura/>
                         anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca varṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.18</label>
                        <caesura/>
                         etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ | prāk
                        sañcayahetur uktaḥ || sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
                        stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam
                        ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.19</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
                        balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir
                        vviśeṣair vvāyuḥ prakopam āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.20</label>
                        <caesura/>
                         sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.21</label>
                        <caesura/>
                         krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir
                        vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.22</label>
                        <caesura/>
                         taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
                        <caesura/>
                         madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.23</label>
                        <caesura/>
                         divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir
                        vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.24</label>
                        <caesura/>
                         sa śīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.25</label>
                        <caesura/>
                         pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhiś cāhārair
                        ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir
                        vviśeṣair raktam prakopam āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.26</label>
                        <caesura/>
                         yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit prakupyati |
                        <caesura/>
                         tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.1.21.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.27</label>
                        <caesura/>
                         teṣān tu prakopāt
                        koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā bhavanti |
                        tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.28</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ
                        prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya ivābhyudgatānām prasaro
                        bhavati | teṣām vāyur ggatimattvāt prasaraṇahetuḥ | saty apy
                        ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | rajaś ca pravarttakam bhāvānām
                        yathā mahānudakasañcayo 'tipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair
                        udakair vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | ekaikaśo
                        dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ śleṣmā
                        śoṇitaṃ | vātapitte | vātaśleṣmāṇau | pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite
                        | pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni |
                        vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśoṇitāni | vātapittakaphāḥ |
                        vātapittakaphaśoṇitānīti | evam pañcadaśadhā prasaranti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.29</label>
                        <caesura/>
                         kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
                        <caesura/>
                         doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.30</label>
                        <caesura/>
                         nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti<g ref="#newa-gap-filler"
                        />ṣṭhati |
                        <caesura/>
                         niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati || </l>




                    <l xml:id="SS.1.21.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.31</label>
                        <caesura/>
                         nagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.32</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam
                        arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.33</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ khalu prasṛtās
                        tāṃs tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ janayanti | taṃ
                        prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | te yadodar dhayaḥ sanniveśaṅ kurvanti
                        te gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ janayanti ||
                        bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās
                        tu bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tu
                        parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn
                        || ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn ||
                        tvaṅmānsasoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīṃ visarpāṃś ca ||
                        māṃsagatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā
                        vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn
                        || sarvagatāḥ jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv
                        api sthāneṣu rogāṇāṃ doṣasanniveśaṃ jānīyāt || teṣām evam
                        abhisanniviṣṭānām pūrvarūpaprādurbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ
                        kriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.34</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ vyādhidarsanam vakṣyāmaḥ ||
                        sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
                        jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamakriyākālaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.35</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam āpannasya ṣaṣṭhaḥ
                        kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dīrghakālānubandhaḥ |
                        tatrāpratikriyamāṇo sādhyatām upaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.36</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
                        <caesura/>
                         vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.37</label>
                        <caesura/>
                         sañcaye pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
                        <caesura/>
                         te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.38</label>
                        <caesura/>
                         sarvair bhāvais tṛbhir vāpi dvābhyām ekena vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.39</label>
                        <caesura/>
                         saṃsarge yo garīyāṃ syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
                        <caesura/>
                         śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.21.40</label>
                        <caesura/>
                         vraṇe tu yasmād rūḍhe pi vraṇavastu na naśyati |
                        <caesura/>
                         ādehadhāraṇāj jantor vraṇas tasmān nirucyata iti</l>

                    <l xml:id="SS.1.21.trailer">|| 21 || ||</l>

                </div>

                <div n="22" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 22, collation]</head>


                    <l xml:id="SS.1.22.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vraṇāsrāvavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.22.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.3</label>
                        <caesura/>
                         tvaṅmānsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇy aṣṭau vraṇavastūni
                        bhavanti | atra sarvavraṇasanniveśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.4</label>
                        <caesura/>
                         tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaro bhavati |
                        śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.5</label>
                        <caesura/>
                         āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ |
                        viśeṣatas tu vikṛtākṛ𑑛tayo durupakramā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.6</label>
                        <caesura/>
                         sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś
                        copakrāntāḥ | anātmavatāṃ majñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti
                        pravṛdvatvād doṣāṇāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.7</label>
                        <caesura/>
                         tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhinotimātram atimṛdur utsannovasannaḥ
                        śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv apy arthavarṇṇaḥ
                        pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy
                        amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān
                        dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī
                        dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni || tatra doṣocchrāyam
                        avekṣya yathāsvaṃ prakurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.8a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.8</label>
                        <caesura/>
                         atha sarvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu
                        tvaksphuṭite bhinnevadārite vā salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ
                        kiñcid visraḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarpiḥ prakāśaḥ
                        sāndraḥ svetaḥ picchilaś ca | sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu
                        raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgamanaṃ pūyasya
                        āśrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ saraktaś ca |
                        snāyugatas tu snigdho ghanaḥ siṃghaṇakapratimaḥ saraktaś ca |
                        asthigatas tu asthiny abhihate sphuṭite bhinne 'vadārite vā
                        doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam ivābhāti asthiniḥsāraś ca bhavati |
                        āsrāvaś cātra tanur vicchinno majjāmiśraḥ sarudhirasnigdhaś ca
                        sandhigatas tu pīḍyamāno na pravarttate |
                        tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥ sravati |
                        āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ picchilovalambī sarudhironmathitaś
                        ca bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati |
                        marmagatas tu nocyate tvagādiṣv evāvaruddhatvāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.8b"/>
                    <l xml:id="SS.1.22.9"/>
                    <l xml:id="SS.1.22.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.22.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.11</label>
                        <caesura/>
                         atha sarvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
                        todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥ
                        sambhavanti | vividhā vā yatra muhurmuhur vedanā āgacchanti tam
                        vātikam iti vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni
                        yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujaṃ tīkṣṇasampātipacyate yatra
                        coṣmābhir vṛddhir bhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra
                        vedanāviśeṣāḥ ghotāta m paittikam iti viṃdyāt | pittavad
                        raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo raktado raktasrāvaś ca bhavati |
                        kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā svedolpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityañ ca
                        yatra taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt | yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ
                        sānnipātikam iti vidyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvaṃ sarvavarṇṇām vakṣyāmaḥ | bhasmakaposthivarṇṇaḥ
                        paruṣoruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ
                        pītaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittaraktasamutthayoḥ |
                        śvetasnigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya | sarvavarṇṇopetaḥ
                        sānnipātika || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.22.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ślokaḥ ||
                        <caesura/>
                         na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
                        <caesura/>
                         sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti</l>

                    <l xml:id="SS.1.22.trailer"> || 22 || ❈ ||</l>
                </div>

                <div n="23" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 23, collation]</head>



                    <l xml:id="SS.1.23.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.23.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.3</label>
                        <caesura/>
                         tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatām ātmavatāñ ca
                        sucikitsyā vraṇā bhavanti || ekaikasmin vā puruṣe yatraitad
                        guṇapañcakaṃ bhavati tasya khalu sādhanīyatamāḥ tatra vayasthānāṃ
                        pratyagradhātutvād āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ
                        sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn viśeṣān
                        na prāpnoti prāṇavatām vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nna glānir
                        bbhavati | satvavatān dāruṇair api kriyāviśeṣair nna vyathā
                        bhavati | ātmavatām punar mmitāhāravihārādibhir upadeśair
                        nnānyathā matiḥ pravarttate | sarvvañ caiṣāṃ sādhur bbhavati |
                        tasmād eṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.4</label>
                        <caesura/>
                         ta eva viparītaguṇāḥ | vṛddhakṛṣālpaprāṇabhīruṣv anātmavatsu ca
                        draṣṭavyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.5</label>
                        <caesura/>
                         sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
                        sukharopaṇīyā vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.6</label>
                        <caesura/>
                         akṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ
                        saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ ||
                        romāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram api
                        cāntarmmukhaṃ sevanīkakcupasthasaṃśritam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.7</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhinām viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇām madhumehinām |
                        <caesura/>
                         vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.8</label>
                        <caesura/>
                         avapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
                        pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇām pramehiṇām vā ye
                        pratikṣateṣu dṛśyante śarkkarā sikatāmehī vātakuṇḍālikāṣṭhīlā
                        dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitā dantaveṣṭā
                        visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś ca yāpyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.9</label>
                        <caesura/>
                         || bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
                        <caesura/>
                         asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.10</label>
                        <caesura/>
                         evaṃ yāpyam vijānīyāt kriyā dhārayate hitaṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.11</label>
                        <caesura/>
                         prāptā kriyā dhārayate yāpyavyādhitam āturaṃ |
                        <caesura/>
                         prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.11.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.11.1</label>
                        <caesura/>
                        <seg sameAs="SS.1.23.10cd">kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva
                            vinaśyati</seg> |<anchor n="SS.1.23.11.1-n1"/>
                        <caesura/>
                         viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||</l>

                    <ab corresp="#SS.1.23.11.1" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.23.11.1-n1">This repeats
                                1.23.10cd.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.23.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.12</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrddhvam asādhyān padekṣyāmaḥ || māṃsapiṇḍavad udgatāḥ
                        prasekinontaḥpūyā vedanāvantaḥ | aśvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit
                        kaṭhinā gośṛṅgavad udgatāḥ | mṛdumāṃsaprarohāḥ | apare
                        duṣṭarudhirāśrāviṇaḥ | tantupicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ |
                        kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ | śaṇatūlavat snāyujālavanto
                        durddarśanāḥ | vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś ca | doṣasamutthā
                        pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhaprāptāḥ | ta evobhayato
                        bhāgaṃ vraṇamukheṣu pūyaraktanirvvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāñ ca sarvvato
                        gatayas tv aṇumukhān māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca
                        śiraḥkaṇṭhasthāḥ | kṣīṇamāṃsānāñ ca pūyarudhiranirvvāpinaḥ |
                        arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ | bhinne ca śiraḥkapāla yatra
                        mastuluṅgadarśanan tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ | kāsaśvāsau vā
                        yasyeti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.13</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
                        <caesura/>
                         vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
                        <caesura/>
                         āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.14</label>
                        <caesura/>
                         amarmmopahite deśe sirāsaṃdhyasthivarjjite |
                        <caesura/>
                         vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.15</label>
                        <caesura/>
                         krameṇopacayaṃ prāpto dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.16</label>
                        <caesura/>
                         sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
                        <caesura/>
                         nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.16.add"/>

                    <l xml:id="SS.1.23.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.17</label>
                        <caesura/>
                         ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
                        <caesura/>
                         abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.18</label>
                        <caesura/>
                         tribhir ddoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
                        <caesura/>
                         avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.19</label>
                        <caesura/>
                         kapotavarṇṇapratimo yasyānte kledavarjjitāḥ ||
                        <caesura/>
                         sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.20</label>
                        <caesura/>
                         rūḍhavarmmāṇam agranthim aśūnam arujam vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.23.21</label>
                        <caesura/>
                         doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ |
                        <caesura/>
                         harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 || </l>


                </div>


                <div n="24" type="adhyāya">

                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 24]</head>

                    <note xml:lang="en">[collation based on N (1.24.1–7) and K
                        (1.24.7–12).]</note>

                    <l xml:id="SS.1.24.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto vyādhisamuddeśīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.24.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.3</label>
                        <caesura/>
                         dvividhā vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra
                        śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu
                        śastrakarma na kriyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.4</label>
                        <caesura/>
                         asmiṃs tu śāstre sarvatra sāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ
                        yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād
                        vyādhir iti || tac ca duḥkhaṃ trividhaṃ | ādhyātmikam
                        ādhibhautikam ādhidaivikam iti | tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv
                        upanipatati | saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā
                        ādibalapravṛttāḥ | janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ |
                        saṃghātabalapravṛttāḥ | daivabalapravṛttāḥ | svabhāvabalapravṛttāḥ
                        | iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrādibalapravṛttā nāma śukraśoṇitadoṣānvayāḥ |
                        kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ | te 'pi dvivividhā mātṛjāpitṛjāś ca ||
                        janmabalapravṛttā nāma ye mātur apacārāt
                        paṅgujaḍajātyandhamūkabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te
                        dvividhā rasakṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca || doṣabalapravṛttā nāma
                        ya ātaṅkāpacārakṛtās te dvividhāḥ | śārīrā mānasāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.7a">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.7a</label>
                        <caesura/>
                         kālabalapravṛttā nāma ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtibhiḥ samutpannās
                        te 'pi dvividhā vyāpannā avyāpannāś ca ||<anchor n="SS.1.24.7a-n1"
                        /></l>

                    <ab corresp="#SS.1.24.7a" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.24.7a-n1">In the 1931
                                vulgate edition, this passage comes after 1.24.6, before
                                    <foreign>daivabalapravṛttā …</foreign>.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.24.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.6</label>
                        <caesura/>
                         saṃghātabalapravṛttā nāma ya āgantava ādhibhautikās te dvividhāḥ
                        | durbalasya balavadvigrahāc chastrādikṛtāś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.1.24.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.7</label>
                        <caesura/>
                         daivabalapravṛttā nāma ya aupasargikā dvividhā
                        abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ || svabhāvabalapravṛttā nāma
                        kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | te 'pi dvividhā rakṣakṛtā
                        arakṣakṛtāḥ | rakṣakṛtaḥ kālakṛtaḥ | arakṣakṛto 'kālakṛtaḥ || atra
                        sarvatra vyādhyuparodhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.8</label>
                        <caesura/>
                         sarveṣāṃ ca vyādhīnām vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ | talliṅgatvād
                        dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
                        vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ | satva<pc> </pc>rajas<pc> </pc>tamāṃsy
                        avyatiricya varttante | evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
                        vaiśvarūpyeṇāvasthitaṃ | avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante |
                        doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpo
                        bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu saṃjñā bhavati ||
                        rasajo 'yaṃ raktajo 'yaṃ māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ
                        majjajo 'yaṃ śukrajo 'yaṃ vyādhir iti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.9</label>
                        <caesura/>
                         aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ
                        | akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ ||
                        kuṣṭhavisarpapiṭakās
                        tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo
                        'rbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣāt ||
                        gudamukhameḍhrapākāś
                        cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
                        māṃsadoṣāt ||
                        granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
                        medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayo 'sthidoṣāt ||
                        tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti
                        majjadoṣāt || klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣaḥ saṅgo
                        'tipravṛrttir vā malānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyāṇāṃ ayathā
                        pravṛttir apravṛttir vā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaraṃ
                        nimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.10</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ |
                        <caesura/>
                         yatra saṅgaḥ savaiguṇyād<anchor n="SS.1.24.10-n1"/> vyādhis
                        tatropajāyate || </l>

                    <ab corresp="#SS.1.24.10" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.24.10-n1">Ḍalhaṇa pointed
                                out that others read <foreign>svavaiguṇyād</foreign>
                                (instead of <foreign>khavaiguṇyād</foreign>).</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.24.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.11</label>
                        <caesura/>
                         bhūyo 'tra jijñāsate | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātisārādīnāṃ ca
                        nityaṃ saṃsleṣaḥ paricchedo veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān
                        nityāturā eva sarvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpi anyathābhāvo vātādīnāṃ
                        jvarādīnāṃ cānyatra varttamānasyānyasya liṅgaṃ na bhavatīti |
                        kṛtvā vātādayo jvarādīṇāṃ mūlānīti tan na || atrocyate || doṣān
                        pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti | atha ca nityaṃ sambandhaḥ |
                        yathā hi vidyudvātāsanivarṣaṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti |
                        satyapyākāse kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti |
                        taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ | evam vātādīnāṃ jvarādīnāñ ca
                        na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ śāśvatikaḥ | atha ca nimittataḥ |
                        tebhya evotpattir iti || </l>



                    <l xml:id="SS.1.24.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.24.12</label>
                        <caesura/>
                         vikāram parimāṇañ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pracakṣmaha iti || || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.trailer">|| 24 || </l>

                </div>


                <div n="25" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 25, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.25.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>
                    <!-- got to here -->

                    <l xml:id="SS.1.25.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.3"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.4"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.3-4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.3-4</label>
                        <caesura/>
                        <anchor n="SS.1.25.3-4-n1"/>chedyās tu
                        bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś
                        cāmas tathā māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca
                        śalyam uttavaḥ śataponako jatumaṇir valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥ
                        māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ || </l>
                    <ab corresp="#SS.1.25.3-4" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.25.3-4-n1">Prose from here
                                to 12ab. These passages are in verse in the
                                vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.25.5"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.6"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.7"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.8"/>


                    <l xml:id="SS.1.25.5-8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.5-8</label>
                        <caesura/>
                         bhedyās tu sarvajamṛte vidradhyanuśayī pramehapiṭakā granthayaś
                        ca visarpāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś ca vidārikāvamanthau
                        puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvasarāḥ
                        prāyaśaḥ kṣudrarogās tathā tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo
                        ntaḥ pūyaśalyāḥ pañca medaḥ samutthā aśmarīhetor bastiś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.9</label>
                        <caesura/>
                         lekhyāś catasro rohiṇyaḥ vraṇanetravarmādyadhijihvopajihve
                        māṃsocchrayaḥ kilā<cb n="1"/>so dantavaidarbhaḥ pañca medojāś ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.10ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.10cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.10cd</label>
                        <caesura/>
                         vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.11-12ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.11-12ab</label>
                        <caesura/>
                         eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni ca | āharttavyās tu
                        dantāntaḥ śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāni pādaśarkarā ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.12cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.12cd</label>
                        <caesura/>
                         visrāvyo vidradhiḥ sarvo bhaved anyatra sarvajāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.13</label>
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ |
                        <caesura/>
                         pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.14</label>
                        <caesura/>
                         arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditas tu ye |
                        <caesura/>
                         trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.15</label>
                        <caesura/>
                         suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.16</label>
                        <caesura/>
                         pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ || </l>

                    <!--   <l xml:id="SS.1.25.17-28"><label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.17-28</label><caesura/>
                        <!-\- These verses and paragraph are not in the vulgate.  From MS N: -\->
                        kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyo vraṇaś 
                        
                        ca yaḥ ||
                        śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā|
                        bāhūdarasphiṃkpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu mānsavatsu
                        ca śīvyet | jānukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet
                        | vāyunirvāhinontulohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam
                        abhis 
                        
                        amīkṣyacelāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny 
                        
                        apohotkṛtyākṛṣya
                        
                        yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃmanyatamena sīvyet |
                        saṇāṣmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | 
                        
                        sūcyas tutisu upadiśyante
                        | dvyaṅgulātryaṅgulādhanuvakrebhi | tatra māṃsaleṣv avakāseṣu
                        tryasrāḥ sīnvyasthiscalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulāvṛttāpatkāmāsamayor
                        marmasu ca dhanuvaccakrārdhatṛtīyāṃguleti |
                        redharsvāṇakātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhañ ceti |
                        samāsena secanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākutayaḥ prāyeṇa
                        vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ vudvyāvekṣya na
                        cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm vā sūcīprotayet | evaṃ
                        vedanāvaluñcanam bhavati || bhavati cātra ślokaḥ | dūre
                        nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭaviluñcanaṃ | alpagrahān tadvad eva vraṇe
                        kuryād atas tyajet | samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair
                        añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ
                        pratisārya bandhenopacareta || </l>-->

                    <!--        <l xml:id="SS.1.25.17-28"> kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥ ||
                        <caesura/>
                         alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet || samyak sīvitam avekṣya
                        madhughṛtayutair
                            añjanamadhukalodhrapriyaṃguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasī<lb n="5"
                        />cūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret || </l>
-->
                    <l xml:id="SS.1.25.17-28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.17-28</label>
                        <caesura/>
                         kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥ ||
                        <caesura/>
                         śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā |
                        <caesura/>
                         bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu
                        ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet
                        | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vās īvyaṃ vraṇam
                        abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya
                        yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet |
                        saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | sūcyas tu tisra
                        upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakreti | tatra māṃsaleṣv
                        avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā yat
                        kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti || phuṇi
                        kātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena
                        sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
                        teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ budhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ
                        viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
                        <caesura/>
                         bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ<cb n="2"/> |
                        <caesura/>
                         alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
                        <caesura/>
                         samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añja<lb n="3"
                        />namadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ
                        pratisārya bandhenopacaret ||<anchor n="SS.1.25.17-28-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.25.17-28" type="apparatus">
                        <list type="notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.25.17-28-n1">This passage
                                replaces vulgate 17-28..</item>
                        </list>
                    </ab>


                    <l xml:id="SS.1.25.17"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.18"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.19"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.20"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.21"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.22"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.23"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.24"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.25"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.26"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.27"/>
                    <l xml:id="SS.1.25.28"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.29</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ||
                        <caesura/>
                         etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.30</label>
                        <caesura/>
                         hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ |
                        <caesura/>
                         etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.31</label>
                        <caesura/>
                         ajñānalobhāhitavākyayoga
                        <caesura/>
                         bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
                        <caesura/>
                         yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
                        <caesura/>
                         tadā sa śeṣān kurute vikārān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.32</label>
                        <caesura/>
                         taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
                        <caesura/>
                         bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
                        <caesura/>
                         jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
                        <caesura/>
                         vivarjayed ugraviṣāhitulyam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.33</label>
                        <caesura/>
                         tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīn
                        <caesura/>
                         hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
                        <caesura/>
                         mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
                        <caesura/>
                         prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.34</label>
                        <caesura/>
                         bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
                        <caesura/>
                         viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
                        <caesura/>
                         suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
                        <caesura/>
                         tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.35</label>
                        <caesura/>
                         māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamas tathaiva
                        | daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.36</label>
                        <caesura/>
                         surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
                        <caesura/>
                         raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
                        <caesura/>
                         karoti rogān vividhān yathoktāṃś
                        <caesura/>
                         chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.37">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.37</label>
                        <caesura/>
                         kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
                        <caesura/>
                         kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
                        <caesura/>
                         cirād vraṇo rohati yasya cāpi
                        <caesura/>
                         taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.38</label>
                        <caesura/>
                         śophātivṛddhis tumulā rujaś ca
                        <caesura/>
                         balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
                        <caesura/>
                         kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
                        <caesura/>
                         sandhikarmoparatiś ca liṅgam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.39</label>
                        <caesura/>
                         ghorā rujo yasya niśādineṣu
                        <caesura/>
                         sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
                        <caesura/>
                         tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.40</label>
                        <caesura/>
                         yathāsvam etāni vibhāvayeyur
                        <caesura/>
                         liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
                        <caesura/>
                         sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
                        <caesura/>
                         yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.41</label>
                        <caesura/>
                         ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
                        <caesura/>
                         tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.42</label>
                        <caesura/>
                         tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvamudāhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.43</label>
                        <caesura/>
                         mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
                        <caesura/>
                         apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.44">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.44</label>
                        <caesura/>
                         visṛjatyātmanā+ātmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |
                        <caesura/>
                         tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.45"/>
                   

                    <l xml:id="SS.1.25.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.25.46</label>
                        <caesura/>
                         karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis tathā |
                        <caesura/>
                         vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'ṣṭavidhaśastrakarmaṇyo nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ || </l>

                </div>


                <div n="26" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 26, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.26.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.3</label>
                        <caesura/>
                         atha śalyahiṃsāyān dhātus tasya yat pratyayasya śalyam iti rūpam
                        bhavati | </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.4</label>
                        <caesura/>
                         tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.5</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ity ataḥ
                        śalyaśāstram || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.6</label>
                        <caesura/>
                         tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo na malā doṣāś ca
                        duṣṭāḥ āgantūni śarīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ duḥkham
                        utpādayanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.6.add"> bhavati cātra ||
                        <caesura/>
                         śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.7"/>
                    <l xml:id="SS.1.26.8"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.9</label>
                        <caesura/>
                         tāni tu yadā vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv
                        avatiṣṭhante dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā
                        śarīrapradeśeṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.26.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.10</label>
                        <caesura/>
                         tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tat tu dvividhaṃ
                        sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ
                        muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ
                        jānīyāt saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal lakṣaṇam uktam |
                        vaiśeṣikaṃ tu tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca
                        māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā
                        coṣapākau ca peśyantarasthe 'py etad eva coṣaśophavarjaṃ sirāgate
                        sirādhmānam sirāśūlaṃ sirāśophaś ca snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ
                        saṃrambhaś cogrā ruk ca srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ;
                        dhamanīsthe saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchaty
                        aṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaś ca asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ
                        śophaś ca asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃś
                        ca sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca koṣṭhagata āṭopānāhau
                        mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt marmagate marmaviddhāvac
                        ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni
                        bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.10</label>
                        <caesura/>
                         mahānty alpāni vā śuddhadehānām anulomasanniviṣṭāni rohanti
                        viśeṣataḥ kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu
                        doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punar bādhante || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.12</label>
                        <caesura/>
                         tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ
                        mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā
                        bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt styānaghṛtamṛccandanakalkair vā
                        pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā+āśu visarati ghṛtam upaśuṣyati vā lepo
                        yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ
                        kriyāviśeṣair aviruddair āturam upapādayet karśitasya tu
                        śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ
                        vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv
                        avasthitam evam eva parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe
                        khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitam āropyāśu viṣame 'dhvani yāyād
                        yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
                        asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
                        bhṛśam upācared yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ
                        jānīyāt sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
                        prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanair bhṛśam upācaret yatra saṃrambho
                        vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt marmapranaṣṭe tv
                        ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.13</label>
                        <caesura/>
                         sāmānyalakṣaṇam api ca
                        hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair
                        jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
                        vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati
                        tatra śalyaṃ jānīyāt || </l>



                    <l xml:id="SS.1.26.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.15</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
                        <caesura/>
                         saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.16</label>
                        <caesura/>
                         alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
                        <caesura/>
                         prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.17</label>
                        <caesura/>
                         eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.18</label>
                        <caesura/>
                         asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca śīryate |
                        <caesura/>
                         prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.19</label>
                        <caesura/>
                         vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhrayante tu no yadi |
                        <caesura/>
                         pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.20</label>
                        <caesura/>
                         kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam |
                        <caesura/>
                         cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.21</label>
                        <caesura/>
                         svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
                        <caesura/>
                         dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.22</label>
                        <caesura/>
                         viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
                        <caesura/>
                         śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca || </l>

                    <!--        <l xml:id="SS.1.26.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.26.23</label>
                        <caesura/>
                         dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭaṃ vetti yaḥ śalyaṃ sa rājñaḥ kartum arhati || </l>
-->

                    <l xml:id="SS.1.26.23"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.trailer"> || 26 || </l>

                </div>

                <div n="27" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 27, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.27.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.3"/>
                    <!--           <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.3</label>
                        <caesura/>
                         śalyaṃ dvividham avabaddham anavabaddhaṃ ca || </l>-->

                    <l xml:id="SS.1.27.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.4</label>
                        <caesura/>
                         tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn
                        vakṣyāmaḥ | tad yathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ
                        pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ
                        pravāhaṇaṃ ācūṣaṇaṃ ayaskānto harṣaś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.5</label>
                        <caesura/>
                         tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair
                        nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā
                        prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vā patati |
                        pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃ
                        pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā | aṇūny akṣaśalyāni
                        pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet |
                        āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet
                        | annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ
                        pakvāśayagatāni | vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ |
                        vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇamuktaṃ |
                        mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam āsyena viṣāṇair vā |
                        anulomam anavabaddham akarṇam analpavraṇamukham ayaskāntena | hṛdy
                        avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.6</label>
                        <caesura/>
                         sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ
                        pratilomo 'nulomaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.7</label>
                        <caesura/>
                         tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.8</label>
                        <caesura/>
                         uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayecchedanīyamukham || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.9</label>
                        <caesura/>
                         chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni
                        ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.10</label>
                        <caesura/>
                         hastenāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.11</label>
                        <caesura/>
                         bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
                        <caesura/>
                         saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.12</label>
                        <caesura/>
                         tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham
                        agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ
                        baddhvā+ācārikam upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir
                        vimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ
                        durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā |) </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.13</label>
                        <caesura/>
                         hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared
                        yathāmārgaṃ durupaharamanyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.14-16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.14-16</label>
                        <caesura/>
                         asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ cāvagṛhya padbhyāṃ
                        yantreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇena pariveṣṭya
                        badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyām vā
                        acchedyadeśottuṇḍitam aṣṭhīlāsmam udgarāṇām anyatamasya prahāreṇa
                        vicālya yathāmārggata eva yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇañ ceti |
                        anābādhakaradeśottuṇḍitāni purastād eva | </l>



                    <l xml:id="SS.1.27.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.17</label>
                        <caesura/>
                         jātuṣe kaṇṭhasakte kaṇṭhanāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ
                        tayāvagṛhya śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtām śalyam uddharet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.18-19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.18-19</label>
                        <caesura/>
                         ajātuṣaṃ jatunā liptayā pūrvakalpenāsthiśalyam anyad vā
                        tiryakkaṇṭhāsaktam avekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ
                        dravabhaktopahitaṃ pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet
                        vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tv ākṣipet
                        mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vāntaḥ |
                        kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchet triphalācūrṇaṃ vā
                        madhuśarkarāvimiśram ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.20</label>
                        <caesura/>
                         udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayed dhunīyād vāmayed vā
                        bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.21</label>
                        <caesura/>
                         grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam anavabuddhaṃ skandhe
                        muṣṭinābhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.22"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.23</label>
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
                        <caesura/>
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.23cd</label>
                        <caesura/>
                         tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.24</label>
                        <caesura/>
                         karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
                        <caesura/>
                         ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.25</label>
                        <caesura/>
                         etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
                        <caesura/>
                         matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.27.26</label>
                        <caesura/>
                         śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>


                <div n="28" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 28, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.28.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.28.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.3</label>
                        <caesura/>
                         phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
                        <caesura/>
                         khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.4</label>
                        <caesura/>
                         tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
                        <caesura/>
                         gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.5</label>
                        <caesura/>
                         dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
                        <caesura/>
                         rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.6</label>
                        <caesura/>
                         nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
                        <caesura/>
                         tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.7</label>
                        <caesura/>
                         asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.8</label>
                        <caesura/>
                         gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.9</label>
                        <caesura/>
                         kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.10</label>
                        <caesura/>
                         lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāś ca gandhataḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.11</label>
                        <caesura/>
                         madhyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.12</label>
                        <caesura/>
                         śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.13</label>
                        <caesura/>
                         kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥ pittajāś ca ye |
                        <caesura/>
                         na dahyante śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.14</label>
                        <caesura/>
                         kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
                        <caesura/>
                         dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.15</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
                        <caesura/>
                         svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.16</label>
                        <caesura/>
                         kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.17</label>
                        <caesura/>
                         ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.18</label>
                        <caesura/>
                         dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
                        <caesura/>
                         śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.19</label>
                        <caesura/>
                         yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
                        <caesura/>
                         cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.20</label>
                        <caesura/>
                         prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.28.21</label>
                        <caesura/>
                         kriyābhiḥ samyag ārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>


                <div n="29" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 29, collation]</head>
                    <l xml:id="SS.1.29.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.2"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.3</label>
                        <caesura/>
                         dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
                        <caesura/>
                         ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.4</label>
                        <caesura/>
                         deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
                        <caesura/>
                         kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.5</label>
                        <caesura/>
                         pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye |
                        <caesura/>
                         ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.6</label>
                        <caesura/>
                         napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
                        <caesura/>
                         gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.7</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.8</label>
                        <caesura/>
                         ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
                        <caesura/>
                         nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.9</label>
                        <caesura/>
                         rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpy amāṅgalyābhidhāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.10</label>
                        <caesura/>
                         vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
                        <caesura/>
                         srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.11</label>
                        <caesura/>
                         kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
                        <caesura/>
                         vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.12</label>
                        <caesura/>
                         tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
                        <caesura/>
                         phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.13</label>
                        <caesura/>
                         nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.14</label>
                        <caesura/>
                         vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.15abcd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.15</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmiṇaṃ | ^</l>
                    <l xml:id="SS.1.29.15ef"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.16</label>
                        <caesura/>
                         nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim |
                        <caesura/>
                         prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.17</label>
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.18</label>
                        <caesura/>
                         madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā |
                        <caesura/>
                         ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā ||<anchor
                            n="SS.1.29.18-n1"/>
                    </l>
                    <ab corresp="#SS.1.29.18" type="apparatus">
                        <list type="Testimonia">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.29.18-n1">This passage and
                                1.29.19ab were known to the Chinese translators An Shigao
                                (ca. 148-180 CE) and Dharmarakṣa (fl. 284 CE) (Lu 2025:
                                7). The expression <foreign xml:lang="sa"
                                    >caturthyāṃ</foreign> is present in the vulgate only.
                                The Chinese sources all have "fourth."</item>
                        </list>
                    </ab>
                    <l xml:id="SS.1.29.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.19</label>
                        <caesura/>
                         navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.20</label>
                        <caesura/>
                         svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ |
                        <caesura/>
                         garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam samāgatāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.21</label>
                        <caesura/>
                         ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajet bhiṣak || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.22</label>
                        <caesura/>
                         raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.23</label>
                        <caesura/>
                         vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.24</label>
                        <caesura/>
                         svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.25</label>
                        <caesura/>
                         smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān |
                        <caesura/>
                         alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.26</label>
                        <caesura/>
                         svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim |
                        <caesura/>
                         upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.27</label>
                        <caesura/>
                         māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
                        <caesura/>
                         śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.28</label>
                        <caesura/>
                         strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā |
                        <caesura/>
                         kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.29</label>
                        <caesura/>
                         hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
                        <caesura/>
                         apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.30</label>
                        <caesura/>
                         brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.31</label>
                        <caesura/>
                         śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.32"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.33">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.33</label>
                        <caesura/>
                         dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ |
                        <caesura/>
                         vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.34">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.34</label>
                        <caesura/>
                         śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
                        <caesura/>
                         vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.35">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.35</label>
                        <caesura/>
                         caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
                        <caesura/>
                         purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.36">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.36</label>
                        <caesura/>
                         punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
                        <caesura/>
                         vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.37ab"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.37cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.37cd</label>
                        <caesura/>
                         darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.38">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.38</label>
                        <caesura/>
                         dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ nṛṇām |
                        <caesura/>
                         kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.39">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.39</label>
                        <caesura/>
                         pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritam |
                        <caesura/>
                         prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.40">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.40</label>
                        <caesura/>
                         śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
                        <caesura/>
                         neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.41">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.41</label>
                        <caesura/>
                         mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
                        <caesura/>
                         kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.42">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.42</label>
                        <caesura/>
                         granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.43">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.43</label>
                        <caesura/>
                         raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.44"/>
                    <!--    <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.44</label>
                        <caesura/>
                         tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ || </l>-->
                    <l xml:id="SS.1.29.45">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.45</label>
                        <caesura/>
                         pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam āhatam |
                        <caesura/>
                         daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.46">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.46</label>
                        <caesura/>
                         praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca tathā+āture |
                        <caesura/>
                         pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.47"/>
                    <!--            <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.47</label>
                        <caesura/>
                         keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
                        <caesura/>
                         khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam || </l>-->
                    <l xml:id="SS.1.29.48"/>
                    <!--        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.48</label>
                        <caesura/>
                         napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ || </l>-->
                    <l xml:id="SS.1.29.49">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.49</label>
                        <caesura/>
                         bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.50">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.50</label>
                        <caesura/>
                         vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.51">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.51</label>
                        <caesura/>
                         anusṛjya dhunuyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras tathā |
                        <caesura/>
                         hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.52cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.52cd</label>
                        <caesura/>
                         na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.52ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.52cd</label>
                        <caesura/>
                         yo vaidyam unmukhaḥ pṛcched unmārṣṭi svāṅgam āturaḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.53">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.53</label>
                        <caesura/>
                         bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |
                        <caesura/>
                         śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.54">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.54</label>
                        <caesura/>
                         āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed bhiṣak |
                        <caesura/>
                         svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.55">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.55</label>
                        <caesura/>
                         suhṛdo yāṃ ś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.56">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.56</label>
                        <caesura/>
                         varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ |
                        <caesura/>
                         raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.57">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.57</label>
                        <caesura/>
                         yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham |
                        <caesura/>
                         antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.58">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.58</label>
                        <caesura/>
                         pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitās tathā |
                        <caesura/>
                         muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.59">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.59</label>
                        <caesura/>
                         piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati |
                        <caesura/>
                         paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.60">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.60</label>
                        <caesura/>
                         nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasi srajam |
                        <caesura/>
                         yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.60.1"> mastakādyaś ca tālo vā ucchritā vīṇuvīrudhaḥ
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.61">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.61</label>
                        <caesura/>
                         yaṃ vā matsyo grased yo vā jvalanaṃ praviśen naraḥ |
                        <caesura/>
                         parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.62">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.62</label>
                        <caesura/>
                         hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.63">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.63</label>
                        <caesura/>
                         patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.64">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.64</label>
                        <caesura/>
                         yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā |
                        <caesura/>
                         śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.65">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.65</label>
                        <caesura/>
                         puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati |
                        <caesura/>
                         kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.66ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.66cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.66</label>
                         svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum ṛcchati || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.67">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.67</label>
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
                        <caesura/>
                         cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.68">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.68</label>
                        <caesura/>
                         jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.69">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.69</label>
                        <caesura/>
                         mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
                        <caesura/>
                         gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji || </l>
                    <l xml:id="SS.1.29.70">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.70</label>
                        <caesura/>
                         pipāsāśvāsayor adhvā cchardyāṃ śaṣkulibhakṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         hāridraṃ bhojanaṃ vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71ab">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.71ab</label>
                        <caesura/>
                         raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati |<anchor
                            n="SS.1.29.71ab-n1"/>
                    </l>

                    <ab corresp="#SS.1.29.71ab" type="apparatus">
                        <list type="Notes">
                            <item xml:lang="en" corresp="#SS.1.29.71ab-n1">There follow
                                ten verses not present in the vulgate.</item>
                        </list>
                    </ab>

                    <l xml:id="SS.1.29.71cd"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.72"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.73"/>
                    <l xml:id="SS.1.29.74"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add1">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add1</label>
                        <caesura/>
                         yo naro bahubhir muṣṇaiḥ kruddhaiś ca pratibodhyate |
                        <caesura/>
                         hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add2">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add2</label>
                        <caesura/>
                         dantaprakṣālanasnānaṃ svapne keśavilekhanaṃ |
                        <caesura/>
                         rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add3">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add3</label>
                        <caesura/>
                         aparvāṇīkṣur gaṇḍāni guḍam vā yo 'tibhakṣayet |
                        <caesura/>
                         pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add4">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add4</label>
                        <caesura/>
                         ayuktaṃ yānam āruhya śuṣkavṛkṣañ ca sarvataḥ |
                        <caesura/>
                         plavate toyamadhye vā nāsarogaṃ prāpnuyān mahat|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add5">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add5</label>
                        <caesura/>
                         tilakalkena māṃsena vasayā kardamena vā|
                        <caesura/>
                         gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add6">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add6</label>
                        <caesura/>
                         cāṇḍālair vā śvapākair vā coraiḥ pravrajitais tathā |
                        <caesura/>
                         anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add7">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add7</label>
                        <caesura/>
                         madyasyānnasya māṃsasya tilatailasya sarppiṣaḥ |
                        <caesura/>
                         svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add8">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add8</label>
                        <caesura/>
                         raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na praśasyate |
                        <caesura/>
                         rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add9">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add9</label>
                        <caesura/>
                         yad vā śuklena varṇena sarvam etat praśasyate |
                        <caesura/>
                         karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71.add10">
                        <label xml:lang="en">1.29.71.add10</label>
                        <caesura/>
                         yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na praśasyate |
                        <caesura/>
                         bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.29.75">
                        <label xml:lang="en">1.29.75</label>
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.76">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.76</label>
                        <caesura/>
                         samṛddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
                        <caesura/>
                         paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.77">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.77</label>
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ matsyaṃ srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
                        <caesura/>
                         labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.79">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.79</label>
                        <caesura/>
                         nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
                        <caesura/>
                         taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.78">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.78</label>
                        <caesura/>
                         prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvatān tathā |
                        <caesura/>
                         āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.29.80"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.81">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.29.81</label>
                        <caesura/>
                         īdṛgvidhāṃ śubhān svapnān yo vā svapnān paśyet sadāturaḥ |
                        <caesura/>
                         sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||
                    </l>
                </div>


                <div n="30" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 30, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.30.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.30.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.3</label>
                        <caesura/>
                         śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
                        <caesura/>
                         tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.4</label>
                        <caesura/>
                         śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.5</label>
                        <caesura/>
                         tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
                        <caesura/>
                         grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.6</label>
                        <caesura/>
                         dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
                        <caesura/>
                         na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.7</label>
                        <caesura/>
                         yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇaṃ ca śītavat |
                        <caesura/>
                         saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.8</label>
                        <caesura/>
                         uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
                        <caesura/>
                         prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedam athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.9</label>
                        <caesura/>
                         pāṃśunaivāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
                        <caesura/>
                         varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.10">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.10</label>
                        <caesura/>
                         snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
                        <caesura/>
                         sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.11</label>
                        <caesura/>
                         viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
                        <caesura/>
                         upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.12</label>
                        <caesura/>
                         yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ |
                        <caesura/>
                         yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.13</label>
                        <caesura/>
                         sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām |
                        <caesura/>
                         gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.14"/>

                    <l xml:id="SS.1.30.15ab"/>

                    <l xml:id="SS.1.30.15cd">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.15cd</label>
                         divā jyotīṃṣi yaś cā jvalitānīva paśyati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.16</label>
                        <caesura/>
                         rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam |
                        <caesura/>
                         ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.17</label>
                        <caesura/>
                         taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān |
                        <caesura/>
                         vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.18</label>
                        <caesura/>
                         yaś cāpy anirmmalaṃ mūrttim antarikṣe prapaśyati ||
                        <caesura/>
                         dvandvāni śītoṣṇañ ca kālāvasthā diśas tathā |
                        <caesura/>
                         viparītena gṛhṇāti bhāvānān yaś ca yo naraḥ||
                        <caesura/>
                         dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.19</label>
                        <caesura/>
                         pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā |
                        <caesura/>
                         bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.23</label>
                        <caesura/>
                         yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmam vahnim īkṣate |
                        <caesura/>
                         dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.20"/>

                    <l xml:id="SS.1.30.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.21</label>
                        <caesura/>
                         jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati |
                        <caesura/>
                         paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.22</label>
                        <caesura/>
                         śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
                        <caesura/>
                         piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api || </l>


                    <l xml:id="SS.1.30.22.add1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.22.add1</label>
                        <caesura/>
                         svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhi<cb/>to mṛtyum arcchati || ||
                        <caesura/>
                         vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhin tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.22.add2">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.22.add2</label>
                        <caesura/>
                         vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmmāṣṭakan tathā ||
                        <caesura/>
                         praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.22.add3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.30.22.add3</label>
                        <caesura/>
                         viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ ||
                        <caesura/>
                         pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa || </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.trailer">|| 30 || </l>
                </div>

                <div n="31" type="adhyāya">
                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 31, collation]</head>

                    <l xml:id="SS.1.31.1">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaś cchāyāvipratipattim vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.2"/>

                    <l xml:id="SS.1.31.3">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.3</label>
                        <caesura/>
                         śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā vāpi dehināṃ |
                        <caesura/>
                         abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.4">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.4</label>
                        <caesura/>
                         hrīr apakrāmati yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
                        <caesura/>
                         akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.5">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.5</label>
                        <caesura/>
                         yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhan tathottaraḥ |
                        <caesura/>
                         ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.6">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.6</label>
                        <caesura/>
                         āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
                        <caesura/>
                         khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.7">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.7</label>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
                        <caesura/>
                         karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.8">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.8</label>
                        <caesura/>
                         kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
                        <caesura/>
                         bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.9">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.9</label>
                        <caesura/>
                         saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane |
                        <caesura/>
                         yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.10"/>

                    <l xml:id="SS.1.31.11">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.11</label>
                        <caesura/>
                         na dhārayati yaḥ śīrṣan nāharanty annam āsyagaṃ |
                        <caesura/>
                         ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.12">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.12</label>
                        <caesura/>
                         balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo dhigacchati |
                        <caesura/>
                         utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.13">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.13</label>
                        <caesura/>
                         uttānaḥ sarvadā śete | pādau vikurute ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.14">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.14</label>
                        <caesura/>
                         śītapādakarocchvāsaḥ chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
                        <caesura/>
                         kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.15">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.15</label>
                        <caesura/>
                         nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti sarvadā |
                        <caesura/>
                         muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.16">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.16</label>
                        <caesura/>
                         parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
                        <caesura/>
                         pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.17">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.17</label>
                        <caesura/>
                         khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate |
                        <caesura/>
                         puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.18">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.18</label>
                        <caesura/>
                         vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam anuyāyinī |
                        <caesura/>
                         rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.19">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.19</label>
                        <caesura/>
                         ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophaḥ samutthitaḥ
                        <caesura/>
                         puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.20">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.20</label>
                        <caesura/>
                         atīsāro jvaro dhmānaṃ charddiḥ śūnāṅgameḍhratā |
                        <caesura/>
                         kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.21">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.21</label>
                        <caesura/>
                         svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā śvāsaś ca mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.22">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.22</label>
                        <caesura/>
                         śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati
                        <caesura/>
                         mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.23">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.23</label>
                        <caesura/>
                         netre cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
                        <caesura/>
                         cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.24">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.24</label>
                        <caesura/>
                         atimātraṃ laghūni syur gātrāṇy atigurūṇi vā |
                        <caesura/>
                         yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.25">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.25</label>
                        <caesura/>
                         paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca ye narāḥ |
                        <caesura/>
                         piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.26">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.26</label>
                        <caesura/>
                         yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
                        <caesura/>
                         yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.27">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.27</label>
                        <caesura/>
                         jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.28">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.28</label>
                        <caesura/>
                         kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair mṛṣṭair hitais tathā |
                        <caesura/>
                         annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.29">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.29</label>
                        <caesura/>
                         pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaś ca dāruṇa |
                        <caesura/>
                         pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.30">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.30</label>
                        <caesura/>
                         viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.31">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.31</label>
                        <caesura/>
                         pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.32">
                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 1.31.32</label>
                        <caesura/>
                         tāni bheṣajavīryāṇi pratinighnanti sarvadā |
                        <caesura/>
                         tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.31.trailer"> || 31 || </l>

                </div>


            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
