Quaesisti a me, Lucili, quid ita, si providentia
mundus regeretur, multa bonis viris mala acciderent.
Hoc commodius in contextu operis redderetur, cum
praeesse universis providentiam probaremus et interesse nobis deum ; sed quoniam a toto particulam
revelli placet et unam contradictionem manente lite
integra solvere, faciam rem non difficilem, causam
deorum agam.

Supervacuum est in praesentia ostendere non sine
aliquo custode tantum opus stare nec hunc siderum
coetum discursumque fortuiti impetus esse, et quae
casus incitat saepe turbari et cito arietare, hanc inoffensarn velocitatem procedere aeternae legis imperio

 
tantum rerum terra marique gestantem, tantum
clarissimorum luminum et ex disposito relucentium ;
non esse materiae errantis hunc ordinem nec quae
temere coierunt tanta arte pendere, ut terrarum
gravissimum pondus sedeat immotum et circa se
properantis caeli fugam spectet, ut infusa vallibus
maria molliant terras nec ullum incrementum fluminum sentiant, ut ex minimis seminibus nascantur
 ingentia.

Ne illa quidem quae videntur confusa et
incerta, pluvias dico nubesque et elisorum fulminum
iactus et incendia ruptis montium verticibus effusa,
tremores labantis soli aliaque quae tumultuosa pars
rerum circa terras movet, sine ratione, quamvis subita
sint, accidunt, sed suas et illa causas habent non
minus quam quae alienis locis conspecta miraculo
sunt, ut in mediis fluctibus calentes aquae et nova
 insularum in vasto exsilientium mari spatia.

Iam
vero si quis observaverit nudari litora pelago in se
recedente eademque intra exiguum tempus operiri,
credet caeca quadam volutatione modo contrahi undas
et introrsum agi, modo erumpere et magno cursu
repetere sedem suam, cum interim illae portionibus
crescunt et ad horam ac diem subeunt ampliores

 
minoresque, prout illas lunare sidus elicuit, ad cuius
arbitrium oceanus exundat. Suo ista tempori re-
serventur, eo quidem magis quod tu non dubitas de
 providentia sed querens.

In gratiam te reducam cum
diis adversus optimos optimis. Neque enim rerum
natura patitur ut umquam bona bonis noceant ; inter
bonos viros ac deos amicitia est conciliante virtute.
Amicitiam dico ? Immo etiam necessitudo et similitudo, quoniam quidem bonus tempore tantum a deo
differt, discipulus eius aemulatorque et vera progenies,
quam parens ille magnificus, virtutum non lenis
 exactor, sicut severi patres, durius educat.

Itaque
cum videris bonos viros acceptosque diis laborare,
sudare, per arduum escendere, malos autem lascivire
et voluptatibus fluere, cogita filiorum nos modestia
delectari, vernularum licentia, illos disciplina tristiori
contineri, horum ali audaciam. Idem tibi de deo
liqueat. Bonum virum in deliciis non habet, experitur,
indurat, sibi illum parat.

" Quare multa bonis viris adversa eveniunt ? "
Nihil accidere bono viro mali potest ; non miscentur
contraria. Quemadmodum tot amnes, tantum superne
deiectorum imbrium, tanta medicatorum vis fontium
non mutant saporem maris, ne remittunt quidem, ita
adversarum impetus rerum viri fortis non vertit ani-

 
mum. Manet in statu et quicquid evenit in suum
colorem trahit ; est enim omnibus externis potentior.

Nec hoc dico : non sentit illa, sed vincit et alioqui
quietus placidusque contra incurrentia attollitur.
Omnia adversa exercitationes putat. Quis autem, vir
modo et erectus ad honesta, non est laboris adpetens
iusti et ad officia eum periculo promptus ? Cui non
 industrio otium poena est ?

Athletas videmus, quibus
virium cura est, eum fortissimis quibusque confligere
et exigere ab is per quos certamini praeparantur, ut
totis contra ipsos viribus utantur ; caedi se vexarique
patiuntur et si non inveniunt singulos pares, pluribus
 simul obiciuntur. Marcet sine adversario virtus;

tunc apparet quanta sit quantumque polleat, cum
quid possit patientia ostendit. Scias licet idem viris
bonis esse faciendum, ut dura ac difficilia non reformident nec de fato querantur, quicquid accidit boni
consulant, in bonum vertant. Non quid sed quemadmodum feras interest.

Non vides quanto aliter patres, aliter matres indulgeant ? Illi excitari iubent liberos ad studia obeunda
mature, feriatis quoque diebus non patiuntur esse
otiosos et sudorem illis et interdum lacrimas excutiunt; at matres fovere in sinu, continere in umbra
volunt, numquam contristari, numquam flere, num-
 quam laborare.

Patrium deus habet adversus bonos

 
viros animum et illos fortiter amat et " Operibus,"
inquit, " doloribus, damnis exagitentur, ut verum
colligant robur." Languent per inertiam saginata nec
labore tantum sed motu et ipso sui onere deficiunt.
Non fert ullum ictum inlaesa felicitas ; at cui assidua
fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias
duxit nec ulli malo cedit sed etiam si cecidit de
 genu pugnat.

Miraris tu, si deus ille bonorum
amantissimus, qui illos quam optimos esse atque excellentissimos vult, fortunam illis cum qua exerceantur
adsignat ? Ego vero non miror, si aliquando impetum
capiunt spectandi magnos viros conluctantis cum
 aliqua calamitate.

Nobis interdum voluptati est, si
adulescens constantis animi irruentem feram venabulo excepit, si leonis incursum interritus pertulit,
tantoque hoc spectaculum est gratius, quanto id
honestior fecit. Non sunt ista, quae possint deorum
in se vultum convertere, puerilia et humanae oblecta-
 menta levitatis.

Ecce spectaculum dignum ad quod
respiciat intentus operi suo deus, ecce par deo
dignum, vir fortis cum fortuna mala compositus,
utique si et provocavit. Non video, inquam, quid
habeat in terris Iuppiter pulchrius, si eo convertere
animum velit, quam ut spectet Catonem iam partibus
non semel fractis stantem nihilo minus inter ruinas
 publicas rectum.

" Licet," inquit, "omnia in unius

 
dicionem concesserint, custodiantur legionibus terrae,
classibus maria, Caesarianus portas miles obsideat ;
Cato qua exeat habet ; una manu latam libertati
viam faciet. Ferrum istud, etiam civili bello purum
et innoxium, bonas tandem ac nobiles edet operas :
libertatem, quam patriae non potuit, Catoni dabit.
Aggredere, anime, diu meditatum opus, eripe te
rebus humanis. Iam Petreius et Iuba concucurrerunt iacentque alter alterius manu caesi. Fortis
et egregia fati conventio, sed quae non deceat magnitudinem nostram ; tam turpe est Catoni mortem ab
 ullo petere quam vitam."

Liquet mihi cum magno
spectasse gaudio deos, dum ille vir, acerrimus sui vindex, alienae saluti consulit et instruit discedendum
fugam, dum studia etiam nocte ultima tractat, dum
gladium sacro pectori infigit, dum viscera spargit et
illam sanctissimam animam indignamque quae ferro
 contaminaretur manu educit.

Inde crediderim fuisse
parum certum et efficax vulnus ; non fuit diis immortalibus satis spectare Catonem semel. Retenta ac
revocata virtus est, ut in difficiliore parte se ostenderet ; non enim tam magno animo mors initur quam
repetitur. Quidni libenter spectarent alumnum suum
tam claro ac memorabili exitu evadentem ? Mors illos
consecrat, quorum exitum et qui timent laudant.

Sed iam procedente oratione ostendam, quam

 
non sint quae videntur mala. Nunc illud dico, ista
quae tu vocas aspera, quae adversa et abominanda,
primum pro ipsis esse quibus accidunt, deinde pro universis, quorum maior diis cura quam singulorum est,
post hoc volentibus accidere ac dignos malo esse, si
nolint. His adiciam fato ista sic et recte eadem lege
bonis evenire qua sunt boni. Persuadebo deinde tibi,
ne umquam boni viri miserearis; potest enim miser
dici, non potest esse.

Difficillimum ex omnibus quae proposui videtur
quod primum dixi, pro ipsis esse quibus e veniunt
ista quae horremus ac tremimus. " Pro ipsis est,"
inquis, " in exilium proici, in egestatem deduci, liberos coniugem ecferre, ignominia affici, debilitari ? "
Si miraris haec pro aliquo esse, miraberis quosdam
ferro et igne curari nec minus fame ac siti. Sed si
cogitaveris tecum remedii causa quibusdam et radi
ossa et legi et extrahi venas et quaedam amputari
membra quae sine totius pernicie corporis haerere non
poterant, hoc quoque patieris probari tibi, quaedam
incommoda pro is esse quibus accidunt, tam me

 
hercules quam quaedam quae laudantur atque appetuntur contra eos esse quos delectaverunt, simillima
cruditatibus ebrietatibusque et ceteris quae necant
 per voluptatem.

Inter multa magnifica Demetri
nostri et haec vox est, a qua recens sum ; sonat
adhuc et vibrat in auribus meis : " Nihil," inquit,
" mihi videtur infelicius eo, cui nihil umquam evenit
adversi." Non licuit enim illi se experiri. Ut ex
voto illi fluxerint omnia, ut ante votum, male tamen
de illo dii iudicaverunt. Indignus visus est a quo
vinceretur aliquando fortuna, quae ignavissimum
quemque refugit, quasi dicat : " Quid ego istum mihi
adversarium adsumam ? Statim arma submittet; non
opus est in illum tota potentia mea, levi comminatione
pelletur, non potest sustinere vultum meum. Alius
circumspiciatur cum quo conferre possimus manum ;
 pudet congredi cum homine vinci parato.

" Ignominiam iudicat gladiator cum inferiore componi et scit
eum sine gloria vinci, qui sine periculo vincitur. Idem
facit fortuna : fortissimos sibi pares quaerit, quosdam
fastidio transit. Contumacissimum quemque et rectissimum aggreditur, adversus quem vim suam intendat:
ignem experitur in Mucio, paupertatem in Fabricio,
exilium in Rutilio, tormenta in Regulo, venenum in
Socrate, mortem in Catone. Magnum exemplum nisi
mala fortuna non invenit.

Infelix est Mucius, quod dextra ignes hostium
premit et ipse a se exigit erroris sui poenas ? Quod
regem, quem armata manu non potuit, exusta fugat ?
Quid ergo ? Felicior esset, si in sinu amicae foveret
manum ?

Infelix est Fabricius, quod rus suum, quantum a re
publica vacavit, fodit ? Quod bellum tam eum Pyrrho
quam eum divitiis gerit ? Quod ad focum cenat
illas ipsas radices et herbas quas in repurgando agro
triumphalis senex vulsit ? Quid ergo ? Felicior esset,
si in ventrem suum longinqui litoris pisces et peregrina aucupia congereret, si conchylis superi atque
inferi maris pigritiam stomachi nausiantis erigeret, si
ingenti pomorum strue cingeret primae formae feras,
captas multa caede venantium ?

Infelix est Rutilius, quod qui illum damnaverunt
causam dicent omnibus saeculis ? Quod aequiore
animo passus est se patriae eripi quam sibi exilium ?
Quod Sullae dictatori solus aliquid negavit et revocatus
tantum non retro cessit et longius fugit ? " Viderint,"
inquit, " isti quos Romae deprehendit felicitas tua.
Videant largum in foro sanguinem et supra Servilianum
lacum (id enim proscriptionis Sullanae spoliarium est)

 
senatorum capita et passim vagantis per urbem percussorum greges et multa milia civium Romanorum
uno loco post fidem, immo per ipsam fidem trucidata ;
 videant ista qui exulare non possunt." Quid ergo ?

Felix est L. Sulla, quod illi descendenti ad forum gladio
summovetur, quod capita sibi consularium virorum
patitur ostendi et pretium caedis per quaestorem ac
tabulas publicas numerat ? Et haec omnia facit ille,
ille qui legem Corneliam tulit !

Veniamus ad Regulum : quid illi fortuna nocuit,
quod illum documentum fidei, documentum patientiae
fecit ? Figunt cutem clavi et quocumque fatigatum
corpus reclinavit, vulneri incumbit, in perpetuam
vigiliam suspensa sunt lumina. Quanto plus tormenti
tanto plus erit gloriae. Vis scire quam non paeniteat
hoc pretio aestimasse virtutem ? Refice illum et mitte
 in senatum ; eandem sententiam dicet.

Feliciorem
ergo tu Maecenatem putas, cui amoribus anxio et
morosae uxoris cotidiana repudia deflenti somnus per
symphoniarum cantum ex longinquo lene resonantium quaeritur ? Mero se licet sopiat et aquarum
fragoribus avocet et mille voluptatibus mentem
anxiam fallat, tam vigilabit in pluma quam ille in
cruce ; sed illi solacium est pro honesto dura tolerare
et ad causam a patientia respicit, hunc voluptatibus
marcidum et felicitate nimia laborantem magis his

 
 quae patitur vexat causa patiendi.

Non usque eo in
possessionem generis humani vitia venerunt, ut
dubium sit an electione fati data plures nasci Reguli
quam Maecenates velint; aut si quis fuerit, qui audeat
dicere Maecenatem se quam Regulum nasci maluisse,
idem iste, taceat licet, nasci se Terentiam maluit !

Male tractatum Socratem iudicas, quod illam potionem publice mixtam non aliter quam medicamentum
immortalitatis obduxit et de morte disputavit usque
ad ipsam ? Male cum illo actum est, quod gelatus
est sanguis ac paulatim frigore inducto venarum vigor
 constitit ?

Quanto magis huic invidendum est quam
illis quibus gemma ministratur, quibus exoletus omnia
pati doctus exsectae virilitatis aut dubiae suspensam
auro nivem diluit ! Hi quicquid biberunt vomitu
remetientur tristes et bilem suam regustantes, at ille
venenum laetus et libens hauriet.

Quod ad Catonem pertinet, satis dictum est summamque illi felicitatem contigisse consensus hominum
fatebitur, quem sibi rerum natura delegit cum quo
metuenda confideret. " Inimicitiae potentium graves
sunt; opponatur simul Pompeio, Caesari, Crasso.
Grave est a deterioribus honore anteiri; Vatinio

 
postferatur. Grave est civilibus bellis interesse;
toto terrarum orbe pro causa bona tam infeliciter
quam pertinaciter militet. Grave est manus sibi
afferre; faciat. Quid per haec consequar ? Ut
omnes sciant non esse haec mala quibus ego dignum
Catonem putavi."

Prosperae res et in plebem ac vilia ingenia
deveniunt ; at calamitates terroresque mortalium sub
iugum mittere proprium magni viri est. Semper vero
esse felicem et sine morsu animi transire vitam igno-
 rare est rerum naturae alteram partem.

Magnus vir
es ; sed unde scio, si tibi fortuna non dat facultatem
exhibendae virtutis ? Descendisti ad Olympia, sed
nemo praeter te ; coronam habes, victoriam non
habes. Non gratulor tamquam viro forti, sed tanquam consulatum praeturamve adepto; honore
 auctus es.

Item dicere et bono viro possum, si illi
	nullam occasionem difficilior casus dedit in qua una 
vim animi sui ostenderet : “Miserum te iudico, quod
numquam fuisti miser. Transisti sine adversario
vitam ; nemo sciet quid potueris, ne tu quidem ipse.” Opus est enim ad notitiam sui experimento ; quid
quisque posset nisi temptando non didicit. Itaque
quidam ipsi ultro se cessantibus malis obtulerunt et
virtuti iturae in obscurum occasionem per quam
 enitesceret quaesierunt.

Gaudent, inquam, magni
viri aliquando rebus adversis, non aliter quam fortes

 
milites bello. Triumphum ego murmillonem sub
Tib. Caesare de raritate munerum audivi querentem :
" Quam bella," inquit, " aetas perit ! "
Avida est periculi virtus et quo tendat, non quid
passura sit cogitat, quoniam etiam quod passura est
gloriae pars est. Militares viri gloriantur vulneribus,
laeti fluentem meliori casu sanguinem ostentant ;
idem licet fecerint qui integri revertuntur ex acie,
 magis spectatur qui saucius redit.

Ipsis, inquam,
deus consulit, quos esse quam honestissimos cupit,
quotiens illis materiam praebet aliquid animose
fortiterque faciendi, ad quam rem opus est aliqua
rerum difficultate. Gubernatorem in tempestate, in
acie militem intellegas. Unde possum scire quantum
adversus paupertatem tibi animi sit, si divitiis diffluis ?
Unde possum scire quantum adversus ignominiam et
infamiam odiumque populare constantiae habeas, si
inter plausus senescis, si te inexpugnabilis et in-
clinatione quadam mentium pronus favor sequitur ?
Unde scio quam aequo animo laturus sis orbitatem,
si quoscumque sustulisti vides ? Audivi te, cum alios
consolareris : tunc conspexissem, si te ipse consolatus
 esses, si te ipse dolere vetuisses.

Nolite, obsecro vos,
expavescere ista, quae dii immortales velut stimulos
admovent animis : calamitas virtutis occasio est.
Illos merito quis dixerit miseros qui nimia felicitate

 
torpescunt, quos velut in mari lento tranquillitas
iners detinet ; quicquid illis inciderit, novum veniet.

Magis urgent saeva inexpertos, grave est tenerae
cervici iugum. Ad suspicionem vulneris tiro pallescit,
audacter veteranus cruorem suum spectat, qui scit se
saepe vicisse post sanguinem. Hos itaque deus quos
probat, quos amat, indurat, recognoscit, exercet ;
eos autem quibus indulgere videtur, quibus parcere,
molles Venturis malis servat. Erratis enim, si quem
iudicatis exceptum. Veniet et ad illum diu felicem
sua portio ; quisquis videtur dimissus esse, dilatus
 est. Quare deus optimum quemque aut mala valetudine aut luctu aut aliis incommodis afficit ?

Quia
in castris quoque periculosa fortissimis imperantur ;
dux lectissimos mittit, qui nocturnis hostes aggrediantur insidiis aut explorent iter aut praesidium loco
deiciant. Nemo eorum qui exeunt dicit : " Male de
me imperator meruit," sed " bene iudicavit." Item
dicant quicumque iubentur pati timidis ignavisque
flebilia: " Digni visi sumus deo in quibus experiretur
quantum humana natura posset pati."

Fugite delicias, fugite enervantem felicitatem, qua
animi permadescunt et nisi aliquid intervenit quod
humanae sortis admoneat, manent velut perpetua
ebrietate sopiti. Quem specularia semper ab afflatu

 
vindicaverunt, cuius pedes inter fomenta subinde
mutata tepuerunt, cuius cenationes subditus et parietibus circumfusus calor temperavit, hunc levis aura non
 sine periculo stringet.

Cum omnia quae excesserunt
modum noceant, periculosissima felicitatis intemperantia est : movet cerebrum, in vanas mentes imagines
evocat, multum inter falsum ac verum mediae caliginis fundit. Quidni satius sit perpetuam infelicitatem advocata virtute sustinere quam infinitis atque
immodicis bonis rumpi ? Lenior ieiunio mors est,
cruditate dissiliunt.

Hanc itaque rationem dii sequuntur in bonis viris
quam in discipulis suis praeceptores, qui plus laboris
ab is exigunt, in quibus certior spes est. Numquid
tu invisos esse Lacedaemoniis liberos suos credis,
quorum experiuntur indolem publice verberibus admotis ? Ipsi illos patres adhortantur, ut ictus
flagellorum fortiter perferant, et laceros ac semianimes rogant, perseverent vulnera praebere vulne-
 ribus.

Quid mirum, si dure generosos spiritus deus
temptat ? Numquam virtutis molle documentum est.
Verberat nos et lacerat fortuna ; patiamur ! Non
est saevitia, certamen est, quod quo saepius adierimus, fortiores erimus. Solidissima corporis pars est
quam frequens usus agitavit. Praebendi fortunae
sumus, ut contra illam ab ipsa duremur ; paulatim
nos sibi pares faciet, contemptum periculorum ad-
 siduitas periclitandi dabit.

Sic sunt nauticis corpora

 
ferendo mari dura, agricolis manus tritae, ad excutienda tela militares lacerti valent, agilia Sunt
membra cursoribus ; id in quoque solidissimum est
quod exercuit. Ad contemnendam patientiam malorum animus patientia pervenit; quae quid in nobis
efficere possit scies, si aspexeris quantum nationibus
 nudis et inopia fortioribus labor praestet.

Omnes
considera gentes in quibus Romana pax desinit.
Germanos dico et quicquid circa Histrum vagarum
gentium occursat. Perpetua illos hiemps, triste
caelum premit, maligne solum sterile sustentat;
imbrem culmo aut fronde defendunt, super durata
glacie stagna persultant, in alimentum feras captant.

Miseri tibi videntur ? Nihil miserum est quod in
naturam consuetudo perduxit; paulatim enim
voluptati sunt quae necessitate coeperunt. Nulla
illis domicilia nullaeque sedes sunt nisi quas lassitudo
in diem posuit ; vilis et hic quaerendus manu victus,
horrenda iniquitas caeli, intecta corpora ; hoc quod
tibi calamitas videtur tot gentium vita est ! Quid
 miraris bonos viros, ut confirmentur, concuti ?

Non
est arbor solida nec fortis nisi in quam frequens
ventus incursat ; ipsa enim vexatione constringitur
et radices certius figit ; fragiles sunt quae in aprica
valle creverunt. Pro ipsis ergo bonis viris est, ut
esse interriti possint, multum inter formidolosa

 
versari et aequo animo ferre quae non sunt mala
nisi male sustinenti.

Adice nunc, quod pro omnibus est optimum
quemque, ut ita dicam, militare et edere operas.
Hoc est propositum deo quod sapienti viro, ostendere
haec quae vulgus appetit, quae reformidat, nec bona
esse nec mala ; apparebit autem bona esse, si illa
non nisi bonis viris tribu erit, et mala esse, si tantum
 malis irrogaverit.

Detestabilis erit caecitas, si nemo
oculos perdiderit, nisi cui eruendi sunt : itaque
careant luce Appius et Metellus. Non sunt divitiae
bonum ; itaque habeat illas et Elius leno, ut homines
pecuniam, cum in templis consecraverint, videant et
in fornice. Nullo modo magis potest deus concupita
traducere, quam si illa ad turpissimos defert, ab
 optimis abigit.

" At iniquum est virum bonum
debilitari aut configi aut alligari, malos integris corporibus solutos ac delicatos incedere." Quid porro ?
Non est iniquum fortes viros arma sumere et in castris
pernoctare et pro vallo obligatis stare vulneribus,
interim in urbe securos esse percisos et professos
impudicitiam ? Quid porro ? Non est iniquum no-
bilissimas virgines ad sacra facienda noctibus excitari,
 altissimo somno inquinatas frui ?

Labor optimos
citat. Senatus per totum diem saepe consulitur,
cum illo tempore vilissimus quisque aut in campo

 
Otium suum Oblectet aut in popina lateat aut tempus
in aliquo circulo terat. Idem in hac magna re publica
fit ; boni viri laborant, impendunt, impenduntur et
volentes quidem ; non trahuntur a fortuna, sequuntur
illam et aequant gradus. Si scissent, antecessissent.

Hanc quoque animosam Demetri fortissimi viri vocem
audisse me memini: " Hoc unum," inquit, " de vobis,
di immortales, queri possum, quod non ante mihi
notam voluntatem vestram fecistis ; prior enim ad
ista venissem, ad quae nunc vocatus adsum. Vultis
liberos sumere ? vobis illos sustuli. Vultis aliquam
partem corporis ? sumite ; non magnam rem promitto, cito totum relinquam. Vultis spiritum ? quidni ?
nullam moram faciam, quo minus recipiatis quod
 dedistis. A volente feretis quicquid petieritis.

Quid
ergo est ? Maluissem offerre quam tradere. Quid
opus fuit auferre ? Accipere potuistis ; sed ne nunc
quidem auferetis, quia nihil eripitur nisi retinenti."
Nihil cogor, nihil patior invitus nec servio deo sed
assentior, eo quidem magis, quod scio omnia certa et
 in aeternum dicta lege decurrere.

Fata nos ducunt
et quantum cuique temporis restat prima nascentium
hora disposuit. Causa pendet ex causa, privata ac

 
publica longus ordo rerum trahit. Ideo fortiter Omne
patiendum est, quia non, ut putamus, incidunt cuncta
sed veniunt. Olim constitutum est quid gaudeas,
quid fleas, et quamvis magna videatur varietate
singulorum vita distingui, summa in unum venit;
 accipimus peritura perituri. Quid itaque indignamur ?

Quid querimur ? Ad hoc parti sumus. Utatur ut
vult suis natura corporibus ; nos laeti ad omnia et
fortes cogitemus nihil perire de nostro.
Quid est boni viri ? Praebere se fato. Grande
solacium est cum universo rapi; quicquid est quod
nos sic vivere, sic mori iussit, eadem necessitate et
deos alligat. Irrevocabilis humana pariter ac divina
cursus vehit. Ille ipse omnium conditor et rector
scripsit quidem fata, sed sequitur ; semper paret,
 semel iussit.

" Quare tamen deus tam iniquus in
distributione fati fuit, ut bonis viris paupertatem et
vulnera et acerba funera ascriberet ? " Non potest
artifex mutare materiam ; hoc passa est. Quaedam
separari a quibusdam non possunt, cohaerent, in-
dividua sunt. Languida ingenia et in somnum itura
aut in vigiliam somno simillimam inertibus nectuntur
elementis ; ut efficiatur vir cum cura dicendus, fortiore
fato opus est. Non erit illi planum iter ; sursum

 
oportet ac deorsum eat, fluctuetur ac navigium in
turbido regat. Contra fortunam illi tenendus est
cursus ; multa accident dura, aspera, sed quae molliat
 et complanet ipse.

Ignis aurum probat, miseria fortes
viros. Vide quam alte escendere debeat virtus ; scies
illi non per secura vadendum :
 
 Ardua prima via est et quam vix mane recentes 
 enituntur equi; medio est altissima caelo, 
 unde mare et terras ipsi mihi saepe videre 
 sit timor et pavida trepidet formidine pectus, 
 ultima prona via est et eget moderamine certo ; 
 tunc etiam quae me subiectis excipit undis, 
 ne ferar in praeceps. Tethys solet ima vereri.

Haec cum audisset ille generosus adulescens :
" Placet," inquit, " via ; escendo. Est tanti per ista
ire casuro." Non desinit acrem animum metu
territare :
 
 Utque viam teneas nulloque errore traharis, 
 per tamen adversi gradieris cornua tauri 
 Haemoniosque arcus violentique ora leonis. 
 
Post haec ait : " Iunge datos currus ! His quibus
deterreri me putas incitor. Libet illic stare ubi ipse
Sol trepidat." Humilis et inertis est tuta sectari;
per alta virtus it.

" Quare tamen bonis viris patitur aliquid mali
deus fieri ? " Ille vero non patitur. Omnia mala

 
ab illis removit, scelera et flagitia et cogitationes improbas et avida consilia et libidinem caecam et alieno
imminentem avaritiam ; ipsos tuetur ac vindicat :
numquid hoc quoque aliquis a deo exigit, ut bonorum
virorum etiam sarcinas servet ? Remittunt ipsi hanc
 deo curam: externa contemnunt.

Democritus divitias
proiecit onus illas bonae mentis existimans. Quid
ergo miraris, si id deus bono viro accidere patitur
quod vir bonus aliquando vult sibi accidere ? Filios
amittunt viri boni; quidni, cum aliquando et occidant ? In exilium mittuntur; quidni, cum aliquando
ipsi patriam non repetituri relinquant ? Occiduntur ;
quidni, cum aliquando ipsi sibi manus afferant ? Quare
 quaedam dura patiuntur ? Ut alios pati doceant ;

nati sunt in exemplar. Puta itaque deum dicere :
" Quid habetis quod de me queri possitis, vos,
quibus recta placuerunt ? Aliis bona falsa circumdedi
et animos inanes velut longo fallacique somnio
lusi. Auro illos et argento et ebore adornavi, intus
 boni nihil est.

Isti quos pro felicibus aspicis, si non
qua occurrunt sed qua latent videris, miseri sunt,
sordidi, turpes, ad similitudinem parietum suorum
extrinsecus culti; non est ista solida et sincera
felicitas ; crusta est et quidem tenuis. Itaque dum
illis licet stare et ad arbitrium suum ostendi, nitent

 
et imponunt ; cum aliquid incidit quod disturbet ac
detegat, tunc apparet quantum altae ac verae
 foeditatis alienus splendor absconderit.

Vobis dedi
bona certa, mansura, quanto magis versaverit aliquis
et undique inspexerit, meliora maioraque : permisi
vobis metuenda contemnere, cupiditates fastidire ;
non fulgetis extrinsecus, bona vestra introrsus obversa
sunt. Sic mundus exteriora contempsit spectaculo
sui laetus. Intus omne posui bonum ; non egere
felicitate felicitas vestra est.

' At multa incidunt tristia, horrenda, dura toleratu.'
Quia non poteram vos istis subducere, animos vestros
adversus omnia armavi ; ferte fortiter. Hoc est quo
deum antecedatis ; ille extra patientiam malorum est,
vos supra patientiam. Contemnite paupertatem;
nemo tam pauper vivit quam natus est. Contemnite
dolorem; aut solvetur aut solvet. Contemnite mortem;
quae vos aut finit aut transfert. Contemnite for-
tunam ; nullum illi telum quo feriret animum dedi.

Ante omnia cavi, ne quid vos teneret invitos ; patet
exitus. Si pugnare non vultis, licet fugere. Ideo ex
omnibus rebus quas esse vobis necessarias volui nihil
feci facilius quam mori. Prono animam loco posui ;
trahitur, adtendite modo et videbitis quam brevis ad
libertatem et quam expedita ducat via. Non tam
longas in exitu vobis quam intrantibus moras posui ;
alioqui magnum in vos regnum fortuna tenuisset,

 
 si homo tam tarde moreretur quam nascitur.

Omne
tempus, omnis vos locus doceat quam facile sit
renuntiare naturae et munus illi suum impingere ;
inter ipsa altaria et sollemnes sacrificantium ritus,
dum optatur vita, mortem condiscite. Corpora opima
taurorum exiguo concidunt vulnere et magnarum
virium animalia humanae manus ictus impellit ; tenui
ferro commissura cervicis abrumpitur, et cum articulus
ille qui caput collumque committit incisus est, tanta
 illa moles corruit.

Non in alto latet spiritus nec
utique ferro eruendus est ; non sunt vulnere penitus
impresso scrutanda praecordia : in proximo mors est.
Non certum ad hos ictus destinavi locum ; quacumque
vis pervium est. Ipsum illud quod vocatur mori, quo
anima discedit a corpore, brevius est quam ut sentiri
tanta velocitas possit. Sive fauces nodus elisit, sive
spiramentum aqua praeclusit, sive in caput lapsos
subiacentis soli duritia comminuit, sive haustus ignis
cursum animae remeantis interscidit ; quicquid est,
properat. Ecquid erubescitis ? Quod tam cito fit,
timetis diu ! "