Paulus, praeco Dei, qui fera gentium

primus corda sacro perdomuit stilo,

Christum per populos ritibus asperis

inmanes placido dogmate seminans,

inmansueta suas ut cerimonias

gens pagana Deo sperneret agnito,

actus turbinibus forte nigerrimis

hibernum pelagus iam rate debili

et vim navifragi pertulerat noti.

sed cum caerulei proelia gurgitis

iussisset Domini dextra quiescere,

ad portum fluitans cumba relabitur

exponitque solo litoris uvidi

contractos pluvio frigore remiges,

tunc de litoreis saepibus algidi

arentum propere bracchia palmitum

convectant rapidos unde focos struant:

fascem quisque suum congerit ignibus

expectans calidi luxuriam rogi.

Paulus, dum fragiles cogere surculos

et densere foci congeriem studet,

incautam cumulis inseruit manum,

torpebat glacie pigra ubi vipera

sarmentis laqueos corporis inplicans.

quae postquam intepuit fomite fumeo

laxavitque ferox colla rigentia,

iam flecti facilis, rettulit ad manum

vibrato capite spicula dentium.

haerentem digiti vulnere mordicus

pendentemque gerens Paulus inhorruit.

exclamant alii, quod cute livida

virus mortiferum serpere crederent.

at non intrepidum terret apostolum

tristis tam subiti forma periculi.

adtollens oculos sidera suspicit

Christum sub tacito pectore murmurans,

excussumque procul discutit aspidem,

abiectus coluber verberat aëra

atque oris patuli solvit acumina.

mox omnis sanies deserit et dolor

ceu nullo laceram vulnere dexteram,

siccatusque perit vipereus liquor,

hydrum praecipitem dum rotat inpetus,

arsurum mediis intulit ignibus.

sic nunc post hiemem vimque trucis freti,

quo iactata ratis tunc Sapientiae est,

cum sub sacricolis territa regibus

vix panso poterat currere carbaso

adflictosque suos turbine saeculi

vectarat rabidis fluctibus innatans,

morsum vulnificum lex pia pertulit.

occultabat enim se prius abditum

virus nec gravidum protulerat caput,

contentum involucris atque cubilibus

subter conprimere clausa silentia.

sed, dum forte latens inpietas riget,

dextram Iustitiae pigra momorderat

succensi stomacho fellis inaestuans.

heu, quam catholicam nil prope profuit

puppem nasse sacri remigio stili

quem Paulus variis gentibus edidit!

vix portu placido tuta quieverat

victrix edomitis mille furoribus,

vix adstricta suis iam retinaculis

vectores stabili condiderat solo:

erumpit subito triste periculum,

nam dum praecalidos igniculos sibi

solvendis adolent et senio et gelu,

dum virgas steriles atque superfluas

flammis de fidei palmite concremant,

ut concreta vagis vinea crinibus

silvosi inluviem poneret idoli,

palpavit nimius perniciem tepor.

seps insueta subit serpere flexibus

et vibrare sagax eloquii caput:

sed dextra inpatiens vulneris inritos

oris rhetorici depulit halitus;

effusum ingenii virus inaniter

summa Christicolis in cute substitit.

Salvator generis Romulei, precor,

qui cunctis veniam das pereuntibus,

qui nullum statuis non operis tui

mortalem, facili quem releves manu,

huius, si potis est, iam miserescito

praeruptam in foveam praecipitis viri.

spirat sacrilegis flatibus inscius

erroresque suos indocilis fovet,

obtestor, iubeas ne citus inpetus

arsurum mediis inferat ignibus.

Credebam vitiis aegram gentilibus urbem

iam satis antiqui pepulisse pericula morbi

nec quidquam restare mali, postquam medicina

principis inmodicos sedarat in arce dolores,

sed quoniam renovata lues turbare salutem

temptat Romulidum, patris inploranda medella est,

ne sinat antiquo Romam squalere veterno

neve togas procerum fumoque et sanguine tingui.

inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,

nil egit prohibendo vagas ne pristinus error

crederet esse deum nigrante sub aere formas,

aut elementorum naturam, quae Patris ars est

omnigeni, summa pro maiestate sacraret,

vir solus cui cura fuit ne publica morum

plaga cicatricem summa leviter cute clausam

duceret, et latebram tabentis vulneris alte

inpressam penitusque putri de pure peresam

iuncta superficies medico fallente foveret,

sed studuit quo pars hominis generosior intus

viveret atque animam letali peste piatam

nosset ab interno tutam servare veneno?

illa tyrannorum fuerat medicina, videre

quis status ante oculos praesentibus ac perituris

conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.

heu, male de populo meriti, male patribus ipsis

blanditi, quos praecipites in Tartara mergi

cum Iove siverunt multa et cum plebe deorum!

ast hic imperium protendit latius aevo

posteriore suis cupiens sancire salutem.

nimirum pulchre quidam doctissimus ‘esset

publica res,’ inquit, ‘tunc fortunata satis, si

vel reges saperent vel regnarent sapientes.’

estne ille e numero paucorum qui diadema

sortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?

contigit ecce hominum generi gentique togatae

dux sapiens, felix nostrae res publica Romae

iustitia regnante viget. parete magistro

sceptra gubernanti. monet ut deterrimus error

utque superstitio veterum procul absit avorum,

nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus

emineat magnique inmensa creaverit orbis.

num melius Saturnus avos rexisse Latinos

creditur, edictis qui talibus informavit

agrestes animos et barbara corda virorum?

‘sum deus. advenio fugiens, praebete latebras,

occultate senem nati feritate tyranni

deiectum solio, placet hic fugitivus et exul

ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,

vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis

procudam chalybem, necnon et moenia vestri

fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.

vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes

(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.’

inde deos, quorum patria spectata sepulcra

scimus, in aere hebetes informavere minores,

advena quos profugus gignens et equina libido

intulit Italiae: Tuscis namque ille puellis

primus adhinnivit simulato numine moechus.

mox patre deterior silvosi habitator Olympi

Iuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas,

nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,

nunc tener ac pluma levior blandosque susurros

in morem recinens suave inmorientis oloris,

capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,

nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis

firmarat cuneis, per tectum dives amator

imbricibus ruptis undantis desuper auri

infundens pluviam gremio excipientis amicae,

armigero modo sordidulam curante rapinam

conpressu inmundo miserum adficiens catamitum,

pelice iam puero magis indignante sorore,

haec causa est et origo mali, quod saecla vetusto

hospite regnante crudus stupor aurea finxit,

quodque novo ingenio versutus Iuppiter astus

multiplices variosque dolos texebat, ut illum,

vertere cum vellet pellem faciemque, putarent

esse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,

et nummos fieri et gremium penetrare puellae,

nam quid rusticitas non crederet indomitorum

stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos

dedere sueta animum diae rationis egenum?

in quamcumque fidem nebulonis callida traxit

nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.

successit Iovis imperio corruptior aetas,

quae docuit rigidos vitiis servire colonos.

expertes furandi homines hac inbuit arte

Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur

ille deus, cuius dedit experientia fures,

necnon Thessalicae doctissimus ille magiae

traditur extinctas sumptae moderamine virgae

in lucem revocasse animas, Cocytia leti

iura resignasse sursum revolantibus umbris,

ast alias damnasse neci penitusque latenti

inmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritus

ut fuerit geminoque armarit crimine vitam;

murmure nam magico tenues excire figuras

atque sepulcrales scite incantare favillas,

vita itidem spoliare alios ars noxia novit,

artificem scelerum simplex mirata vetustas

supra hominem coluit, simulans per nubila ferri

aligerisque leves pedibus transcurrere ventos.

ecce deum in numero formatus et aeneus adstat

Graius homo augustaque Numae praefulget in arce.

strenuus exculti dominus quidam fuit agri

hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem

scortator nimius multaque libidine suetus

rusticolas vexare lupas interque salicta

et densas saepes obscena cubilia inire;

indomitum intendens animum semperque paratum

ad facinus nunquam calidis dabat otia venis.

hic deus e patrio praenobilis Hellesponto

venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;

sinum lactis et haec votorum liba quotannis

accipit ac ruris servat vineta Sabini,

turpiter adfixo pudeat quem visere ramo.

Herculeus mollis pueri famosus amore

ardor et in transtris iactata efferbuit Argo,

nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere

concubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.

nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum

collis Aventini convexa in sede frequentat.

Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,

successu dum victor ovans lascivit et aurum

captivae gentis revehit spoliisque superbus

diffluit in luxum cum semiviro comitatu

atque avidus vini multo se proluit haustu,

gemmantis paterae spumis mustoque Falerno

perfundens biiugum rorantia terga ferarum,

his nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris

caeditur et virides discindunt ore chelydros

qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tunc

ante oculos regis satyrorum insania fecit,

et fecisse reor stimulis furialibus ipsas

maenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.

hoc circumsaltante choro temulentus adulter

invenit expositum secreti in litoris acta

corporis egregii scortum, quod perfidus illic

liquerat incesto iuvenis satiatus amore.

hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeram

secum in deliciis fluitantis stare triumphi,

regalemque decus capitis gestare coronam.

mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignis

additur: hoc pretium noctis persolvit honore

Liber, ut aetherium meretrix inluminet axem.

tantum posse omnes illo sub tempore reges

indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,

ut transire suis cum sordibus induperator

posset in aeternum caeli super ardua regnum,

regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,

parva licet, caeli imperium retinere potestas

credita: ture etiam ducibus parvoque sacello

inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes

adcumulant, longum miseris processit in aevum

mos patrius: coepit falsae pietatis imago

ire per ignaros nebuloso errore nepotes;

tum quia, quae vivis veneratio regibus ante

contigerat, functis eadem iam munere lucis

cessit et ad nigras altaria transtulit urnas.

inde puellarum ludibria, pignera, partus,

et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis

corruptela tori, quoniam regalibus aula

fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu

divorum suboles sancti meminisse pudoris.

atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,

quis te semideam iactant auctoribus ortam,

praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,

ille sacerdotem violat, contra illa marito

subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:

nec terrestre deam decuit mortalis obire

coniugium, nec caelicolam descendere ephebum

virginis ad vitium furtivoque igne calere,

sed venus augusto de sanguine femina vili

privatoque viro vetitum per dedecus haesit;

et, si Rhea sacram lascivi Martis amore

lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva,

crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundem

moribus infamem, conpressa virgine per vim

se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus

obicere auderet turpi miseraeque puellae,

haec Italos induxit avos vel fama vel error,

Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo,

utque Palatinis Capitolia condita saxis

signarent titulo proavi Iovis atque Pelasgae

Palladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,

cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum

accirent proceres Erycino e vertice signum,

utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,

Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.

facta est terrigenae domus unica maiestatis,

et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra

heroum numerare licet; quos fabula manes

nobilitat, noster populus veneratus adorat.

hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,

talia Pergameas fugerunt numina flammas,

sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum,

talis et antiquum servavit terror asylum.

ut semel obsedit gentilia pectora patrum

vana superstitio, non interrupta cucurrit

aetatum per mille gradus, tener horruit heres

et coluit quidquid sibimet venerabile cani

monstrarant atavi; puerorum infantia primo

errorem cum lacte bibit, gustaverat inter

vagitus de farre molae, saxa inlita ceris

viderat unguentoque lares umescere nigros.

formatum Fortunae habitum cum divite cornu

sacratumque domi lapidem consistere parvus

spectarat matremque illic pallere precantem,

mox umeris positus nutricis trivit et ipse

inpressis silicem labris, puerilia vota

fudit opesque sibi caeca de rupe poposcit,

persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.

numquam oculos animumque levans rationis ad arcem

rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,

privatos celebrans agnorum sanguine divos,

iamque domo egrediens, ut publica festa diesque

et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit

laurigerosque deum templis adstare ministros

ac Sacram resonare Viam mugitibus ante

delubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsa

more deae, nomenque loci ceu numen habetur,

atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt

templa, simul geminis adolentur tura deabus),

vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1

contulit ad simulacra fidem dominosque putavit

aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu.

illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes

Arcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratres

corrupta de matre nothi, Ledeia proles

nocturnique equites, celsae duo numina Romae,

inpendent retinente veru, magnique triumphi

nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,

adsistunt etiam priscorum insignia regum,

ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,

Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,

coniugis epotum sparsus per membra venenum.

omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta

arula. Iano etiam celebri de mense litatur

auspiciis epulisque sacris, quas inveterato,

heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt

festa Kalendarum, sic observatio crevit

ex atavis quondam male coepta, deinde secutis

tradita temporibus serisque nepotibus aucta,

traxerunt longam corda inconsulta catenam,

mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.

hunc morem veterum docili iam aetate secuta

posteritas mense atque adytis et flamine et aris

Augustum coluit, vitulo placavit et agno,

strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit.

testantur tituli, produnt consulta senatus

Caesareum Iovis ad speciem statuentia templum.

adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,

non minus infamis thalami sortita cubile

quam cum fraterno caluit Saturnia lecto,

nondum maternam partu vacuaverat alvum

conceptamque viri subolem paritura gerebat.

pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;

iam sponsus saliente utero nubentis amicos

advocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.

vitricus antevenit tardum praefervidus ortum

privigni nondum geniti; mox editur inter

Fescennina novo proles aliena marito,

idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt

consilium: nunquam melius nam cedere taedas

responsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.

hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam

perpetuo Floras inter Veneresque creasti!

nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas

mortali de stirpe satas vixisse, et easdem

laude venustatis claras in amoribus usque

ad famae excidium formae nituisse decore?

quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,

illum delicias nunc divi principis, illum

purpureo in gremio spoliatum sorte virili,

Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis

porgere sed medio recubantem cum Iove fulcro

nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,

umque suo in templis vota exaudire marito?

ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severus

et Titus et fortes gesserunt bella Nerones,

quos terrena viros inlustres gloria fecit

et virtus fragilis provexit in ardua famae,

adscita e 1 terris sub religione iacentes!

quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se

Romanasque acies censerent Martis amore

posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter

venditat Aeneadasque suos successibus auget!

felices, si cuncta Deo sua prospera Christo

principe disposita scissent, qui currere regna

certis ducta modis Romanorumque triumphos 2

crescere et inpletis voluit se infundere saeclis!

sed caligantes animas et luce carentes

in Iovis Augustique adytis templisque duarum

Iunonum Martisque etiam venerisque sacellis

mactatas taetro leti inmersere barathro,

supremum regimen crassis in partibus orbis

esse rati mersoque poli consistere fundo.

quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,

id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,

haec sibi per varias formata elementa figuras

constituere patres, hominumque vocabula mutis

scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes

oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,

vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.

ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,

Vulcanus perhibetur et in virtute superna

fingitur ac delubra, deus et nomine et ore

adsimilatus, habet, necnon regnare caminis

fertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnae

est qui conspicuis superos quaesivit in astris,

ausus habere deum solem; cui tramite certo

condicio inposita est vigilem tolerare laborem

visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo

praecipitem teretique globo per inane volantem

et, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,

area maior enim quam qui percurrit in illa,

et longe campi spatium diffusius in quo

emicat ac volucri fervens rota volvitur axe.

quamvis nonnullis placeat terram breviorem

dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille

circulus, et flammas inmensi sideris ultra

telluris normam porrecto extendere gyro,

numne etiam caeli minor et contractior orbis,

cuius planitiem longo transmittere tractu

circinus excurrens meta interiore laborat?

ille Deus verus, quo non est grandior ulla

materies, qui fine caret, qui praesidet omni

naturae, qui cuncta simul concludit et inplet.

solem certa tenet regio, plaga certa coërcet,

temporibus variis distinguitur: aut subit ortu

aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens;

nec torquere facem potis est ad signa trionum

orbe nec obliquo portas aquilonis adire

nec solitum conversus iter revocare retrorsum,

hic erit ergo deus, praescriptis lege sub una

deditus officiis? libertas laxior ipsi

concessa est homini, formam cui flectere vitae

atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro

scandere seu laevo malit decurrere campo,

sumere seu requiem seu continuare laborem,

seu parere Deo sive in contraria verti.

ista ministranti regimen solemne dierum

haudquaquam soli datur a factore potestas,

sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.

hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas

commenti et radios capitis et verbera dextrae,

et frenos phalerasque et equorum pectora anhela

aeris inaurati vel marmoris aut orichalci

iusserunt nitido fulgere polita metallo.

post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem

cernuat ora senex barbatus et oscula figit

cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,

inmotasque rotas et flecti nescia lora

aut ornat redimita rosis aut ture vaporat.

hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsae

dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae?

Eumenidum domina Stygio caput exerit antro

rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,

et, si quando suos dignatur adire Quirites,

placatur vaccae sterilis cervice resecta,

et regnare simul caeloque Ereboque putatur,

nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum

agmina vipereo superis inmittere flagro,

nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas

spargere, terque suas eadem variare figuras,

denique cum Luna est, sublustri splendet amictu;

cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;

cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx

imperitat Furiis et dictat iura Megaerae.

si verum quaeris, Triviae sub nomine daemon

tartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram

sidereoque deum venerandum suadet in astro,

per silvas modo mortiferi discurrere mundi

erroresque sequi subigit nemorumque putare

esse deam, quae corda hominum pavitantia figat

quaeque feras perimat letali vulnere mentes,

depressos modo subter humum formidine sensus

obruit, inplorent ut numina lucis egena

seque potestati committant noctis opertae.

respice terrifici scelerata sacraria Ditis,

cui cadit infausta fusus gladiator harena,

heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!

nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?

quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?

quid pulvis caveae semper funebris, et illa

amphitheatralis spectacula tristia pompae?

nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas

accipit inferias placatus crimine sacro,

hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istis

arbiter obscuri placidus requiescit Averni.

nonne pudet regem populum sceptrisque potentem

talia pro patriae censere litanda salute,

religionis opem subternis poscere ab antris?

evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministrum

interitus, speciosa hominum cui funera donet.

incassum arguere iam Taurica sacra solemus:

funditur humanus Latiari in munere sanguis,

consessusque ille spectantum solvit ad aram

Plutonis fera vota sui. quid sanctius ara

quae bibit egestum per mystica tela cruorem?

anne fides dubia est tibi sub caligine caeca

esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?

ecce, deos manes cur infitiaris haberi?

ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic

marmora secta lego, quacumque Latina vetustos

custodit cineres densisque Salaria bustis.

dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci

imperium verae ceu maiestatis adoras?

en quibus inplicita squalebat regia summi

imperii fractis maiorum ab origine sacris,

cum princeps gemini bis victor caede tyranni

pulchra triumphali respexit moenia vultu.

nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem

noctis obumbratae caligine; turbidus aer

arcebat liquidum septena ex arce serenum,

ingemuit miserans et sic ait: ‘exue tristes,

fida parens, habitus! equidem praedivite cultu

inlustrata cluis spoliisque insigne superbis

attollis caput et multo circumfluis auro;

sed nebulis propter volitantibus obsitus alti

verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas

lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora

subfusus rutilum frontis diadema retundit.

obscuras video tibi circumferrier umbras

caeruleasque animas atque idola nigra volare,

censeo sublimem tollas super aëra vultum

sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,

omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse

constituit, cuius nutu dominaris et orbi

imperitas et cuncta potens mortalia calcas.

non decet ut submissa oculos regina caducum

contemplere solum maiestatemque requiras

circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.

non patiar veteres teneas ut me duce nugas,

ut cariosorum venereris monstra deorum.

si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu

percussus tenui; mollis si brattea gypsum

texerat, infido rarescit glutine sensim;

si formam statuae lamnis conmisit aënis

lima terens, aut in partem cava membra gravato

pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam

conficit effigiem crebroque foramine rumpit.

nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,

nec deus oceanus, nec vis quae subter operta est

infernis triste ob meritum damnata tenebris,

sed nec virtutes hominum deus aut animarum

spirituumve vagae tenui sub imagine formae,

absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,

aut deus aërias volitans phantasma per auras,

sint haec barbaricis gentilia numina pagis,

quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum

suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt

credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi

mos iuvat, ut pinguis luco lanietur in alto

victima visceribus multa inter vina vorandis.

at te, quae domitis leges ac iura dedisti

gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,

armorum morumque feros mansuescere ritus,

indignum ac miserum est in religione tenenda

hoc sapere, inmanes populi de more ferino

quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur.

seu nos procinctus maneat, seu pace quietas

dictemus leges, seu debellata duorum

colla tyrannorum media calcemus in urbe,

agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,

in quibus effigies crucis aut gemmata refulget

aut longis solido ex auro praefertur in hastis.

hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor

servitium solvit miserabile Constantinus,

cum te pestifera premeret Maxentius aula.

lugebas longo damnatos carcere centum,

ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactae

intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus

tenebris dura inter vincla luebat;

aut si nupta torum regis conscendere iussa

coeperat inpurum domini obiectare furorem,

morte maritalis dabat indignatio poenas,

plena puellarum patribus ergastula saevi

principis; abducta genitor si virgine mussans

tristius ingemuit, non ille inpune dolorem

prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1

testis Christicolae ducis adventantis ad urbem

Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum

praecipitans, quanam victricia viderit arma

maiestate regi, quod signum dextera vindex

praetulerit, quali radiarint stemmate pila.

Christus purpureum gemmanti textus in auro

signabat labarum, clipeorum insignia Christus

scripserat, ardebat summis crux addita cristis,

ipse senatorum meminit clarissimus ordo,

qui tunc concrete processit crine catenis

squalens carcereis aut nexus conpede vasta,

conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo

procubuit vexilla iacens, tunc ille senatus

militiae ultricis titulum Christique verendum

nomen adoravit, quod conlucebat in armis.

ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec

prodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,

atque experta Dei virtutem spernere veri.

deponas iam festa velim pueritia, ritus

ridiculos tantoque indigna sacraria regno.

marmora tabenti respergine tincta lavate,

o proceres: liceat statuas consistere puras,

artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostrae

ornamenta fuant 2 patriae, nec decolor usus

in vitium versae monumenta coinquinet artis.’

talibus edictis urbs informata refugit

errores veteres et turbida ab ore vieto

nubila discussit, iam nobilitate parata

aeternas temptare vias Christumque vocante

magnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum.

tunc primum senio docilis sua saecula Roma

erubuit; pudet exacti iam temporis, odit

praeteritos foedis cum religionibus annos,

mox ubi, contiguos fossis muralibus agros

sanguine iustorum innocuo maduisse recordans,

invidiosa videt tumulorum millia circum,

tristis iudicii mage paenitet ac dicionis

effrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.

conpensare cupit taeterrima vulnera laesae

iustitiae sero obsequio veniaque petenda;

ne tanto imperio maneat pietate repulsa

crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit,

inque fidem Christi pleno transfertur amore.

laurea victoris Marii minus utilis urbi,

cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham,

nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellae

contulit extincto iusta inter vincla Cethego,

quantum praecipuus nostro sub tempore princeps

prospexit tribuitque boni. multos Catilinas

ille domo pepulit, non saeva incendia tectis

aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus

internoque hominum statui tormenta parantes.

errabant hostes per templa, per atria passim,

Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,

qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis

moliti insidias intus serpente veneno

consuerant tacitis pestem miscere medullis.

ergo triumphator latitante ex hoste togatus

clara tropaea refert sine sanguine, remque Quirini

adsuescit supero pollere in saecula regno.

denique nec metas statuit nec tempora ponit:

imperium sine fine docet, ne Romula virtus

iam sit anus, norit ne gloria parta senectam.

exultare patres videas, pulcherrima mundi

lumina conciliumque senum gestire Catonum

candidiore toga niveum pietatis amictum

sumere et exuvias deponere pontificales.

iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,

ad sincera virum penetralia Nazareorum

atque ad apostolicos Evandria curia fontes,

Anniadum suboles et pignera clara Proborum.

fertur enim ante alios generosus Anicius urbis

inlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,

quin et Olybriaci generisque et nominis heres,

adiectus fastis, palmata insignis abolla,

martyris ante fores Bruti submittere fasces

ambit et Ausoniam Christo inclinare securem,

non Paulinorum, non Bassorum dubitavit

prompta fides dare se Christo stirpemque superbam

gentis patriciae venturo attollere saeclo.

iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,

iure potestatis fultos et in arce senatus

praecipuos, simulacra deum iussisse revelli

cumque suis pariter lictoribus omnipotenti

suppliciter Christo se consecrasse regendos?

sescentas numerare domos de sanguine prisco

nobilium licet ad Christi signacula versas

turpis ab idolii vasto emersisse profundo,

si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;

si formam patriae facit excellentior ordo,

hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebis

atque unum sapiunt plures simul et potiores,

respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam:

vix pauca invenies gentilibus obsita nugis

ingenia, obtritos aegre retinentia cultus,

et quibus exactas placeat servare tenebras

splendentemque die medio non cernere solem,

posthinc ad populum converte oculos, quota pars est

quae Iovis infectam sanie non despuat aram?

omnis qui celsa scandit cenacula vulgus

quique terit silicem variis discursibus atram

et quem panis alit gradibus dispensus ab altis,

aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,

quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,

coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes,

unde sacrum referat regali chrismate signum.

et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam

in leges transisse tuas omnique volentem

cum populo et summis cum civibus ardua magni

iam super astra poli terrenum extendere regnum?

nec moveor quod pars hominum rarissima clausos

non aperit sub luce oculos et gressibus errat.

quamlibet inlustres meritis et sanguine clari

praemia virtutum titulis et honoribus aucti

ardua rettulerint fastorumque arce potiti

annales proprio signarint nomine chartas,

atque inter veteres cera numerentur et aere,

attamen in paucis, iam deficiente caterva,

nec persona sita est patriae nec curia constat;

et quodcumque fovent studii privata voluntas

ac iam rara tenet, sed publica vota reclamant

dissensu celebri trepidum damnantia murmur,

si consulta patrum subsistere conscriptorum

non aliter licitum prisco sub tempore, quam si

ter centum sensisse senes legerentur in unum,

servemus leges patrias: infirma minoris

vox cedat numeri parvaque in parte silescat.

aspice quam pleno subsellia nostra senatu

decernant infame Iovis pulvinar et omne

idolium longe purgata ex urbe fugandum.

qua vocat egregii sententia principis, illuc

libera cum pedibus tum corde frequentia transit,

nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;

ante oculos sic velle patet cunctique probatum,

non iussum, sola capti ratione sequuntur.

denique pro meritis terrestribus aequa rependens

munera sacricolis summos inpertit honores

dux bonus et certare sinit cum laude suorum,

nec pago inplicitos per debita culmina mundi

ire viros prohibet, quoniam caelestia numquam

terrenis solitum per iter gradientibus obstant.

ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal

ontulit auratumque togae donavit amictum,

cuius religio tibi displicet, o pereuntum

adsertor divum, solus qui restituendos

Vulcani Martisque dolos venerisque peroras

Saturnique senis lapides Phoebique furores,

Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,

Isidis amissum semper plangentis Osirim

mimica ridendaque suis sollemnia calvis,

et quascumque solent Capitolia claudere larvas.

O linguam miro verborum fonte fluentem,

Romani decus eloquii, cui cedat et ipse

Tullius! has fundit dives facundia gemmas!

os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro

si mallet laudare Deum! cui sordida monstra

praetulit et liquidam temeravit crimine vocem,

haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis

caenosum versare solum, limoque madentes

excolere aureolis si forte ligonibus ulvas,

splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,

et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.

non vereor ne me nimium confidere quisquam

arguat ingeniique putet luctamen inire,

sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi;

non ausim conferre pedem nec spicula tantae

indocilis fandi coniecta lacessere linguae.

inlaesus maneat liber excellensque volumen

obtineat partam dicendi fulmine famam,

sed liceat tectum servare a vulnere pectus

oppositaque volans iaculum depellere parma,

nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,

viribus infestis hostilique arte petita est,

cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi

ludere ventosas iactu pereunte sagittas?

sed iam tempus iter longi cohibere libelli,

ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.

Simon, quem vocitant Petrum,

summus discipulus Dei,

lucis forte sub exitu,

cum vesper croceus rubet,

curvam vulserat ancoram

captans flamina linteis

et transnare volens fretum,

nox ventum movet obvium

fundo qui mare misceat,

iactatam quatiat ratem.

clamor nauticus aethera

plangens atque ululans ferit

cum stridore rudentium,

nec quidquam suberat spei

mergendis prope naufragis,

cum Christum procul aspicit

pallens turba periculis

calcantem pedibus mare,

ac si per solidam viam

siccum litus obambulet.

Haec miracula ceteri

vectores pavidi stupent,

solus non trepidus Petrus

agnoscit Dominum poli

terraeque et maris invii,

cuius omnipotentiae est

plantis aequora subdere.

tendit suppliciter manus,

notum subsidium rogat.

ast ille placide adnuens

puppi ut desiliat iubet.

iussis obsequitur Petrus,

sed vestigia fluctibus

summis tingere coeperat

et lapsante gradu pedes

pessum mergere lubricos.

mortalem Deus increpat

quod sit non stabili fide

nec calcare fluentia

nec Christum valeat sequi.

tum dextra famulum levat

sistitque et docet ingredi

tergum per tumidum freti.

sic me tuta silentia

egressum dubiis loquax

infert lingua periculis,

non, ut discipulum Petrum,

fidentem et merito et fide,

sed quem culpa frequens levem

volvat per freta naufragum.

sum plane temerarius,

qui noctis mihi conscius

quam vitae in tenebris ago,

puppem credere fluctibus

tanti non timeam viri;

quo nunc nemo disertior

exultat, fremit, intonat,

ventisque eloquii tumet:

cui mersare facillimum est

tractandae indocilem ratis,

ni tu, Christe potens, manum

dextro numine porrigas,

facundi oris ut inpetus

non me fluctibus obruat,

sed sensim gradiens vadis

insistam fluitantibus.

Hactenus et veterum cunabula prima deorum

et causas quibus error hebes conflatus in orbe est

diximus, et nostro Romam iam credere Christo;

nunc obiecta legam, nunc dictis dicta refellam.

unde igitur coepisse ferunt aut ex quibus orsum,

quo mage sancta ducum corda inlice flecteret arte?

armorum dominos vernantes flore iuventae,

inter castra patris genitos, sub imagine avita

eductos, exempla domi congesta calentes,

orator catus instigat, ceu classica belli

clangeret, exacuitque animos et talia iactat:

‘si vobis vel parta, viri, victoria cordi est

vel parienda dehinc, templum dea virgo sacratum

obtineat vobis regnantibus, ecquis amicus

hostibus hanc vestro sancte negat esse colendam

imperio, cui semper adest, quod laudibus inplet?’

haec ubi legatus, reddunt placidissima fratrum

ora ducum: ‘scimus quam sit victoria dulcis

fortibus, Ausoniae vir facundissime linguae,

sed quibus illa modis, qua sit ratione vocanda .

novimus; hac primum pueros pater imbuit arte,

hanc genitore suo didicit puer ipse magistro,

non aris, non farre molae victoria felix

exorata venit: labor inpiger, aspera virtus,

vis animi excellens, ardor, violentia, cura

hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis,

quae si defuerint bellantibus, aurea quamvis

marmoreo in templo rutilas Victoria pinnas

explicet et multis surgat formata talentis,

non aderit, versisque offensa videbitur hastis.

quid, miles, propriis diffisus viribus aptas

inrita femineae tibimet solacia formae?

numquam pinnigeram legio ferrata puellam

vidit, anhelantum regeret quae tela virorum,

vincendi quaeris dominam? sua dextera cuique est,

et Deus omnipotens, non pexo crine virago

nec nudo suspensa pede strophioquc recincta

nec tumidas fluitante sinu vestita papillas.

aut vos pictorum docuit manus adsimulatis

iure poetarum numen conponere monstris,

aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacello

quod variis imitata notis ceraque liquenti

duceret in faciem, sociique poematis arte

aucta coloratis auderet ludere fucis.

sic unum sectantur iter, sic inania rerum 1

somnia concipiunt et Homerus et acer Apelles

et Numa, cognatumque volunt pigmenta, Camenae,

idola, convaluit fallendi trina potestas.

haec si non ita sunt, edatur, cur sacra vobis

ex tabulis cerisque poetica fabula praestat?

cur Berecyntiacus perdit truncata sacerdos

inguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin?

cur etiam templo Triviae lucisque sacratis

cornipedes arcentur equi, cum Musa pudicum

raptarit iuvenem volucri per litora curru,

idque etiam paries tibi versicolorus adumbret?

desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandem

res incorporeas simulatis fingere membris,

desine terga hominis plumis obducere: frustra

fertur avis mulier magnusque eadem dea vultur.

vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum?

suspende exuvias armis et sanguine captas,

congere caesorum victrix diademata regum,

frange repulsorum foeda ornamenta deorum:

tunc tibi non terris tantum victoria parta

sed super astra etiam media servabitur aede.’

talia principibus dicta interfantibus ille

prosequitur magnisque tubam concentibus inflat;

allegat morem veterem, nil dulcius esse

affirmat solitis populosque hominesque teneri

lege sua. sicut variae nascentibus, inquit,

‘contingunt pueris animae, sic urbibus adfert

hora diesque suus, cum primum moenia surgunt,

aut fatum aut genium, cuius moderamine regnent.’

addit et arcanum rerum verique latebras

prosperitate aliqua deprendi posse secundi

per documenta boni, si sint felicia quae quis

experiendo probet: cessisse parentibus omne

idolium semper feliciter et pede dextro,

enumerat longi vim temporis, excitat ipsam

crinibus albentem niveis et fronte vietam,

ore reposcentem querulo sua numina Romam.

‘libera sum, liceat proprio mihi vivere more.

ecquis erit, qui mille meos reprehenderit annos?

uno omnes sub sole siti vegetamur eodem

aere, communis cunctis viventibus aura.

sed qui sit qualisque Deus, diversa secuti

quaerimus atque viis longe distantibus unum

imus ad occultum, suus est mos cuique genti,

per quod iter properans eat ad tam grande profundum.’

his» tam magnificis tantaque fluentibus arte

respondit vel sola Fides doctissima primum

pandere vestibulum verae ad penetralia sectae,

nam cum divinis agimus de rebus et illum,

qui vel principio caruit vel fine carebit

quique chao anterior fuerit mundumque crearit,

coniectare animo contendimus, exigua est vis

humani ingenii tantoque angusta labori,

quippe minor natura aciem si intendere temptet

acrius ac penetrare Dei secreta supremi,

quis dubitet victo fragilem lassescere visu

vimque fatigatae mentis sub pectore parvo

turbari invalidisque hebetem subcumbcre curis?

sed facilis fidei via provocat omnipotentem

credere qui bona non tantum praesentia donat,

sed ventura etiam longisque intermina saeclis

promittit, ne totus eam resolutus inane

in nihilum pereamque brevem post luminis usum.

muneris auctorem 1 ipso de munere pendas:

aeterna aeternus tribuit, mortalia confert

mortalis, divina Deus, peritura caducus.

omnia quae tempus peragit quaeque exitus aufert

vilia sunt brevitate sui, nec digna perenni

largitore, cui propria est opulentia numquam

desinere idque homini dare quod non desinat umquam.

nam si corruptum corrumpendumve Deus quid

praestat habetque nihil quod sit pretiosius istis,

pauper et infirmus et summo indignus honore

et non omnipotens sed inanis numinis umbra est.

hac ratione Fides sapienter conicit, immo

non dubitat verum esse Deum, qui quod sumus et quod

vivimus inlaesum semper fore, si mereamur,

nos sperare iubet. caelestia si placet, inquit,

‘scandere, terrenas animo depellite curas,

nam quantum subiecta situ tellus iacet infra

dividiturque ab humo convexi regia caeli,

tantum vestra meis distant mundana futuris,

dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis.

quidquid obire potest fugiatis censeo, quidquid

naturae ratione capit vitium atque senescit

pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis,

cuncta equidem quae gignit humus, quae continet, ipse

principio institui nitidoque insignia mundo

ornamenta dedi speciosaque semina finxi.

sed tamen esse modum volui parcisque fruenda

moribus indulsi, quantum moribundus et aeger

corporis ac vitae volucris sibi posceret usus;

non ut captus homo studiis et inaniter ardens

duceret omne bonum positum in dulcedine rerum

et specie tenui quas currere tempore iussi;

atque aevum statui, sub quo generosa probarem

pectora, ne torpens et non exercita virtus

robur enervatum gereret sine laude palaestrae. 1

inlecebrosus enim sapor est et pestifer horum,

quae, dum praetereunt, miro oblectamine mentes

inplicitas vinctasque tenent, vincenda voluptas,

elaqueanda animi constantia, ne retinaclis

mollibus ac lentis nexa et captiva prematur.

luctandum summis conatibus, inter acerba

sectandum virtutis iter, ne suavia fluxae

condicionis amet, nimium ne congerat aurum,

ne varios lapidum cupide spectare colores

ambitiosa velit, ne se popularibus auris

ostentet pulchroque inflata tumescat honore,

ne natale solum, patrii ne iugera ruris

tendat et externos animum diffundat in agros,

et ne corporeis addicat sensibus omne

quod vult aut quod agit, ne praeferat utile iusto,

spemque in me omnem statuat numquam peritura

quae dedero, longoque die mea dona trahenda.’

haec igitur spondente Deo quis fortis et acer

virtutisque capax breve quidque perennibus in se

praetulerit? vel quis sapiens potiora putarit

gaudia membrorum quam vivae praemia mentis?

nonne hominem ac pecudem distantia separat una,

quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt, ego contra

spero quod extra aciem longum servatur in aevum?

nam si tota mihi cum corpore vita peribit

nec poterit superesse meum post funera quidquam,

quis mihi regnator caeli, quis conditor orbis,

quis Deus aut quae iam merito metuenda potestas?

ibo per inpuros fervente libidine luxus,

incestabo toros, sacrum calcabo pudorem,

infitiabor habens aliquod sine teste propinqui

depositum, tenues avidus spoliabo clientes,

longaevam perimam magico cantamine matrem

(tardat anus dominum dilata morte secundum)

nec formido malum, falluntur publica iura;

lex armata sedet, sed nescit crimen opertum;

aut, si res pateat, iudex corrumpitur auro.

rara reos iusta percellit poena securi,

sed quid ego haec meditor? revocat Deus ecce severa

maiestate minax, negat interitura meorum

per mortem monumenta operum. non occidet, inquit,

‘interior qui spirat homo; luet ille perennc

supplicium quod subiectos male rexerit artus,

nec mihi difficile est liquidam circumdare flammis

naturam; quamvis perflabilis illa feratur

more noti, capiam tamen et tormenta adhibebo

ipse incorporeus ac spirituum sator unus.

quin et corporibus parilis consortia poenae

decernam, possum quoniam renovare favillas

antiquam in faciem, nec desperanda potestas:

qui potui formare novum, reparabo peremptum.

non desunt exempla meae virtutis in ipsis

seminibus: natura docet revirescere cuncta

post obitum, siccantur enim pereunte vigore

quo vixere prius: tunc sicca et mortua sulcis

aut foveis mandata latent et more sepulcri

obruta de tumulis redivivo germine surgunt.

numquid nosse potes, vel coniectare, quis istud

tam sollers opifex struat aut quae vis agat intus?

nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant.

en ego gignendi Dominus ac restituendi

quod periit Auxitque potens, arentia quaeque

in veteres formas aut flore aut fronde reduco;

idque ipsum quandoque homini facturus, inani

surgat ut ex cinere structuraque pristina constet,

quae mihi pro meritis vel per tormenta rependat

crimina vel summae virtutis in arce coruscet

non peritura dehinc quacumque in sorte manebit,

interea, dum mixta viget substantia in unum,

sit memor auctoris proprii, veneretur et oret

artificem submissa suum. non condidit alter

halantis animae figmentum et corporis alter,

nec bona praesentis vitae numerosa gubernant

numina; non alius segetes et spicea farra

subpeditat deus ast 1 alius dat musta racemis

purpureumque gravi fundit de palmite sucum,

ipse ego sum, virides oleas pinguescere bacis

qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas,

et qui Lucinas tribuo nascentibus horas,

duplex lege mea per mutua foedera sexus

gignere amat subolem generisque propagine gaudet;

quem vos lascivis violatis amoribus ignem

et stupra vestra deae veneris praetexitis umbra,

unus ego elementa rego, nec mole laboris,

ut miser infirmusve aliquis fragilisve, fatigor.

lux inmensa mihi est et non resolubilis aetas

sensibus et vestris haud intellecta vetustas.

inde ministeriis ad tot moderamina mundi

non egeo, nec participes sociosve requiro,

porro autem angelicas legiones, quas mea fecit

dextera, nosse meum est, et quae natura creatis

subsistat qualesque mihi serventur ad usus.

tu me praeterito meditaris numina mille,

quae simules parere meis virtutibus, ut me

per varias partes minuas, cui nulla recidi

pars aut forma potest, quia sum substantia simplex,

nec pars esse queo. solis divisio rebus

conpositis factisque subest; me nemo creavit,

ut scindi valeam cunctorum conditor unus.

crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est.

quare age, mortalis, soli mihi construe templum,

meque unum venerare Deum. caementa remitto,

et quae saxa Paros secat et quae Punica rupis,

quae viridis Lacedaemon habet maculosaque Synna;

nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum,

templum mentis amo, non marmoris: aurea in illo

fundamenta manent fidei; structura nivali

consurgit pietate nitens, tegit ardua culmen

iustitia, interius spargit sola picta rubenti

flore pudicitiae pudor almus et atria servat,

haec domus apta mihi est, haec me pulcherrima sedes

accipit, aeterno caelestique hospite digna.

nec novus hic locus est; fluxit mea gloria in artus

et lux vera Dei. Deus inlustravit alumnam

materiem, corpusque parens habitabile fecit

ipse sibi, placito ut posset requiescere templo,

condideram perfectum hominem; spectare superna

mandaram totis conversum sensibus in me

recto habitu celsoque situ et sublime tuentem;

sed despexit humum seque inclinavit ad orbis

divitias pepulitque meum de pectore numen,

restituendus erat mihimet; summissus in illum

Spiritus ipse meus descendit et edita limo

viscera divinis virtutibus informavit,

iamque hominem adsumptum summus Deus in deitatem

transtulit ac nostro docuit recalescere cultu.’

scire velim praecepta Patris quibus auribus haec tu

accipias, Italae censor doctissime gentis.

an veterem tantum morem ratione relicta

eligis et dici id patitur sapientis acumen

ingeniumque viri? ‘potior mihi pristinus est mos

quam via iustitiae, pietas quam prodita caelo,

quamque fides veri, rectae quam regula sectae.’

si, quidquid rudibus mundi nascentis in annis

mos habuit, sancte colere ac servare necesse est,

omne revolvamus sua per vestigia saeclum

usque ad principium, placeat damnare gradatim

quidquid posterius successor repperit usus.

orbe novo nulli subigebant arva coloni:

quid sibi aratra volunt? quid cura superflua rastri?

ilignis melius saturatur glandibus alvus,

primi homines cuneis scindebant fissile lignum:

decoquat in massam fervens strictura secures

rursus et ad proprium restillet vena metallum.

induvias caesae pecudes et frigida parvas

praebebat spelunca domos: redeamus ad antra,

pellibus insutis hirtos sumamus amictus.

inmanes quondam populi feritate subacta

edomiti iam triste fremant iterumque ferinos

in mores redeant atque ad sua prisca recurrant.

praecipitet Scythica iuvenis pietate vietum

votivo de ponte patrem (sic mos fuit olim),

caedibus infantum fument Saturnia sacra

flebilibusque truces resonent vagitibus arae.

ipsa casas fragili texat gens Romula culmo:

sic tradunt habitasse Remum, regalia faeno

fulcra supersternant aut pelle Libystidis ursae

conpositam chlamydem villoso corpore gestent.

talia Trinacrius ductor vel Tuscus habebant.

Roma antiqua sibi non constat versa per aevum

et mutata sacris, ornatu, legibus, armis.

multa colit quae non coluit sub rege Quirino;

instituit quaedam melius, nonnulla refugit,

et morem variare suum non destitit, et quae

pridem condiderat iura in contraria vertit.

quid mihi tu ritus solitos, Romane senator,

obiectas cum scita patrum populique frequenter

instabilis placiti sententia nexa novarit?

nunc etiam quotiens solitis decedere prodest

praeteritosque habitus cultu damnare recenti,

gaudemus conpertum aliquid tandemque retectum,

quod latuit; tardis semper processibus aucta

crescit vita hominis et longo proficit usu.

sic aevi mortalis habet se mobilis ordo,

sic variat natura vices: infantia repit,

infirmus titubat pueri gressusque animusque,

sanguine praecalido fervet nervosa iuventa,

mox stabilita venit maturi roboris aetas;

ultima consiliis melior, sed viribus aegra,

corpore subcumbit mentem purgata senectus.

his genus humanum per dissona tempora duxit

curriculis aevum mutabile, sic hebes inter

primitias mersumque solo ceu quadrupes egit; 1

mox tenerum docili ingenio iamque artibus aptum

noscendis varia rerum novitate politum est;

inde tumens vitiis calidos adolevit in annos,

donec decocto solidaret robore vires.

tempus adest ut iam sapiat divina, serenae

mentis consilio vivacius abdita sollers

quaerere et aeternae tandem invigilare saluti,

quamquam, si tantus amor est et cura vetusti

moris et a prisco placet haud discedere ritu,

exstat in antiquis exemplum nobile libris,

iam tunc diluvii sub tempore vel prius uni

inservisse Deo gentem quae prima recentes

incoluit terras vacuoque habitavit in orbe;

unde genus ducit nostrae porrecta propago

stirpis et indigenae pietatis iura reformat,

sed quia Romanis loquimur de cultibus, ipsum

sanguinis Hectorei populum probo tempore longo

non multos coluisse deos rarisque sacellis

contentum paucas posuisse in collibus aras.

innumeros post deinde deos virtute subactis

urbibus et claris peperit sibi Roma triumphis;

inter fumantes templorum armata ruinas

dextera victoris simulacra hostilia cepit

et captiva domum venerans ceu numina vexit,

hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi,

illud ab incensis in praedam sumpsit Athenis,

quasdam victa dedit capitis Cleopatra canini

effigies, quasdam domitis Hammonis harenis

Syrtica cornutas facies habuere tropaea.

Roma triumphantis quotiens ducis inclyta currum

plausibus excepit, totiens altaria divum

addidit et spoliis sibimet nova numina fecit—

numina, quae patriis cum moenibus eruta nullum

praesidium potuere suis adferre sacellis!

cernis ut antiqui semper vestigia moris

gressibus incertis varie titubasse probentur

adsciscendo deos maioribus inconpertos,

seque peregrina sub religione dicasse,

nec ritus servasse suos? quodcumque sacrorum est

exulat externumque inimicam venit in urbem,

frustra igitur solitis, prava observatio, inhaeres:

non est mos patrius, quem diligis, inproba, non est.

sed sollers orator ait fataliter urbem

sortitam quonam genio proprium exigat aevum.

cunctis nam populis seu moenibus inditur, inquit,

‘aut fatum aut genius nostrarum more animarum,

quae sub disparili subeunt nova corpora sorte.’

iam primum qui sit genius vel qui status illi

conpetat ignoro, quid possit et unde oriatur,

spiritus informis sine corpore formave et ulla

sit species, et quid sapiat, quae munera curet,

contra animas hominum venis vitalibus intus

sic interfusas intellego, sanguis ut ex his

accipiat motumque levem tenerumque vaporem,

unde pererratis vegetet praecordia membris,

frigida succcndat, riget arida, dura relaxet.

sic hominis vitam sibi temperat atque gubernat

vivida mens, quam tu ficto conponere temptas

murorum 1 genio, qui nusquam est nec fuit umquam,

quin et corporibus versat mens viva regendis

summum consilium, fida ut tutacula nudis

invalidisque paret, metuenda pericula vitet,

utile prospiciat, varias agitetur ad artes,

consultet cui se domino submittat et orbis

quem putet auctorem, quem rerum summa sequatur,

at tuus hic urbis genius, dicas volo, quando

coepit adhuc parvae primum se infundere Romae?

fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis

infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos?

an cum vulturibus volitans ignota per auras

umbra repentinam traxit de nube figuram?

culminibus summis sedet, an penetralia servat?

instituit mores et iura forensia condit,

an castrorum etiam fossis intervenit, acres

cogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem?

quae quis non videat sapientum digna cachinno?

fingamus tamen esse aliquam, quae talia curet,

umbram sive animam, per quam respublica fatum

hauserit et calidis animetur tota medullis.

cur non haec eadem de religione colenda

consultat? cur non suspectat libera caelum?

cur sibi praescriptum non commutabile fatum

ut captiva putat? genesis cur vincula fingit?

cui iam nolle licet quod tunc voluisse licebat,

erroresque abolere suos ac flectere sensus.

sic septingentis erravit circiter annis

lubricaque et semper dubitans quae forma placeret

imperii, quae regnandi foret aequa potestas.

regius exortam iam tunc habuit status urbem

non sine grandaevis curarum in parte locatis.

mox proceres de stirpe senum tractasse videmus .

clavum consilii; plebeias inde catervas

conlatas patribus mixtim dicionibus aequis

imperitasse diu belloque et pace regendis.

consule nobilitas viguit, plebs fisa tribuno est.

displicet hic subito status et bis quina creantur

summorum procerum fastigia, quos duodeni

circumstant fasces simul et sua quemque securis.

rursus se geminis reddit ductoribus omnis

publica res et consulibus dat condere fastos.

ultima sanguineus turbavit saecla triumvir.

fluctibus his olim fatum geniusve animusve

publicus erravit; tandem deprendere rectum

doctus iter caput augustum diademate cinxit

appellans patrem patriae, populi atque senatus

rectorem, qui militiae sit ductor et idem

dictator censorque bonus morumque magister,

tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum.

quod si tot rerum gradibus totiens variatis

consiliis aegre tandem pervenit ad illud

quod probet ac sancto reverentia publica servet

foedere, quid dubitat divina agnoscere iura

ignorata prius sibimet tandemque refecta?

gratemur, iam non dubitat; nam subdita Christo

servit Roma Deo cultus exosa priores.

Romam dico viros, quos mentem credimus urbis,

non genium, cuius frustra simulatur imago,

quamquam cur genium Romae mihi fingitis unum,

cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis

adsignare suos genios perque omnia membra

urbis perque locos geniorum milia multa

fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra?

restat ut et fatum similis dementia cunctis

aedibus inponat, paries ut quisque sub astro

fundatus structusque suo, qua sorte maneret,

quando autem rueret, primis acceperit horis,

adscribunt saxis Lachesis male fortia fila,

tectorumque trabes fusis pendere rotatis

credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis,

ceu distet cuius stellae sit fraxinus ortu

eruta, quae summum conscenderet ardua culmen,

denique nulla hominum res est, nulla actio mundi,

cui non fatalem memorent incumbere sortem.

quae quia constituunt, dicant cur condita sit lex

bis sex in tabulis aut cur rubrica minetur,

quae prohibet peccare reos, quos ferrea fata

cogunt ad facinus et inevitabile mergunt.

quin et velle adigunt pravum insinuantia votum,

ne liceat miseris vetitum committere nolle.

cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum,

aspera nil meritos poenis plectentia iura;

antrum carcereum dissolvite, corpora sub quo

agminis innocui fato peccante tenetis.

nemo nocens, si fata regunt quod vivitur ac fit:

immo nocens quicumque volens quod non licet audet,

alterutrum quia velle suum est nec fata reatum

inponunt homini, sed fit reus ipse suopte

arbitrio, placitumque nefas et facta rependit

inpia suppliciis merito non sorte peremptus.

quisque putat fato esse locum, sciat omniparentem

nosse Deum nulli vetitum fatalibus astris,

nec mathesis praescripto aliquo pia vota repelli.

spirat enim maiora animus seque altius effert

sideribus transitque vias et nubila fati,

et momenta premit pedibus, quaecumque putantur

figere propositam natali tempore sortem,

huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes:

lux inmensa vocat, factorem noscite vestrum!

libera secta patet: nil sunt fatalia: vel si

sunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo.

sed multi duxere dei per prospera Romam,

quos colit ob meritum magnis donata triumphis,

ergo age, bellatrix, quae vis subiecerit, ede,

Europam Libyamque tibi; dic nomina divum.

Iuppiter ut Cretae domineris, Pallas ut Argis,

Cynthius ut Delphis, tribuerunt omine dextro.

Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit,

venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum,

destituit Thebas Bromius, concessit et ipsa

Iuno suos Phrygiis servire nepotibus Afros,

et quam subiectis dominam dea gentibus esse,

si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque

iussit Romuleis addictam vivere frenis.

perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes,

destructaeque iacent ipsis prodentibus arae?

o pietas, o sancta fides! traduxit alumnos

maiestas infida locos, et creditur istis

numinibus quae transfugio meruere sacrari!

an voluit servare suos luctataque multum

religio infestas temptavit pellere turmas

Romanis obnixa globis, sed fortior illam

virtus luctifico camporum in pulvere fregit?

immo ita est, armis et viribus indiga veri

victa superstitio est et inanem gloria fugit.

sed nec difficilis fuit aut satis ardua genti

natae ad procinctus victoria frangere inertes

molliaque omnigenum colla inclinare deorum.

num cum Dictaeis bellum Corybantibus asper

Samnitis Marsusque levi sudore gerebat?

num mastigophoris oleoque et gymnadis arte

unctis pugilibus miles pugnabat Etruscus?

nec petaso insignis poterat Lacedaemone capta

Mercurius servare suas de clade palaestras.

Appenninicolam peditem Cybeleius hostis

congressu excipiens Asiam defendere et Idam

qui potuit cogente acies in proelia Gallo?

Idalias nisi forte rosas, laurum citharoedi

vatis, silvicolae calamos arcumque puellae

dedere servitio calcataque sacra domare

difficilis operis fuit inmensique laboris.

fluctibus Actiacis signum symphonia belli

Aegypto dederat, clangebat bucina contra.

institerant tenues cumbae fragilesque phaseli

inter turritas Memphitica rostra Liburnas:

nil potuit Serapis deus et latrator Anubis.

stirpis Iuleae ductore exercitus ardens

praevaluit, gelido quem miserat Algidus axe.

non armata Venus, non tunc clipeata Minerva

venere auxilio, non divum degener ordo

et patria extorris Romanis adfuit armis,

victus et ipse prius inimica nec agmina iuvit,

si tamen antiquum norat retinere dolorem.

sed dicis legisse deos ubi sanctior usus

templorum cultu celebri sine fine maneret,

Aeneadumque ultro victricia signa virorum

regis amore Numae nullo cogente secutos.

num Diomedis item tentoria et acris Ulixi

castra volens Pallas caesis custodibus arcis

legit, ubi umenti sudaret maesta sigillo?

aut quotiens ductor Macetum fortissimus altos

templorum cineres victis cumulavit Amyclis,

optarunt praedis domini se numina capta

misceri Assyriaeque vehi Babylonis ad arcem?

non fero Romanum nomen sudataque bella

et titulos tanto quaesitos sanguine carpi,

detrahit invictis legionibus et sua Romae

praemia deminuit, qui, quidquid fortiter actum est,

adscribit veneri, palmam victoribus aufert.

frustra igitur currus summo miramur in arcu

quadriiugos stantesque duces in curribus altis

Fabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos,

sub pedibusque ducum captivos poplite flexo

ad iuga depressos manibusque in terga retortis

et suspensa gravi telorum fragmina trunco,

si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, Mithridatem

Flora, Matuta, Ceres et Larentina subegit.

‘his tamen auspicibus successus dextra dederunt

omina laetificos et felix adfuit ales.’

quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum

corvus Apollineus pinna vel gutture iuvit?

sed tamen hic corvus cur defuit exitiali

forte die, infaustas tegerent cum funera Cannas

oppeteretque super congesta cadavera consul?

cur Cremerae in campis cornice vel oscine parra

nemo deum monuit perituros Marte sinistro

tercentum Fabios vix stirpe superstite in uno?

nullane tristificis Tritonia noctua Carrhis

advolitans praesto esse deam praenuntia Crasso

prodidit, aut Paphiam niveae vexere columbae,

cuius inauratum tremeret gens Persica limbum?

sed video quae te moveant exempla vetustae

virtutis: dicis domitum terraque marique

orbem, res laetas et prospera quaeque retexis,

mille triumphorum memoras ex ordine pompas

ductaque per mediam spoliorum fercula Romam,

vis dicam quae causa tuos, Romane, labores

in tantum extulerit, quis gloria fotibus aucta

sic cluat inpositis ut mundum frenet habenis?

discordes linguis populos et dissona cultu

regna volens sociare Deus subiungier uni

imperio, quidquid tractabile moribus esset,

concordique iugo retinacula mollia ferre

constituit, quo corda hominum coniuncta teneret

religionis amor; nec enim fit copula Christo

digna, nisi inplicitas societ mens unica gentes.

sola Deum novit concordia, sola benignum

rite colit tranquilla Patrem: placidissimus illum

foederis humani consensus prosperat orbi,

seditione fugat, saevis exasperat armis,

munere pacis alit, retinet pietate quieta.

omnibus in terris quas continet occidualis

oceanus roseoque Aurora inluminat ortu,

miscebat Bellona furens mortalia cuncta

armabatque feras in vulnera mutua dextras.

hanc frenaturus rabiem Deus undique gentes

inclinare caput docuit sub legibus isdem

Romanosque omnes fieri, quos Rhenus et Hister,

quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Hiberus,

corniger Hesperidum quos interlabitur et quos

Ganges alit tepidique lavant septem ostia Nili.

ius fecit commune pares et nomine eodem

nexuit et domitos fraterna in vincla redegit.

vivitur omnigenis in partibus haud secus ac si

cives congenitos concludat moenibus unis

urbs patria atque omnes lare conciliemur avito.

distantes regione plagae divisaque ponto

litora conveniunt nunc per vadimonia ad unum

et commune forum, nunc per commercia et artes

ad coetum celebrem, nunc per genialia fulcra

externi ad ius conubii; nam sanguine mixto

texitur alternis ex gentibus una propago.

hoc actum est tantis successibus atque triumphis

Romani imperii: Christo iam tunc venienti,

crede, parata via est, quam dudum publica nostrae

pacis amicitia struxit moderamine Romae.

nam locus esse Deo quis posset in orbe feroci

pectoribusque hominum discordibus et sua iura

dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim?

sic inconpositos humano in pectore sensus

disiunctasque animi turbato foedere partes

nec liquida invisit sapientia nec Deus intrat.

at si mentis apex regnandi iure potitus

pugnacis stomachi pulsus fibrasque rebelles

frenet et omne iecur ratione coerceat una,

fit stabilis vitae status, et sententia certa

haurit corde Deum domino et subiungitur uni.

en ades, Omnipotens, concordibus influe terris:

iam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu

pax et Roma tenent, capita haec et culmina rerum

esse iubes, nec Roma tibi sine pace probatur,

et pax ut placeat facit excellentia Romae,

quae motus varios simul et dicione coercet

et terrore premit; nec enim spoliata prioris

robore virtutis senuit nec saecula sensit,

nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis,

nec tam degeneri venerandis supplicat ore

principibus, quam vult praenobilis ille senator

orandi arte potens et callida fingere doctus

mentitumque gravis personae inducere pondus,

ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato,

grande aliquod cuius per hiatum crimen anhelet.

si vocem simulare licet, nempe aptior ista

vox Romae est, quam nunc eius sub nomine promam.

quae quia turpe putat templorum flere repulsam

aegidaque in dubiis pro se pugnasse periclis

dicere seque gravem senio inclinante fateri,

ductores conplexa suos sic laeta profatur:

‘O clari salvete duces, generosa propago

principis invicti, sub quo senium omne renascens

deposui vidique meam flavescere rursus

canitiem: nam cum mortalia cuncta vetustas

inminuat, mihi longa dies aliud parit aevum,

quae vivendo diu didici contemnere finem.

nunc, nunc iusta meis reverentia conpetit annis,

nunc merito dicor venerabilis et caput orbis,

cum galeam sub fronde oleae cristasque rubentes

concutio viridi velans fera cingula serto

atque armata Deum sine crimine caedis adoro.

crimen enim, piget heu, crimen persuaserat atrox

Iuppiter, ut sacro iustorum sanguine tincta

adsuetum bellis scelerarem funere ferrum,

illius instinctu primus Nero matre perempta

sanguinem apostolicum bibit ac me strage piorum

polluit et proprium facinus mihi saevus inussit.

post hunc et Decius iugulis bacchatus apertis

insanam pavit rabiem; mox et sitis arsit

multorum similis, per vulnera tristia flagrans

extrahere insignes animas ac ludere poenis

undantesque meum in gremium defundere mortes

et sub iure fori non noxia colla secare.

hac me labe ream modo tempora vestra piarunt.

vivo pie vobis auctoribus, inpia pridem

arte Iovis, fateor; quid enim non ille cruentum

tradidit? aut quid mite sibi placidumve poposcit?

qui, dum praemetuit cultus inolescere Christi,

saeviit ac miserum foedavit sanguine saeclum.

et sunt qui nobis bella exprobrare sinistra

non dubitent, postquam templorum sprevimus aras,

adfirmentque Libyn Collinae a cardine portae

Hannibalem Iovis imperio Martisque repulsum,

victores Senonas Capitoli ex arce fugatos

cum super e celso pugnarent numina saxo!

qui mihi praeteritam cladem veteresque dolores

inculcant iterum, videant me tempore vestro

iam nil tale pati: nullus mea barbarus hostis

cuspide claustra quatit, non armis, veste comisque

ignotus capta passim vagus errat in urbe

transalpina meam rapiens in vincula pubem.

temptavit Geticus nuper delere tyrannus

Italiam patrio veniens iuratus ab Histro

has arces aequare solo, tecta aurea flammis

solvere, mastrucis proceres vestire togatos;

iamque ruens Venetos turmis protriverat agros

et Ligurum vastarat opes et amoena profundi

rura Padi Tuscumque solum victo amne premebat,

depulit hos nimbos equitum non pervigil anser,

proditor occulti tenebrosa nocte pericli,

sed vis cruda virum perfractaque congredientum

pectora nec trepidans animus subcumbere leto

pro patria et pulchram per vulnera quaerere laudem,

numquid et ille dies Iove contulit auspice tantum

virtutis pretium? dux agminis imperiique

Christipotens nobis iuvenis fuit, et comes eius

atque parens Stilicho, Deus unus Christus utrique,

huius adoratis altaribus et cruce fronti

inscripta cecinere tubae: prima hasta dracones

praecurrit, quae Christi apicem sublimior effert.

illic ter denis gens exitiabilis annis

Pannoniae poenas tandem deleta pependit.

corpora famosis olim ditata rapinis

in cumulos congesta iacent; mirabere seris,

posteritas, saeclis inhumata cadavera late,

quae Pollentinos texerunt ossibus agros.

si potui manibus Gallorum excisa levare

de cinerum squalore caput, redeunte Camillo

signa renidenti fumans si fronte recepi,

si potui miseras sertis redimire ruinas

et male pendentes lauro praecingere turres,

quo te suscipiam gremio, fortissime princeps?

quos spargam flores? quibus insertabo coronis

atria? quae festis suspendam pallia portis,

inmunis tanti belli ac te stante sub armis

libera et aure tenus Geticos experta tumultus?

scande triumphalem currum, spoliisque receptis

huc Christo comitante veni. date, vincula demam

captivis gregibus; manicas deponite longo

tritas servitio, matrum iuvenumque catervae.

dediscat servire senex laris exul aviti,

discat et ad patrium limen genetrice reversa

ingenuum se nosse puer. timor omnis abesto;

vicimus, exultare libet, quid tale repulso

Poenorum quondam duce contigit? ille petitae

postquam perculerat tremefacta repagula portae,

Baianis resolutus aquis durissima luxu

robora destituit ferrumque libidine fregit.

at noster Stilicho congressus comminus ipsa

ex acie ferrata virum dare terga coegit.

hic Christus nobis Deus adfuit et mera virtus,

illic lascivum, Campania fertilis, hostem

deliciae vicere tuae; non Iuppiter acrem

protexit Fabium, sed iuvit amoena Tarentus,

quae dedit inlecebris domitum calcare tyrannum.

his ego pro meritis quae praemia digna rependam,

non habeo: membra statuis effingere vile est;

virtutem nil vile decet; nam vile, quod aetas

eripit: aera cadunt aut fulvum defluit aurum

aut candor perit argenti si defuit usus,

et fuscata situ corrumpit vena colorem.

viva tibi, princeps, debetur gloria, vivum

virtutis pretium decus inmortale secuto.

regnator mundi Christo sociabere in aevum,

quo ductore meum trahis ad caelestia regnum.

nil te permoveat magni vox rhetoris, oro,

qui sub legati specie sacra mortua plorans

ingenii telis et fandi viribus audet,

heu, nostram temptare fidem nec te videt ac me

devotos, Auguste, Deo, cui sordida templa

clausimus et madidas sanie deiecimus aras.

unus nostra regat servetque palatia Christus;

ne quis Romuleas daemon iam noverit arces,

sed soli pacis Domino mea serviat aula.’

sic adfata pios Roma exoravit alumnos

spernere legatum non admittenda petentem,

legatum Iovis ex adytis ab haruspice missum,

at non a patria; patriae sua gloria Christus,

persistit tamen adfirmans iter esse viandi

multifidum variumque, Deus cum quaeritur unus;

hinc alios, ast inde alios properare seorsum,

quemque per anfractus proprios; sed conpeta eodem

fine coartari simul et concurrere in unum;

quin etiam caelum atque solum, ventos, mare, nubes

omnibus in commune dari, vel qui colimus te,

Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis.

non nego communem cunctis viventibus usum

aeris, astrorum, pelagi, telluris et imbris.

immo etiam iniustus pariter iustusque sub uno

axe habitant, unas capit inpius et pius auras,

castus et incestus, meretrix et nupta, nec alter

ore sacerdotis quam myrmillonis anhelat i

spiritus, aërio vitam qui temperat haustu. I

nubis verna pluit zephyro inpellente, sed aeque I

furis et innocui fecundat rura coloni.

gurgitis aestivi sic pura fluenta viator,

ut latro, fessus adit; sic piratis mare servit

ut mercatori, nec fluctus secius hosti

obsequitur, quam cum licitae fert transtra carinae.

ergo capax utriusque rei natura creandis

se praebet populis, nec habet discernere dispar

viventum meritum, quos tantum pascere iussa est.

servit enim mundus, non iudicat; hoc sibi summus

naturae Dominus praescripta in tempora servat,

nune adsunt homini data munera legibus isdem

quis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat,

velivolum ratibus mare finditur, influit imber,

aura volat tenuis, vegetatur mobilis aer,

et res naturae fit publica promptaque cunctis,

dum servant elementa suum famulantia cursum,

sic probus atque reus capitalis criminis isdem

sideribus facilisque poli bonitate fruuntur.

vivere commune est, sed non commune mereri,

denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus,

Gaetulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaula,

una omnes gradiuntur humo, caelum omnibus unum,

est, ' unus et oceanus, nostrum qui continet orbem.

addo aliud: nostros potant animalia fontes;

ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris,

spurca suis nostro amne natat, nostra intrat et ipsos

aura canes animatque levi fera corpora flatu.

sed tantum distant Romana et barbara, quantum

quadrupes abiuneta est bipedi vel muta loquenti;

tantum 1 etiam qui rite Dei praecepta sequuntur,

cultibus a stolidis et eorum erroribus absunt,

non facit ergo pares in religione tenenda

aëris et caeli communio; corpora tantum

gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat.

nec refert, cuius generis cuiusve figurae

aut cuius meriti: modo sint ut corpora terra

edita terrenis quibus est vigor ex elementis;

artificis quia Patris opus discrimine nullo

influit in medium nec avaro munere currit,

ante datum quam primus homo sordesceret Adam. .

nec vitio utentum restrictum deficit aut se

subtrahit indignis, nec foeda et turpia vitat.

haud aliter solis radius, cum luminat omnes

diffuso splendore locos, ferit aurea tecta,

sed ferit et nigro sordentia culmina fumo.

intrat marmoribus Capitolia clara, sed intrat

carceris et rimas et taetra foramina clausi

stercoris et spurcam redolenti in fornice cellam.

sed non illud erunt obscura ergastula, quod sunt

regia gemmato laquearia fulva metallo.

nempe magis non illud erunt, qui numen in urnis

quaerunt ac tumulis et larvas sanguine placant,

quod sunt qui summum caeli Dominum venerantur

iustitiamque litant et templum pectoris ornant.

secretum sed grande nequit rationis opertae

quaeri aliter quam si sparsis via multiplicetur

tramitibus, et centenos terat orbita calles

quaesitura Deum variata indage latentem.

longe aliud verum est; nam multa amba go viarum

anfractus dubios habet et perplexius errat;

sola errore caret simplex via, nescia flecti

in diverticulum, biviis nec pluribus anceps.

Non tamen infitior duplex occurrere nobis

semper iter, geminis mortalia partibus ire,

cum dubitant quonam ferat ignorantia gressum,

altera multifida est, at simplex altera et una;

una Deum sequitur, divos colit altera plures,

et tot sunt eius divortia quot templorum

signa, quot aereis volitant phantasmata monstris,

aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi,

inlicit aut alios ad Saturnalia festa,

aut docet occultus quae sacra Diespiter infans

inter tinnitus solvi sibi poscat aenos.

iamque Lupercales ferulae nudique petuntur

discursus iuvenum; Megalesius hinc spado diris

incensus furiis caeca ad responsa vocatur,

sunt qui quadriviis brevioribus ire parati

vilia Niliacis venerantur holuscula in hortis,

porrum et caepe deos inponere nubibus ausi,

albaque et senapin 1 caeli super astra locare.

Isis enim et Serapis et grandi simia cauda

et crocodilus idem quod Iuno, Laverna, Priapus.

hos tu, Nile, colis, illos tu, Thybris, adoras:

una superstitio est, quamvis non concolor error,

hinc alia exoritur tenebrosis tecta frutectis

semita, quam pecudes et muta animalia carpunt

uaeque latent silvis: operitur nescia caeli

mens hominum saevo vivens captiva tyranno,

haec putat esse Deum nullum, namque omnia verti

casibus, et nullo sub praeside saecla rotari.

hoc iter haudquaquam magno discrimine distat

hisce viis quas vos teritis, qui numina multa

et portenta deum summum numerosa putatis,

simplicis ergo viae dux est Deus, ille per unam

ire iubet mortale genus, quam dirigit ipse

sublimem dextro celsa ad fastigia clivo,

prima viae facies inculta, subhorrida, tristis,

difficilis, sed fine sui pulcherrima et amplis

praedita divitiis et abundans luce perenni,

et quae praeteritos possit pensare labores,

multiplici dux daemon adest, qui parte sinistra

centifidum confundit iter; trahit inde sophistas

barbatos, trahit hinc opibus vel honore potentes;

inlicit et volucrum linguis et haruspice fallit,

instigat bacchantis anus ambage Sibyllae,

involvit mathesi, magicas inpellit in artes,

omine sollicitat, capit augure, territat extis.

cernis ut una via est multis anfractibus errans,

talem passa ducem qui non sinat ire salutis

ad Dominum, sed mortis iter per devia monstrat,

devia picta bonis brevibus, sed fine sub ipso

tristia et in subitam praeceps inmersa Charybdem?

ite procul, gentes! consortia nulla viarum

sunt vobis cum plebe Dei; discedite longe

et vestrum penetrate chaos, quo vos vocat ille

praevius infernae perplexa per avia noctis!

at nobis vitae Dominum quaerentibus unum

lux iter est et clara dies et gratia simplex.

spem sequimur gradimurque fide fruimurque futuris,

ad quae non veniunt praesentis gaudia vitae,

nec currunt pariter capta et capienda voluptas.

ultima legati defleta dolore querella est

Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis

virginibus castisque choris alimenta negentur,

Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes,

hinc ait et steriles frugescere rarius agros

et tristem saevire famem, totumque per orbem

mortales pallere inopes ac panis egenos,

quae tanta extiterit praesenti tempore tamque

invidiosa fames, quam Triptolemi Cererisque

moverit ira penu pro virginis ulciscendo,

non memini nec tale aliquid vel fama susurrat.

audio per Pharios Nilum discurrere campos

more suo viridisque sata stagnare Canopi.

aut veniat sicco qui flumine nuntius adfert

ieiunam squalere siti sub pulvere Memphim.

nec Pelusiacae limum sudare paludis.

num fons arcano naturae tectus operto

aruit, et tenuem vix stillat vena liquorem?

num refugus nostras odit praestringere ripas

amnis et exustos cursum deflectit ad Indos?

num tractu in medio bibulus vorat alveus undam

fluminis et subito stagna absorbentur hiatu,

ne sulcos operire vadis neve arida possint

Aegypti per plana trahi glebasque rigentes

infusis ad pingue lutum mollire fluentis,

unde seges late crinitis fluctuet agris,

densius et gravidis se vestiat aequor aristis?

respice, num Libyci desistat ruris arator

frumentis onerare rates et ad ostia Thybris

mittere triticeos in pastum plebis acervos,

numne Leontini sulcator solvere campi

cesset frugiferas Lilybeo ex litore cumbas,

nec det vela fretis Romana nec horrea rumpat

Sardorum congesta vehens granaria classis.

ergo piris mensas silvestribus inplet arator

Poenus et evulsas Siculus depascitur herbas,

iamque Remi populo quernas Sardinia glandes

subpeditat, iam coma cibus lapidosa Quintum?

quis venit esuriens magni ad spectacula circi?

quae regio gradibus vacuis ieiunia dira

sustinet? aut quae Ianiculi mola muta quiescit?

quantos quaeque ferat fructus provincia quamque

ubere fecundo large fluat orbis opimus,

indicio est annona, tuae quae publica plebi,

Roma, datur tantaeque manus longa otia pascit.

sit fortasse aliquis paulo infecundior annus:

nil mirum nec in orbe novum, didicere priores

perpessi plerumque famem, si tabidus aër

siccavit tenues ardenti sidere nubes

nec vernas infudit aquas creberrimus imber

fruge nova et viridi, si messis adulta priusquam

conceptas tenero solidaret lacte medullas,

adflatum calido sucum contraxit ab euro

ieiunosque tulit calamos atque inrita vota

agricolae sterilis stipularum silva fefellit.

his, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante

subiacuit quam Palladium, quam Vesta penates

sub lare Pergameo servarent igne reposto,

quam Priami genitor conductis moenia fabris

extrueret, quam virgo suas fundaret Athenas

Pallas; in his quoniam vestalis origo favillae

urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta est

sacraruntque focos aut Phryx aut Graius alumnos.

antiquis elementa labant erroribus, ac de

legitimo discussa modo plerumque feruntur

in casus alios quam lex habet aut iter anni.

nunc consumit edax segetem rubigo maligni

aeris ex vitio, nunc culpam vere tepenti

post zephyros gelidi glacies aquilonis inurit

ambustumque caput culmi fuligine tinguit;

seminis aut teneri turgens dum germinat herba,

continuis nimiisque perit constricta pruinis

nec potis est tenuem telluri adfigere fibram;

mox eiecta solo glacie sidente superfit

nudaque subducto radix avellitur arvo.

ancipites tribuli subeunt et carduus horrens;

hos fert sicca sitis, hunc ebrius educat umor.

temperies effusa minus vel plus agit istos

terrarum morbos et mundum vulnerat aegrum.

non aliter nostri corruptus corporis usus

in vitium plerumque cadit nec in ordine recto

perstat et excessu moderaminis adficit artus;

unus enim status est mundique et corporis huius

quod gerimus; natura eadem sustentat utrumque.

edita de nihilo crescunt, nihilumque futura

aut titubant morbis aut tempore victa senescunt,

nec natura caret vitio, cui terminus instat.

semper, crede, polus variis proventibus annos

texuit: hos multa ditavit fruge fluentes,

quosdam infelices astris damnavit iniquis,

spe cassa et sterili curam frustratus agrestem.

sed si vestales ulciscitur ista puellas

pestis, ab infido quae gignitur inproba mundo, .

cur non Christicolum tantum populatur agellos,

per quos virginibus vestris stata dona negantur?

utimur et ruris reditu et ratione colendi,

exercere manum non paenitet: et lapis illic

si stetit, antiquus quem cingere sueverat error

fasceolis vel gallinae pulmone rogare,

frangitur et nullis violatur Terminus extis,

et quae fumificas arbor vittata lucernas

servabat, cadit ultrici succisa bipenni.

nec tamen idcirco minor est aut fructus agelli

aut tempestatis clementia laeta serenae,

temperet aut pluvius qui culta novalia ventus.

sed nec magno opus est frugi viventibus, et eum

maxima proveniunt non amplo in gaudia censu

solvimur inque lucrum studio exultamus avaro.

nam quibus aeternum spes informatur in aevum,

omne bonum tenue est quod praesens ingerit aetas.

o felix nimium, sapiens et rusticus idem,

qui terras animumque colens inpendit utrisque

curam pervigilem, quales quos inbuit auctor

Christus, et adsumptis dedit haec praecepta colonis:

‘semina cum sulcis committitis, arva cavete

dura lapillorum macie, ne decidat illic

quod seritur, primo quoniam praefertile germen

luxuriat, suco mox deficiente sub aestu

sideris igniferi sitiens torretur et aret;

neve in spinosos incurrant semina vepres,

aspera nam segetem surgentem vincula texunt

ac fragiles calamos nodis rubus artat acutis;

et ne iacta viae spargantur in aggere grana,

haec avibus quia nuda patent passimque vorantur

inmundisque iacent foeda ad ludibria corvis.’

his Deus agricolam confirmat legibus; ille

ius caeleste Patris non summa intelligit aure,

sed simul et cordis segetem disponit et agri,

ne minus interno niteant praecordia cultu

quam cum laeta suas ostentant iugera messes.

extirpamus enim sentos de pectore vepres,

ne vitiosa necent germen vitale flagella,

ne frugem segetemque animae spinosa malorum

inpediat sentix scelerum peccamine crebro,

glarea ne tenuis ieiunis siccet harenis

marcentem sub corde fidem, ne pectoris aestus

flagret et effetis urat charismata venis,

denique ne iecoris detrita in parte relinquat

vilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus,

deserat obscenisque avibus permittat edendam,

et proiecta fides hosti sit praeda volucri.

talis nostrorum sollertia centiplicatos

agrorum rediget fructus, quibus acrius instat,

nec metuit ne congestum populetur acervum

curculio vel nigra cavis formica recondat.

sunt et virginibus pulcherrima praemia nostris:

et pudor et sancto tectus velamine vultus,

et privatus honos nec nota et publica forma,

et rarae tenuesque epulae et mens sobria semper,

lexque pudicitiae vitae cum fine peracta.

hinc decies deni rediguntur in horrea fructus,

horrea nocturno non umquam obnoxia furi,

nam caelum fur nullus adit, caelestia numquam

fraude resignantur; fraus terris volvitur imis.

quae nunc Vestalis sit virginitatis honestas

discutiam, qua lege regat decus omne pudoris.

ac primum parvae teneris capiuntur in annis,

ante voluntatis propriae quam libera secta,

laude pudicitiae fervens et amore deorum,

iusta maritandi condemnet 1 vincula sexus,

captivus pudor ingratis addicitur aris,

nec contempta perit miseris sed adempta voluptas

corporis intacti: non mens intacta tenetur,

nec requies datur ulla toris, quibus innuba caecum

vulnus et amissas suspirat femina taedas;

tum quia non totum spes salva interficit ignem,

nam resides quandoque faces adolere licebit

festaque decrepitis obtendere flammea canis;

tempore praescripto membra intemerata requirens

tandem virgineam fastidit Vesta senectam.

dum thalamis habilis tumuit vigor, inrita nullus

fecundavit amor materno viscera partu;

nubit anus veterana sacro perfuncta labore,

desertisque focis, quibus est famulata iuventas,

transfert emeritas ad fulcra iugalia rugas,

discit et in gelido nova nupta tepescere lecto.

interea dum torta vagos ligat infula crines

fatalesque adolet prunas innupta sacerdos,

fertur per medias ut publica pompa plateas

pilento residens molli, seque ore retecto

inputat attonitae virgo spectabilis urbi.

inde ad consessum caveae pudor almus et expers

sanguinis it pietas hominum visura cruentos

congressus mortesque et vulnera vendita pastu

spectatura sacris oculis, sedet illa verendis

vittarum insignis phaleris fruiturque lanistis.

o tenerum mitemque animum! consurgit ad ictus

et, quotiens victor ferrum iugulo inserit, illa

delicias ait esse suas, pectusque iacentis

virgo modesta iubet converso pollice rumpi,

ne lateat pars ulla animae vitalibus imis,

altius inpresso dum palpitat ense secutor.

hoc illud meritum est, quod continuare feruntur

excubias Latii pro maiestate Palati,

quod redimunt vitam populi procerumque salutem,

perfundunt quia colla comis bene vel bene cingunt

tempora taeniolis et licia crinibus addunt,

et quia subter humum lustrales testibus umbris

in flammam iugulant pecudes et murmura miscent?

an quoniam podii meliore in parte sedentes

spectant aeratam faciem quam crebra tridenti

inpacto quatiant hastilia, saucius et quam

vulneribus patulis partem perfundat harenae

cum fugit, et quanto vestigia sanguine signet?

quod genus ut sceleris iam nesciat aurea Roma,

te precor, Ausonii dux augustissime regni,

et tam triste sacrum iubeas, ut cetera, tolli.

perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni,

quem tibi supplendum Deus et genitoris amica

servavit pietas? solus ne praemia tantae

virtutis caperet, partem tibi, nate, reservo

dixit, et integrum decus intactumque reliquit.

adripe dilatam tua, dux, in tempora famam,

quodque patri superest, successor laudis habeto.

ille urbem vetuit taurorum sanguine tingui:

tu mortes miserorum hominum prohibeto litari.

nullus in urbe cadat, cuius sit poena voluptas,

nec sua virginitas oblectet caedibus ora.

iam solis contenta feris infamis harena

nulla cruentatis homicidia ludat in armis.

sit devota Deo, sit tanto principe digna

et virtute potens et criminis inscia Roma,

quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.