Audebisne, precor, tantae subiecta catervae,

inter tot proceres, nostra Thalia, loqui?

nec te fama vetat, vero quam Celsius auctam

vel servasse labor vel minuisse pudor?

an tibi continuis crevit fiducia castris

totaque iam vatis pectora miles habet?

culmina Romani maiestatemque senatus

et, quibus exultat Gallia, cerne viros.

omnibus audimur terris mundique per aures

ibimus. ah nimius consulis urget amor!

Iuppiter, ut perhibent, spatium cum discere vellet

naturae regni nescius ipse sui,

armigeros utrimque duos aequalibus alis

misit ab Eois Occiduisque plagis.

Parnasus geminos fertur iunxisse volatus;

contulit alternas Pythius axis aves.

Princeps non aquilis terras cognoscere curat;

certius in vobis aestimat imperium.

hoc ego concilio collectum metior orbem;

hoc video coetu quidquid ubique micat.

Ipsa quidem Virtus pretium sibi, solaque late

Fortunae secura nitet nec fascibus ullis

erigitur plausuve petit clarescere vulgi.

nil opis externae cupiens, nil indiga laudis,

divitiis animosa suis inmotaque cunctis

casibus ex alta mortalia despicit arce.

attamen invitam blande vestigat et ultro

ambit honor: docuit totiens a rure profectus

lictor et in mediis consul quaesitus aratris.

te quoque naturae sacris mundique vacantem,

emeritum pridem desudatisque remotum

iudiciis eadem rursum complexa potestas

evehit et reducem notis imponit habenis.

accedunt trabeae: nil iam, Theodore, relictum,

quo virtus animo crescat vel splendor honori.1

culmen utrumque tenes: talem te protinus anni

formavere rudes, et dignum vita curuli

traxit iter primaeque senes cessere iuventae.

iam tum canities animi, iam dulce loquendi

pondus et attonitas sermo qui duceret aures,

mox undare foro victrix opulentia linguae

tutarique reos. ipsa haec amplissima sedes

orantem stupuit, bis laudatura regentem.

hinc te pars Libyae moderantem iura probavit,

quae nunc tota probat; longi sed pignus amoris

exiguae peperere morae populumque clientem

publica mansuris testantur vocibus aera.

inde tibi Macetum tellus et credita Pellae

moenia, quae famulus quondam ditavit Hydaspes;

tantaque commissae revocasti gaudia genti

mitibus arbitriis, quantum bellante Philippo

floruit aut nigri cecidit cum regia Pori.

Sed non ulterius te praebuit urbibus aula:

maluit esse suum; terris edicta daturus,

supplicibus responsa venis. oracula regis

eloquio crevere tuo, nec dignius umquam

maiestas meminit sese Romana locutam.

hinc sacrae mandantur opes orbisque tributa

possessi, quidquid fluviis evolvitur auri,

quidquid luce procul venas rimata sequaces

abdita pallentis fodit sollertia Bessi.

Ac velut expertus 1 lentandis navita tonsis

praeficitur lateri custos; hinc ardua prorae

temperat et fluctus tempestatesque futuras

edocet; adsiduo cum Dorida vicerit usu,

iam clavum totamque subit torquere carinam:

sic cum clara diu mentis documenta dedisses,

non te parte sui, sed in omni corpore sumpsit

imperium cunctaque dedit tellure regendos

rectores. Hispana tibi Germanaque Tethys

paruit et nostro diducta Britannia mundo,

diversoque tuas coluerunt gurgite voces

lentus Arar Rhodanusque ferox et dives Hiberus.

o quotiens doluit Rhenus, qua barbarus ibat,

quod te non geminis frueretur iudice ripis!

unius fit cura viri, quodcumque rubescit

occasu, quodcumque dies devexior ambit.

Tam celer adsiduos explevit cursus honores;

una potestatum spatiis interfuit aetas

totque gradus fati iuvenilibus intulit annis.

Postquam parta quies et summum nacta cacumen

iam secura petit privatum gloria portum,

ingenii redeunt fructus aliique labores,

et vitae pars nulla perit: quodcumque recedit

litibus, incumbit studiis, animusque vicissim

aut curam imponit populis aut otia Musis.

omnia Cecropiae relegis secreta senectae

discutiens, quid quisque novum mandaverit aevo

quantaque diversae producant agmina sectae.

Namque aliis princeps rerum disponitur aer;

hic confidit aquis; hic procreat omnia flammis.

alter in Aetnaeas casurus sponte favillas

dispergit revocatque deum rursusque receptis

nectit amicitiis quidquid discordia solvit.

corporis hic damnat sensus verumque videri

pernegat. hic semper lapsurae pondera terrae

conatur rapido caeli fulcire rotatu

accenditque diem praerupti turbine saxi.

ille ferox unoque tegi non passus Olympo

inmensum per inane volat finemque perosus

parturit innumeros angusto pectore mundos.

hi vaga collidunt caecis primordia plagis.

numina constituunt alii casusque relegant.

Graiorum obscuras Romanis floribus artes

inradias, vicibus gratis formare loquentes

suetus et alterno verum contexere nodo.

quidquid Socratico manavit ab ordine, quidquid

docta Cleantheae sonuerunt atria turbae,

inventum quodcumque tuo, Chrysippe, recessu,

quidquid Democritus risit dixitque tacendo

Pythagoras, uno se pectore cuncta vetustas

condidit et maior collectis viribus exit,

ornantur veteres et nobiliore magistro

in Latium spretis Academia migrat Athenis,

ut tandem propius discat, quo fine beatum

dirigitur, quae norma boni, qui limes honesti;

quaenam membra sui virtus divisa domandis

obiectet vitiis; quae pars iniusta recidat,

quae vincat ratione metus, quae frenet amores;

aut quotiens elementa doces semperque fluentis

materiae causas: quae vis animaverit astra

impuleritque choros; quo vivat machina motu;

sidera cur septem retro nitantur in ortus

obluctata polo; variisne meatibus idem

arbiter an geminae convertant aethera mentes;

sitne color proprius rerum, lucisne repulsu

eludant aciem; tumidos quae luna recursus

nutriat Oceani; quo fracta tonitrua vento,

quis trahat imbriferas nubes, quo saxa creentur

grandinis; unde rigor nivibus; quae flamma per auras

excutiat rutilos tractus aut fulmina velox

torqueat aut tristem figat crinita cometem.

Iam tibi compositam fundaverat ancora puppim,

telluris iam certus eras; fecunda placebant

otia; nascentes ibant in saecula libri:

cum subito liquida cessantem vidit ab aethra

Iustitia et tanto viduatas iudice leges,

continuo frontem limbo velata pudicam

deserit Autumni portas, qua vergit in Austrum

Signifer et noctis reparant dispendia Chelae.

pax avibus, quacumque volat, rabiemque frementes

deposuere ferae; laetatur terra reverso

numine, quod prisci post tempora perdidit auri.

ilia per occultum Ligurum se moenibus infert

et castos levibus plantis ingressa penates

invenit aetherios signantem pulvere cursus,

quos pia sollicito deprendit pollice Memphis:

quae moveant momenta polum, quam certus in astris

error, quis tenebras solis causisque meantem

defectum indicat numerus, quae linea Phoeben

damnet et excluso pallentem fratre relinquat.

ut procul adspexit fulgentia Virginis ora

cognovitque deam, vultus veneratus amicos

occurrit scriptaeque notas confundit harenae.

Tum sic diva prior: “Manli, sincera bonorum

congeries, in quo veteris vestigia recti

et ductos video mores meliore metallo:

iam satis indultum studiis, Musaeque tot annos

eripuere mihi. pridem te iura reposcunt:

adgredere et nostro rursum te redde labori

nec tibi sufficiat transmissae gloria vitae.

humanum curare genus quis terminus umquam

praescripsit? nullas recipit prudentia metas.

adde quod haec multis potuit contingere sedes,

sed meriti tantum redeunt actusque priores

commendat repetitus honos, virtusque reducit

quos fortuna legit.1 melius magnoque petendum

credis in abstrusa rerum ratione morari?

scilicet ilia tui patriam praecepta Platonis

erexere magis, quam qui responsa secutus

obruit Eoas classes urbemque carinis

vexit et arsuras Medo subduxit Athenas?

Spartanis potuit robur praestare Lycurgus

matribus et sexum leges vicere severae

civibus et vetitis ignavo credere muro

tutius obiecit nudam Lacedaemona bellis:

at non Pythagorae monitus annique silentes

famosum Oebalii luxum pressere Tarenti.

Quis vero insignem tanto sub principe curam

respuat? aut quando meritis maiora patebunt

praemia? quis demens adeo qui iungere sensus

cum Stilichone neget? similem quae protulit aetas

consilio vel Marte virum? nunc Brutus amaret

vivere sub regno, tali succumberet aulae

Fabricius, cuperent ipsi servire Catones.

nonne vides, ut nostra soror Clementia tristes

obtundat gladios fratresque amplexa serenos

adsurgat Pietas, fractis ut lugeat armis

Perfidia et laceris morientes crinibus hydri

lambant invalido Furiarum vincla veneno?

exultat cum Pace Fides, iam sidera cunctae

liquimus et placidas inter discurrimus urbes.

nobiscum, Theodore, redi.”Subit ille loquentem

talibus: “agrestem dudum me, diva, reverti

cogis et infectum longi rubigine ruris

ad tua signa vocas. nam quae mihi cura tot annis

altera quam duras sulcis mollire novales,

nosse soli vires, nemori quae commoda rupes,

quis felix oleae tractus, quae glaeba faveret

frugibus et quales tegeret vindemia colles?

terribiles rursum lituos veteranus adibo

et desueta vetus temptabo caerula vector?

collectamque diu et certis utcumque locatam

sedibus in dubium patiar deponere famam?

nec me, quid valeat natura fortior usus,

praeterit aut quantum neglectae defluat arti.

desidis aurigae non audit verbera currus,

nec manus agnoscit quem non exercuit arcum.

esse sed iniustum fateor quodcumque negatur

iustitiae. tu prima hominem silvestribus antris

elicis et foedo deterges saecula victu.

te propter colimus leges animosque ferarum

exuimus. nitidis quisquis te sensibus hausit,

inruet intrepidus flammis, hiberna secabit

aequora, confertos hostes superabit inermis.

ille vel Aethiopum pluviis solabitur aestus;

illum trans Scythiam vernus comitabitur aer.”

Sic fatus tradente dea suscepit habenas

quattuor ingenti iuris temone refusas.

prima Padum Thybrimque ligat crebrisque micantem

urbibus Italiam; Numidas 1 Poenosque secunda

temperat; Illyrico se tertia porrigit orbi;

ultima Sardiniam, Cyrnum trifidamque retentat

Sicaniam et quidquid Tyrrhena tunditur unda

vel gemit Ionia, nec te tot lumina rerum

aut tantum turbavit onus; sed ut altus Olympi

vertex, qui spatio ventos hiemesque relinquit,

perpetuum nulla temeratus nube serenum

celsior exurgit pluviis auditque ruentes

sub pedibus nimbos et rauca tonitrua calcat:

sic patiens animus per tanta negotia liber

emergit similisque sui, iustique tenorem

flectere non odium cogit, non gratia suadet.

nam spretas quis opes intactaque pectora lucro

commemoret? fuerint aliis haec forte decora:

nulla potest laus esse tibi, quae crimina purget.

servat inoffensam divina modestia vocem:

temperiem servant oculi; nec lumina fervor

asperat aut rabidas suffundit sanguine venas,

nullaque mutati tempestas proditur oris.

quin etiam sontes expulsa corrigis ira

et placidus delicta domas; nec dentibus umquam

instrepis horrendum, fremitu nec verbera poscis.

Qui fruitur poena, ferus est, legumque videtur

vindictam praestare sibi; cum viscera felle

canduerint, ardet stimulis ferturque nocendi

prodigus, ignarus causae: dis proximus ille,

quem ratio, non ira movet, qui facta rependens

consilio punire potest, mucrone cruento

se iactent alii, studeant feritate timeri

addictoque hominum cumulent aeraria censu.

lene fluit Nilus, sed cunctis amnibus extat

utilior nullo confessus murmure vires;

acrior ac rapidus tacitas praetermeat ingens

Danuvius ripas; eadem dementia sani

gurgitis inmensum deducit in ostia Gangen.

torrentes inmane fremant lassisque minentur

pontibus et volvant spumoso vertice silvas:

pax maiora decet; peragit tranquilla potestas,

quod violenta nequit, mandataque fortius urget

imperiosa quies. Idem praedurus iniquas

accepisse preces, rursus, quae digna petitu,

largior et facilis; nec quae comitatur honores,

ausa tuam leviter temptare superbia mentem.

frons privata manet nec se meruisse fatetur,

quae crevisse putat; rigidi sed plena pudoris

elucet gravitas fastu iucunda remote,

quae non seditio, quae non insania vulgi

te viso lenita cadat? quae dissona ritu

barbaries, medii quam non reverentia frangat?

vel quis non sitiens sermonis mella politi

deserat Orpheos blanda testudine cantus?

qualem te legimus teneri primordia mundi

scribentem aut partes animae, per singula talem

cernimus et similes agnoscit pagina mores.

Nec dilata tuis Augusto iudice merces

officiis, illumque habitum, quo iungitur aulae

curia, qui socio proceres cum principe nectit,

quem quater ipse gerit, perfecto detulit anno

deposuitque suas te succedente curules.

crescant virtutes fecundaque floreat aetas.

ingeniis patuit campus certusque merenti

stat favor: ornatur propriis industria donis.

surgite sopitae, quas obruit ambitus, artes.

nil licet invidiae, Stilicho dum prospicit orbi

sidereusque gener. non hic violata curulis,

turpia non Latios incestant nomina fastos;

fortibus haec concessa viris solisque gerenda

patribus et Romae numquam latura pudorem.

Nuntia votorum celeri iam Fama volatu

moverat Aonios audito consule lucos.

concinuit felix Helicon fluxitque Aganippe

largior et docti riserunt floribus amnes.

Uranie redimita comas, qua saepe magistra

Manlius igniferos radio descripserat axes,

sic alias hortata deas: “patimurne, sorores,

optato procul esse die nec limina nostri

consulis et semper dilectas visimus aedes?

notior est Helieone 1 domus. gestare curules

et fasces subiisse libet. miracula plebi

colligite et claris nomen celebrate theatris.

Tu Iovis aequorei summersam fluctibus aulam

oratum volucres, Erato, iam perge quadrigas,

a quibus haud umquam palmam rapturus Arion.

inlustret circum sonipes, quicumque superbo

perstrepit hinnitu Baetin, qui splendida potat

stagna Tagi madidoque iubas adspergitur auro.

Calliope, liquidas Alciden posce palaestras:

cuncta Palaemoniis manus explorata coronis

adsit et Eleo pubes laudata Tonanti.

Tu iuga Taygeti frondosaque Maenala, Clio,

i Triviae supplex; non aspernata rogantem

amphitheatrali faveat Latonia pompae.

audaces legat ipsa viros, qui colla ferarum

arte ligent certoque premant venabula nisu.

ipsa truces fetus captivaque ducat ab antris

prodigia et caedis sitientem differat arcum.

conveniant ursi, magna quos mole ruentes

torva Lycaoniis Helice miretur ab astris,

perfossique rudant populo pallente leones,

quales Mygdonio curru frenare Cybebe

optet et Herculei mallent fregisse lacerti.

obvia fulminei properent ad vulnera pardi

semine permixto geniti, cum forte leaenae

nobiliorem uterum viridis corrupit adulter;

hi maculis patres referunt et robore matres.

quidquid monstriferis nutrit Gaetulia campis,

Alpina quidquid tegitur nive, Gallica siquid

silva tenet, iaceat; largo ditescat harena

sanguine; consumant totos spectacula montes.

Nec molles egeant nostra dulcedine ludi:

qui laetis risum salibus movisse facetus,

qui nutu manibusque loquax, cui tibia flatu,

cui plectro pulsanda chelys, qui pulpita socco

personat aut alte graditur maiore cothurno,

et qui magna levi detrudens murmura tactu

innumeras voces segetis moderatus aenae

intonet erranti digito penitusque trabali

vecte laborantes in carmina concitet undas,

vel qui more avium sese iaculentur in auras

corporaque aedificent celeri crescentia nexu,

quorum compositam puer amentatus in arcem

emicet et vinctu plantae vel cruribus haerens

pendula librato figat vestigia saltu.

mobile ponderibus descendat pegma reductis

inque chori speciem spargentes ardua flammas

scaena rotet varios et fingat Mulciber orbis

per tabulas impune vagus pictaeque citato

ludant igne trabes et non permissa morari

fida per innocuas errent incendia turres.

lascivi subito confligant aequore lembi

stagnaque remigibus spument inmissa canoris.

Consul per populos idemque gravissimus auctor

eloquii, duplici vita subnixus in aevum

procedat pariter libris fastisque legendus.

accipiat patris exemplum tribuatque nepoti

filius et coeptis ne desit fascibus heres.

decurrat trabeata domus tradatque secures

mutua posteritas servatoque ordine fati

Manlia continuo numeretur consule proles.”