Parvos non aquilis fas est educere fetus

ante fidem soils iudiciumque poli.

nam pater, excusso saluit cum tegmine proles

ovaque maternus rupit hiulca tepor,

protinus implumes convertit ad aethera nidos

et recto flammas imperat ore pati.

consulit ardentes radios et luce magistra

natorum vires ingeniumque probat.

degenerem refugo torsit qui lumine visum,

unguibus hunc saevis ira paterna ferit.

exploratores oculis qui pertulit ignes

sustinuitque acie nobiliore diem,

nutritur volucrumque potens et fulminis heres,

gesturus summo tela trisulca Iovi.

me quoque Pieriis temptatum saepius antris

audet magna suo mittere Roma deo.

iam dominas aures, iam regia tecta meremur

et chelys Augusto iudice nostra sonat.

Tertia Romulei sumant exordia fasces

terque tuas ducat bellatrix pompa curules;

festior annus eat cinctusque imitata Gabinos

dives Hydaspeis augescat purpura gemmis;

succedant armis trabeae, tentoria lictor

ambiat et Latiae redeant ad signa secures,

tuque o qui patrium curis aequalibus orbem

Eoo cum fratre regis, precede secundis

alitibus Phoebique novos ordire meatus,

spes votumque poli, quem primo a limine vitae

nutrix aula fovet, strictis quem fulgida telis

inter laurigeros aluerunt castra triumphos.

ardua privatos nescit Fortuna penates

et regnum cum luce dedit. cognata potestas

excepit Tyrio venerabile pignus in ostro

lustravitque tuos aquilis victricibus ortus

miles et in mediis cunabula praebuit hastis.

te nascente ferox toto Germania Rheno

intremuit movitque suas formidine silvas

Caucasus et positis numen confessa pharetris

ignavas Meroe traxit de crine sagittas.

reptasti per scuta puer, regumque recentes

exuviae tibi ludus erant, primusque solebas

aspera complecti torvum post proelia patrem,

signa triumphato quotiens flexisset ab Histro

Arctoa de strage calens, et poscere partem

de spoliis, Scythicos arcus aut rapta Gelonis

cingula vel iaculum Daci vel frena Suebi.

ille coruscanti clipeo te saepe volentem

sustulit adridens et pectore pressit anhelo

intrepidum ferri galeae nec triste timentem

fulgur et ad summas tendentem brachia cristas,

tum sic laetus ait: “rex o stellantis Olympi,

talis perdomito redeat mihi filius hoste,

Hyrcanas populatus opes aut caede superbus

Assyria, sic ense rubens, sic flamine crebro

turbidus et grato respersus pulvere belli,

armaque gaviso referat captiva parenti.”

Mox ubi firmasti recto vestigia gressu,

non tibi desidias molles nec marcida luxu

otia nec somnos genitor permisit inertes,

sed nova per duros instruxit membra labores

et cruda teneras exercuit indole vires:

frigora saeva pati, gravibus non cedere nimbis,

aestivum tolerare iubar, transnare sonoras

torrentum furias, ascensu vincere montes,

planitiem cursu, valles et concava saltu,

nec non in clipeo vigiles producere noctes,

in galea potare nives, nunc spicula cornu

tendere, nunc glandes Baleari spargere funda.

quoque magis nimium pugnae inflammaret amorem,

facta tui numerabat avi, quem litus adustae

horrescit Libyae ratibusque impervia Thule:

ille leves Mauros nec falso nomine Pictos

edomuit Scottumque vago mucrone secutus

fregit Hyperboreas remis audaeibus undas

et geminis fulgens utroque sub axe tropacis

Tethyos alternae refluas calcavit harenas.

hos tibi virtutum stimulos, haec semina laudum,

haec exempla dabat. non ocius hausit Achilles

semiferi praecepta senis, seu cuspidis artes

sive lyrae cantus medieas seu disceret herbas.

Interea turbata fides, civilia rursus

bella tonant dubiumque quatit discordia mundum.

pro crimen superum, longi pro dedecus aevi:

barbarus Hesperias exul possederat urbes

sceptraque deiecto dederat Romana clienti.

iam princeps molitur iter gentesque remotas

colligit Aurorae, tumidus quascumque pererrat

Euphrates, quas lustrat Halys, quas ditat Orontes;

turiferos Arabes saltus, vada Caspia Medi,

Armenii Phasin, Parthi liquere Niphaten.

Quae tibi tum Martis rabies quantusque sequendi

ardor erat? quanto flagrabant pectora voto

optatas audire tubas campique cruenta

tempestate frui truncisque inmergere plantas?

ut leo, quem fulvae matris spelunca tegebat

uberibus solitum pasci, cum crescere sensit

ungue pedes et terga iubis et dentibus ora,

iam negat imbelles epulas et rupe relicta

Gaetulo comes ire patri stabulisque minari

aestuat et celsi tabo sordere iuvenci.

ille vetat rerumque tibi commendat habenas

et sacro meritos ornat diademate crines.

tantaque se rudibus pietas ostendit in annis,

sic aetas animo cessit, quererentur ut omnes

imperium tibi sero datum. Victoria velox

auspiciis effecta tuis. Pugnastis uterque:

tu fatis genitorque manu. te propter et Alpes

invadi faciles cauto nec profuit hosti

munitis haesisse locis: spes inrita valli

concidit et scopulis patuerunt claustra revulsis.

te propter gelidis Aquilo de monte procellis

obruit adversas acies revolutaque tela

vertit in auctores et turbine reppulit hastas

o nimium dilecte deo, cui fundit ab antris

Aeolus armatas hiemes, cui militat aether

et coniurati veniunt ad classica venti.

Alpinae rubuere nives, et Frigidus amnis

mutatis fumavit aquis turbaque cadentum

staret, ni rapidus iuvisset flumina sanguis.

At ferus inventor scelerum traiecerat altum

non uno mucrone latus, duplexque tepebat

ensis, et ultrices in se converterat iras

tandem iusta manus. iam libertate reducta,

quamvis emeritum peteret natura reverti

numen et auratas astrorum panderet arces

nutaretque oneris venturi conscius Atlas,

distulit Augustus cupido se credere caelo,

dura tibi pacatum praesenti traderet orbem.

nec mora: Bistoniis alacer consurgis ab oris,

inter barbaricas ausus transire cohortes

impavido vultu; linquis Rhodopeia saxa

Orpheis animata modis; iuga deseris Oetes

Herculeo damnata rogo; post Pelion intras

Nereis inlustre toris; te pulcher Enipeus

celsaque Dodone stupuit rursusque locutae

in te Chaoniae moverunt carmina quercus.

Illyrici legitur plaga litoris; arva teruntur

Dalmatiae; Phrygii numerantur stagna Timavi.

gaudent Italiae sublimibus oppida muris

adventu sacrata tuo, summissus adorat

Eridanus blandosque iubet mitescere fluctus

et Phaethonteas solitae deflere ruinas

roscida frondosae revocant electra sorores.

Quanti tum iuvenes, quantae sprevere pudorem

spectandi studio matres, puerisque severi

certavere senes, cum tu genitoris amico

exceptus gremio mediam veherere per urbem

velaretque pios communis laurea currus!

quis non Luciferum roseo cum Sole videri

credidit aut iunctum Bromio radiare Tonantem?

floret cristatis exercitus undique turmis,

quisque sua te voce canens. praestringit aena

lux oculos, nudique seges Mavortia ferri

ingeminat splendore diem, pars nobilis arcu,

pars longe iaculis, pars comminus horrida contis;

hi volucres tollunt aquilas, hi picta draconum

colla levant, multusque tumet per nubila serpens

iratus stimulante Noto vivitque receptis

flatibus et vario mentitur sibila tractu.

Ut ventum ad sedes, cunctos discedere tectis

dux iubet et generum compellat talibus ultro:

“bellipotens Stilicho, cuius mihi robur in armis,

pace probata fides: quid enim per proelia gessi

te sine? quem merui te non sudante triumphum?

Odrysium pariter Getico foedavimus Hebrum

sanguine, Sarmaticas pariter prostravimus alas

Riphaeaque simul fessos porreximus artus

in glacie stantemque rota sulcavimus Histrum:

ergo age, me quoniam caelestis regia poscit,

tu curis succede meis, tu pignora solus

nostra fove: geminos dextra tu protege fratres.

per consanguineos thalamos noctemque beatam,

per taedas, quas ipsa tuo regina levavit

coniugio sociaque nurum produxit ab aula,

indue mente patrem, crescentes dilige fetus

ut ducis, ut soceri. lamiam securus ad astra

te custode ferar; rupta si mole Typhoeus

prosiliat, vinclis Tityos si membra resolvat,

si furor Enceladi proiecta mugiat Aetna,

opposito Stilichone cadent.” Nec plura locutus,

sicut erat, liquido signavit tramite nubes

ingrediturque globum Lunae limenque relinquit

Arcados et Veneris clementes advolat auras.

hinc Phoebi permensus iter flammamque nocentem

Gradivi placidumque Iovem; stetit arce suprema,

algenti qua zona riget Saturnia tractu.

machina laxatur caeli rutilaeque patescunt

sponte fores. Arctoa parat convexa Bootes,

australes reserat portas succinctus Orion

invitantque novum sidus, pendentque vicissim

quas partes velit ipse sequi, quibus esse sodalis

dignetur stellis aut qua regione morari.

o decus aetherium, terrarum gloria quondam,

te tuus Oceanus natali gurgite lassum

excipit et notis Hispania proluit undis.

fortunate parens, primos cum detegis ortus,

adspicis Arcadium; cum te proclivior urges,

occiduum visus remoratur Honorius ignem;

et quocumque vagos flectas sub cardine cursus,

natorum per regna venis, qui mente serena

maturoque regunt iunctas moderamine gentes,

saecula qui rursus formant meliore metallo.

luget Avarities Stygiis innexa catenis

cumque suo demens expellitur Ambitus auro.

non dominantur opes nec corrumpentia sensus

dona valent: emitur sola virtute potestas.

Unanimi fratres, quorum mare terraque fatis

debetur, quodcumque manus evasit avitas,

quod superest patri: vobis iam Mulciber arma

praeparat et Sicula Cyclops incude laborat,

Brontes innumeris exasperat aegida signis,

altum fulminea crispare in casside conum

festinat Steropes, nectit thoraca Pyragmon

ignifluisque gemit Lipare fumosa cavernis.

vobis Ionia virides Neptunus in alga

nutrit equos, qui summa freti per caerula possint

ferre viam segetemque levi percurrere motu,

nesciat ut spumas nec proterat ungula culmos.

iam video Babylona rapi Parthumque coactum

non ficta trepidare fuga, iam Bactra teneri

legibus et famulis Gangen pallescere ripis

gemmatosque humilem dispergere Persida cultus.

ite per extremum Tanaim pigrosque Triones,

ite per ardentem Libyam, superate vapores

solis et arcanos Nili deprendite fontes,

Herculeum finem, Bacchi transcurrite metas:

vestri iuris erit, quidquid complectitur axis,

vobis Rubra dabunt pretiosas aequora conchas,

Indus ebur, ramos Panchaia, vellera Seres.