Phoebeo domitus Python cum decidit arcu

membraque Cirrhaeo fudit anhela iugo,

qui spiris tegeret montes, hauriret hiatu

flumina, sanguineis tangeret astra iubis:

iam liber Parnasus erat nexuque soluto

coeperat erecta surgere fronde nemus

concussaeque diu spatiosis tractibus orni

securas ventis explicuere comas

et qui vipereo spumavit saepe veneno

Cephisos nitidis purior ibat aquis.

omnis " io Paean " regie sonat; omnia Phoebum

rura canunt; tripodas plenior aura rotat,

auditoque procul Musarum carmine dulci

ad Themidis coeunt antra severa dei.

Nunc alio domini telis Pythone perempto

convenit ad nostram sacra caterva lyram,

qui stabilem servans Augustis fratribus orbem

iustitia pacem, viribus arma regit.

Saepe mihi dubiam traxit sententia mentem,

curarent superi terras an nullus inesset

rector et incerto fluerent mortalia casu.

nam cum dispositi quaesissem foedera mundi

praescriptosque mari fines annisque meatus

et lucis noctisque vices: tunc omnia rebar

consilio firmata dei, qui lege moveri

sidera, qui fruges diverso tempore nasci,

qui variam Phoeben alieno iusserit igni

compleri Solemque suo, porrexerit undis

litora, tellurem medio libraverit axe.

sed cum res hominum tanta caligine volvi

adspicerem laetosque diu florere nocentes

vexarique pios, rursus labefacta cadebat

relligio causaeque viam non sponte sequebar

alterius, vacuo quae currere semina motu

adfirmat magnumque novas per inane figuras

fortuna non arte regi, quae numina sensu

ambiguo vel nulla putat vel nescia nostri.

abstulit hunc tandem Rufini poena tumultum

absolvitque deos. iam non ad culmina rerum

iniustos crevisse queror; tolluntur in altum,

ut lapsu graviore ruant. vos pandite vati,

Pierides, quo tanta lues eruperit ortu.

Invidiae quondam stimulis incanduit atrox

Allecto, placidas late cum cerneret urbes.

protinus infernas ad limina taetra sorores

concilium deforme vocat. glomerantur in unum

innumerae pestes Erebi, quascumque sinistro

Nox genuit fetu: nutrix Discordia belli,

imperiosa Fames, leto vicina Senectus

impatiensque sui Morbus Livorque secundis

anxius et scisso maerens velamine Luctus

et Timor et caeco praeceps Audacia vultu

et Luxus populator opum, quem semper adhaerens

infelix humili gressu comitatur Egestas,

foedaque Avaritiae complexae pectora matris

insomnes longo veniunt examine Curae.

complentur vario ferrata sedilia coetu

torvaque collectis stipatur curia monstris.

Allecto stetit in mediis vulgusque tacere

iussit et obstantes in tergum reppulit angues

perque umeros errare dedit. tum corde sub imo

inclusam rabidis patefecit vocibus iram:

“Sicine tranquillo produci saecula cursu,

sic fortunatas patiemur vivere gentes?

quae nova corrupit nostros dementia mores?

quo rabies innata perit? quid inania prosunt

verbera? quid facibus nequiquam cingimur atris?

heu nimis ignavae, quas Iuppiter arcet Olympo,

Theodosius terris. en aurea nascitur aetas,

en proles antiqua redit. Concordia, Virtus

cumque Fide Pietas alta cervice vagantur

insignemque canunt nostra de plebe triumphum.

pro dolor! ipsa mihi liquidas delapsa per auras

Iustitia insultat vitiisque a stirpe recisis

elicit oppressas tenebroso carcere leges.

at nos indecores longo torpebimus aevo

omnibus eiectae regnis! agnoscite tandem

quid Furias deceat; consuetas sumite vires

conventuque nefas tanto decernite dignum.

iam cupio Stygiis invadere nubibus astra,

iam flatu violare diem, laxare profundo

frena mari, fluvios ruptis inmittere ripis

et rerum vexare fidem.” Sic fata cruentum

mugiit et totos serpentum erexit hiatus

noxiaque effudit concusso crine venena.

anceps motus erat vulgi. pars maxima bellum

indicit superis, pars Ditis iura veretur,

dissensuque alitur rumor: ceu murmurat alti

impacata quies pelagi, cum flamine fracto

durat adhuc saevitque tumor dubiumque per aestum

lassa recedentis fluitant vestigia venti.

Improba mox surgit tristi de sede Megaera,

quam penes insani fremitus animique profanus

error et undantes spumis furialibus irae:

non nisi quaesitum cognata caede cruorem

inlicitumve bibit, patrius quem fuderit ensis,

quem dederint fratres; haec terruit Herculis ora

et defensores terrarum polluit arcus,

haec Athamanteae direxit spicula dextrae,

haec Agamemnonios inter bacchata penates

alternis lusit iugulis; hac auspice taedae

Oedipoden matri, natae iunxere Thyesten.

quae tunc horrisonis effatur tali a dictis:

“Signa quidem, sociae, divos attollere contra

nec fas est nec posse reor; sed laedere mundum

si libet et populis commune intendere letum.

est mihi prodigium cunctis inmanius hydris,

tigride mobilius feta, violentius Austris

acribus, Euripi fulvis incertius undis

Rufinus, quem prima meo de matre cadentem

suscepi gremio. parvus reptavit in isto

saepe sinu teneroque per ardua colla volutus

ubera quaesivit fletu linguisque trisulcis

mollia lambentes finxerunt membra cerastae;

meque etiam tradente dolos artesque nocendi

edidicit: simulare fidem sensusque minaces

protegere et blando fraudem praetexere risu,

plenus saevitiae lucrique cupidine fervens.

non Tartesiacis illum satiaret harenis

tempestas pretiosa Tagi, non stagna rubentis

aurea Pactoli; totumque exhauserit Hermum,

ardebit maiore siti. quam fallere mentes

doctus et unanimos odiis turbare sodales!

talem progenies hominum si prisca tulisset,

Perithoum fugeret Theseus, offensus Orestem

desereret Pylades, odisset Castora Pollux,

ipsa quidem fateor vinci rapidoque magistram

praevenit ingenio; nec plus sermone morabor:

solus habet scelerum quidquid possedimus omnes.

hunc ego, si vestrae res est accommoda turbae,

regalem ad summi producam principis aulam.

sit licet ipse Numa gravior, sit denique Minos,

cedet et insidiis nostri flectetur alumni.”

Orantem sequitur clamor cunctaeque profanas

porrexere manus inventaque tristia laudant.

ilia ubi caeruleo vestes conexuit angue

nodavitque adamante comas, Phlegethonta sonorum

poscit et ambusto flagrantis ab aggere ripae

ingentem piceo succendit gurgite pinum

pigraque veloces per Tartara concutit alas.

Est locus extremum pandit qua Gallia litus

Oceani praetentus aquis, ubi fertur Ulixes

sanguine libato populum movisse silentem.

illic umbrarum tenui stridore volantum

flebilis auditur questus; simulacra coloni

pallida defunctasque vident migrare figuras.

hinc dea prosiluit Phoebique egressa serenos

infecit radios ululatuque aethera rupit

terrifico: sentit ferale Britannia murmur

et Senonum quatit arva fragor revolutaque Tethys

substitit et Rhenus proiecta torpuit urna.

tunc in canitiem mutatis sponte colubris

longaevum mentita senem rugisque seueras

persulcata genas et ficto languida passu

invadit muros Elusae, notissima dudum

tecta petens, oculisque diu liventibus haesit

peiorem mirata virum, tum talia fatur:

“Otia te, Rufine, iuvant frustraque iuventae

consumis florem patriis inglorius arvis?

heu nescis quid fata tibi, quid sidera debent,

quid Fortuna parat: toto dominabere mundo,

si parere velis! artus ne sperne seniles!

namque mihi magicae vires aevique futuri

praescius ardor inest; novi quo Thessala cantu

eripiat lunare iubar, quid signa sagacis

Aegypti valeant, qua gens Chaldaea vocatis

imperet arte deis, nec me latuere fluentes

arboribus suci funestarumque potestas

herbarum, quidquid letali gramine pollens

Caucasus et Scythicae vernant in crimina1 rupes,

quas legit Medea ferox et callida Circe,

saepius horrendos manes sacrisque litavi

nocturnis Hecaten et condita funera traxi

carminibus victura meis, multosque canendo,

quamvis Parcarum restarent fila, peremi.

ire vagas quercus et fulmen stare coegi

versaque non prono curvavi flumina lapsu

in fontes reditura suos. ne vana locutum

me fortasse putes, mutatos cerne penates.”

dixerat, et niveae (mirum!) coepere columnae

ditari subitoque trabes lucere metallo.

Inlecebris capitur nimiumque elatus avaro

pascitur aspectu. sic rex ad prima tumebat

Maeonius, pulchro cum verteret omnia tactu;

sed postquam riguisse dapes fulvamque revinctos

in glaciem vidit latices, tum munus acerbum

sensit et inviso votum damnavit in auro.

ergo animi victus " sequimur quocumque vocabis,

seu tu vir seu numen " ait, patriaque relicta

Eoas Furiae iussu tendebat ad arces

instabilesque olim Symplegadas et freta remis

inclita Thessalicis, celsa qua Bosphorus urbe

splendet et Odrysiis Asiam discriminat oris.

Ut longum permensus iter ductusque maligno

stamine fatorum claram subrepsit in aulam,

ilicet ambitio nasci, discedere rectum,

venum cuncta dari; profert arcana, clientes

fallit et ambitos a principe vendit honores.

ingeminat crimen, commoti pectoris ignem

nutrit et exiguum stimulando vulnus acerbat.

ac velut innumeros amnes accedere Nereus

nescit et undantem quamvis hinc hauriat Histrum,

hinc bibat aestivum septeno gurgite Nilum,

par semper similisque manet: sic fluctibus auri

expleri calor ille nequit. cuicumque monile

contextum gemmis aut praedia culta fuissent,

Rufino populandus erat, dominoque parabat

exitium fecundus ager; metuenda colonis

fertilitas; laribus pellit, detrudit avitis

finibus; aut aufert vivis aut occupat heres

congestae cumulantur opes orbisque ruinas

accipit una domus: populi servire coacti

plenaque private succumbunt oppida regno.

Quo, vesane, ruis? teneas utrumque licebit

Oceanum, laxet rutilos tibi Lydia fontes,

iungatur solium Croesi Cyrique tiara:

numquam dives eris, numquam satiabere quaestu.

semper inops quicumque cupit. contentus honesto

Fabricius parvo spernebat munera regum

sudabatque gravi consul Serranus aratro

et casa pugnaces Curios angusta tegebat.

haec mihi paupertas opulentior, haec mihi tecta

culminibus maiora tuis. ibi quaerit inanes

luxuries nocitura cibos; hic donat inemptas

terra dapes. rapiunt Tyrios ibi vellera sucos

et picturatae saturantur murice vestes;

hic radiant flores et prati viva voluptas

ingenio variata suo. fulgentibus illic

surgunt strata toris; hic mollis panditur herba

sollicitum curis non abruptura soporem.

turba salutantum latas ibi perstrepit aedes;

hic avium cantus, labentis murmura rivi.

vivitur exiguo melius; natura beatis

omnibus esse dedit, si quis cognoverit uti.

haec si nota forent, frueremur simplice cultu,

classica non gemerent, non stridula fraxinus iret,

nec ventus quateret puppes nec machina muros.

Crescebat scelerata sitis praedaeque recentis

incestus flagrabat amor, nullusque petendi

cogendive pudor: crebris periuria nectit

blanditiis; sociat perituro foedere dextras.

si semel e tantis poscenti quisque negasset,

effera praetumido quatiebat corda furore.

quae sic Gaetuli iaculo percussa leaena

aut Hyrcana premens raptorem belua partus

aut serpens calcata furit? iurata deorum

maiestas teritur; nusquam reverentia mensae.

non coniunx, non ipse simul, non pignora caesa

sufficiunt odiis; non extinxisse propinquos,

non notos egisse sat est; exscindere cives

funditus et nomen gentis delere laborat.

nec celeri perimit leto; crudelibus ante

suppliciis fruitur; cruciatus, vincla, tenebras

dilato mucrone parat. pro saevior ense

parcendi rabies concessaque vita dolori!

mors adeone parum est? causis fallacibus instat,

arguit attonitos se iudice. cetera segnis,

ad facinus velox, penitus regione remotas

impiger ire vias: non illum Sirius ardens

brumave Riphaeo stridens Aquilone retardat.

effera torquebant avidae praecordia curae,

effugeret ne quis gladios neu perderet ullum

Augusto miserante nefas. non flectitur annis,

non aetate labat: iuvenum rorantia colla

ante patrum vultus stricta cecidere securi;

ibat grandaevus nato moriente superstes

post trabeas exul. quis prodere tanta relatu

funera, quis caedes possit deflere nefandas?

quid tale inmanes umquam gessisse feruntur

vel Sinis Isthmiaca pinu vel rupe profunda

Sciron vel Phalaris tauro vel carcere Sulla?

o mites Diomedis equi! Busiridis arae

clementes! iam Cinna pius, iam Spartace segnis

Rufino collatus eris! Deiecerat omnes

occultis odiis terror tacitique sepultos

suspirant gemitus indignarique verentur.

at non magnanimi virtus Stilichonis eodem

fracta metu; solus medio sed turbine rerum

contra letiferos rictus contraque rapacem

movit tela feram, volucris non praepete cursu

vectus equi, non Pegaseis adiutus habenis.

hic cunctis optata quies, hic sola pericli

turris erat clipeusque trucem porrectus in hostem,

hic profugis sedes adversaque signa furori,

servandis hic castra bonis. Hucusque minatus

haerebat retroque fuga cedebat inerti:

haud secus hiberno tumidus cum vertice torrens

saxa rotat volvitque nemus pontesque revellit,

frangitur obiectu scopuli quaerensque meatum

spumat et inlisa montem circumtonat unda.

Qua dignum te laude feram, qui paene ruenti

lapsuroque tuos umeros obieceris orbi?

te nobis trepidae sidus ceu dulce carinae

ostendere dei, geminis quae lassa procellis

tunditur et victo trahitur iam caeca magistro.

Inachius Rubro perhibetur in aequore Perseus

Neptuni domuisse pecus, sed tutior alis:

te non penna vehit; rigida cum Gorgone Perseus:

tu non vipereo defensus crine Medusae;

illum vilis amor suspensae virginis egit:

te Romana salus. taceat superata vetustas,

Herculeos conferre tuis iam desinat actus.

una Cleonaeum pascebat silva leonem;

Arcadiae saltum vastabat dentibus unum

saevus aper, tuque o compressa matre rebellans

non ultra Libyae fines, Antaee, nocebas,

solaque fulmineo resonabat Creta iuvenco

Lernaeamque virens obsederat hydra paludem.

hoc monstrum non una palus, non una tremebat

insula, sed Latia quidquid dicione subactum

vivit, et a primis Ganges horrebat Hiberis.

hoc neque Geryon triplex nec turbidus Orci

ianitor aequabit nec si concurrat in unum

vis hydrae Scyllaeque fames et flamma Chimaerae.

Certamen sublime diu, sed moribus impar

virtutum scelerumque fuit. iugulare minatur:

tu prohibes; ditem spoliat: tu reddis egenti;

eruit: instauras; accendit proelia: vincis.

ac velut infecto morbus crudescere caelo

incipiens primos pecudum depascitur artus,

mox populos urbesque rapit ventisque perustis

corruptos Stygiam pestem desudat in amnes:

sic avidus praedo iam non per singula saevit.

sed sceptris inferre minas omnique perempto

milite Romanas ardet prosternere vires,

iamque Getas Histrumque movet Scythiamque receptat

auxilio traditque suas hostilibus armis

relliquias. mixtis descendit Sarmata Dacis

et qui cornipedes in pocula vulnerat audax

Massagetes caesamque bibens Maeotin Alanus

membraque qui ferro gaudet pinxisse Gelonus,

Rufino collecta manus. vetat ille domari

innectitque moras et congrua tempora differt.

nam tua cum Geticas stravisset dextra catervas,

ulta ducis socii letum, parsque una maneret

debilior facilisque capi, tunc impius ille

proditor imperii coniuratusque Getarum

distulit instantes eluso principe pugnas

Hunorum laturus opem, quos adfore bello

norat et invisis mox se coniungere castris.

Est genus extremos Scythiae vergentis in ortus

trans gelidum Tanain, quo non famosius ullum

Arctos alit. turpes habitus obscaenaque visu

corpora; mens duro numquam cessura labori;

praeda cibus, vitanda Ceres frontemque secari

ludus et occisos pulchrum iurare parentes.

nec plus nubigenas duplex natura biformes

cognatis aptavlt equis; acerrima nullo

ordine mobilitas insperatique recursus.

Quos tamen impavidus contra spumantis ad Hebri

tendis aquas, sic ante tubas aciemque precatus:

“Mavors, nubifero seu tu procumbis in Haemo

seu te cana gelu Rhodope seu remige Medo

sollicitatus Athos seu caligantia nigris

ilicibus Pangaea tenent, accingere mecum

et Thracas defende tuos si laetior adsit

gloria, vestita spoliis donabere quercu.”

Audiit ilia pater scopulisque nivalibus Haemi

surgit et hortatur celeres clamore ministros:

“fer galeam, Bellona, mihi nexusque rotarum

tende, Pavor. frenet rapidos Formido iugales.

festinas urgete manus. meus ecce paratur

ad bellum Stilicho, qui me de more tropaeis

ditat et hostiles suspendit in arbore cristas,

communes semper litui, communia nobis

signa canunt iunctoque sequor tentoria eurru.”

sic fatus campo insiluit lateque fugatas

hinc Stilicho turmas, illinc Gradivus agebat

et clipeis et mole pares; stat cassis utrique

sidereis hirsuta iubis loricaque cursu

aestuat et largo saturatur vulnere cornus.

Acrior interea voto multisque Megaera

luxuriata malis maestam deprendit in area

Iustitiam diroque prior sic ore lacessit:

“en tibi prisca quies renovataque saecula rursus,

ut rebare, vigent? en nostra potentia cessit

nec locus est usquam Furiis? huc lumina flecte.

adspice barbaricis iaceant quot moenia flammis,

quas mihi Rufinus strages quantumque cruoris

praebeat et quantis epulentur caedibus hydri.

linque homines sortemque meam, pete sidera; notis

Autumni te redde plagis, qua vergit in Austrum

Signifer; aestivo sedes vicina Leoni

iam pridem gelidaeque vacant confinia Librae,

atque utinam per magna sequi convexa liceret! ”

Diva refert: “non ulterius bacchabere demens.

iam poenas tuus iste dabit, iam debitus ultor

inminet, et, terras qui nunc ipsumque fatigat

aethera, non vili moriens condetur harena.

iamque aderit laeto promissus Honorius aevo

nec forti genitore minor nec fratre corusco,

qui subiget Medos, qui cuspide proteret Indos.

sub iuga venturi reges; calcabitur asper

Phasis equo pontemque pati cogetur Araxes,

tuque simul gravibus ferri religata catenis

expellere die debellatasque draconum

tonsa comas imo barathri claudere recessu.

tum tellus communis erit, tum limite nullo

discernetur ager; nec vomere sulcus adunco

findetur: subitis messor gaudebit aristis.

rorabunt querceta favis; stagnantia passim

vina fluent oleique lacus; nec murice tinctis

velleribus quaeretur honos, sed sponte rubebunt

attonito pastore greges pontumque per omnem

ridebunt virides gemmis nascentibus algae.”

Pandite defensum reduces Helicona sorores,

pandite; permissis iam licet ire choris:

nulla per Aonios hostilis bucina campos

carmina mugitu deteriore vetat.

tu quoque securis pulsa formidine Delphis

floribus ultorem, Delie, cinge tuum.

nullus Castalios latices et praescia fati

flumina polluto barbarus ore bibit.

Alpheus late rubuit Siculumque per aequor

sanguineas belli rettulit unda notas

agnovitque novos absens Arethusa triumphos

et Geticam sensit teste cruore necem.

Inmensis, Stilicho, succedant otia curis

et nostrae patiens corda remitte lyrae,

nec pudeat longos interrupisse labores

et tenuem Musis constituisse moram.

fertur et indomitus tandem post proelia Mavors

lassa per Odrysias fundere membra nives

oblitusque sui posita clementior hasta

Pieriis aures pacificare modis.

Iam post edomitas Alpes defensaque regna

Hesperiae merita complexus sede parentem

auctior adiecto fulgebat sidere mundus,

iamque tuis, Stilicho, Romana potentia curis

et rerum commissus apex, tibi credita fratrum

utraque maiestas geminaeque exercitus aulae.

Rufinus (neque enim patiuntur saeva quietem

crimina pollutaeque negant arescere fauces)

infandis iterum terras accendere bellis

incohat et soli to pacem vexare tumultu.

haec etiam secum: “quanam ratione tuebor

spem vitae fragilem? qua tot depellere fluctus

arte queam? premor hinc odiis, hinc milite cingor.

heu quid agam? non arma mihi, non principis ullus

auxiliatur amor, matura pericula surgunt

undique et impositi radiant cervicibus enses.

quid restat, nisi cuncta novo confundere luctu

insontesque meae populos miscere ruinae?

everso iuvat orbe mori; solacia leto

exitium commune dabit nec territus ante

discedam: cum luce simul linquenda potestas.”

Haec fatus, ventis veluti si frena resolvat

Aeolus, abrupto gentes sic obice fudit

laxavitque viam bellis et, nequa maneret

inmunis regio, cladem divisit in orbem

disposuitque nefas. alii per terga ferocis

Danuvii solidata ruunt expertaque remos

frangunt stagna rotis; alii per Caspia claustra

Armeniasque nives inopino tramite ducti

invadunt Orientis opes, iam pascua fumant

Cappadocum volucrumque parens Argaeus equorum,

iam rubet altus Halys nec se defendit iniquo

monte Cilix. Syriae tractus vastantur amoeni

adsuetumque choris et laeta plebe canorum

proterit imbellem sonipes hostilis Orontem.

hinc planctus Asiae; Geticis Europa catervis

ludibrio praedaeque datur frondentis ad usque

Dalmatiae fines: omnis quae mobile Ponti

aequor et Adriacas tellus interiacet undas

squalet inops pecudum, nullis habitata colonis,

instar anhelantis Libyae, quae torrida semper

solibus humano nescit mansuescere cultu.

Thessalus ardet ager; reticet pastore fugato

Pelion; Emathias ignis populatur aristas.

nam plaga Pannoniae miserandaque moenia Thracum

arvaque Mysorum iam nulli flebile damnum,

sed cursus sollemnis erat campusque furori

expositus, sensumque malis detraxerat usus.

eheu quam brevibus pereunt ingentia fatis!

imperium tanto quaesitum sanguine, tanto

servatum, quod mille ducum peperere labores,

quod tantis Romana manus contexuit annis,

proditor unus iners angusto tempore vertit.

Urbs etiam, magnae quae ducitur aemula Romae

et Calchedonias contra despectat harenas,

iam non finitimo Martis terrore movetur,

sed propius lucere faces et rauca sonare

cornua vibratisque peti fastigia telis

adspicit. hi vigili muros statione tueri,

hi iunctis properant portus munire carinis.

obsessa tamen ille ferus laetatur in urbe

exultatque malis summaeque ex culmine turris

impia vicini cernit spectacula campi:

vinctas ire nunc, nunc in vada proxima mergi

seminecem, hunc subito percussum vulnere labi

dum fugit, hunc animam portis efflare sub ipsis;

nec canos prodesse seni puerique cruore

maternos undare sinus, inmensa voluptas

et risus plerumque subit; dolor afficit unus,

quod feriat non ipse manu. videt omnia late

exceptis incensa suis et crimine tanto

luxuriat carumque sibi non abnuit hostem;

iactabatque ultro, quod soli castra paterent

sermonumque foret vicibus permissa potestas.

egregii quotiens exisset foederis auctor,

stipatur sociis, circumque armata clientum

agmina privatis ibant famulantia signis;

ipse inter medios, ne qua de parte relinquat

barbariem, revocat fulvas in pectora pelles

frenaque et inmanes pharetras arcusque sonoros

adsimulat mentemque palam proclamat amictu,

nec pudet Ausonios currus et iura regentem

sumere deformes ritus vestemque Getarum;

insignemque habitum Latii mutare coactae

maerent captivae pellito iudice leges.

Quis populi tum vultus erat! quae murmura furtim!

(nam miseris ne flere quidem aut lenire dolorem

colloquiis impune licet): “quonam usque feremus

exitiale iugum? durae quis terminus umquam

sortis erit? quis nos funesto turbine rerum

aut tantis solvet lacrimis, quos barbarus illinc,

hinc Rufinus agit, quibus arva fretumque negatur?

magna quidem per rura lues, sed maior oberrat

intra tecta timor. tandem succurre ruenti

heu patriae, Stilicho! dilecta hic pignora certe,

hic domus, hic thalamis primum genialibus omen,

hic tibi felices erexit regia taedas.

vel solus sperate veni. te proelia viso

languescent avidique cadet dementia monstri.”

Talibus urgetur discors Aurora procellis.

at Stilicho, Zephyris cum primum bruma remitti

et iuga diffusis nudari coepta pruinis,

partibus Italiae tuta sub pace relictis

utraque castra movens Phoebi properabat ad ortus,

Gallica discretis Eoaque robora turmis

amplexus. numquam tantae dicione sub una

convenere manus nec tot discrimina vocum:

illinc Armeniae vibratis crinibus alae

herbida collectae facili velamina nodo;

inde truces flavo comitantur vertice Galli,

quos Rhodanus velox, Araris quos tardior ambit

et quos nascentes explorat gurgite Rhenus

quosque rigat retro pernicior unda Garunnae,

Oceani pleno quotiens impellitur aestu.

mens eadem cunctis animique recentia ponunt

vulnera; non odit victus victorve superbit.

et quamvis praesens tumor et civilia nuper

classica bellatrixque etiamnunc ira caleret,

in ducis eximii conspiravere favorem.

haud aliter Xerxen toto simul orbe secutus

narratur rapuisse vagos exercitus amnes

et telis umbrasse diem, cum classibus iret

per scopulos tectumque pedes contemneret aequor.

Vix Alpes egressus erat nec iam amplius errat

barbarus adventumque timens se cogit in unam

planitiem tutoque includit pascua gyro:

tum duplici fossa non exuperabile vallum

asperat alternis sudibus murique locata

in speciem caesis obtendit plaustra iuvencis.

At procul exanguis Rufinum perculit horror;

infectae pallore genae; stetit ore gelato

incertus peteretne fugam, veniamne subactus

posceret an fidos sese transferret in hostes.

quid nunc divitiae, quid fulvi vasta metalli

congeries, quid purpureis effulta columnis

atria prolataeve iuvant ad sidera moles?

audit iter numeratque dies spatioque viarum

metitur vitam. torquetur pace futura

nec recipit somnos et saepe cubilibus amens

excutitur poenamque luit formidine poenae.

sed redit in rabiem scelerumque inmane resumit

ingenium sacrasque fores praedivitis aulae

intrat et Arcadium mixto terrore precatur:

“Per fratris regale iubar, per facta parentis

aetherii floremque tui te deprecor aevi,

eripe me gladiis; liceat Stilichonis iniquas

evitare minas. in nostram Gallia caedem

coniurata venit. quidquid rigat ultima Tethys,

extremos ultra volitat gens si qua Britannos,

mota mihi. tantis capiendi credimur armis?

tot signis unum petitur caput? unde cruoris

ista sitis? geminum caeli sibi vindicat axem

et nullum vult esse parem. succumbere poscit

cuncta sibi: regit Italiam Libyamque coercet;

Hispanis Gallisque iubet; non orbita solis,

non illum natura capit. quascumque paravit

hic Augustus opes et quas post bella recepit,

solus habet, possessa semel nec reddere curat,

scilicet ille quidem tranquilla pace fruatur;

nos premat obsidio? quid partem invadere temptat?

deserat Illyricos fines; Eoa remittat

agmina; fraternas ex aequo dividat hastas,

nec sceptri tantum fueris, sed militis heres.

quodsi dissimulas nostrae succurrere morti

nec prohibere paras, Manes et sidera testor:

haec cervix non sola cadet; miscebitur alter

sanguis; nec Stygias ferar incomitatus ad undas

nec mea securus ridebit funera victor! ”

Haec ubi, dictatur facinus missusque repente

qui ferat extortas invito principe voces.

Interea Stilicho iam laetior hoste propinquo

nec multo spatii distantibus aequore vallis

pugnandi cupidas accendit voce cohortes,

Armeniis frons laeva datur; per cornua Gallos

dexteriora locat. spumis ignescere frena,

pulveris extolli nimbos lateque videres

surgere purpureis undantes anguibus hastas

serpentumque vago caelum saevire volatu.

implet Thessaliam ferri nitor antraque docti

cornipedis, teneroque amnis reptatus Achilli

et nemus Oetaeum radiat. clamore nivalis

Ossa tonat pulsoque fragor geminatur Olympo.

intumuit virtus et lucis prodigus arsit

impetus; haud illos rupes, haud alta vetarent

flumina: praecipiti stravissent omnia cursu.

Si tunc his animis acies collata fuisset,

prodita non tantas vidisset Graecia caedes,

oppida semoto Pelopeia Marte vigerent,

starent Arcadiae, starent Lacedaemonis arces;

non mare fumasset geminum flagrante Corintho

nec fera Cecropiae traxissent vincula matres.

ilia dies potuit nostris imponere finem

cladibus et sceleris causas auferre futuri.

invida pro quantum rapuit Fortuna triumphum!

inter equos interque tubas mandata feruntur

regia et armati veniunt ductoris ad aures.

Obstupuit; simul ira virum, simul obruit ingens

maeror et ignavo tantum licuisse nocenti

miratur. dubios anceps sententia volvit

eventus: peragat pugnas an fortia coepta

deserat? Illyricis ardet succurrere damnis;

praeceptis obstare timet, reverentia frangit

virtutis stimulos: hinc publica commoda suadent,

hinc metus invidiae. tandem indignatus ad astra

extollit palmas et ab imo pectore fatur:

“Numina Romanis necdum satiata ruinis,

si iuvat imperium penitus de stirpe revelli,

uno si placuit deleri saecula lapsu,

si piget humani generis, prorumpat in arva

libertas effrena maris vel limite iusto

devius errantes Phaethon confundat habenas.

cur per Rufinum geritur? procumbere mundum

hoc auctore pudet. mediis revocamur ab armis

(pro dolor!) et strictos deponere cogimur enses.

vos, arsurae urbes perituraque moenia, testor:

cedo equidem et miserum permitto casibus orbem

flectite signa, duces, redeat iam miles Eous.

parendum est. taceant litui. prohibete sagittas.

parcite contiguo — Rufinus praecipit! — hosti.”

His dictis omnes una fremuere manipli

quantum non Italo percussa Ceraunia fluctu,

quantum non madidis elisa tonitrua Cauris,

secernique negant ereptaque proelia poscunt,

insignemque ducem populus defendit uterque

et sibi quisque trahit. magno certatur amore,

alternamque fidem non inlaudata lacessit

seditio talique simul clamore queruntur:

“Quis mihi nudatos enses, quis tela lacertis

excutit et solvi curvatos imperat arcus?

quisnam audet stricto leges imponere ferro?

inflammata semel nescit mitescere virtus.

iam mihi barbaricos sitientia pila cruores

sponte volant ultroque manus mucrone furenti

ducitur et siccum gladium vagina recusat.

non patiar. semperne Getis discordia nostra

proderit? en iterum belli civilis imago!

quid consanguineas acies, quid dividis olim

Concordes aquilas? non dissociabile corpus

coniunctumque sumus. te qua libet ire sequemur.

te vel Hyperboreo damnatam sidere Thylen,

te vel ad incensas Libyae comitabor harenas.

Indorum si stagna petas Rubrique recessus

litoris, auriferum veniam poturus Hydaspen;

si calcare Notum secretaque noscere Nili

nascentis iubeas, mundum post terga relinquam;

et quocumque loco Stilicho tentoria figat,

haec patria est.” Dux inde vetat: “desistite, quaeso.

atque avidam differte manum. cadat iste minacis

invidiae cumulus, non est victoria tanti,

ut videar vicisse mihi. vos fida iuventus

ite, mei quondam socii.” nec plura locutus

flexit iter: vacuo qualis discedit hiatu

impatiens remeare leo, quem plurima cuspis

et pastorales pepulerunt igne catervae,

inclinatque iubas demissaque lumina velat

et trepidas maesto rimatur murmure silvas.

Ut sese legio vidit disiuncta relinqui,

ingentem tollit gemitum galeasque solutis

umectat lacrimis pressamque morantia vocem

thoracum validos pulsant suspiria nexus:

tradimur, heu, tantumque sequi prohibemur amorem!

exclamant. “spernisne tuas, dux optime, dextras,

quas tibi victrices totiens Bellona probavit?

nos adeo viles? adeo felicior axis

Hesperius, meruit qui te rectore teneri?

quid nobis patriam, quid cara revisere tandem

pignora dilectosve iuvat coluisse penates?

te sine dulce nihil, iam formidata tyranni

tempestas subeunda mihi, qui forte nefandas

iam parat insidias, qui nos aut turpibus Hunis

aut impacatis famulos praebebit Alanis;

quamquam non adeo robur defecerit omne

tantave gestandi fuerit penuria ferri.

tu, licet occiduo maneas sub cardine caeli,

tu mihi dux semper, Stilicho, nostramque vel absens

experiere fidem. dabitur tibi debita pridem

victima: promissis longe placabere sacris.”

Tristior Haemoniis miles digressus ab oris

tangebat Macetum fines murosque subibat,

Thessalonica, tuos. sensu dolor haeret in alto

abditus et tacitas vindictae praestruit iras,

spectaturque favens odiis locus aptaque leto

tempora. nec quisquam tanta de pube repertus,

proderet incautis qui corda minantia verbis.

quae non posteritas, quae non mirabitur aetas

tanti consilium vulgi potuisse taceri

aut facinus tam grande tegi mentisque calorem

non sermone viae, non inter pocula rumpi?

aequalis tantam tenuit constantia turbam

et fuit arcanum populo. percurritur Haemus,

deseritur Rhodope Thracumque per ardua tendunt,

donec ad Herculei perventum nominis urbem.

Ut cessisse ducem, propius venisse cohortes

cognita Rufino, magna cervice triumphat

omnia tuta ratus sceptrumque capessere fervet

et coniuratos hortatur voce clientes:

“vicimus, expulimus, facilis iam copia regni.

nullus ab hoste timor. quis enim, quem poscere solum

horruit, hunc tanto munitum milite vincat?

quis ferat armatum, quem non superavit inermem?

i nunc, exitium nobis meditare remotus

incassum, Stilicho, dum nos longissima tellus

dividat et mediis Nereus interstrepat undis.

Alpinas transire tibi me sospite rupes

haud dabitur. iaculis illinc me figere tempta.

quaere ferox ensem, qui nostra ad moenia tendi

possit ab Italia, non te documenta priorum,

non exempla vetant? quisnam conatus adire

has iactat vitasse manus? detrusimus orbe

te medio tantisque simul spoliavimus armis.

nunc epulis tempus, socii, nunc larga parare

munera donandumque novis legionibus aurum!

opportuna meis oritur lux crastina votis.

quod nolit rex ipse velit iubeatque coactus

in partem mihi regna dari, contingat in uno

privati fugisse modum crimenque tyranni,”

Talibus adclamat dictis infame nocentum

concilium, qui perpetuis crevere rapinis

et quos una facit Rufino causa sodales,

inlicitum duxisse nihil; funesta tacere

nexus amicitiae. iamiam conubia laeti

despondent aliena sibi frustraque vicissim

promittunt, quae quisque petat, quas devoret urbes.

Coeperat humanos alto sopire labores

nox gremio, nigrasque sopor diffuderat alas.

ille diu curis animum stimulantibus aegre

labitur in somnos. toto vix corde quierat,

ecce videt diras adludere protinus umbras,

quas dedit ipse neci; quarum quae clarior una

visa loqui: “pro! surge toro. quid plurima volvis

anxius? haec requiem rebus finemque labori

adlatura dies: omni iam plebe redibis

altior et laeti manibus portabere vulgi.”

has canit ambages, occulto fallitur ille

omine nec capitis sentit praesagia fixi.

Iam summum radiis stringebat Lucifer Haemum

festinamque rotam solito properantior urget

tandem Rufini visurus funera Titan;

desiluit stratis densaeque capacia turbae

atria regifico iussit splendere paratu

exceptura dapes et, quod post vota daretur,

insculpi propriis aurum fatale figuris.

ipse salutatum reduces post proelia turmas

iam regale tumens et principe celsior ibat

collaque femineo solvebat mollia gestu

imperii certus, tegeret ceu purpura dudum

corpus et ardentes ambirent tempora gemmae.

Urbis ab angusto tractu, qua vergit in austrum,

planities vicina patet: nam cetera pontus

circuit exiguo dirimi se limite passus.

hic ultrix acies ornatu lucida Martis

explicuit cuneos. pedites in parte sinistra

consistunt. equites illinc poscentia cursum

ora reluctantur pressis sedare lupatis;

hinc alii saevum cristato vertice nutant

et tremulos umeris gaudent vibrare colores,

quos operit formatque chalybs; coniuncta per artem

flexilis inductis animatur lamina membris;

horribiles visu: credas simulacra moveri

ferrea cognatoque viros spirare metallo.

par vestitus equis: ferrata fronte minantur

ferratosque levant securi vulneris armos.

diviso Stat quisque loco, metuenda voluptas

cernenti pulcherque timor, spirisque remissis

mansuescunt varii vento cessante dracones.

Augustus veneranda prior vexilla salutat.

Rufinus sequitur, quo fallere cuncta solebat

callidus adfatu, devotaque brachia laudat;

nomine quemque vocat; natos patresque reversis

nuntiat incolumes. illi dum plurima ficto

certatim sermone petunt, extendere longos

a tergo flexus insperatoque suprema

circuitu sociare parant; decrescere campus

incipit, et clipeis in se redeuntia iunctis

curvo paulatim sinuantur cornua ductu:

sic ligat inmensa virides indagine saltus

venator; sic attonitos ad litora pisces

aequoreus populator agit rarosque plagarum

contrahit anfractus et hiantes colligit oras.

excludunt alios, cingi se fervidus ille

nescit adhuc graviterque adprensa veste morantem

increpat Augustum: scandat sublime tribunal,

participem sceptri, socium declaret honoris —

cum subito stringunt gladios; vox desuper ingens

infremuit: “nobis etiam, deterrime, nobis

sperasti famulas imponere posse catenas?

unde redi nescis? patiarne audire satelles,

qui leges aliis libertatemque reduxi?

bis domitum civile nefas, bis rupimus Alpes.

tot nos bella docent nulli servire tyranno.”

Deriguit. spes nulla fugae; seges undique ferri

circumfusa micat; dextra laevaque revinctus

haesit et ensiferae stupuit mucrone coronae,

ut fera, quae nuper montes amisit avitos

altorumque exul nemorum damnatur harenae

muneribus, commota ruit; vir murmure contra

hortatur nixusque genu venabula tendit;

ilia pavet strepitus cuneosque erecta theatri

respicit et tanti miratur sibila vulgi.

Unus per medios audendi pronior ense

prosilit exerto dictisque et vulnere torvus

impetit: “hac Stilicho, quem iactas pellere, dextra

te ferit; hoc absens invadit viscera ferro.”

sic fatur meritoque latus transverberat ictu.

Felix ilia manus, talem quae prima cruorem

hauserit et fessi poenam libaverit orbis!

mox omnes laniant hastis artusque trementes

dilacerant; uno tot corpore tela tepescunt

et non infecto puduit mucrone reverti.

hi vultus avidos et adhuc spirantia vellunt

lumina, truncates alii rapuere lacertos.

amputat ille pedes, umerum quatit ille solutis

nexibus; hic fracti reserat curvamina dorsi;

hic iecur, hic cordis fibras, hic pandit anhelas

pulmonis latebras. spatium non invenit ira

nec locus est odiis. consumpto funere vix tum

deseritur sparsumque perit per tela cadaver,

sic mons Aonius rubuit, cum Penthea ferrent

Maenades aut subito mutatum Actaeona cornu

traderet insanis Latonia visa Molossis.

criminibusne tuis credis, Fortuna, mederi

et male donatum certas aequare favorem

suppliciis? una tot milia morte rependis?

eversis agedum Rufinum divide terris,

da caput Odrysiis, truncum mereantur Achivi.

quid reliquis dabitur? nec singula membra peremptis

sufficiunt populis. Vacuo plebs undique muro

iam secura fluit; senibus non obstitit aetas

virginibusve pudor; viduae, quibus ille maritos

abstulit, orbataeque ruunt ad gaudia matres

insultantque alacres. laceros iuvat ire per artus

pressaque calcato vestigia sanguine tingui.

nec minus adsiduis flagrant elidere saxis

prodigiale caput, quod iam de cuspide summa

nutabat digna rediens ad moenia pompa.

dextera quin etiam ludo concessa vagatur

aera petens poenasque animi persolvit avari

terribili lucro vivosque imitata retentus

cogitur adductis digitos inflectere nervis.

Desinat elatis quisquam confidere rebus

instabilesque deos ac lubrica numina discat.

ilia manus, quae sceptra sibi gestanda parabat,

cuius se totiens summisit ad oscula supplex

nobilitas, inhumata diu miseroque revulsa

corpore feralem quaestum post fata reposcit.

adspiciat quisquis nimium sublata secundis

colla gerit: triviis calcandus spargitur ecce,

qui sibi pyramidas, qui non cedentia templis

ornatura suos extruxit culmina manes,

et qui Sidonio velari credidit ostro,

nudus pascit aves. iacet en, qui possidet orbem,

exiguae telluris inops et pulvere raro

per partes tegitur nusquam totiensque sepultus.

Senserunt convexa necem tellusque nefandum

amolitur onus iam respirantibus astris.

infernos gravat umbra lacus. pater Aeacus horret

intrantemque etiam latratu Cerberus urget.

tunc animae, quas ille fero sub iure peremit,

circumstant nigrique trahunt ad iudicis urnam

infesto fremitu: veluti pastoris in ora

commotae glomerantur apes, qui dulcia raptu

mella vehit, pennasque cient et spicula tendunt

et tenuis saxi per propugnacula cinctae

rimosam patriam dilectaque pumicis antra

defendunt pronoque favos examine velant.

Est locus infaustis quo conciliantur in unum

Cocytos Phlegethonque vadis; inamoenus uterque

alveus; hic volvit lacrimas, hic igne redundat.

turris per geminos, flammis vicinior, amnes

porrigitur solidoque rigens adamante sinistrum

proluit igne latus; dextro Cocytia findit

aequora triste gemens et fletu concita plangit.

huc post emeritam mortalia saecula vitam

deveniunt. ibi nulla manent discrimina fati,

nullus honos vanoque exutum nomine regem

proturbat plebeius egens. quaesitor in alto

conspicuus solio pertemptat crimina Minos

et iustis dirimit sontes. quos nolle fateri

viderit, ad rigidi transmittit verbera fratris.

nam iuxta Rhadamanthys agit. cum gesta superni

curriculi totosque diu perspexerit actus,

exaequat damnum meritis et muta ferarum

cogit vincla pati. truculentos ingerit ursis

praedonesque lupis; fallaces vulpibus addit.

at qui desidia semper vinoque gravatus,

indulgens Veneri, voluit torpescere luxu,

hunc suis inmundi pingues detrudit in artus.

qui iusto plus esse loquax arcanaque suevit

prodere, piscosas fertur victurus in undas,

ut nimiam pensent aeterna silentia vocem.

quos ubi per varias annis ter mille figuras

egit, Lethaeo purgatos flumine tandem

rursus ad humanae revocat primordia formae.

Tum quoque, dum lites Stygiique negotia solvit

dura fori veteresque reos ex ordine quaerit,

Rufinum procul ecce notat visuque severe

lustrat et ex imo concussa sede profatur:

“Huc superum labes, huc insatiabilis auri

proluvies pretioque nihil non ause parato,

quodque mihi summum scelus est, huc improbe legum

venditor, Arctoi stimulator perfide Martis!

cuius ob innumeras strages angustus Averni

iam sinus et plena lassatur portitor alno.

quid demens manifesta negas? en pectus inustae

deformant maculae vitiisque inolevit imago

nec sese commissa tegunt. genus omne dolorum

in te ferre libet: dubio tibi pendula rupes

inmineat lapsu, volucer te torqueat axis,

te refugi fallant latices atque ore natanti

arescat decepta sitis, dapibusque relictis

in tua mansurus migret praecordia vultur.

quamquam omnes alii, quos haec tormenta fatigant,

pars quota sunt, Rufine, tui! quid tale vel audax

fulmine Salmoneus vel lingua Tantalus egit

aut inconsulto Tityos deliquit amore?

cunctorum si facta simul iungantur in unum,

praecedes numero. cui tanta piacula quisquam

supplicio conferre valet? quid denique dignum

omnibus inveniam, vincant cum singula poenas?

tollite de mediis animarum dedecus umbris.

adspexisse sat est. oculis iam parcite nostris

et Ditis purgate domos. agitate flagellis

trans Styga, trans Erebum, vacuo mandate barathro

infra Titanum tenebras infraque recessus

Tartareos ipsumque 1 Chaos, qua noctis opacae

fundamenta latent; praeceps ibi mersus anhelet,

dum rotat astra polus, feriunt dum litora venti.”