Inventa secuit primus qui nave profundum

et rudibus remis sollicitavit aquas,

qui dubiis ausus committere flatibus alnum

quas natura negat praebuit arte vias :

tranquillis primum trepidus se credidit undis

litora securo tramite summa legens ;

mox longos temptare sinus et linquere terras

et leni coepit pandere vela Noto.

ast ubi paulatim praeceps audacia crevit

cordaque languentem dedidicere metum,

iam vagus inrumpit pelagus caelumque secutus

Aegaeas hiemes Ioniumque domat.

Inferni raptoris equos adflataque curru

sidera Taenario caligantesque profundae

Iunonis thalamos audaci promere cantu

mens congesta iubet. gressus removete profani.

iam furor humanos nostro de pectore sensus

expulit et totum spirant praecordia Phoebum ;

iam mihi cernuntur trepidis delubra moveri

sedibus et claram dispergere limina lucem

adventum testata dei ; iam magnus ab imis

auditur fremitus terris templumque remugit

Cecropium sanctasque faces extollit Eleusis.

angues Triptolemi strident et squamea curvis

colla levant attrita iugis lapsuque sereno

erecti roseas tendunt ad carmina cristas,

ecce procul ternis Hecate variata figuris

exoritur, levisque simul procedit Iacchus

crinali florens hedera, quem Parthica velat

tigris et auratos in nodum colligit ungues :

ebria Maeonius firmat vestigia thyrsus.

Di, quibus innumerum vacui famulatur Averni

vulgus iners, opibus quorum donatur avaris

quidquid in orbe perit, quos Styx liventibus ambit

interfusa vadis et quos fumantia torquens

aequora gurgitibus Phlegethon perlustrat anhelisvos

mihi sacrarum penetralia pandite rerum

et vestri secreta poli : qua lampade Ditem

flexit Amor ; quo ducta ferox Proserpina raptu

possedit dotale Chaos quantasque per oras

sollicito genetrix erraverit anxia cursu ;

unde datae populis fruges et glande relicta

cesserit inventis Dodonia quercus aristis.

Dux Erebi quondam tumidas exarsit in iras

proelia moturus superis, quod solus egeret

conubiis sterilesque diu consumeret annos

impatiens nescire torum nullasque mariti

inlecebras nec dulce patris cognoscere nomen.

iam quaecumque latent ferali monstra barathro

in turmas aciemque ruunt contraque Tonantem

coniurant Furiae, crinitaque sontibus hydris

Tesiphone quatiens infausto lumine pinum

armatos ad castra vocat pallentia Manes,

paene reluctatis iterum pugnantia rebus

rupissent elementa fidem penitusque revulso

carcere laxatis pubes Titania vinclis

vidisset caeleste iubar rursusque cruentus

Aegaeon positis aucto de corpore nodis

obvia centeno vexasset fulmina motu.

Sed Parcae vetuere minas orbique timentes

ante pedes soliumque ducis fudere severam

canitiem genibusque suas cum supplice fletu

admovere manus, quarum sub iure tenentur

omnia, quae seriem fatorum pollice ducunt

longaque ferratis evolvunt saecula fusis.

prima fero Lachesis clamabat talia regi

incultas dispersa comas : “O maxime noctis

arbiter umbrarumque potens, cui nostra laborant

stamina, qui finem cunctis et semina praebes

nascendique vices alterna morte rependis,

qui vitam letumque regis (nam quidquid ubique

gignit materies, hoc te donante creatur

debeturque tibi certisque ambagibus aevi

rursus corporeos animae mittuntur in artus) :

ne pete firmatas pacis dissolvere leges,

quas dedimus nevitque colus, neu foedera fratrum

civili converte tuba, cur impia tollis

signa ? quid incestis aperis Titanibus auras ?

posce Iovem ; dabitur coniunx.” Vix illa 1 : pepercit

erubuitque preces, animusque relanguit atrox

quamvis indocilis flecti : ceu turbine rauco

cum gravis armatur Boreas glacieque nivali

hispidus et Getica concretus grandine pennas

disrumpit pelagus, silvas camposque sonoro

flamine rapturus ; si forte adversus aenos

Aeolus obiecit postes, vanescit inanis

impetus et fractae redeunt in claustra procellae.

Tunc Maia genitum, qui fervida dicta reportet,

imperat acciri. Cyllenius adstitit ales

somniferam quatiens virgam tectusque galero.

ipse rudi fultus solio nigraque verendus

maiestate sedet : squalent inmania foedo

sceptra situ; sublime caput maestissima nubes

asperat et dirae riget inclementia formae ;

terrorem dolor augebat. tunc talia celso

ore tonat (tremefacta silent dicente tyranno

atria ; latratum triplicem compescuit ingens

ianitor et presso lacrimarum fonte resedit

Cocytos tacitisque Acheron obmutuit undis

et Phlegethonteae requierunt murmura ripae) :

“Atlantis Tegeaee nepos, commune profundis

et superis numen, qui fas per limen utrumque

solus habes geminoque facis commercia mundo,

i celer et proscinde Notos et iussa superbo

redde Iovi ; 'tantumne tibi, saevissime frater,

in me iuris erit ? sic nobis noxia vires

cum caelo Fortuna tulit ? num robur et arma

perdidimus, si rapta dies ? an forte iacentes

ignavosque putas, quod non Cyclopia tela

stringimus aut vanas tonitru deludimus auras ?

nonne satis visum, grati quod luminis expers

tertia supremae patior dispendia sortis

informesque plagas, cum te laetissimus ornet

Signifer et vario cingant splendore Triones ;

sed thalamis etiam prohibes ? Nereia glauco

Neptunum gremio complectitur Amphitrite ;

te consanguineo recipit post fulmina fessum

Iuno sinu. quid enim narrem Latonia furta,

quid Cererem magnamque Themin ? tibi tanta creandi

copia ; te felix natorum turba coronat.

ast ego deserta maerens inglorius aula

implacidas nullo solabor pignore curas ?

non adeo toleranda quies. primordia testor

noctis et horrendae stagna intemerata paludis :

si dicto parere negas, patefacta ciebo

Tartara, Saturni veteres laxabo catenas,

obducam tenebris solem, compage soluta

lucidus umbroso miscebitur axis Averno.”

Vix ea fatus erat, iam nuntius astra tenebat.

audierat mandata Pater secumque volutat

diversos ducens animos, quae tale sequatur

coniugium Stygiosque velit pro sole recessus.

certa requirenti tandem sententia sedit.

Hennaeae Cereri proles optata virebat

unica, nec tribuit subolem Lucina secundam

fessaque post primos haeserunt viscera partus

infecunda quidem ; sed cunctis altior extat

matribus et numeri damnum Proserpina pensat.

hanc fovet, hanc sequitur : vitulam non blandius ambit

torva parens, pedibus quae nondum proterit arva

nec nova lunatae curvavit germina frontis.

iam matura toro plenis adoleverat annis

virginitas, tenerum iam pronuba flamma pudorem

sollicitat mixtaque tremit formidine votum.

personat aula procis : pariter pro virgine certant

Mars clipeo melior, Phoebus praestantior arcu ;

Mars donat Rhodopen, Phoebus largitur Amyclas

et Delon Clariosque lares ; hinc aemula Iuno,

hinc poscit Latona nurum. despexit utrumque

flava Ceres raptusque timens (heu caeca futuri ! )

commendat Siculis furtim sua gaudia terris

infidis Laribus natam commisit alendam,

aethera deseruit Siculasque relegat in oras 1

ingenio confisa loci. Trinacria quondam

Italiae pars iuncta fuit ; sed pontus et aestus

mutavere situm. rupit confinia Nereus

victor et abscissos interluit aequore montes,

parvaque cognatas prohibent discrimina terras.

nunc illam socia ruptam tellure trisulcam

opposuit Natura mari : caput inde Pachyni

respuit Ionias praetentis rupibus iras ;

hinc latrat Gaetula Thetis Lilybaeaque pulsat

brachia consurgens ; hinc indignata teneri

concutit obiectum rabies Tyrrhena Pelorum.

in medio scopulis se porrigit Aetna perustis,

Aetna Giganteos numquam tacitura triumphos,

Enceladi bustum, qui saucia terga revinctus

spirat inexhaustum flagranti vulnere sulphur

et, quotiens detractat onus cervice rebelli

in laevum dextrumque latus, tunc insula fundo

vellitur et dubiae nutant cum moenibus urbes.

Aetnaeos apices solo cognoscere visu,

non aditu temptare licet, pars cetera frondet

arboribus ; teritur nullo cultore cacumen.

nunc movet indigenas nimbos piceaque gravatum

foedat nube diem, nunc motibus astra lacessit

terrificis damnisque suis incendia nutrit.

sed quamvis nimio fervens exuberet aestu,

scit nivibus servare fidem pariterque favillis

durescit glacies tanti secura vaporis,

arcano defensa gelu, fumoque fideli

lambit contiguas innoxia flamma pruinas.

quae scopulos tormenta rotant ? quae tanta cavernas

vis glomerat ? quo fonte ruit Vulcanius amnis ?

sive quod obicibus discurrens ventus opertis

offenso rimosa furit per saxa meatu,

dum scrutatur iter, libertatemque reposcens

putria multivagis populatur flatibus antra ;

seu mare sulphurei ductum per viscera montis

oppressis ignescit aquis et pondera librat.

Hic ubi servandum mater fidissima pignus

abdidit, ad Phrygios tendit secura penates

turrigeramque petit Cybelen sinuosa draconum

membra regens, volucri qui pervia nubila tractu

signant et placidis umectant frena venenis :

frontem crista tegit ; pingunt maculosa virentes

terga notae ; rutilum squamis intermicat aurum.

nunc spiris Zephyros tranant ; nunc arva volatu

inferiore secant, cano rota pulvere labens

sulcatam fecundat humum : flavescit aristis

orbita ; surgentes condunt vestigia fruges ;

vestit iter comitata seges. Iam linquitur Aetna

totaque decrescit refugo Trinacria visu.

heu quotiens praesaga mali violavit oborto

rore genas ! quotiens oculos ad tecta retorsit

talia voce movens : “salve, gratissima tellus,

quam nos praetulimus caelo, tibi gaudia nostri

sanguinis et caros uteri commendo labores.

praemia digna manent : nullos patiere ligones

et nullo rigidi versabere vomeris ictu.

sponte tuus florebit ager ; cessante iuvenco

ditior oblatas mirabitur incola messes.”

sic ait et fulvis tetigit serpentibus Idam.

Hic sedes augusta deae templique colendi

relligiosa silex, densis quam pinus obumbrat

frondibus et nulla lucos agitante procella

stridula coniferis modulatur carmina ramis.

terribiles intus thiasi vesanaque mixto

concentu delubra gemunt ; ululatibus Ide

bacchatur ; timidas inclinant Gargara silvas.

postquam visa Ceres, mugitum tympana frenant ;

conticuere chori ; Corybas non impulit ensem ;

non buxus, non aera sonant blandasque leones

summisere iubas. adytis gavisa Cybebe

exilit et pronas intendit ad oscula turres.

Viderat haec dudum summa speculatus ab arce

Iuppiter ac Veneri mentis penetralia pandit :

“curarum, Cytherea, tibi secreta fatebor.

Candida Tartareo nuptum Proserpina regi

iam pridem decreta dari : sic Atropos urget ;

sic cecinit longaeva Themis, nunc matre remota

rem peragi tempus. fines invade Sicanos

et Cereris prolem patulis inludere campis,

crastina puniceos cum lux detexerit ortus,

coge tuis armata dolis, quibus urere cuncta,

me quoque, saepe soles, cur ultima regna quiescunt ?

nulla sit inmunis regio nullumque sub umbris

pectus inaccensum Veneri. iam tristis Erinys

sentiat ardores ; Acheron Ditisque severi

ferrea lascivis mollescant corda sagittis.”

Accelerat praecepta Venus ; iussuque parentis

Pallas et inflexo quae terret Maenala cornu

addunt se comites. divino semita gressu

claruit, augurium qualis laturus iniquum

praepes sanguineo dilabitur igne cometes

prodigiale rubens : non illum navita tuto,

non impune vident populi, sed crine minaci

nuntiat aut ratibus ventos aut urbibus hostes.

devenere locum, Cereris quo tecta nitebant

Cyclopum firmata manu : stant ardua ferro

moenia, ferrati postes, inmensaque nectit

claustra chalybs. nullum tanto sudore Pyragmon

nec Steropes construxit opus : non talibus umquam

spiravere Notis animae nec flumine tanto

incoctum maduit lassa cervice metallum.

atria cingit ebur ; trabibus solidatur aenis

culmen et in celsas surgunt electra columnas.

Ipsa domum tenero mulcens Proserpina cantu

inrita texebat rediturae munera matri.

hic elementorum seriem sedesque paternas

insignibat acu, veterem qua lege tumultum

discrevit Natura parens et semina iustis

discessere locis : quidquid leve, fertur in altum ;

in medium graviora cadunt ; incanduit aer ;

legit flamma polum ; fluxit mare ; terra pependit.

nec color unus erat : Stellas accendit in auro,

ostro fundit aquas. attollit litora gemmis

filaque mentitos iamiam caelantia fluctus

arte tument : credas inlidi cautibus algam

et raucum bibulis inserpere murmur harenis.

addit quinque plagas : mediam subtegmine rubro

obsessam fervore notat ; squalebat inustus

limes et adsiduo sitiebant stamina sole,

vitales utrimque duas, quas mitis oberrat

temperies habitanda viris ; in fine supremo

torpentes traxit geminas brumaque perenni

foedat et aeterno contristat frigore telas.

nec non et patrui pingit sacraria Ditis

fatalesque sibi Manes ; nec defuit omen,

praescia nam subitis maduerunt fletibus ora.

Coeperat et vitreis summo iam margine texti

Oceanum sinuare vadis ; sed cardine verso

cernit adesse deas imperfectumque laborem

deserit et niveos infecit purpura vultus

per liquidas succensa genas castaeque pudoris

inluxere faces : non sic decus ardet eburnum,

Lydia Sidonio quod femina tinxerit ostro.

Merserat unda diem ; sparso nox umida somno

languida caeruleis invexerat otia bigis,

iamque viam Pluto superas molitur ad auras

germani monitu. torvos invisa iugales

Allecto temone ligat, qui pascua mandunt

Cocyti pratisque Erebi nigrantibus errant

stagnaque tranquillae potantes marcida Lethes

aegra soporatis spumant oblivia linguis :

Orphnaeus crudele micans Aethonque sagitta

ocior et Stygii sublimis gloria Nycteus

armenti Ditisque nota signatus Alastor.

stabant ante fores iuncti saevumque fremebant

crastina venturae spectantes gaudia praedae.

Otia sopitis ageret cum cantibus Orpheus

neglectumque diu deposuisset opus,

lugebant erepta sibi solacia Nymphae,

quaerebant dulces flumina maesta modos.'

saeva feris natura redit metuensque leonem

implorat citharae vacca tacentis opem.

illius et duri flevere silentia montes

silvaque Bistoniam saepe secuta chelyn.

Sed postquam Inachiis Alcides missus ab Argis

Thracia pacifero contigit arva pede

diraque sanguinei vertit praesaepia regis

et Diomedeos gramine pavit equos,

tunc patriae festo laetatus tempore vates

desuetae repetit fila canora lyrae

et resides levi modulatus pectine nervos

pollice festivo nobile duxit ebur.

vix auditus erat : venti frenantur et undae,

pigrior adstrictis torpuit Hebrus aquis,

porrexit Rhodope sitientes carmina rupes,

excussit gelidas pronior Ossa nives ;

ardua nudato descendit populus Haemo

et comitem quercum pinus amica trahit,

Cirrhaeasque dei quamvis despexerit artes,

Orpheis laurus vocibus acta venit.

securum blandi leporem fovere Molossi

vicinumque lupo praebuit agna latus.

concordes varia ludunt cum tigride dammae ;

Massylam cervi non timuere iubam.

Ille novercales stimulos actusque canebat

Herculis et forti monstra subacta manu, 30

quod timidae matri pressos ostenderit angues

intrepidusque fero riserit ore puer :

“te neque Dictaeas quatiens mugitibus urbes

taurus nec Stygii terruit ira canis,

non leo sidereos caeli rediturus ad axes,

non Erymanthei gloria montis aper.

solvis Amazonios cinctus, Stymphalidas arcu

adpetis, occiduo ducis ab orbe greges

tergeminique ducis numerosos deicis artus

et totiens uno victor ab hoste redis.

non cadere Antaeo, non crescere profuit hydrae ;

nec cervam volucres eripuere pedes.

Caci flamma perit ; rubuit Busiride Nilus ;

prostratis maduit nubigenis Pholoe.

te Libyci stupuere sinus, te maxima Tethys

horruit, imposito cum premerere polo :

firmior Herculea mundus cervice pependit ;

lustrarunt umeros Phoebus et astra tuos.”

Thracius haec vates. sed tu Tirynthius alter,

Florentine, mihi : tu mea plectra moves

antraque Musarum longo torpentia somno

excutis et placidos ducis in orbe chores.

Impulit Ionios praemisso lumine fluctus

nondum pura dies ; tremulis vibratur in undis

ardor et errantes ludunt per caerula flammae.

iamque audax animi fidaeque oblita parentis

fraude Dionaea riguos Proserpina saltus

(sic Parcae iussere) petit, ter cardine verso

praesagum cecinere fores ; ter conscia fati

flebile terrificis gemuit mugitibus Aetna,

nullis ilia tamen monstris nulloque tenetur

prodigio. comites gressum iunxere sorores.

Prima dolo gaudens et tanto concita voto

it Venus et raptus metitur corde futuros,

iam dirum flexura chaos, iam Dite subacto

ingenti famulos Manes ductura triumpho.

illi multifidos crinis sinuatur in orbes

Idalia divisus acu ; sudata marito

fibula purpureos gemma suspendit amictus.

Candida Parrhasii post hanc regina Lycaei

et Pandionias quae cuspide protegit arces,

utraque virgo, ruunt : haec tristibus aspera bellis.

haec metuenda feris. Tritonia casside fulva

caelatum Typhona gerit, qui summa peremptus

ima parte viget, moriens et parte superstes ;

hastaque terribili surgens per nubila ferro

instar habet silvae ; tantum stridentia colla

Gorgonis obtentu pallae fulgentis inumbrat.

at Triviae lenis species et multus in ore

frater erat, Phoebique genas et lumina Phoebi

esse putes, solusque dabat discrimina sexus.

brachia nuda nitent ; levibus proiecerat auris

indociles errare comas, arcuque remisso

otia nervus agit ; pendent post terga sagittae.

crispatur gemino vestis Gortynia cinctu

poplite fusa tenus, motoque in stamine Delos

errat et aurato trahitur circumflua ponto.

Quas inter Cereris proles, nunc gloria matris,

mox dolor, aequali tendit per gramina passu

nec membris nec honore minor potuitque videri

Pallas, si clipeum ferret, si spicula, Phoebe,

collectae tereti nodantur iaspide vestes.

pectinis ingenio numquam felicior artis

contigit eventus ; nulli sic consona telae

fila nec in tantum veri duxere figuras.

hic Hyperionio Solem de semine nasci

fecerat et pariter, forma sed dispare, Lunam,

aurorae noctisque duces ; cunabula Tethys

praebet et infantes gremio solatur anhelos

caeruleusque sinus roseis radiatur alumnis.

invalidum dextro portat Titana lacerto

nondum luce gravem nec pubescentibus alte

cristatum radiis : primo clementior aevo

fingitur et tenerum vagitu despuit ignem.

laeva parte soror vitrei libamina potat

uberis et parvo signatur tempora cornu.

Tali luxuriat cultu. comitantur euntem

Naides et socia stipant utrimque caterva,

quae fontes, Crinise, tuos et saxa rotantem

Pantagiam nomenque Gelam qui praebuit urbi

concelebrant, quas pigra vado Camerina palustri,

quas Arethusaei latices, quas advena nutrit

Alpheus ; Cyane totum supereminet agmen :

qualis Amazonidum peltis exultat aduncis

pulchra cohors, quotiens Arcton populata virago

Hippolyte niveas ducit post proelia turmas,

seu flavos stravere Getas seu forte rigentem

Thermodontiaca Tanaim fregere securi ;

aut quales referunt Baccho sollemnia Nymphae

Maeoniae, quas Hermus alit, ripasque paternas

percurrunt auro madidae : laetatur in antro

amnis et undantem declinat prodigus urnam.

Viderat herboso sacrum de vertice vulgus

Henna parens florum curvaque in valle sedentem

compellat Zephyrum : “pater o gratissime veris,

qui mea lascivo regnas per prata meatu

semper et adsiduis inroras flatibus annum,

respice Nympharum coetus et celsa Tonantis

germina per nostros dignantia ludere campos.

nunc adsis faveasque, precor ; nunc omnia fetu

pubescant virgulta velis, ut fertilis Hybla

invideat vincique suos non abnuat hortos.

quidquid turiferis spirat Panchaia silvis,

quidquid odoratus longe blanditur Hydaspes,

quidquid ab extremis ales longaeva colonis

colligit optato repetens exordia leto, 1

in venas disperge meas et flamine largo

rura fove. merear divino pollice carpi

et nostris cupiant ornari numina sertis.”

Dixerat ; ille novo madidantes nectare pennas

concutit et glaebas fecundo rore maritat,

quaque volat vernus sequitur rubor ; omnis in herbas

turget humus medioque patent convexa sereno.

sanguineo splendore rosas, vaccinia nigro

imbuit et dulci violas ferrugine pingit.

Parthica quae tantis variantur cingula gemmis

regales vinctura sinus ? quae vellera tantum

ditibus Assyrii spumis fucantur aeni ?

non tales volucer pandit Iunonius alas,

nec sic innumeros arcu mutante colores

incipiens redimitur hiems, cum tramite flexo

semita discretis interviret umida nimbis.

Forma loci superat flores : curvata tumore

parvo planities et mollibus edita clivis

creverat in collem ; vivo de pumice fontes

roscida mobilibus lambebant gramina rivis,

silvaque torrentes ramorum frigore soles

temperat et medio brumam sibi vindicat aestu :

apta fretis abies, bellis accommoda cornus,

quercus amica Iovi, tumulos tectura cupressus,

ilex plena favis, venturi praescia laurus ;

fluctuat hic denso crispata cacumine buxus,

hic hederae serpunt, hic pampinus induit ulmos.

haud procul inde lacus (Pergum dixere Sicani)

panditur et nemorum frondoso margine cinctus

vicinis pallescit aquis : admittit in altum

cernentes oculos et late pervius umor

ducit inoffensos liquido sub flumine visus

imaque perspicui prodit secreta profundi,

huc elapsa cohors gaudet per florida rura. 1

Hortatur Cytherea legant. “nunc ite, sorores.

dum matutinis praesudat solibus aer,

dum meus umectat flaventes Lucifer agros

roranti praevectus equo.” sic fata doloris

carpit signa sui. varios tum cetera saltus

invasere cohors : credas examina fundi

Hyblaeum raptura thymum, cum cerea reges

castra movent fagique cava dimissus ab alvo

mellifer electis exercitus obstrepit herbis.

pratorum spoliatur honos : haec lilia fuscis

intexit violis ; hanc mollis amaracus ornat ;

haec graditur stellata rosis, haec alba ligustris.

te quoque, flebilibus maerens Hyacinthe figuris,

Narcissumque metunt, nunc inclita germina veris,

praestantes olim pueros : tu natus Amyclis,

hunc Helicon genuit ; disci te perculit error,

hunc fontis decepit amor ; te fronte retusa

Delius, hunc fracta Cephisus harundine luget.

Aestuat ante alias avido fervore legendi

frugiferae spes una deae : nunc vimine texto

ridentes calathos spoliis agrestibus implet ;

nunc sociat flores seseque ignara coronat,

augurium fatale tori, quin ipsa tubarum

armorumque potens dextram, qua fortia turbat

agmina, qua stabiles portas et moenia vellit,

iam levibus laxat studiis hastamque reponit

insuetisque docet galeam mitescere sertis ;

ferratus lascivit apex horrorque recessit

Martius et cristae pacato fulgure vernant.

nec, quae Parthenium canibus scrutatur odorem,

aspernata choros libertatemque comarum

iniecta voluit tantum frenare corona.

Talia virgineo passim dum more geruntur,

ecce repens mugire fragor, confligere turres

pronaque vibratis radicibus oppida verti.

causa latet ; dubios agnovit sola tumultus

diva Paphi mixtoque metu perterrita gaudet.

iamque per anfractus animarum rector opacos

sub terris quaerebat iter gravibusque gementem

Enceladum calcabat equis : inmania findunt

membra rotae pressaque Gigas cervice laborat

Sicaniam cum Dite ferens temptatque moveri

debilis et fessis serpentibus impedit axem :

fumida sulphureo praelabitur orbita dorso.

ac velut occultus securum pergit in hostem

miles et effossi subter fundamina campi

transilit inclusos arcano limite muros

turbaque deceptas victrix erumpit in arces

terrigenas imitata viros : sic tertius heres

Saturni latebrosa vagis rimatur habenis

devia, fraternum cupiens exire sub orbem.

ianua nulla patet ; prohibebant undique rupes

oppositae duraque deum compage tenebant :

non tulit ille moras indignatusque trabali

saxa ferit sceptro. Siculae sonuere cavernae ;

turbatur Lipare ; stupuit fornace relicta

Mulciber et trepidus deiecit fulmina Cyclops.

audiit et si quem glacies Alpina coercet

et qui te, Latiis nondum praecincte tropaeis

Thybri, natat missamque Pado qui remigat alnum.

Sic, cum Thessaliam scopulis inclusa teneret

Peneo stagnante palus et mersa negaret

arva coli, trifida Neptunus cuspide montes

impulit adversos : tunc forti saucius ictu

dissiluit gelido vertex Ossaeus Olympo ;

carceribus laxantur aquae factoque meatu

redduntur fluviusque mari tellusque colonis,

Postquam victa manu duros Trinacria nexus

solvit et inmenso late discessit hiatu,

adparet subitus caelo timor ; astra viarum

mutavere fidem ; vetito se proluit Arctos

aequore ; praecipitat pigrum formido Booten ;

horruit Orion, audito palluit Atlas

hinnitu : rutilos obseurat anhelitus axes

discolor et longa solitos caligine pasci

terruit orbis equos ; pressis haesere lupatis

attoniti meliore polo rursusque verendum

in chaos obliquo certant temone reverti.

mox ubi pulsato senserunt verbera tergo

et solem didicere pati, torrentius amne

hiberno tortaque ruunt pernicius hasta :

quantum non iaculum Parthi, non impetus Austri,

non leve sollicitae mentis discurrit acumen.

sanguine frena calent ; corrumpit spiritus auras

letifer ; infectae spumis vitiantur harenae.

Diffugiunt Nymphae : rapitur Proserpina curru

imploratque deas. iam Gorgonis ora revelat

Pallas et intento festinat Delia telo

nec patruo cedunt ; stimulat communis in arma

virginitas crimenque feri raptoris acerbat.

ille velut stabuli decus armentique iuvencam

cum leo possedit nudataque viscera fodit

unguibus et rabiem totos exegit in armos :

stat crassa turpis sanie nodosque iubarum

excutit et viles pastorum despicit iras.

Ignavi domitor vulgi, deterrime fratrum,

Pallas ait “quae te stimulis facibusque profanis

Eumenides movere ? tua cur sede relicta

audes Tartareis caelum incestare quadrigis ?

sunt tibi deformes Dirae, sunt altera Lethes

numina, sunt tristes Furiae, te coniuge dignae.

fratris linque domos, alienam desere sortem ;

nocte tua contentus abi. quid viva sepultis

admisces ? nostrum quid proteris advena mundum ? ”

Talia vociferans avidos transire minaci

cornipedes umbone ferit clipeique retardat

obice Gorgoneisque premens adsibilat hydris

praetentaque operit crista ; libratur in ictum

fraxinus et nigros inluminat obvia currus

missaque paene foret, ni Iuppiter aethere summo

pacificas rubri torsisset fulminis alas

confessus socerum : nimbis hymenaeus hiulcis

intonat et testes firmant conubia flammae.

Invitae cessere deae. compescuit arcum

cum gemitu talesque dedit Latonia voces :

“Sis memor o longumque vale, reverentia patris

obstitit auxilio, nec nos defendere contra

possumus : imperio vinci maiore fatemur.

in te coniurat genitor populoque silenti

traderis, heu ! cupidas non adspectura sorores

aequalemque chorum. quae te fortuna supernis

abstulit et tanto damnavit sidera luctu ?

iam neque Partheniis innectere retia lustris

nec pharetram gestare libet : securus ubique

spumet aper saevique fremant impune leones.

te iuga Taygeti, posito te Maenala flebunt

venatu maestoque diu lugebere Cyntho.

Delphica quin etiam fratris delubra tacebunt.”

Interea volucri fertur Proserpina curru

caesariem diffusa Noto planctuque lacertos

verberat et questus ad nubila tendit inanes :

“Cur non torsisti manibus fabricata Cyclopum

in nos tela, pater ? sic me crudelibus umbris

tradere, sic toto placuit depellere mundo ?

nullane te flectit pietas nihilumque paternae

mentis inest ? tantas quo crimine movimus iras ?

non ego, cum rapido saeviret Phlegra tumultu,

signa deis adversa tuli ; non robore nostro

Ossa pruinosum vexit glacialis Olympum.

quod conata nefas aut cuius conscia culpae

exul ad inmanes Erebi detrudor hiatus ?

o fortunatas alii quascumque tulere

raptores ! saltem communi sole fruuntur.

sed mihi virginitas pariter caelumque negatur,

eripitur cum luce pudor, terrisque relictis

servitum Stygio ducor captiva tyranno.

o male dilecti flores despectaque matris

consilia ! o Veneris deprensae serius artes !

mater, io ! seu te Phrygiis in vallibus Idae

Mygdonio buxus circumsonat horrida cantu,

seu tu sanguineis ululantia Dindyma Gallis

incolis et strictos Curetum respicis enses :

exitio succurre meo ! compesce furentem !

comprime ferales torvi praedonis habenas ! ”

Talibus ille ferox dictis fletuque decoro

vincitur et primi suspiria sensit amoris.

tunc ferrugineo lacrimas deterget amictu

et placida maestum solatur voce dolorem :

“Desine funestis animum, Proserpina, curis

et vano vexare metu. maiora dabuntur

sceptra nec indigni taedas patiere mariti.

ille ego Saturni proles, cui machina rerum

servit et inmensum tendit per inane potestas.

amissum ne crede diem : sunt altera nobis

sidera, sunt orbes alii, lumenque videbis

purius Elysiumque magis mirabere solem

cultoresque pios ; illic pretiosior aetas,

aurea progenies habitat, semperque tenemus

quod superi meruere semel. nec mollia desunt

prata tibi ; Zephyris illic melioribus halant

perpetui flores, quos nec tua protulit Henna,

est etiam lucis arbor praedives opacis

fulgentes viridi ramos curvata metallo :

haec tibi sacra datur fortunatumque tenebis

autumnum et fulvis semper ditabere pomis.

parva loquor : quidquid liquidus complectitur aer,

quidquid alit tellus, quidquid maris aequora verrunt,

quod fluvii volvunt, quod nutrivere paludes,

cuncta tuis pariter cedent animalia regnis

lunari subiecta globo, qui septimus auras

ambit et aeternis mortalia separat astris.

sub tua purpurei venient vestigia reges

deposito luxu turba cum paupere mixti

(omnia mors aequat) ; tu damnatura nocentes,

tu requiem latura piis ; te iudice sontes

improba cogentur vitae commissa fateri.

accipe Lethaeo famulas cum gurgite Parcas,

sitque ratum quodcumque voles.” Haec fatus ovantes

exhortatur equos et Tartara mitior intrat.

conveniunt animae, quantas violentior Auster

decutit arboribus frondes aut nubibus imbres

colligit aut frangit fluctus aut torquet harenas ;

cunctaque praecipiti stipantur saecula cursu

insignem visura nurum. mox ipse serenus

ingreditur facili passus mollescere risu

dissimilisque sui. dominis intrantibus ingens

adsurgit Phlegethon : flagrantibus hispida rivis

barba madet totoque fluunt incendia vultu.

Occurrunt properi lecta de plebe ministri :

pars altos revocant currus frenisque solutis

vertunt emeritos ad pascua nota iugales ;

pars aulaea tenent ; alii praetexere ramis

limina et in thalamum cultas extollere vestes.

reginam casto cinxerunt agmine matres

Elysiae teneroque levant sermone timores

et sparsos religant crines et vultibus addunt

flammea sollicitum pudorem.

Pallida laetatur regio gentesque sepultae

luxuriant epulisque vacant genialibus umbrae.

grata coronati peragunt convivia Manes ;

rumpunt insoliti tenebrosa silentia cantus ;

sedantur gemitus. Erebi se sponte relaxat

squalor et aeternam patitur rarescere noctem,

urna nec incertas versat Minoia sortes.

verbera nulla sonant nulloque frementia luctu

impia dilatis respirant Tartara poenis :

non rota suspensum praeceps Ixiona torquet ;

non aqua Tantaleis subducitur invida labris.

solvitur Ixion et Tantalus invenit undas

et Tityos tandem spatiosos erigit artus

squalentisque novem detexit iugera campi

(tantus erat), laterisque piger sulcator opaci

invitus trahitur lasso de pectore vultur

abreptasque dolet iam non sibi crescere fibras.

Oblitae scelerum formidatique furoris

Eumenides cratera parant et vina feroci

crine bibunt flexisque minis iam lene canentes

extendunt socios ad pocula plena cerastas

et festas alio succendunt lumine taedas.

tunc et pestiferi pacatum flumen Averni

innocuae transistis, aves, flatumque repressit

Amsanctus : fixo tacuit torrente vorago.

tunc Acheronteos mutato gurgite fontes

lacte novo tumuisse ferunt, hederisque virentem

Cocyton dulci perhibent undasse Lyaeo.

stamina nec rumpit Lachesis ; nec turbida sacris

obstrepitant lamenta choris. mors nulla vagatur

in terris, nullique rogum planxere parentes.

navita non moritur fluctu, non cuspide miles ;

oppida funerei pollent inmunia leti,

impexamque senex velavit harundine frontem

portitor et vacuos egit cum carmine remos.

Iam suus inferno processerat Hesperus orbi :

ducitur in thalamum virgo. stat pronuba iuxta

stellantes Nox picta sinus tangensque cubile

omina perpetuo genitalia foedere sancit ;

exultant cum voce pii Ditisque sub aula

talia pervigili sumunt exordia plausu :

“Nostra potens Iuno tuque o germane Tonantis

et gener, unanimi consortia discite somni

mutuaque alternis innectite vota lacertis.

iam felix oritur proles ; iam laeta futuros

expectat Natura deos. nova numina rebus

addite et optatos Cereri proferte nepotes.”

Iuppiter interea cinctam Thaumantida nimbis

ire iubet totoque deos arcessere mundo.

ilia colorato Zephyros illapsa volatu

numina conclamat pelagi Nymphasque morantes

increpat et Fluvios umentibus evocat antris.

ancipites trepidique ruunt, quae causa quietos

excierit, tanto quae res agitanda tumultu.

ut patuit stellata domus, considere iussi,

nec confusus honor : caelestibus ordine sedes

prima datur ; tractum proceres tenuere secundum

aequorei, placidus Nereus reverendaque Phorci

canities ; Glaucum series extrema biformem

accipit et certo mansurum Protea vultu.

nec non et senibus Fluviis concessa sedendi

gloria ; plebeio stat cetera more iuventus,

mille Amnes. liquidis incumbunt patribus udae

Naides et taciti mirantur sidera Fauni.

Tum gravis ex alto genitor sic orsus Olympo :

“abduxere meas iterum mortalia curas

iam pridem neglecta mihi, Saturnia postquam

otia et ignavi senium cognovimus aevi ;

sopitosque diu populos torpore paterno

sollicitae placuit stimulis impellere vitae,

incultis ne sponte seges grandesceret arvis,

undaret neu silva favis, neu vina tumerent

fontibus et totae fremerent in pocula ripae

(haud equidem invideo — neque enim livescere fas est

vel nocuisse deos — sed, quod dissuasor honesti

luxus et humanas oblimat copia mentes),

provocet ut segnes animos rerumque remotas

ingeniosa vias paulatim exploret egestas

utque artes pariat sollertia, nutriat usus.

Nunc mihi cum magnis instat Natura querellis

humanum relevare genus, durumque tyrannum

inmitemque vocat regnataque saecula patri

commemorat parcumque Iovem se divite clamat,

qui campos horrere situ dumisque repleri

rura velim, nullis exornem fructibus annum.

se iam, quae genetrix mortalibus ante fuisset,

in dirae subito mores transisse novercae ;

“quid mentem traxisse polo, quid profuit altum

erexisse caput, pecudum si more pererrant

avia, si frangunt communia pabula glandes ?

haecine vita iuvat silvestribus abdita 1 lustris,

indiscreta feris ?” tales cum saepe parentis

pertulerim questus, tandem clementior orbi

Chaonio statui gentes avertere victu :

atque adeo Cererem, quae nunc ignara malorum

verberat Idaeos torva cum matre leones,

per mare, per terras avido discurrere luctu

decretum, natae donec laetata repertae

indicio tribuat fruges, currusque feratur

nubibus ignotas populis sparsurus aristas

et iuga caerulei subeant Actaea dracones.

quodsi quis Cereri raptorem prodere divum

audeat, imperii molem pacemque profundam

obtestor rerum, natus licet ille sororve

vel coniunx fuerit natarumve agminis una,

se licet ilia meo conceptam vertice iactet :

sentiet iratum procul aegide, sentiet ictum

fulminis et genitum divina sorte pigebit

optabitque mori : tunc vulnere saucius ipsi

tradetur genero, passurus prodita regna,

et sciet an propriae conspirent Tartara causae.

hoc sanctum ; mansura fluant hoc ordine fata.”

dixit et horrendo concussit sidera motu.

At procul armisoni Cererem sub rupibus antri

securam placidamque diu iam certa peracti

terrebant simulacra mali, noctesque timorem

ingeminant omnique perit Proserpina somno.

namque modo adversis invadi viscera telis,

nunc sibi mutatas horret nigrescere vestes,

nunc steriles mediis frondere penatibus ornos.

stabat praeterea luco dilectior omni

laurus, virgineos quondam quae fronde pudica

umbrabat thalamos : hanc imo stipite caesam

vidit et incomptos focdari pulvere ramos

quaesivitque nefas. Dryades dixere gementes

Tartarea Furias debellavisse bipenni.

Sed tunc ipsa sui iam non ambagibus ullis

nuntia materno facies ingesta sopori :

namque videbatur tenebroso obtecta recessu

carceris et saevis Proserpina vincta catenis,

non qualem Siculis olim mandaverat arvis

nec qualem roseis nuper convallibus Aetnae

suspexere deae : squalebat pulchrior auro

caesaries et nox oculorum infecerat ignes

exhaustusque gelu pallet rubor, ille superbi

flammeus oris honos, et non cessura pruinis

membra colorantur picei caligine regni.

ergo hanc ut dubio vix tandem agnoscere visu

evaluit : cuius tot poenae criminis ? inquit

“unde haec informis macies ? cui tanta potestas

in me saevitiae ? rigidi cur vincula ferri

vix aptanda feris molles meruere lacerti ?

tu mea, tu proles ? an vana fallimur umbra ?”

Ilia refert : “heu dira parens nataeque peremptae

immemor ! heu fulvas animo transgressa leaenas !

tantane te nostri tenuere oblivia ? tantum

unica despicior ? certe Proserpina nomen

dulce tibi, tali quae nunc, ut cernis, hiatu

suppliciis inclusa teror ! tu saeva choreis

indulges ? Phrygias vel nunc interstrepis urbes ?

quodsi non omnem pepulisti pectore matrem,

si tua nata, Ceres, et non me Caspia tigris

edidit, his, oro, miseram defende cavernis

inque superna refer, prohibent si fata reverti,

vel tantum visura veni.” Sic fata trementes

tendere conatur palmas. vis improba ferri

impedit et motae somnum solvere catenae.

obriguit visis ; gaudet non vera fuisse ;

complexu caruisse dolet. penetralibus amens

prosilit et tali compellat voce Cybeben :

“lam non ulterius Phrygia tellure morabor,

sancta parens : revocat tandem custodia cari

pignoris et cunctis obiecti fraudibus anni,

nec mihi Cyelopum quamvis extructa caminis

culmina fida satis, timeo ne fama latebras

prodiderit leviusque meum Trinacria celet

depositum. terret nimium vulgata locorum

nobilitas. aliis sedes obscurior oris

exquirenda mihi ; gemitu flammisque propinquis

Enceladi nequeunt umbracula nostra taceri.

somnia quin etiam variis infausta figuris

saepe monent, nullusque dies non triste minatur

augurium. quotiens flaventia serta comarum

sponte cadunt ! quotiens exundat ab ubere sanguis !

larga vel invito prorumpunt flumina vultu

iniussaeque manus mirantia pectora tundunt.

si buxus inflare velim, ferale gemiscunt ;

tympana si quatiam, planctus mihi tympana reddunt.

ah vereor, ne quid portendant omina veri !

hae longae nocuere morae ” “Procul inrita venti

dicta ferant " subicit Cybele ; " nec tanta Tonanti

segnities, ut non pro pignore fulmina mittat.

i tamen et nullo turbata revertere casu.”

Haec ubi, digreditur templis. sed nulla ruenti

mobilitas : tardos queritur non ire dracones

inmeritasque movens alterno verbere pennas

Sicaniam quaerit, cum necdum absconderit Idam.

cuncta pavet speratque nihil, sic aestuat ales,

quae teneros humili fetus commiserit orno

adlatura cibos, et plurima cogitat absens :

ne gracilem ventus decusserit arbore nidum,

ne furtum pateant homini, ne praeda colubris.

Ut domus excubiis incustodita remotis

et resupinati neglecto cardine postes

flebilis et tacitae species adparuit aulae,

non expectato respectu cladis amictus

conscidit et fractas cum crine avellit aristas.

haeserunt lacrimae ; nec vox aut spiritus oris

redditur, atque imis vibrat tremor ossa medullis ;

succidui titubant gressus ; foribusque reclusis,

dum vacuas sedes et desolata pererrat

atria, semirutas confuso stamine telas

atque interceptas agnoscit pectinis artes.

divinus perit ille labor, spatiumque relictum

audax sacrilego supplebat aranea textu.

Nee deflet plangitve malum ; tantum oscula telae

figit et abrumpit mutas in fila querellas :

attritosque manu radios proiectaque pensa

cunctaque virgineo sparsa oblectamina ludo

ceu natam pressat gremio ; castumque cubile

desertosque toros et, sicubi sederat olim,

perlegit : attonitus stabulo ceu pastor inani,

cui pecus aut rabies Poenorum inopina leonum

aut populatrices infestavere catervae ;

serus at ille redit vastataque pascua lustrans

non responsuros ciet imploratque iuvencos.

Atque ibi secreta tectorum in parte iacentem

conspicit Electram, natae quae sedula nutrix

Oceani priscas inter notissima Nymphas.

par Cereri pietas ; haec post cunabula dulci

ferre sinu summoque Iovi deducere parvam

sueverat et genibus ludentem aptare paternis.

haec comes, haec custos, haec proxima mater haberi.

tunc laceras effusa comas et pulvere cano

sordida sidereae raptus lugebat alumnae.

Hanc adgressa Ceres, postquam suspiria tandem

laxavit frenosque dolor : quod cernimus inquit

“excidium ? cui praeda feror ? regnatne maritus

an caelum Titanes habent ? quae talia vivo

ausa Tonante manus ? rupitne Typhoia cervix

Inarimen ? fractane iugi compage Vesevi

Alcyoneus Tyrrhena pedes per stagna cucurrit ?

an vicina mihi quassatis faucibus Aetna

protulit Enceladum ? nostros an forte penates

adpetiit centum Briareia turba lacertis ?

heu, ubi nunc es, nata, mihi ? quo, mille ministrae,

quo, Cyane ? volucres quae vis Sirenas abegit ?

haecine vestra fides ? sic fas aliena tueri

pignora ?” Contremuit nutrix, maerorque pudori

cedit, et adspectus miserae non ferre parentis

emptum morte velit longumque inmota moratur

auctorem dubium certumque expromere funus.

vix tamen haec : “Acies utinam vesana Gigantum

hanc dederit cladem ! levius communia tangunt.

sed divae, multoque minus quod rere, sorores

in nostras (nimium !) coniuravere ruinas.

insidias superum, cognatae vulnera cernis

invidiae. Phlegra nobis infensior aether.

Florebat tranquilla domus ; nec limina virgo

linquere nec virides audebat visere saltus

praeceptis obstricta tuis. telae labor illi ;

Sirenes requies. sermonum gratia mecum,

mecum somnus erat cautique per atria ludi :

cum subito (dubium quonam monstrante latebras

rescierit) Cytherea venit suspectaque nobis

ne foret, hinc Phoeben comites, hinc Pallada iunxit.

protinus effuso laetam se fingere risu

nec semel amplecti nomenque iterare sororis

ct dura de matre queri, quae tale recessu

maluerit damnare decus vetitamque dearum

colloquio patriis procul amandaverit astris.

nostra rudis gaudere malis et nectare largo

instaurare dapes. nunc arma habitumque Dianae

induitur digitisque attemptat mollibus arcum,

nunc crinita iubis galeam, laudante Minerva,

implet et ingentem clipeum gestare laborat.

Prima Venus campos Aetnaeaque rura maligno

ingerit adflatu. vicinos callida flores

ingeminat meritumque loci velut inscia quaerit

nec credit, quod bruma rosas innoxia servet,

quod gelidi rubeant alieno germine menses

verna nec iratum timeant virgulta Booten.

dum loca miratur, studio dum flagrat eundi,

persuadet ; teneris heu lubrica moribus aetas !

quos ego nequidquam planctus, quas inrita fudi

ore preces ! ruit ilia tamen confisa sororum

praesidio ; famulae longo post ordine Nymphae.

Itur in aeterno vestitos gramine colles

et prima sub luce legunt, cum rore serenus

albet ager sparsosque bibunt violaria sucos.

sed postquam medio sol altior institit axi,

ecce polum nox foeda rapit tremefactaque nutat

insula cornipedum pulsu strepituque rotarum.

nosse nec aurigam licuit : seu mortifer ille

seu Mors ipsa fuit. livor permanat in herbas ;

deficiunt rivi ; squalent rubigine prata

et nihil adflatura vivit : pallere ligustra,

expirare rosas, decrescere lilia vidi.

ut rauco reduces tractu detorsit habenas,

nox sua prosequitur currum, lux redditur orbi.

Persephone nusquam. voto rediere peracto

nec mansere deae. mediis invenimus arvis

exanimem Cyanen : cervix redimita iacebat

et caligantes marcebant fronte coronae.

adgredimur subito et casus scitamur eriles

(nam propior cladi steterat) : quis vultus equorum ?

quis regat ? ilia nihil, tacito sed laesa veneno

solvitur in laticem : subrepit crinibus umor ;

liquitur in roremque pedes et brachia manant

nostraque mox lambit vestigia perspicuus fons.

discedunt aliae. rapidis Acheloides alis

sublatae Siculi latus obsedere Pelori

accensaeque malo iam non impune canoras

in pestem vertere lyras : vox blanda carinas

adligat ; audito frenantur carmine remi.

sola domi luctu senium tractura relinquor.”

Haeret adhuc suspensa Ceres et singula demens

ceu nondum transacta timet ; mox lumina torquens

vultu ad caelicolas furiato pectore fertur.

arduus Hyrcana quatitur sic matre Niphates,

cuius Achaemenio regi ludibria natos

advexit tremebundus eques : fremit ilia marito

mobilior Zephyro totamque virentibus iram

dispergit maculis timidumque hausura profundo

ore virum vitreae tardatur imagine formae.

Haud aliter toto genetrix bacchatur Olympo

“reddite " vociferans. " non me vagus edidit amnis ;

non Dryadum de plebe sumus. turrita Cybebe

me quoque Saturno genuit. quo iura deorum,

quo leges cecidere poli ? quid vivere recte

proderit ? en audet noti Cytherea pudoris

ostentare suos post Lemnia vincula vultus !

hos animos bonus ille sopor castumque cubile

praebuit ! amplexus hoc promeruere pudici !

nec mirum, si turpe nihil post talia ducit.

quid vos expertes thalami ? tantumne relictus

virginitatis honos ? tantum mutata voluntas ?

iam Veneri iunctae, sociis raptoribus, itis ?

o templis Scythiae atque hominem sitientibus aris

utraque digna coli ! tanti quae causa furoris ?

quam mea vel tenui dicto Proserpina laesit ?

scilicet aut caris pepulit te, Delia, silvis

aut tibi commissas rapuit, Tritonia, pugnas.

an gravis eloquio ? vestros an forte petebat

importuna choros ? atqui Trinacria longe,

esset ne vobis oneri, deserta colebat.

quid latuisse iuvat ? rabiem livoris acerbi

nulla potest placare quies.” His increpat omnes

vocibus. ast illae (prohibet sententia patris)

aut reticent aut nosse negant responsaque matri

dant lacrimas. quid agat ? rursus se victa remittit

inque humiles devecta preces : “Ignoscite, si quid

intumuit pietas, si quid flagrantius actum

quam miseros decuit. supplex miserandaque vestris

advolvor genibus : liceat cognoscere sortem :

hoc tantum liceat — certos habuisse dolores.

scire peto, quae forma mali ; quamcumque dedistis

fortunam, sit nota : feram fatumque putabo,

non scelus. adspectum, precor, indulgete parenti ;

non repetam. quaesita manu securus habeto

quisquis es ; adfirmo praedam ; desiste vereri.

quodsi nos aliquo praevenit foedere raptor,

tu certe, Latona, refer ; confessa Diana

forte tibi. nosti quid sit Lucina, quis horror

pro genitis et quantus amor, partusque tulisti

tu geminos : haec una mihi. sic crine fruaris

semper Apollineo, sic me felicior aevum mater agas.”

Largis tunc imbribus ora madescunt.

“quid ? tantum dignum fieri dignumque taceri ?

hei mihi, discedunt omnes. quid vana moraris

ulterius ? non bella palam caelestia sentis ?

quin potius natam pelago terrisque requiris ?

accingar lustrare diem, per devia rerum

indefessa ferar. nulla cessabitur hora,

non requies, non somnus erit, dum pignus ademptum

inveniam, gremio quamvis mergatur Hiberae

Tethyos et Rubro iaceat vallata profundo.

non Rheni glacies, non me Riphaea tenebunt

frigora ; non dubio Syrtis cunctabitur aestu.

stat finem penetrare Noti Boreaeque nivalem

vestigare domum ; primo calcabitur Atlas

occasu facibusque meis lucebit Hydaspes.

impius errantem videat per rura, per urbes

luppiter ; extincta satietur paelice Iuno.

insultate mihi, caelo regnate superbi,

ducite praeclarum Cereris de stirpe triumphum ! ”

Haec fatur notaeque iugis inlabitur Aetnae

noctivago taedas informatura labori.

Lucus erat prope flumen Acin, quod Candida praefert

saepe mari pulchroque secat Galatea natatu,

densus et innexis Aetnaea cacumina ramis

qua licet usque tegens. illic posuisse cruentam

acgida captivamque pater post proelia praedam

advexisse datur. Phlegraeis silva superbit

exuviis totumque nemus victoria vestit.

hic patuli rietus et prodigiosa Gigantum

tergora dependent, et adhuc crudele minantur

adfixae truncis facies, inmaniaque ossa

serpentum passim cumulis exanguibus albent,

et rigidae multo suspirant fulmine pelles ;

nullaque non magni iactat se nominis arbor :

haec centumgemini strictos Aegaeonis enses

curvata vix fronde levat ; liventibus ilia

exultat Coei spoliis ; haec arma Mimantis

sustinet ; hos onerat ramos exutus Ophion.

altior at cunctis abies umbrosaque late

ipsius Enceladi fumantia gestat opima,

summi terrigenum regis, caderetque gravata

pondere, ni lassam fulciret proxima quercus.

inde timor numenque loco, nemorisque senectae

parcitur, aetheriisque nefas nocuisse tropaeis.

pascere nullus oves nec robora laedere Cyclops

audet et ipse fugit sacra Polyphemus ab umbra.

Non tamen hoc tardata Ceres, accenditur ultro

relligione loci vibratque infesta securim

ipsum etiam feritura Iovem : succidere pinus

aut magis enodes dubitat prosternere cedros

exploratque habiles truncos rectique tenorem

stipitis et certo pertemptat brachia nisu.

sic, qui vecturus longinqua per aequora merces

molitur tellure ratem vitamque procellis

obiectare parat, fagos metitur et alnos

et varium rudibus silvis accommodat usum :

quae longa est, tumidis praebebit cornua velis ;

quae fortis, clavo potior ; quae lenta, favebit

remigio ; stagni patiens aptanda carinae.

Tollebant geminae capita inviolata cupressus

caespite vicino : quales non rupibus Idae

miratur Simois, quales non divite ripa

lambit Apollinei nemoris nutritor Orontes.

germanas adeo credas ; sic frontibus aequis

adstant et socio despectant vertice lucum.

hae placuere faces, pernix invadit utramque

cincta sinus, exerta manus, armata bipenni

alternasque ferit totisque obnixa trementes

viribus impellit. pariter traxere ruinam

et pariter posuere comas campoque recumbunt,

Faunorum Dryadumque dolor, complectitur ambas,

sicut erant, alteque levat retroque solutis

crinibus ascendit fastigia montis anheli

exuperatque aestus et nulli pervia saxa

atque indignantes vestigia calcat harenas :

qualis pestiferas animare ad crimina taxos

torva Megaera ruit, Cadmi seu moenia poscat

sive Thyesteis properet saevire Mycenis :

dant tenebrae manesque locum plantisque resultant

Tartara ferratis, donec Phlegethontis ad undam

constitit et plenos excepit lampade fluctus.

Postquam perventum scopuli flagrantis in ora,

protinus arsuras aversa fronte cupressus

faucibus iniecit mediis lateque cavernas

texit et undantem flammarum obstruxit hiatum.

compresso mons igne tonat claususque laborat

Mulciber : obducti nequeunt exire vapores.

coniferi micuere apices crevitque favillis

Aetna no vis : strident admisso sulphure rami.

tum, ne deficerent tantis erroribus, ignes

semper inocciduos insopitosque manere

iussit et arcano perfudit robora suco,

quo Phaethon inrorat equos, quo Luna iuvencos.

Iamque soporiferas nocturna silentia terris

explicuere vices : laniato pectore longas

incohat ilia vias et sic ingressa profatur :

“Non tales gestare tibi, Proserpina, taedas

sperabam ; sed vota mihi communia matrum

et thalami festaeque faces caeloque canendus

ante oculos hymenaeus erat. sic numina fatis

volvimur et nullo Lachesis discrimine saevit ?

quam nuper sublimis eram quantisque procorum

cingebar studiis ! quae non mihi pignus ob unum

cedebat numerosa parens ! tu prima voluptas,

tu postrema mihi ; per te fecunda ferebar.

o decus, o requies, o grata superbia matris,

qua gessi florente deam, qua sospite numquam

inferior Iunone fui : nunc squalida, vilis.

hoc placitum patri. cur autem adscribimus illum

his lacrimis ? ego te, fateor, crudelis ademi,

quae te deserui solamque instantibus ultro

hostibus exposui. raucis secura fruebar

nimirum thiasis et laeta sonantibus armis

iungebam Phrygios, cum tu raperere, leones,

accipe quas merui poenas. en ora fatiscunt

vulneribus grandesque rubent in pectore sulci,

immemor en uterus crebro contunditur ictu.

Qua te parte poli, quo te sub cardine quaeram ?

quis monstrator erit ? quae me vestigia ducent ?

qui currus? ferus ipse quis est? terraene,marisne

incola ? quae volucrum deprendam signa rotarum ?

ibo, ibo quocumque pedes, quocumque iubebit

casus ; sic Venerem quaerat deserta Dione.

Efficietne labor ? rursus te, nata, licebit

amplecti ? manet ille decor, manet ille genarum

fulgor ? an infelix talem fortasse videbo,

qualis nocte venis, qualem per somnia vidi ?”

Sic ait et prima gressus molitur ab Aetna

exitiique reos flores ipsumque rapinae

detestata locum sequitur dispersa viarum

indicia et pleno rimatur lumine campos

inclinatque faces, omnis madet orbita fletu ;

omnibus admugit, 1 quocumque it in aequore, sulcis. 2

adnatat umbra fretis extremaque lucis imago

Italiam Libyamque ferit : clarescit Etruscum

litus et accenso resplendent aequore Syrtes.

antra procul Scyllaea petit canibusque reductis

pars stupefacta silet, pars nondum exterrita latrat.