Continuant superi pleno Romana favore

gaudia successusque novis successibus augent:

conubii necdum festivos regia cantus

sopierat, cecinit fuso Gildone triumphos,

et calidis thalami successit laurea sertis,

sumeret ut pariter princeps nomenque mariti

victorisque decus; Libyae post proelia crimen

concidit Eoum, rursusque Oriente subacto

consule defensae surgunt Stilichone secures,

ordine vota meant, equidem si carmen in unum

tantarum sperem cumulos advolvere rerum,

promptius imponam glaciali Pelion Ossae.

si partem tacuisse velim, quodcumque relinquam

maius erit. veteres actus primamque iuventam

prosequar? ad sese mentem praesentia ducunt.

narrem iustitiam? resplendet gloria Martis.

armati referam vires? plus egit inermis.

quod floret Latium, Latio quod reddita servit

Africa, vicinum quod nescit Hiberia Maurum,

tuta quod imbellem miratur Gallia Rhenum,

aut gelidam Thracen decertatosque labores

Hebro teste canam? magnum mihi panditur aequor,

ipsaque Pierios lassant proclivia currus

laudibus innumeris. Etenim mortalibus ex quo

tellus coepta coli, numquam sincera bonorum

sors ulli concessa viro. quem vultus honestat,

dedecorant mores; animus quem pulchrior ornat,

corpus destituit. bellis insignior ille,

sed pacem foedat vitiis. hic publica felix,

sed privata minus, partitum; singula quemque

nobilitant: hunc forma decens, hunc robur in armis,

hunc rigor, hunc pietas, illum sollertia iuris,

hunc suboles castique tori, sparguntur in omnes,

in te mixta fluunt; et quae divisa beatos

efficiunt, collecta tenes. Ne facta revolvam

militiamque patris, cuius producere famam,

si nihil egisset clarum nec fida Valenti

dextera duxisset rutilantes crinibus alas,

sufficeret natus Stilicho: mens ardua semper

a puero, tenerisque etiam fulgebat in annis

fortunae maioris honos. erectus et acer

nil breve moliri, nullis haerere potentum

liminibus fatisque loqui iam digna futuris.

lam tum conspicuus, iam tum venerabilis ibas

spondebatque ducem celsi nitor igneus oris

membrorumque modus, qualem nec carmina fingunt

semideis. quacumque alte gradereris in urbe,

cedentes spatiis adsurgentesque videbas

quamvis miles adhuc. taciti suffragia vulgi

iam tibi detulerant, quidquid mox debuit aula.

Vix primaevus eras, pacis cum mitteris auctor

Assyriae; tanta foedus cum gente ferire

commissum iuveni. Tigrim transgressus et altum

Euphraten Babylona petis. stupuere severi

Parthorum proceres, et plebs pharetrata videndi

flagravit studio, defixaeque hospite pulchro

Persides arcanum suspiravere calorem.

turis odoratae cumulis et messe Sabaea

pacem conciliant arae; penetralibus ignem

sacratum rapuere adytis rituque iuvencos

Chaldaeo stravere magi, rex ipse micantem

inclinat dextra pateram secretaque Beli

et vaga testatur volventem sidera Mithram.

si quando sociis tecum venatibus ibant,

quis Stilichone prior ferro penetrare leones

comminus aut longe virgatas figere tigres?

flectenti faciles cessit tibi Medus habenas;

torquebas refugum Parthis mirantibus arcum.

Nubilis interea maturae virginis aetas

urgebat patrias suspenso principe curas,

quem simul imperioque ducem nataeque maritum

prospiceret; dubius toto quaerebat ab axe

dignum coniugio generum thalamisque Serenae.

iudicium virtutis erat; per castra, per urbes,

per populos animi cunctantis libra cucurrit.

tu legeris tantosque viros, quos obtulit orbis,

intra consilium vincis sensumque legentis,

et gener Augustis olim socer ipse futurus

accedis. radiis auri Tyriaque superbit

maiestate torus; comitata parentibus exit

purpureis virgo. stabat pater inde tropaeis

inclitus; inde pium matris regina gerebat

obsequium gravibus subnectens flammea gemmis.

tunc et Solis equos, tunc exultasse choreis

astra ferunt mellisque lacus et flumina lactis

erupisse solo, cum floribus aequora vernis

Bosphorus indueret roseisque evincta coronis

certantes Asiae taedas Europa levaret.

Felix arbitrii princeps, qui congrua mundo

iudicat et primus censet, quod cernimus omnes.

talem quippe virum natis adiunxit et aulae,

cui neque luxuries bello nec blanda periclis

otia nec lucis fructus pretiosior umquam

laude fuit. quis enim Visos in plaustra feroces

reppulit aut saeva Promoti caede tumentes

Bastarnas una potuit delere ruina?

Pallantis iugulum Turno moriente piavit

Aeneas, tractusque rotis ultricibus Hector

irato vindicta fuit vel quaestus Achilli.

tu neque vesano raptas venalia curru

funera nec vanam corpus meditaris in unum

saevitiam; turmas equitum peditumque catervas

hostilesque globos tumulo prosternis amici;

inferiis gens tota datur. nec Mulciber auctor

mendacis clipei fabricataque vatibus arma

conatus iuvere tuos: tot barbara solus

milia iam pridem miseram vastantia Thracen

finibus exiguae vallis conclusa tenebas.

nec te terrisonus stridor venientis Alani

nec vaga Chunorum feritas, non falce Gelonus,

non arcu pepulere Getae, non Sarmata conto.

extinctique forent penitus, ni more maligno

falleret Augustas occultus proditor aures

obstrueretque moras strictumque reconderet ensem,

solveret obsessos, praeberet foedera captis.

Adsiduus castris aderat, rarissimus urbi,

si quando trepida princeps pietate vocaret;

vixque salutatis Laribus, vix coniuge visa,

deterso necdum repetebat sanguine campum.

nec stetit Eucherii dum carperet oscula saltem

per galeam. patris stimulos ignisque mariti

vicit cura ducis, quotiens sub pellibus egit

Edonas hiemes et tardi flabra Bootae

sub divo Riphaea tulit! cumque igne propinquo

frigora vix ferrent alii, tune iste rigentem

Danuvium calcabat eques nivibusque profundum

scandebat cristatus Athon lateque corusco

curvatas glacie silvas umbone ruebat.

nunc prope Cimmerii tendebat litora Ponti,

nunc dabat hibernum Rhodope nimbosa cubile.

vos Haemi gelidae valles, quas saepe cruentis

stragibus aequavit Stilicho, vos Thracia tester

flumina, quae largo mutastis sanguine fluctus;

dicite, Bisaltae vel qui Pangaea iuvencis

scinditis, offenso quantae sub vomere putres

dissiliant glaebis galeae vel qualia rastris

ossa peremptorum resonent inmania regum.

Singula complecti cuperem; sed densior instat

gestorum series laudumque sequentibus undis

obruimur. genitor caesi post bella tyranni

iam tibi commissis conscenderat aethera terris,

ancipites rerum ruituro culmine lapsus

aequali cervice subis: sic Hercule quondam

sustentante polum melius librata pependit

machina nec dubiis titubavit Signifer astris

perpetuaque senex subductus mole parumper

obstupuit proprii spectator ponderis Atlas.

Nulli barbariae motus; nil turbida rupto

ordine temptavit novitas, tantoque remoto

principe mutatas orbis non sensit habenas.

nil inter geminas acies, ceu libera frenis,

ausa manus. certe nec tantis dissona linguis

turba nec armorum cultu diversior umquam

confluxit populus: totam pater undique secum

moverat Auroram; mixtis hic Colchus Hiberis,

hic mitra velatus Arabs, hic crine decorus

Armenius; hic picta Saces fucataque Medus,

hic gemmata niger tentoria fixerat Indus;

hic Rhodani procera cohors, hic miles alumnus

Oceani. ductor Stilicho tot gentibus unus,

quot vel progrediens vel conspicit occiduus sol.

in quo tam vario vocum generumque tumultu

tanta quies iurisque metus servator honesti

te moderante fuit, nullis ut vinea furtis

vel seges erepta fraudaret messe colonum,

ut nihil aut saevum rabies aut turpe libido

suaderet, placidi servirent legibus enses.

scilicet in vulgus manant exempla regentum,

utque ducum lituos, sic mores castra sequuntur.

Denique felices aquilas quocumque moveres,

arebant tantis epoti milibus amnes.

Illyricum peteres: campi montesque latebant.

vexillum navale dares: sub puppibus ibat

Ionium, nullas 1 succincta Ceraunia nimbis

nec iuga Leucatae feriens spumantia fluctu

deterrebat hiems. tu si glaciale iuberes

vestigare fretum, securo milite ducti

stagna reluctantes quaterent Saturnia remi;

si deserta Noti, fontem si quaerere Nili,

Aethiopum medios penetrassent vela vapores.

Te memor Eurotas, te rustica Musa Lycaei,

te pastorali modulantur Maenala cantu

Partheniumque nemus, quod te pugnante resurgens

aegra caput mediis erexit Graecia flammis.

plurima Parrhasius tunc inter corpora Ladon

haesit et Alpheus Geticis angustus acervis

tardior ad Siculos etiamnunc pergit amores.

Miramur rapidis hostem succumbere bellis,

cum solo terrore ruant? non classica Francis

intulimus: iacuere tamen. non Marte Suebos

contudimus, quis iura damus. quis credere possit?

ante tubam nobis audax Germania servit.

cedant, Druse, tui, cedant, Traiane, labores:

vestra manus dubio quidquid discrimine gessit,

transcurrens egit Stilicho totidemque diebus

edomuit Rhenum, quot vos potuistis in annis;

quem ferro, adloquiis; quem vos cum milite, solus,

impiger a primo descendens fluminis ortu

ad bifidos tractus et iuncta paludibus ora

fulmineum perstrinxit iter; ducis impetus undas

vincebat celeres, et pax a fonte profecta

cum Rheni crescebat aquis. ingentia quondam

nomina, crinigero flaventes vertice reges,

qui nec principibus donis precibusque vocati

paruerant, iussi properant segnique verentur

offendisse mora; transvecti lintribus amnem

occursant ubicumque velit. nec fama fefellit

iustitiae: videre pium, videre fidelem.

quem veniens timuit, rediens Germanus amavit.

illi terribiles, quibus otia vendere semper

mos erat et foeda requiem mercede pacisci,

natis obsidibus pacem tam supplice vultu

captivoque rogant, quam si post terga revincti

Tarpeias pressis subeant cervicibus arces.

omne, quod Oceanum fontesque interiacet Histri,

unius incursu tremuit; sine caede subactus

servitio Boreas exarmatique Triones.

Tempore tam parvo tot proelia sanguine nullo

perficis et luna nuper nascente profectus

ante redis, quam tota fuit, Rhenumque minacem

cornibus infractis adeo mitescere cogis,

ut Salius iam rura colat flexosque Sygambrus

in falcem curvet gladios, geminasque viator

cum videat ripas, quae sit Romana, requirat;

ut iam trans fluvium non indignante Chauco

pascat Belga pecus, mediumque ingressa per Albim

Gallica Francorum montes armenta pererrent;

ut procul Hercyniae per vasta silentia silvae

venari tuto liceat, lucosque vetusta

religione truces et robur numinis instar

barbarici nostrae feriant impune bipennes.

Ultro quin etiam devota mente tuentur

victorique favent. quotiens sociare catervas

oravit iungique tuis Alamannia signis!

nec doluit contempta tamen, spretoque recessit

auxilio laudata fides, provincia missos

expellet citius fasces quam Francia reges,

quos dederis. acie nec iam pulsare rebelles,

sed vinclis punire licet; sub iudice nostro

regia Romanus disquirit crimina carcer:

Marcomeres Sunnoque docet; quorum alter Etruscum

pertulit exilium; cum se promitteret alter

exulis ultorem, iacuit mucrone suorum:

res avidi concire novas odioque furentes

pacis et ingenio scelerumque cupidine fratres.

Post domitas Arctos alio prorupit ab axe

tempestas et, ne qua tuis intacta tropaeis

pars foret, Australis sonuit tuba, moverat omnes

Maurorum Gildo populos, quibus inminet Atlas

et quos interior nimio plaga sole relegat:

quos vagus umectat Cinyps et proximus hortis

Hesperidum Triton et Gir notissimus amnis

Aethiopum, simili mentitus gurgite Nilum;

venerat et parvis redimitus Nuba sagittis

et velox Garamas, nec quamvis tristibus Hammon

responsis alacrem potuit Nasamona morari.

stipantur Numidae campi, stant pulvere Syrtes

Gaetulae, Poenus iaculis obtexitur aer.

hi virga moderantur equos; his fulva leones

velamenta dabant ignotarumque ferarum

exuviae, vastis Meroe quas nutrit harenis;

serpentum patulos gestant pro casside rictus;

pendent vipereae squamosa pelle pharetrae.

non sic intremuit Simois, cum montibus Idae

nigra coloratus produceret agmina Memnon,

non Ganges, cum tela procul vibrantibus Indis

inmanis medium vectaret belua Porum.

Porus Alexandro, Memnon prostratus Achilli,

Gildo nempe tibi. Nec solum fervidus Austrum,

sed partes etiam Mavors agitabat Eoas.

quamvis obstreperet pietas, his ille regendae

transtulerat nomen Libyae scelerique profano

fallax legitimam regni praetenderat umbram.

surgebat geminum varia formidine bellum,

hoc armis, hoc triste dolis. hoc Africa saevis

cinxerat auxiliis, hoc coniuratus alebat

insidiis Oriens. illinc edicta meabant

corruptura duces; hinc frugibus atra negatis

urgebat trepidamque fames obsederat urbem.

exitiale palam Libycum; civile pudoris

obtentu tacitum. Tales utrimque procellae

cum fremerent lacerumque alternis ictibus anceps

imperium pulsaret hiems, nil fessa remisit

officii virtus contraque minantia fata

pervigil eventusque sibi latura secundos

maior in adversis micuit: velut arbiter alni,

nubilus Aegaeo quam turbine vexat Orion,

exiguo clavi flexu declinat aquarum

verbera, nunc recta, nunc obliquante carina

callidus, et pelagi caelique obnititur irae.

Quid primum,Stilicho,mirer? quod cautus ad omnes

restiteris fraudes, ut te nec noxia furto

littera nec pretio manus inflammata lateret?

quod nihil in tanto circum terrore locutus

indignum Latio? responsa quod ardua semper

Eois dederis, quae mox effecta probasti —

securus, quamvis et opes et rura tenerent

insignesque domos? levis haec iactura; nec umquam

publica privatae cesserunt commoda causae,

dividis ingentes curas teque omnibus unum

obicis, inveniens animo quae mente gerenda,

efficiens patranda manu, dictare paratus

quae scriptis peragenda forent. quae brachia centum,

quis Briareus aliis numero crescente lacertis

tot simul obiectis posset confligere rebus:

evitare dolos; veteres firmare cohortes,

explorare novas; duplices disponere classes,

quae fruges aut bella ferant; aulaeque tumultum

et Romae lenire famem? quot nube soporis

inmunes oculi per tot discurrere partes,

tot loca sufficerent et tam longinqua tueri?

Argum fama canit centeno lumine cinctum

corporis excubiis unam servasse iuvencam!

Unde tot adlatae segetes? quae silva carinas

texuit? unde rudis tanto tirone iuventus

emicuit senioque iterum vernante resumpsit

Gallia bis fractas Alpino vulnere vires?

non ego dilectu, Tyrii sed vomere Cadmi

tam subitas acies concepto dente draconis

exiluisse reor: Dircaeis qualis in arvis

messis cum proprio mox bellatura colono

cognatos strinxit gladios, cum semine iacto

terrigenae galea matrem nascente ferirent

armifer et viridi floreret milite sulcus,

hoc quoque non parva fas est cum laude relinqui,

quod non ante fretis exercitus adstitit ultor,

ordine quam prisco censeret bella senatus.

neglectum Stilicho per tot iam saecula morem

rettulit, ut ducibus mandarent proelia patres

decretoque togae felix legionibus iret

tessera. Romuleas leges rediisse fatemur,

cum procerum iussis famulantia cernimus arma.

Tyrrhenum poteras cunctis transmittere signis

et ratibus Syrtes, Libyam complere maniplis;

consilio stetit ira minor, ne territus ille

te duce suspecto Martis graviore paratu

aut in harenosos aestus zonamque rubentem

tenderet aut solis fugiens transiret in ortus

missurusve sibi certae solacia mortis

oppida dirueret flammis. res mira relatu:

ne timeare times et, quem vindicta manebat,

desperare vetas. quantum fiducia nobis

profuit! hostilis salvae Carthaginis arces;

inlaesis Tyrii gaudent cultoribus agri,

quos potuit vastare fuga. spe captus inani

nec se subripuit poenae nostrisque pepercit:

demens, qui numero tantum, non robore mensus

Romanos rapidis ibat ceu protinus omnes

calcaturus equis et, quod iactare solebat,

solibus effetos mersurus pulvere Gallos.

sed didicit non Aethiopum geminata venenis

vulnera, non fusum crebris hastilibus imbrem,

non equitum nimbos Latiis obsistere pilis.

sternitur ignavus Nasamon, nec spicula supplex

iam torquet Garamas; repetunt deserta fugaces

Autololes; pavidus proiecit missile Mazax.

cornipedem Maurus nequiquam hortatur anhelum;

praedonem lembo profugum ventisque repulsum

suscepit merito fatalis Tabraca portu

expertum quod nulla tuis elementa paterent

hostibus, et laetae passurum iurgia plebis

fracturumque reos humili sub iudice vultus.

Nil tribuat Fortuna sibi. sit prospera semper

ilia quidem; sed non uni certamina pugnae

credidimus totis nec constitit alea castris

nutatura semel; si quid licuisset iniquis

casibus, instabant aliae post terga biremes;

venturus dux maior erat. Victoria nulla

clarior aut hominum votis optatior umquam

contigit. an quisquam Tigranen armaque Ponti

vel Pyrrhum Antiochique fugam vel vincla Iugurthae

conferat aut Persen debellatumque Philippum?

hi propagandi ruerant pro limite regni;

hic stabat Romana salus. ibi tempora tuto

traxerunt dilata moras; hic vincere tarde

vinci paene fuit. discrimine Roma supremo

inter supplicium populi deforme pependit;

et tantum Libyam fructu maiore recepit

quam peperit, quantum graviorem amissa dolorem

quam necdum quaesita movent, quis Punica gesta,

quis vos, Scipiadae, quis te iam, Regule, nosset,

quis lentum caneret Fabium, si iure perempto

insultaret atrox famula Carthagine Maurus?

haec omnes veterum revocavit adorea lauros;

restituit Stilicho cunctos tibi, Roma, triumphos.

Hactenus armatae laudes : nunc qualibus orbem

moribus et quanto frenet metuendus amore,

quo tandem flexus trabeas auctore rogantes

induerit fastisque suum concesserit annum,

mitior incipiat fidibus iam Musa remissis.

Principio magni custos Clementia mundi,

quae Iovis incoluit zonam, quae temperat aethram

frigoris et flammae medio, quae maxima natu

caelicolum. nam prima chaos Clementia solvit

congeriem miserata rudem vultuque sereno

discussis tenebris in lucem saecula fudit.

haec dea pro templis et ture calentibus aris

te fruitur posuitque suas hoc pectore sedes.

haec docet ut poenis hominum vel sanguine pasci

turpe ferumque putes ; ut ferrum, Marte cruentum,

siccum pace feras ; ut non infensus alendis

materiem praestes odiis ; ut sontibus ultro

ignovisse velis, deponas ocius iram

quam moveas, precibus numquam implacabilis obstes,

obvia prosternas prostrataque more leonum

despicias, alacres ardent qui frangere tauros,

transiliunt praedas humiles. hac ipse magistra

das veniam victis, hac exorante calores

horrificos et quae, numquam nocitura, timentur

iurgia contentus solo terrore coerces

aetherii patris exemplo, qui cuncta sonoro

concutiens tonitru Cyclopum spicula differt

in scopulos et monstra maris nostrique cruoris

parcus in Oetaeis exercet fulmina silvis.

Huic divae germana Fides eademque sorori

corde tuo delubra tenens sese omnibus actis

inserit. haec docuit nullo livescere fuco,

numquam falsa loqui, numquam promissa morari ;

invisos odisse palam, non virus in alto

condere, non laetam speciem praemittere fraudi,

sed certum mentique parem componere vultum ;

occulto saevire vetat, prodesse remittit.

haec et amicitias longo plus tempore firmat

mansuroque adamante ligat ; nec mobile mutat

ingenium, parvae strepitu nec vincula noxae

dissolvi patitur, nec fastidire priorem

inlicitur veniente novo, benefacta tenere,

respuere offensas facilis, pariterque minoris

officii magnique memor superare laborat

utque hostes armis, meritis sic vincit amicos.

haec fovet absentes, hacc longe sola remotis

consulit, haec nullis avidam rumoribus aurem

pandit, ut ignarum numquam laesura clientem

insidiosa tuos alienent murmura sensus.

Nee vivis adnexus amor meminisse sepultos

desinit ; in prolem transcurrit gratia patrum.

hac tu Theodosium, tenuit dum sceptra, colebas,

hac etiam post fata colis ; nec pignora curas

plus tua quam natos, dederat quos ille monendos

tutandosque tibi. iustos nimiumque fideles

fama putat, qui, cum possint commissa negare,

maluerint nullo violati reddere quaestu :

at Stilicho non divitias aurique relictum

pondus, sed geminos axes tantumque reservat

depositum teneris, quantum sol igneus ambit.

quid non intrepidus credas, cui regia tuto

creditur ? Hoc clipeo munitus Honorius altum

non gemuit patrem vitaeque et lucis in ipso

limine, contemptus numquam, dat iura subactis

gentibus et secum sentit crevisse triumphos.

quem tu sic placida formas, sic mente severa,

ut neque desidiae tradas, dum pronus ad omne

quod libet obsequeris, nec contra nixus ovantem

confringas animum : secret© consona regno

ceu iuvenem doceas, moles quid publica poscat :

ceu sanctum venerere senem patriisque gubernes

imperium monitis ; dominum summissus adores ;

obsequiis moderere ducem, pietate parentem.

hinc fuit ut primos in coniuge disceret ignes

ordirique virum non luxuriante iuventa,

sed cum lege tori, casto cum foedere vellet.

principe tu felix genero : felicior ille

te socero. Fratrem levior nec cura tuetur

Arcadium ; nec, si quid iners atque impia turba

praetendens proprio nomen regale furori

audeat, adscribis iuveni. discordia quippe

cum fremeret, numquam Stilicho sic canduit ira,

saepe lacessitus probris gladiisque petitus,

ut bello furias ultum, quas pertulit, iret

inlicito causamque daret civilibus armis :

cuius fulta fide mediis dissensibus aulae

intemeratorum stabat reverentia fratrum.

quin et Sidonias chlamydes et cingula bacis

aspera gemmatasque togas viridesque smaragdo

loricas galeasque redundantes hyacinthis

gestatosque patri capulis radiantibus enses

et vario lapidum distinctas igne coronas

dividis ex aequo, ne non augusta supellex

ornatusque pares geminis heredibus essent.

mittitur et miles, quamvis certamine partes

iam tumeant. hostem muniri robore mavis

quam peccare fidem : permittis iusta petenti

idque negas solum, cuius mox ipse repulsa

gaudeat et quidquid fuerat deforme mereri.

Omnes praeterea, puro quae crimina pellunt

ore, deae iunxere choros unoque receptae

pectore diversos tecum cinguntur in usus.

Iustitia utilibus rectum praeponere suadet

communesque sequi leges iniustaque numquam

largiri sociis. durum Patientia corpus

instruit, ut nulli cupiat cessisse labori ;

Temperies, ut casta petas ; Prudentia, ne quid

inconsultus agas : Constantia, futtile ne quid

infirmumque geras. procul importuna fugantur

numina, monstriferis quae Tartarus edidit antris :

ac primam scelerum matrem, quae semper habendo

plus sitiens patulis rimatur faucibus aurum,

trudis Avaritiam ; cuius foedissima nutrix

Ambitio, quae vestibulis foribusque potentum

excubat et pretiis commercia pascit honorum,

pulsa simul. nec te gurges corruptior aevi

traxit ad exemplum, qui iam firmaverat annis

crimen et in legem rapiendi verterat usum.

denique non dives sub te pro rure paterno

vel laribus pallet ; non insidiator oberrat

facturus quemcumque reum. non obruta virtus

paupertate latet. lectos ex omnibus oris

evehis et meritum, non quae cunabula, quaeris,

et qualis non unde satus. sub teste benigno

vivitur ; egregios invitant praemia mores.

hinc priscae redeunt artes ; felicibus inde

ingeniis aperitur iter despectaque Musae

colla levant, opibusque fluens et pauper eodem

nititur ad fructum studio, cum cernat uterque

quod nec inops iaceat probitas nec inertia surgat divitiis.

Nee te iucunda fronte fefellit

luxuries, praedulce malum, quae dedita semper

corporis arbitriis hebetat caligine sensus

membraque Circaeis effeminat acrius herbis,

blanda quidem vultus, sed qua non taetrior ulla

interius : fucata genas et amicta dolosis

inlecebris torvos auro circumlinit hydros,

ilia voluptatum multos innexuit hamis :

te numquam conata capit. non prava libido

stupris advigilat ; non tempora somnus agendi

frustratur ; nullo citharae convivia cantu,

non pueri lasciva sonant, quis cernere curis

te vacuum potuit ? quis tota mente remissum

aut indulgentem dapibus, ni causa iuberet

laetitiae ? non indecores aeraria lassant

expensae ; parvo non improba littera libro

absentum condonat opes, a milite parcus

diligeris ; neque enim neglectas pace cohortes

tunc ditas, cum bella fremunt. scis nulla placere

munera, quae metuens illis, quos spreverat, offert

serus et incassum servati prodigus auri.

antevenis tempus non expectantibus ultro

munificus mensaeque adhibes et nomine quemque

compellas clari, sub te quod gesserat olim,

admonitum facti, figendaque sensibus addis

verba, quibus magni geminatur gratia nodi. 1

Nee, si quid tribuas, iactatum saepius idem

exprobrare soles nec, quos promoveris, alto

turgidus adloqueris fastu nec prospera flatus

attollunt nimios. quin ipsa Superbia longe

discessit, vitium rebus sollemne secundis

virtutumque ingrata comes, contingere passim

adfarique licet, non inter pocula sermo

captatur, pura sed libertate loquendi

seria quisque iocis nulla formidine miscet.

quem videt Augusti socerum regnique parentem,

miratur conviva parem, cum tanta potestas

civem lenis agat. te doctus prisca loquentem,

te matura senex audit, te fortia miles

adspersis salibus, quibus haud Amphiona quisquam

praeferat Aonios meditantem carmine muros

nec velit Orpheo migrantes pectine silvas.

Hinc amor, hinc veris et non fallacibus omnes

pro te solliciti votis ; hinc nomen ubique

plausibus, auratis celebrant hinc ora figuris.

quae non incudes streperent, quae flamma vacaret

fabrilis, quantis fluerent fornacibus aera

effigies ductura tuas, quis devius esset

angulus aut regio quae non pro numine vultus

dilectos coleret, talem ni semper honorem

respueres ? decus hoc rapiat, quem falsa timentum

munera decipiunt, qui se diffidit amari.

hoc solus sprevisse potest, qui iure meretur.

Undique legati properant generique sub ore

in tua centenas optant praeconia voces.

grates Gallus agit, quod limite tutus inermi

et metuens hostile nihil nova culmina totis

aedificat ripis et saevum gentibus amnem

Thybridis in morem domibus praevelat amoenis.

hinc Poeni cumulant laudes, quod rura tyranno

libera possideant ; hinc obsidione solutus

Pannonius potorque Savi, quod clausa tot annis

oppida laxatis ausus iam pandere portis

rursum cote novat nigras rubigine falces

exesosque situ cogit splendere ligones

agnoscitque casas et collibus oscula notis

figit et impresso glaebis non credit aratro,

exsectis 1 inculta dabant quas saecula, silvis

restituit terras et opacum vitibus Histrum

conserit et patrium vectigal solvere gaudet,

inmunis qui clade fuit. te sospite fas est

vexatum laceri corpus iuvenescere regni.

sub tot principibus quaecumque amisimus olim,

tu reddis. solo poterit Stilichone medente

crescere Romanum vulnus tectura cicatrix ;

inque suos tandem fines redeunte colono

Illyricis iterum ditabitur aula tributis.

Nec tamen humano cedit caeleste favori

iudicium : cingunt superi concordibus unum

praesidiis hostesque tuos aut litore produnt

aut totum oppositi claudunt fugientibus aequor

aut in se vertunt furiis aut militis ense

bacchati laniant Pentheo corpora ritu ;

insidias retegunt et in ipsa cubilia fraudum

ducunt ceu tenera venantem nare Molossi.

ominibus ventura notant aut alite monstrant

aut monitos certa dignantur imagine somnos.

Pro quibus innumerae trabearum insignia terrae

certatim petiere tibi. poscentibus ipse

restiteras et mens, aliorum prona favori,

index dura sui, facibus succensa pudoris

tarda verecundis excusat praemia causis.

ergo avidae tantosque novi spe consulis annos

elusae dominae pergunt ad limina Romae,

si minus adnuerit precibus, vel cogere certae

cunctantem votoque moras auferre paratae.

conveniunt ad tecta deae, quae Candida lucent

monte Palatino. glaucis tum prima Minervae

nexa comam foliis fulvaque intexta micantem

veste Tagum tales profert Hispania voces :

“Cunctamihi semper Stilicho, quaecumque poposci,

concessit tantumque suos invidit honores.

Augusti potuit soceri contemnere fasces :

iam negat et genero. si non ut ductor ab orbe

quem regit, accipiat saltem cognatus ab aula.

exiguumne putat, quod sic amplexus Hiberam

progeniem nostros inmoto iure nepotes

sustinet, ut patrium commendet purpura Baetim ?

quod pulchro Mariae fecundat germine regnum ?

quod dominis speratur avus ?” Tum flava repexo

Gallia crine ferox evinctaque torque decoro

binaque gaesa tenens animoso pectore fatur :

“qui mihi Germanos solus Francosque subegit,

cur nondum legitur fastis ? cur pagina tantum

nescit adhuc nomen, quod iam numerare decebat ?

usque adeone levis pacati gloria Rheni ? ”

Inde Caledonio velata Britannia monstro,

ferro picta genas, cuius vestigia verrit

caerulus Oceanique aestum mentitur amictus :

me quoque vicinis pereuntem gentibus inquit

“munivit Stilicho, totam cum Scottus Hivernen

movit et infesto spumavit remige Tethys.

illius effectum curis, ne tela timerem

Scottica, ne Pictum tremerem, ne litore toto

prospicerem dubiis venturum Saxona ventis.”

Tum spicis et dente comas inlustris eburno

et calido rubicunda die sic Africa fatur :

“sperabam nullas trabeis Gildone perempto

nasci posse moras, etiam nunc ille repugnat

et tanto dubitat fasces praebere triurapho,

qui mihi Maurorum penitus lacrimabile nomen

ignorare dedit ?” Post has Oenotria lentis

vitibus intorquens hederas et palmite largo

vina fluens : “si vos adeo Stilichone curules

augeri flagratis ” ait “quas sola iuvare

fama potest, quanto me dignius incitat ardor,

ut praesente fruar conscendentemque tribunal

prosequar atque anni pandentem claustra salutem ? ”

Talibus alternant studiis Romamque precantes,

pro cunctis, hortantur, eat. nec segnius ilia

paruit officio, raptis sed protinus armis

ocior excusso per nubila sidere tendit.

transvehitur Tuscos Appenninusque volatu

stringitur. Eridanus clipei iam fulgurat umbra ;

constitit ante ducem tetrica nec Pallade vultum

deterior nec Marte minor, tremit orbe corusco

iam domus et summae tangunt laquearia cristae :

tum prior attonitum gratis adfata querellis :

“Servatas, Stilicho, per te, venerande, curules,

ornatas necdum fateor. quid profuit anni

servilem pepulisse notam ? defendis honorem

quem fugis, et spernis tota quem mole tueris ?

respuis oblatum, pro quo labente resistis ?

quae iam causa morae ? quo me cunctabere rursus

ingenio ? nullus Boreae metus, omnis et Austri

ora silet : cecidit Maurus, Germania cessit

et Ianum pax alta ligat. te consule necdum

digna feror ? titulumne levem parvique nitoris

credimus, Augusti quo se decorare fatentur,

sub iuga quo gentes captivis regibus egi ?

Non, si prodigiis casus natura futures

signat, polluimur macula, quod reris, Eois

omen erat. quamquam nullis mi hi cognita rebus

fabula ; vix tanto risit de crimine rumor,

opprobrii stat nulla fides nec littera venit

vulgatura nefas : in quo vel maxima virtus

est tua quod, nostros qui consulis omnia patres,

de monstris taceas. pellendi denique nulla

dedecoris sanctum violant oracula coetum

nec mea funestum versavit curia nomen.

pars sceleris dubitasse fuit : quaecumque profana

pagina de primo venisset limine Phoebi,

ante fretum deleta mihi, ne turpia castis

auribus Italiae fatorum 1 exempla nocerent.

publicus ille furor, quantum tua cura peregit,

secretum meruit, laetetur quisquis Eoos

scribere desierit fastos : portenta Gabinos

ista latent ; propriam labem texisse I'aborent.

cur ego, quem numquam didici sensive creatum,

gratuler exemptum ? delicti paenitet illos :

nos nec credidimus. Fuerit tamen omnibus unum

crimen et ad nostras manaverit usque secures :

plus ideo sumenda tibi fastigia vitas,

ne pereat tam priscus honos, qui portus honorum

semper erat. nullo sarciri consule damnum

excepto Stilichone potest, bene praescia tempus

mens tua distulerat ; titulo tunc crescere posses,

nunc per te titulus. consul succurre gravatis

consulibus, quicumque fuit, quicumque futurus ;

annum redde tuum, quem iam secura sequatur

posteritas nec iam doleat defensa vetustas.

sic trabeis ultor Stilicho Brutusque repertor.

libertas populi primo tune consule Bruto

reddita per fasces ; hic fascibus expulit ipsis

servitium. instituit sublimem Brutus honorem ;

adseruit Stilicho. plus est servasse repertum,

quam quaesisse novum, quid tardius ore rubenti

adnuis et solitus frontem circumfluit ignis ?

tandem vince tuum, vincis qui cuncta, pudorem.

Hos etiam, quamvis corrumpi munere nullo

te certum est, mirare libens ac suscipe cinctus,

quos tibi divino mecum Tritonia duxit

pectine : tincta simul repetito murice fila

contulimus pensis et eodem nevimus auro,

aurea quo Lachesis sub te mihi saecula texit.

hic ego promissam subolem sperataque mundo

pignora praelusi. veram mox ipse probabis

me vatem nostraeque fidem venientia telae

fata dabunt.”Dixit gremioque rigentia profert

dona, graves auro trabeas. insigne Minervam

spirat opus, rutilis hic pingitur aula columnis

et sacri Mariae partus ; Lucina dolores

solatur ; residet fulgente puerpera lecto ;

sollicitae iuxta pallescunt gaudia matris.

susceptum puerum redimitae tempora Nymphae

auri fonte lavant : teneros de stamine risus

vagitusque audire putes. iam creverat infans

ore ferens patrem : Stilicho maturior aevi

Martia recturo tradit praecepta nepoti.

parte alia spumis fucantem Serica frena

sanguineis primae signatus flore iuventae

Eucherius flectebat equum iaculisque vel arcu

aurea purpureos tollentes cornua cervos

aureus ipse ferit. Venus hic invecta columbis

tertia regali iungit conubia nexu,

pennatique nurum circumstipantur Amores

progenitam Augustis Augustorumque sororem.

Eucherius trepido iam flammea sublevat ore

virginis ; adridet retro Thermantia fratri.

iam domus haec utroque petit diademata sexu

reginasque parit reginarumque maritos.

Talibus invitat donis dextraque gerendum

diva simul porrexit ebur ; sollemnibus urnam

commovet auspiciis avibusque incepta secundat.

tunc habiles armis umeros iam vestibus ambit

Romuleis ; Latii sederunt pectore cultus

loricaeque locum decuit toga, talis ab Histro

vel Scythico victor rediens Gradivus ab axe

deposito mitis clipeo candentibus urbem

ingreditur trabeatus equis ; spatiosa Quirinus

frena regit currumque patris Bellona cruentum

ditibus exuviis tendens ad sidera quercum

praecedit, lictorque Metus cum fratre Pavore

barbara ferratis innectunt colla catenis

velati galeas lauro, propiusque iugales

formido ingentem vibrat succincta securim.

Vidit ut optato se consule Roma potitam :

nunc ait “Elysii lucos inrumpere campi,

nunc libet, ut tanti Curiis miracula voti

Fabriciisque feram, famae qui vulnere nuper

calcatam flevere togam : iam prata choreis

pulsent nec rigidos pudeat lusisse Catones.

audiat hoc senior Brutus Poenisque tremendi

Scipiadae, geminis tandem quod libera damnis

unius auxilio fasces Libyamque recepi.

quod superest unum precibus, fortissime consul,

adde meis, urbique tuum largire parumper,

quem rogat, adventum, quam tu belloque fameque

depulsa terris iterum regnare dedisti.

splendida suscipiant alium te rostra Camillum,

ultorem videant servatoremque Quirites

et populus quem ductor ames : quibus Africa per te

nec prius auditas Rhodanus iam donat aristas,

ut mihi vel Massyla Ceres vel Gallica prosit

fertilitas messesque vehat nunc umidus Auster,

nunc Aquilo, cunctis ditescant horrea ventis.

Quae tunc Flaminiam stipabunt milia vulgi !

fallax o quotiens pulvis deludet amorem

suspensum, veniens omni dum crederis hora !

spectabunt cupidae matres, spargentur et omnes

flore viae, superet cum Pincia culmina consul

arduus, antiqui species Romana senatus.

Pompeiana dabunt quantos proscaenia plausus !

ad caelum quotiens vallis tibi Murcia ducet

nomen Aventino Pallanteoque recussum !

nunc te conspiciam castris, permitte, relictis

mox et cum genero trabeis visura secundis.”

Haec dum Roma refert, iam Fama loquacibus alis

pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos

festinare iubet proceres, nullique senectus,

non iter hibernis obstant nec flatibus Alpes :

vincit amor, meriti pridem clarique vetustis

fascibus ad socii properant et vindicis annum,

sic ubi fecunda reparavit morte iuventam

et patrios idem cineres collectaque portat

unguibus ossa piis Nilique ad litora tendens

unicus extreme Phoenix procedit ab Euro :

conveniunt aquilae cunctaeque ex orbe volucres,

ut Solis mirentur avem ; procul ignea lucet

ales, odorati redolent cui cinnama busti.

Nee minor in caelo chorus est ; exultat uterque

Theodosius divique tui ; Sol ipse quadrigis

vere coronatis dignum tibi praeparat annum.

Est ignota procul nostraeque impervia menti,

vix adeunda deis, annorum squalida mater,

inmensi spelunca aevi, quae tempora vasto

suppeditat revocatque sinu. complectitur antrum,

omnia qui placido consumit numine, serpens

perpetuumque viret squamis caudamque reductam

ore vorat tacito relegens exordia lapsu.

vestibuli custos vultu longaeva decoro

ante fores Natura sedet, cunctisque volantes

dependent membris animae. mansura verendus

scribit iura senex, numeros qui dividit astris

et cursus stabilesque moras, quibus omnia vivunt

ac pereunt fixis cum legibus. ille recenset,

incertum quid Martis iter certumque Tonantis

prospiciat mundo ; quid velox semita Lunae

pigraque Saturni ; quantum Cytherea sereno

curriculo Phoebique comes Cyllenius erret.

Illius ut magno Sol limine constitit antri,

occurrit Natura potens seniorque superbis

canitiem inclinat radiis. tum sponte reclusus

laxavit postes adamas, penetrale profundum

panditur et sedes aevique arcana patescunt.

hic habitant vario facies distincta metallo

saecula certa locis : illic glomerantur acna,

hic ferrata rigent, illic argentea candent.

eximia regione domus, contingere terris

difficilis, rutili stabat grex aureus anni :

quorum praecipuum pretioso corpore Titan

signandum Stilichone legit ; tunc imperat omncs

pone sequi dictisque simul compellat euntes :

“En, cui distulimus melioris saecla metalli,

consul adest. ite optati mortalibus anni,

ducite virtutes ; hominum florescite rursus

ingeniis hilares Baccho frugumque feraces.

non inter geminos Anguis glaciale Triones

sibilet, inmodico nec frigore saeviat Ursa.

non toto fremat ore 1 Leo, nec brachia Caneri

urat atrox aestas, madidae nec prodigus urnae

semina praerupto dissolvat Aquarius imbre.

Phrixeus roseo producat fertile cornu

ver Aries, pingues nec grandine tundat olivas

Scorpius ; autumni maturet germina Virgo,

lenior et gravidis adlatret Sirius uvis.”

Sic fatus croceis rorantes ignibus hortos

ingreditur vallemque suam, quam flammeus ambit

rivus et inriguis largum iubar ingerit herbis,

quas Solis pascuntur equi ; flagrantibus inde

caesariem sertis et lutea lora iubasque

subligat alipedum, gelidas hinc Lucifer ornat,

hinc Aurora comas iuxtaque adludit habenis

aureus et nomen praetendit consulis Annus :

inque novos iterum revoluto cardine cursus

scribunt aetheriis Stilichonem sidera fastis.

Maior Scipiades, Italis qui solus ab oris

in proprium vertit Punica bella caput,

non sine Pieriis exercuit artibus arma :

semper erat vatum maxima cura duci.

gaudet enim virtus testes sibi iungere Musas ;

carmen amat quisquis carmine digna gerit.

ergo seu patriis primaevus manibus ultor

subderet Hispanum legibus Oceanum,

seu Tyrias certa fracturus cuspide vires

inferret Libyco signa tremenda mari,

haerebat doctus lateri castrisque solebat

omnibus in medias Ennius ire tubas,

illi post lituos pedites favere canenti

laudavitque nova caede cruentus eques.

cumque triumpharet gemina Carthagine victa

(hanc vindex patri vicerat, hanc patriae),

cum longi Libyam tandem post funera belli

ante suas maestam cogeret ire rotas :

advexit reduces secum Victoria Musas

et sertum vati Martia laurus erat.

Noster Scipiades Stilicho, quo concidit alter

Hannibal antiquo saevior Hannibale,

te mihi post quintos annorum Roma recursus

reddidit et votis iussit adesse suis.

Quem populi plausu, procerum quem voce petebas,

adspice, Roma, virum. iam tempora desine longae

dinumerare viae visoque adsurgcre semper

pulvere : non dubiis ultra torquebcre votis.

totus adest oculis, aderat qui mentibus olim,

spe maior, fama melior. venerare curulem,

quae tibi restituit fasces ; complectere dextram,

sub iuga quae Poenos iterum Romana redegit.

excipe magnanimum pectus, quo frena reguntur

imperii, cuius libratur sensibus orbis.

OS sacrum, quod in acre colis, miraris in auro,

cerne libens : hic est felix bellator ubique,

defensor Libyae, Rheni pacator et Histri.

Ostentare suos prisco si more labor es

et gentes cuperet vulgo monstrare subactas, 15

certassent utroque pares a cardine laurus :

haec Alamannorum spoliis, Australibus ilia

ditior exuviis ; illinc flavente Sygambri

caesarie, nigris hinc Mauri crinibus irent.

ipse albis veheretur equis currumque secutus

laurigerum festo fremuisset carmine miles.

hi famulos traherent reges ; hi facta metallo

oppida vel montes captivaque flumina ferrent.

hinc Libyci fractis lugerent cornibus amnes ;

inde catenate gemeret Germania Rheno. 25

sed non inmodicus proprii iactator honoris

consul, Roma, tuus. non illum praemia tantum

quam labor ipse iuvat ; strepitus fastidit inanes

inque animis hominum pompa meliore triumphat.

Non alium certe Romanae clarius arces

suscepere ducem, nec cum cedente rediret

Fabricius Pyrrho nec cum Capitolia curru

Pellaeae domitor Paullus conscenderet aulae.

nec similis Latias patefecit gloria portas

post Numidas Mario, post classica Martis Eoi

Pompeio. nulli pars aemula defuit umquam,

quae gravis obstreperet laudi, stimulisque malignis

facta sequebatur quamvis ingentia livor :

solus hie invidiae fines virtute reliquit

humanumque modum. quis enim livescere possit, 40

quod numquam pereant stellae ? quod luppiter olim

possideat caelum ? quod noverit omnia Phoebus ?

est aliquod meriti spatium, quod nulla furentis

invidiae mensura capit. ductoribus illis

praeterea diversus erat favor : aequior ille

patribus invisus plebi ; popularibus illi

munito studiis languebat gratia patrum.

omnis in hoc uno variis discordia cessit

ordinibus ; laetatur eques plauditque senator

votaque patricio certant plebeia favori.

O felix servata vocat quem Roma parentem !

o mundi communis amor, cui militat omnis

Gallia, quem regum thalamis Hispania nectit,

cuius et adventum crebris petiere Quirites

vocibus et genero meruit praestante senatus !

non sic virginibus flores, non frugibus imbres,

prospera non fessis optantur flamina nautis,

ut tuus adspectus populo. quae numine tanto

litora fatidicas attollunt Delia laurus,

venturi quotiens adfulsit Apollinis arcus ?

quae sic aurifero Pactoli fonte tumescit

Lydia, cum domitis adparuit Euhius Indis ?

nonne vides et plebe vias et tecta latere

matribus ? his, Stilicho, cunctis inopina reluxit

te victore salus ! septem circumspice montes,

qui solis radios auri fulgore lacessunt,

indutosque arcus spoliis aequataque templa

nubibus et quidquid tanti struxere triumphi.

quantum profueris, quantam servaveris urbem,

attonitis metire oculis. haec fabula certe

cuncta forent, si Poenus adhuc incumberet Austro.

Mos erat in veterum castris, ut tempora quercu

velaret, validis fuso qui viribus hoste

casurum potuit morti subduccre civem.

at tibi quae poterit pro tantis civica reddi

moenibus ? aut quantae pensabunt facta coronae ?

nec solam populi vitam debere fatetur

armis Roma tuis ; sed, quo iucundior esset

lucis honoratae fructus, venerabile famae

pondus et amissas vires et regna recepit.

iam non praetumidi supplex Orientis ademptam

legatis poscit Libyam famulosve precatur

(dictu turpe) suos : sed robore freta Gabino

te duce Romana tandem se vindicat ira.

ipsa iubet signis bellaturoque togatus

imperat et spectant aquilae decreta senatus.

ipsa tibi trabeas ultro dedit, ipsa curulem

obtulit ultori fastosque ornare coegit.

Nil perdit decoris prisci nec libera quaerit

saecula, cum donet fasces, cum proelia mandet ;

seque etiam crevisse videt. quis Gallica rura,

quis meminit Latio Senonum servisse ligones ?

aut quibus exemplis fecunda Thybris ab Arcto

vexit Lingonico sudatas vomere messes ?

ilia seges non auxilium modo praebuit urbi,

sed fuit indicio, quantum tibi, Roma, liceret :

admonuit dominae gentes instarque tropaei

rettulit ignotum gelidis vectigal ab oris.

Hoc quoque maiestas augescit plena Quirini,

rectores Libyae populo quod iiidice pallent

et post emeritas moderator quisque secures

discrimen letale subit, quid Poenus arator

intulerit, madidus quantum transmiserit Auster.

ardua qui late terris responsa dedere,

hic trepidant humiles ; tremuit quos Africa nuper,

cernunt rostra reos. cani virtutibus aevi

materiam pandit Stilicho populumque vetusti

culminis inmemorem dominandi rursus in usum

excitat, ut magnos calcet metuendus honores,

pendat iustitia crimen, pietate remittat

errorem purosque probet damnetque nocentes

et patrias iterum clemens exerceat artes.

Fallitur egregio quisquis sub principe credit

servitium. numquam libertas gratior extat

quam sub rege pio. quos praeficit ipse regendis

rebus, ad arbitrium plebis patrumque reducit

conceditque libens, meritis seu praemia poscant

seu punire velint. posito iam purpura fastu

de se iudicium non indignatur haberi.

sic docuit regnare socer, sic cauta iuventae 120

frena dedit, teneros sic moribus induit annos

verior Augusti genitor, fiducia belli,

pacis consilium : per quem squalore remote

pristina Romuleis infloruit artibus aetas,

per quem fracta diu translataque paene potestas

non oblita sui servilibus exulat arvis,

in proprium sed ducta larem victricia reddit

fata solo fruiturque iterum, quibus haeserat olim,

auspiciis capitique errantia membra reponit.

Proxime dis consul, tantae qui prospicis urbi,

qua nihil in terris complectitur altius aether,

cuius nec spatium visus nec corda decorem

nec laudem vox ulla capit ; quae luce metalli

aemula vicinis fastigia conserit astris ;

quae septem scopulis zonas imitatur Olympi ;

armorum legumque parens quae fundit in omnes

imperium primique dedit cunabula iuris.

haec est exiguis quae finibus orta tetendit

in geminos axes parvaque a sede profecta

dispersit cum sole manus. haec obvia fatis

innumeras uno gereret cum tempore pugnas,

Hispanas caperet, Siculas obsideret urbes

et Gallum terris prosterneret, aequore Poenum,

numquam succubuit damnis et territa nullo

vulnere post Cannas maior Trebiamque fremebat

et, cum iam premerent flammae murumque feriret

hostis, in extremos aciem mittebat Hiberos

nec stetit Oceano remisque ingressa profundum

vincendos alio quaesivit in orbe Britannos.

haec est in gremium victos quae sola recepit

humanumque genus communi nomine fovit

matris, non dominae ritu, civesque vocavit

quos domuit nexuque pio longinqua revinxit.

huius pacificis debemus moribus omnes,

quod veluti patriis regionibus utitur hospes ;

quod sedem mutare licet ; quod cernere Thylen

lusus et horrendos quondam penetrare recessus ;

quod bibimus passim Rhodanum, potamus Orontem ;

quod cuncti gens una sumus. nec terminus umquam

Romanae dicionis erit, nam cetera regna

luxuries vitiis odiisque superbia vertit :

sic male sublimes fregit Spartanus Athenas

atque idem Thebis cecidit ; sic Medus ademit

Assyrio Medoque tulit moderamina Perses ;

subiecit Persen Macedo, cessurus et ipse

Romanis. haec auguriis firmata Sibyllae,

haec sacris animata Numae. huic 1 fulmina vibrat

Iuppiter ; hanc tota Tritonia Gorgone velat.

arcanas huc Vesta faces, huc orgia Bacchus

transtulit et Phrygios genetrix turrita leones ;

hue defensurus morbos Epidaurius hospes

reptavit placido tractu, vectumque per undas

insula Paeonium texit Tiberina draconem.

Hanc tu cum superis, Stilicho praeclare, tueris,

protegis hanc clipeo patriam regumque ducumque

praecipueque tuam. dedit haec exordia lucis

Eucherio puerumque ferens hic regia mater

Augusto monstravit avo ; laetatus at ille

sustulit in Tyria reptantem veste nepotem,

Romaque venturi gaudebat praescia fati,

quod te iam tanto meruisset pignore civem.

Nee tamen ingratum nec, qui benefacta referre

nesciat, hunc credas populum. si volvere priscos

annales libeat : quotiens hic proelia sumpsit

pro sociis ! quotiens dono concessit amicis

regibus Ausonio quaesitas sanguine terras !

publica sed numquam tanto se gratia fudit

adsensu : quis enim princeps non omnibus egit

obsequiis dominum sese patremque vocari,

quod tibi continuis resonant convexa diebus ?

macte novis consul titulis ! Mavortia plebes

te dominum Bruto non indignante fatetur

et, quod adhuc nullo potuit terrore coacta

libertas Romana pati, Stilichonis amori

detulit. exultant avidi, quocumque decorus

conspiciare loco, nomenque ad sidera tollunt

nec vaga dilecto satiantur lumina vultu :

seu circum trabeis fulgentibus aureus intres,

seu celebres ludos, solio seu fultus eburno

cingas iure forum, denso seu turbine vulgi

circumfusa tuae conscendant rostra secures.

Quae vero procerum voces, quam certa fuere

gaudia, cum totis exurgens ardua pennis

ipsa duci sacras Victoria panderet aedes !

o palma viridi gaudens et amica tropaeis

custos imperii virgo, quae sola mederis

vulneribus nullumque doces sentire laborem,

seu tibi Dictaeae placuerunt astra Coronae

seu magis aestivo sedes vicina Leoni,

seu sceptrum sublime Iovis seu Palladis ambis

aegida, seu fessi mulces suspiria Martis,

adsis perpetuum Latio votisque senatus

adnue, diva, tui. Stilicho tua saepius ornet

limina teque simul rediens in castra reducat.

hunc bellis comitare favens, hunc redde togatum

consiliis. semper placidis te moribus egit

servavitque piam victis nec polluit umquam

laurum saevitia. cives nec fronte superba

despicit aut trepidam vexat legionibus urbem ;

sed verus patriae consul cessantibus armis

contentus lictore venit nec inutile quaerit

ferri praesidium solo munitus amore.

Magnarum nec parens opum geminare profundas

distulit impensas, sed post miracula castris

edita vel genero Romae maiora reservat.

auratos Rhodiis imbres nascente Minerva

indulsisse Iovem perhibent, Bacchoque paternum

iam pulsante femur mutatus palluit Hermus

in pretium, votique famem passurus avari

ditabat rutilo quidquid Mida tangeret auro ;

fabula seu verum canitur : tua copia vicit

fontem Hermi tactumque Midae pluviamque Tonantis.

obscurat veteres obscurabitque futuros

par donis armisque manus ; si solveret ignis

quot dedit inmanes vili pro pondere massas

argenti, potuere lacus et flumina fundi.

Nee tibi, quae pariter silvis dominaris et astris,

exiguam Stilicho movit, Latonia, curam :

tu quoque nobilibus spectacula nostra laboras

inlustrare feris summoque in vertice rupis

Alpinae socias arcu cessante pudicas

et pharetratarum comitum inviolabile cogis

concilium, veniunt umcros et brachia nudae

armataeque manus iaculis et terga sagittis,

incomptae pulchraeque tamen ; sudoribus ora

pulverulenta rubent, sexum nec cruda fatetur

virginitas ; sine lege comae ; duo cingula vestem

crure tenus pendere vetant. praecedit amicas

flava Leontodame, sequitur nutrita Lycaeo

Nebrophone telisque domat quae Maenala Thero.

ignea Cretaea properat Britomartis ab Ida

et cursu Zephyris numquam cessura Lycaste.

iungunt se geminae metuenda feris Hecaerge

et soror, optatum numen venantibus, Opis

progenitae Scythia : divas nemorumque potentes

fecit Hyperboreis Delos praelata pruinis.

hae septem venere duces ; exercitus alter

Nympharum incedunt, acies formosa Dianae,

centum Taygeti, centum de vertice Cynthi

et totidem casto genuit quas flumine Ladon.

has ubi collectas vidit, sic Delia coepit :

“O sociae, mecum thalami quae iura perosae

virgineo gelidos percurritis agmine montes,

cernitis ut Latio superi communibus ornent

hunc annum studiis ? quantos Neptunus equorum

donet ab orbe greges ? laudi quod nulla canendae

fratris plectra vacent ? nostram quoque sentiat idem

quam meritis debemus opem. non spicula poscit

iste labor ; maneant clausis nunc sicca pharetris,

omnis et a solitis noster venatibus arcus

temperet ; in solam cruor hic servetur harenam.

retibus et clatris dilata morte tenendae

ducendaeque ferae, cupidas arcete sagittas ;

consulis in plausum casuris parcite monstris.

acceleret divisa manus : mihi cursus anhelas

tenditur ad Syrtes, mecum Dictynna Lycaste

et comes Opis eat ; steriles iuvat ire per aestus :

namque feras aliis tellus Maurusia donum

praebuit, huic soli debet sed victa tributum.

dum nos horribiles Libyae scrutamur alumnos,

Europae vos interea perquirite saltus

et scopulos. posita ludat formidine pastor

securisque canat Stilichonem fistula silvis.

pacet muneribus montes qui legibus urbes.”

Dixit et extemplo frondosa fertur ab Alpe

trans pelagus ; cervi currum subiere iugales,

quos decus esse deae primi sub limine caeli

roscida fecundis concepit Luna cavernis :

par nitor intactis nivibus ; frons discolor auro

germinat et spatio summas aequantia fagos

cornua ramoso surgunt procera metallo.

Opis frena tenet, fert retia rara Lycaste

auratasque plagas, inmortalesque Molossi

latrantes mediis circum iuga nubibus ibant.

quinque aliae paribus (Phoebe sic iusserat) armis

diversa regione ruunt ducitque cohortem

quaeque suam. variae formis et gente sequuntur

ingenioque canes, illae gravioribus aptae

morsibus, hae pedibus celeres, hae nare sagaces,

hirsutaeque fremunt Cressae tenuesque Lacaenac

magnaque taurorum fracturae colla Britannae.

Dalmatiae lucos abruptaque brachia Pindi

sparsa comam Britomartis agit. tu Gallica cingis

lustra, Leontodame, Germanorumque paludes

eruis et si quis defensus harundine Rheni

vastus aper nimio dentes curvaverat aevo.

nubiferas Alpes Appenninique recessus

Garganique nives Hecaerge prompta fatigat,

speluncas canibus Thero rimatur Hiberas

informesque cavis ursos detrudit ab antris,

quorum saepe Tagus manantes sanguine rictus

non satiavit aquis et quos iam frigore segnes

Pyrenaea tegit latebrosis frondibus ilex.

Cyrnaeis Siculisque iugis venata virago

Nebrophone cervos aliasque in vincula cogit

non saevas pecudes, sed luxuriantis harenae

delicias, pompam nemorum. Quodcumque tremcndum

dentibus aut insigne iubis aut nobile cornu

aut rigidum saetis, capitur decus omne timorque

silvarum. non cauta latent, non mole resistunt

fortia, non volucri fugiunt pernicia cursu.

haec laqueis innexa gemunt ; haec clausa feruntur

ilignis domibus. fabri nec tigna polire

sufficiunt ; rudibus fagis texuntur et ornis

frondentes caveae. ratibus pars ibat onustis

per freta vel fluvios : exanguis dextera torpet

remigis et propriam metuebat navita mercem.

per terram pars ducta rotis, longoque morantur

ordine plaustra vias montanis plena triumphis

et fera sollicitis vehitur captiva iuvencis,

explebat quibus ante famem, quotiensque reflexi

conspexere boves, pavidi temone recedunt.

Iamque pererratis Libyae flagrantibus oris

legerat eximios Phoebi germana leones,

Hesperidas qui saepe fugant ventoque citatis

terrificant Atlanta iubis armentaque longe

vastant Aethiopum quorumque impune fragosa

murmura pastorum numquam venere per aures.

non illos tacdae ardentes, non strata superne

lapsuro virgulta solo, non vocibus haedi

pendentis stimulata fames, non fossa fefellit ;

ultro se voluere capi gaudentque videri

tantae praeda deae. respirant pascua tandem ;

agricolae reserant iam tuta mapalia Mauri.

tum virides pardos et cetera colligit Austri

prodigia inmanesque simul Latonia dentes,

qui secti ferro in tabulas auroque micantes

inscripti rutilum caelato consule nomen

per proceres et vulgus eant. stupor omnibus Indis

plurimus ereptis elephas inglorius errat

dentibus : insedit nigra cervice gementum

et fixum dea quassat ebur penitusque cruentis

stirpibus avulsis patulos exarmat hiatus,

ipsos quin etiam nobis miracula vellet

ducere : sed pigra cunctari mole veretur.

Tyrrhenas fetus Libycos amplexa per undas

classis torva 1 sonat, caudamque in puppe retorquens

ad proram iacet usque leo : vix sublevat unum

tarda ratis ! fremitus stagnis auditur in imis

cunctaque prosiliunt cete terrenaque Nereus

confert monstra suis et non aequare fatetur.

aequora sic victor quotiens per rubra Lyaeus

navigat, intorquet clavum Silenus et acres

adsudant tonsis Satyri taurinaque pulsu

Baccharum Bromios invitant tympana remos :

transtra ligant hederae, malum circumflua vestit

pampinus, antennis inlabitur ebria serpens,

perque mero madidos currunt saliuntque rudentes

lynces et insolitae mirantur carbasa tigres.