Post resides annos longo velut excita somno

Romanis fruitur nostra Thalia choris.

optatos renovant eadem mihi culmina coetus,

personat et note Pythia vate domus :

consulis hie fasces cecini Libyamque receptam,

hic mihi prostratis bella canenda Getis.

Sed prior effigiem tribuit successus aenam,

oraque patricius nostra dicavit honos ;

adnuit hic princeps titulum poscente senatu ;

respice iudicium quam grave, Musa, subis !

ingenio minuit merces properata favorem :

carminibus veniam praemia tanta negant ;

et magis intento studium censore laborat,

quod legimur medio conspicimurque foro.

Materies tamen ipsa iuvat solitumque timorem

dicturo magna sedula parte levat.

nam mihi conciliat gratas impensius aures

vel meritum belli vel Stilichonis amor.

Intacti cum claustra freti, coeuntibus aequor

armatum scopulis, audax inrumperet Argo

Aeetam Colchosque petens, propiore periclo

omnibus attonitis, solus post numina Tiphys

incolumem tenui damno servasse carinam

fertur et ancipitem montis vitasse ruinam

deceptoque vagae concursu rupis in altum

victricem duxisse ratem ; stupuere superbae

arte viri domitae Symplegades et nova passae

iura soli cunctis faciles iam puppibus haerent,

ut vinci didicere semel. quodsi ardua Tiphyn

navis ob innocuae meritum sic gloria vexit,

quae tibi pro tanti pulso discrimine regni

sufficient laudes, Stilicho ? licet omnia vates

in maius celebrata ferant ipsamque secandis

Argois trabibus iactent sudasse Minervam

nec nemoris muti iunxisse carentia sensu

robora, sed caeso Tomari Iovis augure luco

arbore praesaga tabulas animasse loquaces.

plurima sed quamvis variis miracula monstris

ingeminent, teneras victuri carmine mentes,

Harpyiasque truces insopitisque refusum

tractibus aurati custodem velleris anguem

et iuga taurorum rapidis ambusta favillis

et virides galeis sulcos fetasque novales

Martis et in segetem crescentis semina belli :

nil veris aequale dabunt. prohibere rapaces

scilicet Harpyias unaque excludere mensa

nobilior titulus, quam tot potuisse paratas

in Latii praedam Geticas avertere fauces ?

anne ego terrigenas potius mirabor in ipsis

procubuisse satis, vitae quibus attulit idem

principium finemque dies, quam caesa Getarum

agmina, quos tantis aluit Bellona tropaeis

totaque sub galeis Mavortia canuit aetas ?

Per te namque unum mediis exuta tenebris

imperio sua forma redit, claustrisque solutae

tristibus exangues audent procedere leges,

iamque potestates priscus discriminat ordo

iustitiae, quas ante pares effecerat una

nube timor. tua nos urgenti dextera leto

eripuit, tectisque suis redduntur et agris

damnati fato populi, virtute renati.

iam non in pecorum morem formidine clausi

prospicimus saevos campis ardentibus ignes

alta nec incertis metimur flumina votis

excidio latura moram nec poscimus amnes

undosam servare fidem nubesque fugaces

aut coniuratum querimur splendere serenum.

Ipsa quoque internis furiis exercita plebis

securas iam Roma leva tranquillior arces ;

surge, precor, veneranda parens, et certa secundis

fide deis, humilemque metum depone senectae.

urbs aequaeva polo, tum demum ferrea sumet

ius in te Lachesis, cum sic mutaverit axem

foederibus natura novis, ut flumine verso

inriget Aegyptum Tanais, Maeotida Nilus,

Eurus ab occasu, Zephyrus se promat ab Indis

Caucasiisque iugis calido nigrantibus Austro

Gaetulas Aquilo glacie constringat harenas.

Fatales hucusque manus, crebrisque notatae

prodigiis abiere minae. nec sidera pacem

semper habent, ipsumque Iovem turbante Typhoeo,

si fas est, tremuisse ferunt, cum brachia centum

montibus armaret totidem spiramque retorquens

lamberet attonitas erectis anguibus Arctos.

quid mirum, si regna labor mortalia vexat,

cum gemini fratres, genuit quos asper Aloeus,

Martem subdiderint vinclis et in astra negatas

temptarint munire vias steteritque revulsis

paene tribus scopulis caelesti machina bello ?

sed caret eventu nimius furor ; improba numquam

spes laetata diu, nec pervenere iuventae

robur Aloidae, dum vellere Pelion Otus

nititur, occubuit Phoebo, moriensque Ephialtes

in latus obliquam proiecit languidus Ossam.

Adspice, Roma, tuum iam vertice celsior hostem,

adspice quam rarum referens inglorius agmen

Italia detrusus eat quantumque priori

dissimilis, qui cuncta sibi cessura ruenti

pollicitus patrii numen iuraverat Histri

non nisi calcatis loricam ponere rostris.

o rerum fatique vices ! qui foeda parabat

Romanas ad stupra nurus, sua pignora vidit

coniugibus permixta trahi ; qui mente profundas

hauserat urbis opes, ultro victoribus ipse

praeda fuit ; nostri quondam qui militis auro

adgressus temptare fidem, desertus ab omni

gente sua manibusque redit truncatus et armis.

Hoc quoque, quod veniam leti valuere mereri,

si positis pendas odiis, ignoscere pulchrum

iam misero poenaeque genus vidisse precantem.

quae vindicta prior quam cum formido superbos

flectit et adsuetum spoliis adfligit egestas ?

sed magis ex aliis fluxit dementia causis,

consulitur dum, Roma, tibi. tua cura coegit

inclusis aperire fugam, ne peior in arto

saeviret rabies venturae conscia mortis ;

nec tanti nomen stirpemque abolere Getarum,

ut propius peterere, fuit. procul arceat altus

luppiter, ut delubra Numae sedesque Quirini

barbaries oculis saltem temerare profanis

possit et arcanum tanti deprendere regni.

Quamquam, si veterum certamina rite recorder,

tunc etiam, pulchra cum libertate vigerent

et proprio late florerent milite patres,

semper ab his famae petiere insignia bellis,

quae diversa procul tuto trans aequora vires

exercere dabant : currus regumque catenae

inter abundantis fati ludibria ductae.

at vero Italiam quotiens circumstetit atrox

tempestas ipsumque caput laesura pependit,

non illis vani ratio ventosa furoris,

sed graviter spectata salus ductorque placebat,

non qui praecipiti traheret semel omnia casu,

sed qui mature vel laeta vel aspera rerum

consilio momenta regens, nec tristibus impar

nec pro successu nimius, spatiumque morandi

vincendique modum mutatis nosset habenis.

cautius ingentes morbos et proxima cordi 120

ulcera Paeoniae tractat sollertia curae

parcendoque secat, ferro ne largius acto

inrevocandus eat sectis vitalibus error.

Sublimi certe Curium canit ore vetustas,

Aeaciden Italo pepulit qui litore Pyrrhum,

nec magis insignis Pauli Mariique triumphus,

qui captos niveis reges egere quadrigis ;

plus fuga laudatur Pyrrhi quam vincla Iugurthae ;

et, quamvis gemina fessum iam clade fugavit,

post Decii lituos et nulli pervia culpae

pectora Fabricii, donis invicta vel armis,

plena datur Curio pulsi victoria Pyrrhi.

quanto maius opus solo Stilichone peractum

cernimus ! hic validam gentem, quam dura nivosis

educat Ursa plagis, non Chaonas atque Molossos,

quos Epirus alit, nec Dodonaea subegit

agmina fatidicam frustra iaetantia quercum.

Primus fulmineum lento luctamine Poenum

compressit Fabius, campo post ausus aperto

Marcellus vinci docuit, sed tertia virtus

Scipiadae Latiis tandem deterruit oris,

unus in hoc Stilicho diversis artibus hoste

tris potuit complere duces fregitque furentem

cunctando vicitque manu victumque relegat.

Atque haec tanta brevi. miscentem incendia Pyrrhum

sustinuit toto maerens Oenotria lustro,

et prope ter senas Itali per graminis herbas

Massylus Poeno sonipes vastante cucurrit

Hannibalemque senem vix ad sua reppulit arva

vindex sera patrum post bellum nata iuventus.

hic celer effecit, bruma ne longior una

esset hiems rerum, primis sed mensibus aestas

temperiem caelo pariter patriaeque 1 referret.

Sed quid ego Hannibalem contra Pyrrhumque tot annis

certatum memorem, vilis cum Spartacus omne

per latus Italiae ferro bacchatus et igni

consulibusque palam totiens congressus inertes

exuerit castris dominos et strage pudenda

fuderit imbelles aquilas servilibus armis ?

nos terrorum expers et luxu mollior aetas

deficimus queruli, si bos abductus aratro,

si libata seges. non hanc ergastula nobis

inmisere manum nec coniurantis harenae

turba fuit ; qualem Stilicho deiecerit hostem,

Thraces et Haemonii poterunt Moesique fateri.

Frigida ter decies nudatum frondibus Haemum

tendit hiems vestire gelu totiensque solutis

ver nivibus viridem monti reparavit amictum,

ex quo iam patrios gens haec oblita Triones

atque Histrum transvecta semel vestigia fixit

Threicio funesta solo, seu fata vocabant

seu gravis ira deum, seriem meditata ruinis,

ex illo, quocumque vagos impegit Erinys,

grandinis aut morbi ritu per devia rerum,

praecipites per clausa ruunt, nec contigit ullis

amnibus aut scopulis proprias defendere terras,

nil Rhodope, nil vastus Athos, nil profuit Hebrus

Odrysiis ; facili contemptum Strymona saltu

et frustra rapidum damnant Haliacmona Bessi.

nubibus intactum Macedo miratur Olympum

more pererratum campi ; gemit inrita Tempe

Thessalus et domitis inrisam cautibus Oeten.

Sperchiusque et virginibus dilectus Enipeus

barbaricas lavere comas, non obice Pindi

servati Dryopes nec nubifer Actia texit

litora Leucates ; ipsae, quae durius olim

restiterant Medis, primo conamine ruptae

Thermopylae ; vallata mari Scironia rupes

et duo continuo conectens aequora muro

Isthmos et angusti patuerunt claustra Lechaei :

nec tibi Parrhasios licuit munire colonos

frondosis, Erymanthe, iugis, equitataque summi

culmina Taygeti trepidae vidistis Amyclae.

Tandem supplicium cunctis pro montibus Alpes

exegere Getas ; tandem tot flumina victor

vindicat Eridanus. docuit nunc exitus alte

fatorum secreta regi. quisquamne reclusis

Alpibus ulterius Latii fore credidit umbram ?

nonne velut capta rumor miserabilis urbe

trans freta, trans Gallos Pyrenaeumque cucurrit ?

Famaque nigrantes succincta pavoribus alas

secum cuncta trahens a Gadibus usque Britannum

terruit Oceanum et nostro procul axe remotam

insolito belli tremefecit murmure Thylen ?

Mandemusne Noti flabris quoscumque timores

pertulimus, festae doleant ne tristibus aures ?

an potius meminisse iuvat semperque vicissim

gaudia praemissi cumulant inopina dolores ?

utque sub occidua iactatis Pleiade nautis

commendat placidum maris inclementia portum,

sic mihi tunc maior Stilicho, cum laeta periclis

metior atque illi redeunt in corda tumultus.

Nonne videbantur, quamvis adamante rigentes,

turribus invalidis fragiles procumbere muri

ferrataeque Getis ultro se pandere portae ?

nec vallum densaeque sudes arcere volantes

cornipedum saltus ? iamiam conscendere puppes

Sardoniosque habitare sinus et inhospita Cyrni

saxa parant vitamque freto spumante tueri.

ipsa etiam diffisa brevi Trinacria ponto,

si rerum natura sinat, discedere longe

optat et Ionium refugo laxare Peloro.

fultaque despiciens auro laquearia dives

tutior Aeoliis mallet vixisse cavernis ;

iamque oneri creduntur opes tandemque libido

haesit avaritiae gravioribus obruta curis.

utque est ingenioque loquax et plurima fingi

permittens credique timor, tunc somnia vulgo

narrari, tunc monstra deum monitusque sinistri :

quid meditentur aves, quid cum mortalibus aether

fulmineo velit igne loqui, quid carmine poscat

fatidico custos Romani carbasus aevi.

territat adsiduus lunae labor atraque Phoebe

noctibus aerisonas crebris ululata per urbes.

nec credunt vetito fraudatam Sole sororem

telluris subeunte globo, sed castra secutas

barbara Thessalidas patriis lunare venenis

incestare iubar. tunc anni signa prioris

et si quod fortasse quies neglexerat omen,

addit cura novis : lapidosos grandinis ictus

molitasque examen apes passimque crematas

perbacchata domos nullis incendia causis

et numquam caelo spectatum impunc cometem,

qui primum roseo Phoebi prolatus ab ortu,

qua micat astrigera senior cum coniuge Cepheus;

inde Lycaoniam paulatim expulsus ad Arcton

crine vago Getici foedavit sidera Plaustri,

donec in exiguum moriens vanesceret ignem.

Sed gravius mentes caesorum ostenta luporum

horrificant. duo quippe lupi sub principis ora,

dum campis exercet equos, violenter adorti

agmen et excepti telis inmane relatu

prodigium miramque notam duxere futuri.

nam simul humano geminas de corpore palmas

utraque perfossis emisit belua costis :

illo laeva tremens, hoc dextera ventre latebat

intentis ambae digitis et sanguine vivo,

scrutari si vera velis, fera nuntia Martis

ora sub Augusti casurum prodidit hostem,

utque manus utero virides patuere retecto,

Romula post ruptas virtus sic emicat Alpes.

sed malus interpres rerum metus omne trahebat

augurium peiore via, truncataque membra

nutricemque lupam Romae regnoque minari.

tunc reputant annos interceptoque volatu

vulturis incidunt properatis saecula metis.

Solus erat Stilicho, qui desperantibus augur

sponderet meliora manu, dubiaeque salutis

dux idem vatesque fuit. durate parumper

inquit “et excussis muliebribus ore querellis

fatorum toleremus onus, nil nautica prosunt

turbatae lamenta rati nec segnibus undae

planctibus aut vanis mitescunt flamina votis.

nunc instare manu, toto nunc robore niti

communi pro luce decet : succurrere velis,

exhaurire fretum, varios aptare rudentes

omnibus et docti iussis parere magistri.

non, si perfidia nacti penetrabile tempus

inrupere Getae, nostras dum Raetia vires

occupat atque alio desudant Marte cohortes,

idcirco spes omnis abit. mirabile posset

esse mihi, si fraude nova vel calle reperto

barbarus ignotas invaderet inscius Alpes ;

nunc vero geminis clades repetita tyrannis

famosum vulgavit iter nec nota fefellit

semita praestructum bellis civilibus hostem.

per solitas venere vias, aditusque sequendos

barbarico Romana dedit discordia bello.

Sed nec praeteritis haec res incognita saeclis :

saepe lacessitam, sed non impune, fatemur

Ausoniam. haec Senonum restinxit sanguine flammas,

haec et Teutonico quondam patefacta furori

colla catenati vidit squalentia Cimbri.

vile decus, quod non erexit praevius horror ;

ingentes generant discrimina magna triumphos.

Quid turpes iam mente fugas, quid Gallica rura

respicitis Latioque libet post terga relicto

longinquum profugis Ararim praecingere castris ?

scilicet Arctois concessa gentibus urbe

considet regnum Rhodano capitique superstes

truncus erit ? vestros stimulant si pignora sensus,

me quoque non impar naturae cura remordet,

nec ferro sic corda rigent ut nosse recusem

quam sanctum soceri nomen, quam dulce mariti,

quantus prolis amor, sed numquam oblita decoris

obscaenam latebram pietas ignava requiret.

nec vobis fortis monitor, mihi cautior uni :

hic coniunx, hic progenies, hic carior omni

luce gener ; pars nulla mei subducta procellae.

accipe tu nostrae, tellus Oenotria, mentis

vincula communes tecum subeuntia casus,

exiguamque moram muris impende tuendis,

dum redeo lectum referens in classica robur.”

His dictis pavidi firmavit inertia vulgi

pectora migrantisque fugam compescuit aulae ;

ausaque tum primum tenebris emergere pulsis

Hesperia, ut secum iunxisse pericula vidit

Augustum, tantoque sui stetit obside fati.

protinus, umbrosa vestit qua litus oliva

Larius et dulci mentitur Nerea fluctu,

parva puppe lacum praetervolat ; ocius inde

scandit inaccessos brumali sidere montes

nil hiemis caelive memor. sic ille relinquens

ieiunos antro catulos inmanior exit

hiberna sub nocte leo tacitusque per altas

incedit furiale nives ; stant colla pruinis

aspera ; flaventes adstringit stiria saetas ;

nec meminit leti nimbosve aut frigora curat,

dum natis alimenta parat. Sublimis in Arcton

prominet Hercyniae confinis Raetia silvae,

quae se Danuvii iactat Rhenique parentem

utraque Romuleo praetendens flumina regno :

primo fonte breves, alto mox gurgite regnant

et fluvios cogunt unda coeunte minores

in nomen transire suum. te Cimbrica Tethys

divisum bifido consumit, Rhene, meatu ;

Thracia quinque vadis Histrum vorat Amphitrite :

ambo habiles remis, ambo glacialia secti

tergo rotis, ambo Boreae Martique sodales.

sed latus, Hesperiae quo Raetia iungitur orae,

praeruptis ferit astra iugis panditque tremendam

vix aestate viam. multi ceu Gorgone visa

obriguere gelu ; multos hausere profundae

vasta mole nives, cumque ipsis saepe iuvencis

naufraga candenti merguntur plaustra barathro.

interdum subitam glacie labente ruinam

mons dedit et tepidis fundamina subruit astris

pendenti male fida solo. Per talia tendit

frigoribus mediis Stilicho loca. nulla Lyaei

pocula ; rara Ceres ; raptos contentus in armis

delibasse cibos madidoque oneratus amictu

algentem pulsabat equum. nec mollia fesso

strata dedere torum ; tenebris si caeca repressit

nox iter, aut spelaea subit metuenda ferarum

aut pastorali iacuit sub culmine fultus

cervicem clipeo. stat pallidas hospite magno

pastor et ignoto praeclarum nomine vultum

rustica sordenti genetrix ostendit alumno.

illa sub horrendis praedura cubilia silvis,

illi sub nivibus somni curaeque laborque

pervigil hanc requiem terris, haec otia rebus

insperata dabant ; illae tibi, Roma, salutem

Alpinae peperere casae. Iam foedera gentes

exuerant Latiique audita clade feroces

Vindelicos saltus et Norica rura tenebant.

ac veluti famuli, mendax quos mortis erilis

nuntius in luxum falso rumore resolvit,

dum marcent epulis atque inter vina chorosque

persultat vacuis effrena licentia tectis,

si reducem dominum sors improvisa revexit,

haerent attoniti libertatemque perosus

conscia servilis praecordia concutit horror :

sic ducis adspectu cuncti stupuere rebelles,

inque uno princeps Latiumque et tota refulsit

Roma viro. frons laeta parum, non tristior aequo,

non deiecta malis, mixta sed nobilis ira :

qualis in Herculeo, quotiens infanda iubebat

Eurystheus, fuit ore dolor vel qualis in atram

sollicitus nubem maesto Iove cogitur aether.

Tantane vos inquit “Getici fiducia belli

erigit ? hinc animo frustra tumuistis inani ?

non ita Romanum fati violentia nomen

opprimit, ut vestros nequeat punire tumultus

parte sui. ne vos longe sermone petito

demorer, exemplum veteris cognoscite facti :

cum ferus Ausonias perfringeret Hannibal arces

et Trebiam saevo geminassent funere Cannae,

nequiquam Emathium pepulit spes vana Philippum,

ut velut adflictos ferro temptaret inerti.

Romanos commovit atrox iniuria patres,

urgerent maiora licet, graviterque tulere,

urbibus inter se claris de culmine rerum

congressis, aliquid gentes audere minores.

nec poenam differre placet, sed bella gerenti

Punica Laevino regis quoque proelia mandant.

paruit imperiis consul, fususque Philippus,

vilia dum gravibus populis interserit arma,

praetereunte manu didicit non esse potentum

temptandas, mediis quamvis in luctibus, iras.”

Hoc monitu pariter nascentia bella repressit

et belle quaesivit opes legitque precantes

auxilio mensus numerum, qui congruus esset

nec gravis Italiae formidandusve regenti.

Nee minus accepto nostrae rumore cohortes

(sic ducis urget amor) properantibus undique signis

conveniunt, visoque animi Stilichone recepti

singultus varios lacrimosaque gaudia miscent :

sic armenta boum, vastis quae turbida silvis

sparsit hiems, cantus ac sibila nota magistri

certatim repetunt et avitae pascua vallis

inque vicem se voce regunt gaudentque fideles

reddere mugitus et, qua sonus attigit aurem,

rara per obscuras adparent cornua frondes.

adcurrit vicina manus, quam Raetia nuper

Vandalicis auctam spoliis defensa probavit ;

venit et extremis legio praetenta Britannis,

quae Scotto dat frena truci ferroque notatas

perlegit examines Picto moriente figuras ;

agmina quin etiam flavis obiecta Sygambris

quaeque domant Chattos inmansuetosque Cheruscos,

huc omnes vertere minas tutumque remotis

excubiis Rhenum solo terrore relinquunt.

ullane posteritas credet ? Germania quondam

ilia ferox populis, quae vix instantibus olim

principibus tota poterat cum mole teneri,

iam sese placidam praebet Stilichonis habenis,

ut nec praesidiis nudato limite temptet

expositum calcare solum nec transeat amnem,

incustoditam metuens attingere ripam.

Celsior o cunctis unique aequande Camillo !

vestris namque armis Alarici fracta quievit

ac Brenni rabies ; confusis rebus uterque

divinam tribuistis opem, sed tardior ille

iam captae vindex patriae, tu sospitis ultor.

o quantum mutata tuo fortuna regressu !

ut sese pariter diffudit in omnia regni

membra vigor vivusque redit color urbibus aegris !

creditur Herculeis lucem renovasse lacertis

femina dilecti fatis impensa mariti ;

et iuvenem spretae laniatum fraude novercae

non sine Circaeis Latonia reddidit herbis.

Cretaque, si verax narratur fabula, vidit

Minoum rupto puerum prodire sepulchrο,

quem senior vates avium clangore repertum

gramine restituit : mirae nam munere sortis

dulcia mella necem, vitam dedit horridus anguis.

at tuus adventus non unum corpus ab umbris,

sed tot communi populos sub morte iacentes

totaque Tartareis e faucibus oppida traxit.

Ipso Roma die (nec adhuc ostenditur auctor)

personuit venisse ducem, laetisque Quirites

vocibus auspicium certi plausere triumphi,

muniti Stilichone suo. quis gaudia vero

principis, amplexus alacris quis disserat aulae ?

pulveris ambiguam nubem speculamur ab altis

turribus, incerti socios adportet an hostes

ille globus, mentem suspensa silentia librant,

donec pulvereo sub turbine sideris instar

emicuit Stilichonis apex et cognita fulsit

canities, gavisa repens per moenia clamor

tollitur ipse venit. portas secura per omnes

turba salutatis effunditur obvia signis.

non iam dilectus miseri nec falce per agros

deposita iaculum vibrans ignobile messor

nec temptat 1 clipeum proiectis sumere rastris

Bellona ridente Ceres humilisque novorum

seditio clamosa ducum : sed vera iuventus,

verus ductor adest et vivida Martis imago.

Prospera sed quantum nostrae spes addita menti,

tantum exempta Getis, qui vertice proximus astris

post Alpes iam cuncta sibi promisit apertas

nil superesse ratus, postquam tot lumina pubis,

tot subitos pedites, equitum tot conspicit alas

cinctaque fluminibus crebris ac moenibus arva

seque velut clausum laqueis, sub pectore furtim

aestuat et nimium prono fervore petitae

iam piget Italiae, sperataque Roma teneri

visa procul. magni subeunt iam taedia coepti.

occultat tamen ore metum primosque suorum

consultare iubet bellis annisque verendos.

crinigeri sedere patres, pellita Getarum

curia, quos plagis decorat numerosa cicatrix

et tremulos regit hasta gradus et nititur altis

pro baculo contis non exarmata senectus.

hic aliquis gravior natu, cui plurima dictis

consiliisque fides, defixus lumina terrae

concutiensque comam capuloque adclinis eburno :

Si numero non fallor ait “tricesima currit

bruma fere, rapidum postquam transnavimus Histrum,

Romanamque manum tantis eludimus annis.

sed numquam Mavors adeo constrinxit in artum

res, Alarice, tuas. per tot certamina docto

crede seni, qui te tenero vice patris ab aevo

gestatum parva solitus donare pharetra

atque aptare breves umeris puerilibus arcus :

saepe quidem frustra monui, servator ut icti

foederis Emathia tutus tellure maneres ;

sed quoniam calidae rapuit te flamma iuventae,

nunc saltem, si cura tibi manet ulla tuorum,

his claustris evade, precor, dumque agmina longe,

dum licet, Hesperiis praeceps elabere terris,

ne nova praedari cupiens et parta reponas

pastorique lupus scelerum delicta priorum

intra saepta luas. quid palmitis uber Etrusci,

quid mihi nescioquam proprio cum Thy bride Romam

semper in ore geris ? referunt si vera parentes,

hanc urbem insano nullus qui Marte petivit

laetatus violasse redit ; nec numina sedem

destituunt : iactata procul dicuntur in hostem

fulmina divinique volant pro moenibus ignes,

seu caelum seu Roma tonat. si temnis Olympum,

a magno Stilichone cave, qui semper iniquos

Fortuna famulante premit. scis ipse, per oras

Arcadiae quam densa rogis cumulaverit ossa,

sanguine quam largo Graios calefecerit amnes ;

extinctusque fores, ni te sub nomine legum

proditio regnique favor texisset Eoi.”

Talia grandaevum flammata fronte loquentem

obliquisque tuens oculis non pertulit ultra,

sed rupit rabidas accensa superbia voces :

“Si non mentis inops fraudataque sensibus aetas

praeberet veniam, numquam haec opprobria linguae

turpia Danuvius me sospite ferret inultus.

anne, tot Augustos Hebro qui teste fugavi,

te patiar suadente fugam, cum cesserit omnis

obsequiis natura meis ? subsidere nostris

sub pedibus montes, arescere vidimus amnes.

non ita di Getici faxint manesque parentum,

ut mea converso relegam vestigia cursu.

hanc ego vel victor regno vel morte tenebo

victus humum. per tot populos urbesque cucurri,

fregi Alpes galeisque Padum victricibus hausi :

quid restat nisi Roma mihi ? gens robore nostra

tum quoque pollebat, nullis cum fideret armis.

at nunc lllyrici postquam mihi tradita iura

meque suum fecere ducem, tot tela, tot enses,

tot galeas multo Thracum sudore paravi

inque meos usus vectigal vertere ferri

oppida legitime iussu Romana coegi.

sic me fata fovent ; ipsi, quos omnibus annis

vastabam, servire dati : nocitura gementes

arma dabant flammisque diu mollitus et arte

in sua damna chalybs fabro lugente rubebat.

hortantes his adde deos. non somnia nobis

nec volucres, sed clara palam vox edita luco :

“rumpe omnes, Alarice, moras ; hoc impiger anno

Alpibus Italiae ruptis penetrabis ad urbem.”

huc iter usque datur. quis iam post talia segnis

ambigat aut caelo dubitet parere vocanti ? ”

Sic ait hortatusque suos belloque viaeque

instruit. attollunt vanos oracula fastus.

o semper tacita sortes ambage malignae

eventuque patens et nescia vatibus ipsis

veri sera fides ! Ligurum regione suprema

pervenit ad fluvium miri cognominis Urbem,

atque illic domitus vix tandem interprete casu

agnovit dubiis inlusa vocabula fatis.

Nee non et Stilicho pugnam poscentia movit

pleno castra gradu dictisque instigat euntes :

“nunc nunc, o socii, temeratae sumite tandem

Italiae poenas, obsessi principis armis

excusate nefas deploratumque Timavo

vulnus et Alpinum gladiis abolete pudorem.

hic est, quem totiens campis fudistis Achivis,

quem discors odiisque anceps civilibus orbis,

non sua vis tutata diu, dum foedera fallax

ludit et alternae periuria venditat aulae.

credite nunc omnes, quas dira Britannia gentes,

quas Hister, quas Rhenus alit, pendere paratas

in speculis : uno tot proelia vincite bello.

Romanum reparate decus molemque labantis

imperii fulcite umeris ; hic omnia campus

vindicat, haec mundo pacem victoria sancit.

non in Threiciis Haemi decemimus oris

nec super Alpheas umbrantia Maenala ripas

constitimus ; non hic Tegean Argosque tuemur :

visceribus mediis ipsoque in corde videtis

bella geri. patrem clipeis defendite Thybrim.”

talia nunc pediti, turmae nunc mixtus equestri

dicta dabat. Simul externis praecepta ferebat

auxiliis. ibat patiens dicionis Alanus,

qua nostrae iussere tubae, mortemque petendam

pro Latio docuit gentis praefectus Alanae,

cui natura breves animis ingentibus artus

finxerat inmanique oculos infecerat ira ;

vulneribus pars nulla vacat rescissaque contis

gloria foedati splendet iactantior oris,

ille tamen mandante procul Stilichone citatis

acceleravit equis Italamque momordit harenam.

felix Elysiisque plagis et carmine dignus,

qui male suspectam nobis impensius arsit

vel leto purgare fidem ; qui iudice ferro

diluit inmeritum laudato sanguine crimen !

morte viri turbatus eques flectebat habenas

totaque praeciso nutassent agmina cornu,

ni celer instructa Stilicho legione secutus

subsidiis peditum pugnam instaurasset equestrem.

Quis Musis ipsoque licet Paeane recepto

enarrare queat, quantum Gradivus in ilia

luce suae dederit fundator originis urbi ?

altius haud umquam toto descendimus ense

in iugulum Scythiae, tanta nec clade superbum

contudimus Tanain vel cornua fregimus Histri.

invisum miles sitiens haurire cruorem

per varias vestes onerataque plaustra metallo

transit et argenti cumulos et caedis avarus

contemptas proculcat opes ; pretiosior auro

sanguis erat ; passim neglecti prodiga lucri

turba furens strictis odium mucronibus explet.

purpureos cultus absumptique igne Valentis

exuvias miserisque graves crateras ab Argis

raptaque flagranti spirantia signa Corintho

callidus ante pedes venientibus obicit hostis

incassum ; neque enim feralis praeda moratur,

sed iustos praebent stimulos monumenta doloris

Adseritur ferro captivum vulgus, et omnes

diversae vocis populi, quos traxerat hostis

servitio, tandem dominorum strage redempti

blanda cruentatis adfigunt oscula dextris

desertosque lares et pignora laeta revisunt.

miratur sua quemque domus cladesque renarrant

ordine ; tum grati referunt miracula belli.

Quis tibi tunc, Alarice, dolor, cum Marte perirent

divitiae spoliisque diu quaesita supellex

pulsaretque tuas ululatus coniugis aures,

coniugis invicto dudum quae freta marito

demens Ausonidum gemmata monilia matrum

Romanasque alta famulas cervice petebat !

scilicet Argolicas Ephyreiadasque puellas

coeperat et pulchras iam fastidire Lacaenas.

sed dea quae nimiis obstat Rhamnusia votis

ingemuit flexitque rotam : domat aspera victos

pauperies, unoque die Romana rependit

quidquid ter denis acies amisimus annis.

O celebranda mihi cunctis Pollentia saeclis !

o meritum nomen ! felicibus apta triumphis !

virtutis fatale solum, memorabile bustum

barbariae ! nam saepe locis ac finibus illis

plena lacessito rediit vindicta Quirino.

illic Oceani stagnis excita supremis

Cimbrica tempestas alias emissa per Alpes

isdem procubuit campis. iam protinus aetas

adveniens geminae gentis permisceat ossa

et duplices signet titulos commune tropaeum :

“hic Gimbros fortesque Getas, Stilichone peremptos

et Mario claris ducibus, tegit Itala tellus.

discite vesanae Romam non temnere gentes.”