Carmina qui quondam studio florente peregi, 
 Flebilis heu maestos cogor inire modos. 
 Ecce mihi lacerae dictant scribenda Camenae 
 Et ueris elegi fletibus ora rigant 
 Has saltem nullus potuit peruincere terror, 
 Ne nostrum comites prosequerentur iter. 
 Gloria felicis olim uiridisque iuuentae 
 Solantur maesti nunc mea fata senis. 
 Venit enim properata malis inopina senectus 
 Et dolor aetatem iussit inesse suam. 
 Intempestiui funduntur uertice cani 
 Et tremit effeto corpore laxa cutis. 
 Mors hominum felix quae se nec dulcibus annis 
 Inserit et maestis saepe uocata uenit. 
 Eheu quam surda miseros auertitur aure 
 Et flentes oculos claudere saeua negat. 
 
 Dum leuibus male fida bonis fortuna falleret, 
 Paene caput tristis merserat hora meum. 
 Nunc quia fallacem mutauit nubila uultum, 
 Protrahit ingratas impia uita moras. 
 Quid me felicem totiens iactastis amici? 
 Qui cecidit, stabili non erat ille gradu.

Haec dum mecum tacitus ipse reputarem querimoniamque lacrimabilem stili officio
 signarem, adstitisse milli supra uerticem uisa est mulier reuerendi admodum
 uultus, oculis ardentibus et ultra communem
 hominum ualentiam perspicacibus colore umido atque inexhausti uigoris, quamuis
 ita aeui plena foret ut nullo modo nostrae crederetur aetatis, statura
 discretionis ambiguae. Nam nunc quidem ad communem sese hominum mensuram
 cohibebat, nunc uero pulsare caelum summi
 uerticis cacumine uidebatur; quae cum altius caput extulisset, ipsum etiam
 caelum penetrabat respicientiumque hominum frustrabatur intuitum. Vestes erant
 tenuissimis filis subtili artificio, indissolubili materia perfectae quas,
 uti post eadem prodente cognoui, suis
 manibus ipsa texuerat. Quarum speciem, ueluti fumosas imagines solet, caligo
 quaedam neglectae uetustatis obduxerat. Harum in extrema margine Π Graecum, in supremo uero θ , legebatur intextum. Atque inter utrasque litteras in scalarum modum gradus quidam insigniti
 uidebantur quibus ab inferiore ad superius elementum esset ascensus. Eandem
 tamen uestem uiolentorum quorundam sciderant manus et particulas quas quisque potuit abstulerant. Et dextera quidem eius libellos, sceptrum uero sinistra gestabat. 
 Quae ubi poeticas Musas uidit nostro adsistentes toro fletibusque meis uerba
 dictantes, commota paulisper ac toruis inflammata luminibus: Quis, 
 inquit, has scenicas meretriculas ad hunc aegrum permisit accedere quae dolores eius non modo nullis remediis
 fouerent, uerum dulcibus insuper alerent uenenis? Hae sunt enim quae
 infructuosis affectuum spinis uberem fructibus rationis segetem necant
 hominumque mentes assuefaciunt morbo, non liberant. At si quem profanum, uti uulgo solitum uobis,
 blanditiae uestrae detraherent, minus moleste ferendum putarem, nihil quippe
 in eo nostrae operae laederentur. Hunc uero Eleaticis atque Academicis
 studiis innutritum? Sed abite potius Sirenes usque in exitium dulces meisque eum Musis curandum
 sanandumque relinquite. 
 
 His ille chorus increpitus deiecit humi maestior uultum confessusque rubore
 uerecundiam limen tristis excessit. At ego cuius acies lacrimis mersa caligaret
 nec dinoscere possem, quaenam haec esset
 mulier tam imperiosae auctoritatis, obstipui uisuque in terram defixo quidnam
 deinceps esset actura, exspectare tacitus coepi. Tum illa propius accedens in
 extrema lectuli mei parte consedit meumque intuens uultum luctu grauem atque in humum maerore deiectum his
 uersibus de nostrae mentis perturbatione conquesta est.

Heu quam praecipiti mersa profundo 
 Mens hebet et propria luce relicta 
 Tendit in externas ire tenebras, 
 Terrenis quotiens flatibus aucta 
 Crescit in inmensum noxia cura. 
 Hic quondam caelo liber aperto 
 Suetus in Aetherios ire meatus 
 Cernebat rosei lumina solis, 
 Visebat gelidae sidera lunae 
 Et quaecumque uagos stella recursus 
 Exercet uarios flexa per orbes, 
 Comprensam numeris uictor habebat. 
 Quin etiam causas unde sonora 
 Flamina sollicitent aequora ponti, 
 Quis uoluat stabilem spiritus orbem 
 Vel cur hesperias sidus in undas 
 Casurum rutilo surgat ab ortu, 
 Quid ueris placidas temperet horas, 
 Vt terram roseis floribus ornet, 
 Quis dedit ut pleno fertilis anno 
 Autumnus grauidis influat uuis 
 Rimari solitus atque latentis 
 Naturae uarias reddere causas. 
 Nunc iacet effeto lumine mentis 
 Et pressus grauibus colla catenis 
 Decliuemque gerens pondere uultum 
 Cogitur, heu, stolidam cernere terram.

Sed medicinae, inquit, tempus est quam querelae Tum uero totis in
 me intenta luminibus: Tune ille es, ait, qui nostro quondam lacte
 nutritus nostris educatus alimentis in uirilis animi
 robur euaseras? Atqui talia
 contuleramus arma quae nisi prior abiecisses, inuicta te firmitate
 tuerentur. Agnoscisne me? Quid taces? Pudore an stupore siluisti? Mallem
 pudore, sed te, ut uideo, stupor oppressit. Cumque me non modo
 tacitum sed elinguem prorsus mutumque
 uidisset, admouit pectori meo leniter manum et: Nihil, inquit,
 pericli est; lethargum patitur communem inlusarum mentium morbum. Sui
 paulisper oblitus est; recordabitur facile, si quidem nos ante cognouerit.
 Quod ut possit, paulisper lumina eius
 mortalium rerum nube caligantia tergamus. Haec dixit oculosque meos
 fletibus undantes contracta in rugam ueste siceauit.

Tunc me discussa liquerunt nocte tenebrae 
 Luminibusque prior rediit uigor, 
 Vt, cum praecipiti glomerantur sidera Coro 
 Nimbosisque polus stetit imbribus. 
 Sol latet ac nondum caelo uenientibus astris, 
 Desuper in terram nox funditur; 
 Hanc si Threicio Boreas emissus ab antro 
 Verberet et clausam reseret diem, 
 Emicat ac subito uibratus lumine Phoebus 
 Mirantes oculos radiis ferit.

Haud aliter tristitiae nebulis dissolutis hausi caelum et ad cognoscendam
 medicantis faciem mentem recepi. Itaque ubi in eam deduxi oculos intuitumque
 defixi, respicio nutricem meam cuius ab
 adulescentia laribus obuersatus fueram Philosophiam. Et quid, inquam,
 tu in has exilii nostri solitudines o omnium magistra uirtutum supero
 cardine delapsa uenisti? An ut tu quoque mecum rea falsis criminationibus
 agiteris? 
 
 
 
 An, inquit illa, te alumne desererem nec sarcinam quam mei nominis
 inuidia sustulisti, communicato tecum labore partirer? Atqui Philosophiae
 fas non erat incomitatum relinquere iter innocentis; meam scilicet
 criminationem uererer et quasi nouum 
 aliquid acciderit, perhorrescerem? Nunc enim primum censes apud inprobos
 mores lacessitam periculis esse sapientiam? Nonne apud ueteres quoque ante
 nostri Platonis aetatem magnum saepe certamen cum stultitiae temeritate
 certauimus eodemque superstite
 praeceptor eius Socrates iniustae uictoriam mortis me adstante promeruit?
 Cuius hereditatem cum deinceps Epicureum uulgus ac Stoicum ceterique pro sua
 quisque parte raptum ire molirentur meque reclamantem renitentemque uelut in
 partem praedae traherent, uestem quam
 meis texueram manibus, disciderunt abreptisque ab ea panniculis totam me
 sibi cessisse credentes abiere. In quibus quoniam quaedam nostri habitus
 uestigia uidebantur, meos esse familiares inprudentia rata nonnullos eorum
 profanae multitudinis errore
 peruertit. Quod si nec Anaxagorae fugam nec Socratis uenenum
 nec Zenonis tormenta quoniam sunt peregrina nouisti, at Canios, at Senecas,
 at Soranos quorum nec peruetusta nec incelebris memoria est, scire potuisti.
 Quos nihil aliud in cladem detraxit
 nisi quod nostris moribus instituti studiis improborum dissimillimi
 uidebantur. Itaque nihil est quod admirere, si in hoc uitae salo
 circumflantibus agitemur procellis, quibus hoc maxime propositum est
 pessimis displicere. Quorum quidem
 tametsi est numerosus exercitus, spernendus tamen est, quoniam nullo duce
 regitur, sed errore tantum temere ac passim lymphante raptatur. Qui si
 quando contra nos aciem struens ualentior incubuerit, nostra quidem dux
 copias suas in arcem contrahit, illi
 uero circa diripiendam inutiles sarcinulas occupantur. At nos desuper
 inridemus uilissima rerum quaeque rapientes securi totius furiosi tumultus
 eoque uallo muniti quo grassanti stultitiae adspirare fas non sit.

Quisquis composito serenus aeuo 
 Fatum sub pedibus egit 1 superbum 
 Fortunamque tuens utramque rectus 
 Inuictum potuit tenere uultum, 
 Non illum rabies minaequc ponti 
 Versum funditus exagitantis aestum 
 Nec ruptis quotiens uagus caminis 
 Torquet fumificos Vesaeuus ignes 
 Aut celsas soliti ferire turres 
 Ardentis uia fulminis mouebit. 
 
 Quid tantum miseri saeuos tyrannos 
 Mirantur sine uiribus furentes? 
 Nec speres aliquid nec extimescas, 
 Exarmaueris impotentis iram. 
 At quisquis trepidus pauet uel optat, 
 Quod non sit stabilis suique iuris, 
 Abiecit clipeum locoque motus 
 Nectit qua ualeat trahi catenam.

Sentisne, inquit, haec atque animo inlabuntur tuo, an ὄνοσ λύρασ ? Quid fles, quid lacrimis manas? 
 
 ἐξαύδα, μὴ κεῦθε νόῳ. 
 
 Si operam medicantis exspectas, oportet
 uulnus detegas. 
 
 Tum ego collecto in uires animo: 
 Anne adhuc eget admonitione nec per se satis eminet fortunae in nos
 saeuientis asperitas? Nihilne te ipsa
 loci facies mouet? Haecine est bibliotheca, quam certissimam tibi sedem
 nostris in laribus ipsa delegeras? In qua mecum saepe residens de
 humanarum diuinarumque rerum scientia disserebas? Talis habitus talisque
 uultus erat, cum tecum naturae 
 secreta rimarer, cum mihi siderum uias radio de-scriberes, cum mores
 nostros totiusque uitae rationem ad caelestis ordinis exempla formares?
 Haecine praemia referimus tibi obsequentes? Atqui tu hanc sententiam
 Platonis ore sanxisti: beatas fore res publicas, si eas uel studiosi sapientiae regerent uel 
 earum rectores studere sapientiae, contigisset. Tu eiusdem uiri ore hanc
 sapientibus capessendae rei publicae necessariam causam esse monuisti, ne
 improbis flagitiosisque ciuibus urbium relicta gubernacula pestem bonis ac perniciem ferrent. 
 Hanc igitur auctoritatem secutus quod a te inter secreta otia didiceram
 transferre in actum publicae administrationis optaui. Tu mihi et qui te
 sapientium mentibus inseruit deus conscii nullum me ad magistratum
 nisi commune bonorum omnium
 studium detulisse. Inde cum inprobis graues inexorabilesque discordiae et
 quod conscientiae libertas habet, pro tuendo iure spreta potentiorum
 semper offensio. 
 Quotiens ego Conigastum in inbecilli cuiusque fortunas impetum facientem obuius excepi, quotiens Triguillam
 regiae praepositum domus ab incepta, perpetrata iam prorsus iniuria
 deieci, quotiens miseros quos infinitis calumniis inpunita barbarorum
 semper auaritia uexabat, obiecta periculis auctoritate protexi! Numquam me ab iure ad iniuriam
 quisquam detraxit. Prouincialium fortunas tum priuatis rapinis tum
 publicis uectigalibus pessumdari non aliter quam qui patiebantur
 indolui. 
 Cum acerbae famis tempore grauis atque inexplicabilis indicta coemptio profligatum inopia Campaniam
 prouinciam uideretur, certamen aduersum praefectum 
 praetorii communis commodi ratione suscepi, rege cognoscente contendi et
 ne coemptio exigeretur, euici. Paulinum consularem uirum cuius opes
 Palatinae canes iam spe atque
 ambitione deuorassent, ab ipsis hiantium faucibus traxi. Ne Albinum
 consularem uirum praeiudicatae accusationis poena corriperet, odiis me
 Cypriani delatoris opposui. Satisne in me magnas uideor exaceruasse
 discordias? Sed esse apud ceteros
 tutior debui qui mihi amore iustitiae nihil apud aulicos quo magis essem
 tutior reseruaui. Quibus autem deferentibus perculsi sumus? Quorum
 Basilius olim regio ministerio depulsus in delationem nostri nominis
 alieni aeris necessitate compulsus est. Opilionem uero atque Gaudentium cum ob innumeras multiplicesque
 fraudes ire in exilium regia censura decreuisset cumque illi parere
 nolentes sacrarum sese aedium defensione tuerentur compertumque id regi
 foret, edixit: uti ni intra praescriptum diem Rauenna urbe decederent, notas insigniti frontibus
 pellerentur. Quid huic seueritati posse astrui uidetur? Atqui in eo die
 deferentibus eisdem nominis nostri delatio suscepta est. Quid igitur?
 Nostraene artes ita me-ruerunt? An illos accusatores iustos fecit
 praeniissa damnatio? Itane nihil
 fortunam puduit si minus accusatae innocentiae, at accusantium uilitatis?
 1 At cuius criminis arguimur summam quaeris? Senatum dicimur saluum esse
 uoluisse. Modum desideras? Delatorem ne documenta
 deferret quibus senatum maiestatis
 reum faceret impedisse criminamur. 
 Quid igitur o magistra censes? Infitiabimur crimen, ne tibi pudor simus?
 At uolui nec umquam uelle desistam. Fatebimur? Sed impediendi delatoris
 opera cessauit. An optasse illius ordinis salutem nefas uocabo? Ille quidem suis de me
 decretis, uti hoc nefas esset, effecerat. Sed sibi semper mentiens
 inprudentia rerum merita non potest inmutare nec mihi Socratico decreto
 fas esse arbitror uel occuluisse ueritatem uel concessisse mendacium.
 Verum id quoquo modo sit, tuo
 sapientiumque iudicio aestimandum relinquo. Cuius rei seriem atque
 ueritatem, ne latere posteros queat, stilo etiam memoriaeque mandaui. 
 Nam de compositis falso litteris quibus libertatem arguor sperasse Romanam quid attinet dicere?
 Quarum fraus aperta patuisset, si nobis ipsorum confessione delatorum,
 quod in omnibus negotiis maximas uires habet, uti licuisset. Nam quae
 sperari leliqua libertas potest? Atque utinam posset ulla! Respondissem
 Canii uerbo, qui cum a Gaio
 Caesare Germanici filio conscius contra se factae coniurationis fuisse
 diceretur: ' Si ego,' inquit, ' scissem, tu nescisses. Qua in re non ita
 sensus nostros maeror hebetauit ut impios scelerata contra uirtutem
 querar molitos, sed quae sperauerint
 effecisse uehementer admiror. Nam deteriora uelle nostri fuerit fortasse
 defectus, posse contra innocentiam, quae sceleratus
 quisque conceperit inspectante deo, monstri simile est. Vnde haud iniuria
 tuorum quidam familiarium quaesiuit:
 'Si quidem deus, inquit, 'est, unde mala? Bona uero unde, si non est?'
 Sed fas fuerit nefarios homines qui bonorum omnium totiusque senatus
 sanguinem petunt, nos etiam quos propugnare bonis senatuique uiderant,
 perditum ire uoluisse. Sed num idem
 de patribus quoque merebamur? Meministi, ut opinor, quoniam me dicturum
 quid facturumue praesens semper ipsa dirigebas, meministi, inquam,
 Veronae cum rex auidus exitii communis maiestatis crimen in Albinum
 delatae ad cunctum senatus ordinem
 transferre moi iretur, uniuersi innocentiam senatus quanta mei periculi
 securitate defenderim. Scis me haec et uera proferre et in nulla umquam
 mei laude iactasse. Minuit enim quodam modo se probantis conscientiae
 secretum, quotiens ostentando quis
 factum recipit famae pretium. Sed innocentiam nostram quis exceperit
 euentus uides; pro uerae uirtutis praemiis falsi sceleris poenas subimus.
 Et cuius umquam facinoris manifesta confessio ita iudices habuit in
 seueritate concordes ut non aliquos
 uel ipse ingenii error humani uel fortunae condicio cunctis mortalibus
 incerta submitteret? Si inflammare sacras aedes uoluisse, si sacerdotes
 impio iugulare gladio, si bonis omnibus necem struxisse
 dicerentur, piaesentem tamen sententia, confessum tamen conuictumue punisset. Nunc quingentis
 fere passuum milibus procul muti atque indefensi ob studium propensius in
 senatum morti proscriptionique damnamur. O meritos de simili crimine
 neminem posse conuinci! Cuius
 dignitatem reatus ipsi etiam qui detulere uiderunt, quam uti alicuius
 sceleris admixtione fuscarent, ob ambitum dignitatis sacrilegio me
 conscientiam polluisse mentiti sunt. Atqui et tu insita nobis omnem rerum
 mortalium cupidinem de nostri animi
 sede pellebas et sub tuis oculis sacrilegio locum esse fas non erat.
 Instillabas enim auribus cogitationibusque cotidie meis Pythagoricum
 illud ἕπου θεῷ . 1 Nec conueniebat
 uilissimorum me spirituum praesidia captare quem tu in hanc excellentiam
 componebas ut consimilem deo
 faceres. Praeterea penetral innocens domus, honestissimorum coetus
 amicorum, socer etiam sanctus et aeque ac tu ipsa 2 reuerendus ab omni
 nos huius criminis suspitione defendunt. Sed, o nefas, illi uero de te
 tanti criminis fidem capiunt atque
 hoc ipso uidebimur affines fuisse maleficio, quod tuis inbuti
 disciplinis, tuis instituti moribus sumus. Ita non est satis nihil mihi
 tuam profuisse reuerentiam, nisi ultro tu mea potius offensione
 lacereris. At uero hic etiam nostris malis cumulus accedit, quod existimatio plurimorum non rerum merita sed fortunae spectat euentum eaque tantum
 iudicat esse prouisa quae felicitas commendauerit. Quo fit ut existimatio
 bona prima omnium deserat infelices. Qui nunc populi rumores, quam dissonae multiplicesque sententiae,
 piget reminisci. Hoc tantum dixerim ultimam esse aduersae fortunae
 sarcinam, quod dum miseris aliquod crimen affingitur, quae perferant
 meruisse creduntur. Et ego quidem bonis omnibus pulsus, dignitatibus
 exutus, existimatione foedatus ob
 beneficium supplicium tuli. 
 Videre autem uidcor nefarias sceleratorum officinas gaudio laetitiaque
 fluitantes, perditissimum quemque nouis delationum fraudibus imminentem,
 iacere bonos nostri discriminis
 terrore prostratos, flagitiosum quemque ad audendum quidem facinus
 impunitate, ad efficiendum uero praemiis incitari, insontes autem non
 modo securitate, uerum ipsa etiam defensione priuatos. Itaque libet
 exclamare:

O stelliferi conditor orbis 
 Qui perpetuo nixus solio 
 Rapido caelum turbine uersas 
 Legemque pati sidera cogis, 
 Vt nunc pleno lucida cornu 
 Totis fratris obuia flammis 
 Condat stellas luna minores, 
 Nunc obscuro pallida cornu 
 Phoebo propior lumina perdat, 
 
 Et qui primae tempore noctis 
 Agit algentes Hesperos ortus, 
 Solitas iterum mutet habenas 
 Phoebi pallens Lucifer ortu. 
 Tu frondifluae frigore brumae 
 Stringis lucem breuiore mora: 
 Tu, cum feruida uenerit aestas, 
 Agiles nocti diuidis horas. 
 Tua uis uarium temperat annum 
 Vt quas Boreae spiritus aufert 
 Reuehat mites Zephyrus frondes 
 Quaeque Arcturus semina uidit 
 Sirius altas urat segetes. 
 Nihil antiqua lege solutum 
 Linquit propriae stationis opus, 
 Omnia certo fine gubernans 
 Hominum solos respuis actus 
 Merito rector cohibere modo. 
 Nam cur tantas lubrica uersat 
 Fortuna uices? Premit insontes 
 Debita sceleri noxia poena, 
 At peruersi resident celso 
 Mores solio sanctaque calcant 
 Iniusta uice colla nocentes. 
 Latet obscuris condita uirtus 
 Clara tenebris iustusque tulit 
 Crimen iniqui. 
 Nil periuria, nil nocet ipsis 
 Fraus mendaci compta colore. 
 Sed cum libuit uiribus uti, 
 
 Quos innumeri metuunt populi 
 Summos gaudent subdere reges, 
 O iam miseras respice terras 
 Quisquis rerum foedera nectis. 
 Operis tanti pars non ullis 
 Homines quatimur fortunae salo. 
 Rapidos rector comprime fluctus 
 Et quo caelum regis immensum 
 Firma stabiles foedere terras.

Haec ubi continuato dolore delatraui, illa uultu placido nihilque meis
 questibus mota: Cum te, inquit, maestum lacrimantemque uidissem,
 ilico miserum exsulemque cognoui. Sed quam id longinquum esset exilium, nisi tua prodidisset oratio,
 nesciebam. Sed tu quam procul a patria non quidem pulsus es sed aberrasti;
 ac si te pulsum existimari mauis, te potius ipse pepulisti. Nam id quidem de
 te numquam cuiquam fas fuisset. Si enim cuius oriundo sis patriae reminiscare, non uti Atheniensium quondam
 multitudinis imperio regitur, sed 
 εἶς κοίρανός
 ἐστιν, εἶς βασιλεύς 
 qui frequentia ciuium non depulsione
 laetetur; cuius agi frenis atque obtemperare iustitiae summa libertas
 est. An ignoras illam tuae ciuitatis
 antiquissimam legem, qua. sanctum est ei ius exulare non
 esse quisquis in ea sedem fundare maluerit? Nam qui uallo eius ac munimine
 continetur, nullus metus est ne exul esse mereatur. At quisquis eam
 inhabitare uelle desierit, pariter
 desinit etiam mereri. Itaque non tam me loci huius quam tua facies mouet nec
 bibliothecae potius comptos ebore ac nitro parietes quam tuae mentis sedem
 requiro, in qua non libros sed id quod libris pretium facit, librorum
 quondam meorum sententias, collocaui. Et
 tu quidem de tuis in commune bonum meritis uera quidem, sed pro multitudine
 gestorum tibi pauca dixisti. De obiectorum tibi uel honestate uel falsitate
 cunctis nota memorasti. De sceleribus fraudibusque delatorum recte tu quidem
 strictim attingendum putasti, quod ea
 melius uberiusque recognoscentis omnia uulgi ore celebrentur. Increpuisti
 etiam uehementer iniusti factum senatus. De nostra etiam criminatione
 doluisti, laesae quoque opinionis damna fleuisti. Postremus aduersum
 fortunam dolor incanduit conquestusque
 non aequa meritis praemia pensari. In extremo Musae saeuientis, uti quae
 caelum terras quoque pax regeret, uota posuisti. Sed quoniam plurimus tibi
 affectuum tumultus incubuit diuersumque te dolor, ira, maeror distrahunt,
 uti nunc mentis es, nondum te
 ualidiora remedia contingunt. Itaque lenioribus paulisper utemur, ut quae in
 tumorem perturbationibus influentibus in- duruerunt, ad
 acrioris uim medicaminis recipiendum tactu blandiore mollescant.

Cum Phoebi radiis graue 
 Cancri sidus inaestuat, 
 Tum qui larga negantibus 
 
 Sulcis semina credidit, Elusus Cereris fide 
 Quernas pergat ad arbores. 
 Numquam purpureum nemus 
 Lecturus uiolas petas 
 Cum saeuis aquilonibus 
 Stridens campus inhorruit. 
 Nec quaeras auida manu 
 Vernos stringere palmites, 
 Vuis si libeat frui; 
 Autumno potius sua 
 Bacchus munera contulit. 
 Signat tempora propriis 
 Aptans officiis deus 
 Nec quas ipse coercuit 
 Misceri patitur uices. 
 Sic quod praecipiti uia 
 Certum deserit ordinem 
 Laetos non habet exitus.

Primum igitur paterisne me pauculis rogationibus statum tuae mentis attingere
 atque temptare, ut qui modus sit tuae curationis intellegam? Tu uero arbitratu, inquam, tuo quae uoles ut responsurum
 rogato. Tum illa: Huncine, 
 inquit, mundum temerariis agi fortuitisque casibus putas, an ullum credis ei
 regimen inesse rationis? 
 Atqui, inquam, nullo existimauerim modo ut fortuita temeritate tam
 certa moueantur, uerum operi suo 
 conditorem praesidere deum scio nec umquam fuerit dies qui me ab hac
 sententiae ueritate depellat. 
 Ita est, inquit. 
 Nam id etiam paulo ante cecinisti, hominesque tantum diuinae exortes
 curae esse deplorasti. Nam de ceteris quin ratione regerentur, nihil mouebare. Papae autem! Vehementer
 admiror cur in tam salubri sententia Iocatus aegrotes. Verum altius
 perscrutemur; nescio quid abesse coniecto. 
 Sed dic mihi, quoniam deo mundum regi non ambigis, quibus etiam
 gubernaculis regatur aduertis? 
 
 
 Vix, inquam, rogationis tuae sententiam nosco, nedum ad inquisita
 respondere queam. 
 Num me, inquit, fefellit abesse aliquid, per quod, uelut hiante ualli
 robore, in animum tuum perturbationum morbus inrepserit? Sed dic mihi,
 meministine, quis sit rerum finis, quoue
 totius naturae tendat intentio? 
 Audieram, inquam, sed memoriam maeror hebetauit. 
 Atqui scis unde cuncta processerint? 
 Noui, inquam, deumque esse respondi. 
 Et qui fieri potest, ut principio cognito quis sit rerum finis ignores? Verum hi perturbationum mores, ea
 ualentia est, ut mouere quidem loco hominem possint,
 conuellere autem sibique totum exstirpare non possint. 
 Sed hoc quoque respondeas uelim, hominemne te esse meministi? 
 
 Quidni, inquam, meminerim? 
 
 Quid igitur homo sit, poterisne proferre? 
 Hocine interrogas an esse me sciam rationale animal atque mortale? Scio et
 id me esse confiteor. Et illa: Nihilne aliud te esse nouisti? 
 Nihil. 
 Iam scio. inquit. morbi tui aliam uel maximam causam; quid ipse sis, nosse desisti. Quare
 plenissime uel aegritudinis tuae rationem uel aditum reconciliandae
 sospitatis inueni. Nam quoniam tui obliuione confunderis, et exsulem te et
 exspoliatum piopriis bonis esse doluisti. Quoniam uero quis sit rerum fanis
 ignoras, nequam homines atque
 nefarios potentes felicesque arbitraris. Quoniam uero quibus gubernaculis
 mundus regatur oblitus es, has fortunarum uices aestimas sine rectore
 fluitare—magnae non ad morbum modo uerum ad interitum quoque causae. Sed
 sospitatis auctori grates, quod te
 nondum totum natura destituit. Habemus maximum tuae fomitem salutis ueram de
 mundi gubernatione sententiam, quod eam non casuum temeritati sed diuinae
 rationi subditam credis. Nihil igitur pertimescas; iam tibi ex hac
 minima scintillula uitalis calor
 inluxerit. Sed quoniam firmioribus remediis nondum tempus est et eam
 ruentium constat esse naturam, ut quotiens abiecerint ueras
 falsis opinionibus induantur ex quibus orta perturbationum caligo uerum
 illum confundit intuitum, hanc paulisper
 lenibus mediocribusque fomentis at-tenuare temptabo, ut dimotis fallacium
 affectionum tenebris splendorem uerae lucis possis agnoscere.

Nubibus atris 
 Condita nullum 
 Fundere possunt 
 Sidera lumen. 
 Si mare uoluens 
 Turbidus Auster 
 Misceat aestum, 
 Vitrea dudum 
 Parque serenis 
 Vnda diebus 
 Mox resoluto 
 Sordida caeno 
 Visibus obstat. 
 Quique uagatur 
 Montibus altis 
 Defluus amnis, 
 Saepe resistit 
 Rupe soluti 
 Obice saxi. 
 Tu quoque si uis 
 Lumine claro 
 Cernere uerum, 
 Tramite recto 
 Carpere callem, 
 Gaudia pelle, 
 Pelle timorem 
 
 Spemque fugato 
 Nec dolor adsit. 
 Nubila mens est 
 Vinctaque frenis, 
 Haec ubi regnant.

Post haec paulisper obticuit atque ubi attentionem meam modesta taciturnitate
 collegit, sic exorsa est: 
 Si penitus aegritudinis tuae causas habitumque cognovi, fortunae prioris
 affectu desiderioque tabescis. Ea
 tantum animi tui sicuti tu tibi fingis mutata peruertit. Intellego
 multiformes illius prodigii fucos et eo usque cum his quos eludere
 nititur blandissimam familiaritatem, dum intolerabili dolore confundat
 quos insperata reliquerit. Cuius si naturam mores ac meritum reminiscare, nec habuisse te in ea
 pulchrum aliquid nec amisisse cognosces, sed ut arbitror haud multum tibi
 haec in memoriam reuocare laborauerim. Solebas enim praesentem quoque
 blandientemque uirilibus incessere uerbis eamque de nostro adyto
 prolatis insectabare sententiis.
 Verum omnis subita mutatio rerum non sine quodam quasi
 fluctu contingit animorum; sic factum est ut tu quoque paulisper a tua
 tranquillitate descisceres. Sed tempus est haurire te aliquid ac
 degustare molle atque iucundum quod
 ad interiora transmissum ualidioribus haustibus uiam fecerit. Adsit
 igitur Rhetoricae suadela dulcedinis quae tum tantum recto calle
 procedit, cum nostra instituta non deserit cumque hac Musica laris nostri
 uernacula nunc leuiores nunc grauiores modos succinat. 
 Quid est igitur o homo quod te in maestitiam luctumque deiecit? Nouum,
 credo, aliquid inusitatumque uidisti. Tu fortunam putas erga te esse
 mutatam; erras. Hi semper eius mores sunt ista natura. Seruauit circa te propriam potius in ipsa sui
 mutabilitate constantiam. Talis erat cum blandiebatur, cum tibi falsae
 inlecebris felicitatis alluderet. Deprehendisti caeci numinis ambiguos
 uultus. Quae sese adhuc uelat aliis, tota tibi prorsus innotuit. Si probas, utere moribus; ne
 queraris. Si perfidiam perhorrescis, sperne atque abice perniciosa
 ludentem. Nam quae nunc tibi est tanti causa maeroris, haec eadem
 tranquillitas esse debuisset. Reliquit enim te quam non relicturam nemo
 umquam poterit esse securus. An uero
 tu pretiosam aestimas abituram felicitatem? Et cara tibi est fortuna
 praesens nec manendi fida et cum discesserit adlatura maerorem. Quod si
 nec ex arbitrio retineri potest et calamitosos fugiens
 facit, quid est aliud fugax quam
 futurae quoddam calamitatis indicium? Neque enim quod ante oculos situm
 est, suffecerit intueri; rerum exitus prudentia metitur eademque in
 alterutro mutabilitas nec formidandas fortunae minas nec exoptandas facit
 esse blanditias. Postremo aequo animo
 toleres oportet quidquid intra fortunae aream geritur, cum semel iugo
 eius colla submiseris. Quod si manendi abeundique scribere legem uelis ei
 quam tu tibi dominam sponte legisti, nonne iniurius fueris et inpatientia
 sortem exacerbes quam permutare non 
 possis? Si uentis uela committeres, non quo uoluntas peteret sed quo
 flatus impellerent, promoueres; si aruis semina crederes, feraces inter
 se annos sterilesque pensares. Fortunae te regendum dedisti; dominae
 moribus oportet obtemperes. Tu uero 
 uoluentis rotae impetum retinere conaris? .At, omnium mortalium
 stolidissime, si manere incipit, fors esse desistit.

Haec cum superba uerterit uices dextra 
 Et aestuantis more fertur Euripi, 
 Dudum tremendos saeua proterit reges 
 Humilemque uicti subleuat fallax uultum. 
 Non illa miseros audit aut curat fletus 
 Vltroque gemitus dura quos fecit ridet. 
 
 Sic illa ludit, sic suas probat uires 
 Magnumque suis demonstrat 1 ostentum, si quis 
 Visatur una stratus ac felix hora.

Vellem autem pauca tecum fortunae ipsius uerbis agitare. Tu igitur an ius
 postulet, animaduerte. 'Quid tu homo ream me cotidianis agis querelis? Quam
 tibi fecimus iniuriam? Quae tua tibi detraximus bona? Quouis iudice de opum dignitatumque mecum possessione
 contende. Et si cuiusquam mortalium proprium quid horum esse monstraueris, ego
 iam tua fuisse quae repetis, sponte concedam. Cum te matris utero natura
 produxit, nudum rebus omnibus inopemque
 suscepi, meis opibus foui et quod te nunc inpatientem nostri facit, fauore
 prona indulgentia educaui, omnium quae mei iuris sunt affluentia et splendore
 circumdedi. Nunc milli retrahere manum libet. Habes gratiam uelut usus
 alienis, non habes ius querelae tamquam
 prorsus tua perdideris. Quid igitur ingemiscis? Nulla tibi a nobis est allata
 uiolentia. Opes honores ceteraque talium mei sunt iuris. Dominam famulae
 cognoscunt j mecum ueniunt, me abeunte discedunt. Audacter adfirmem, si tua forent quae amissa conquerens
 nullo modo perdidisses. An ego sola meum ius exercere
 prohibebor? Licet caelo proferre lucidos dies eosdemque tenebrosis noctibus
 condere. Licet anno terrae uultum nunc floribus frugibusque redimire, nunc
 nimbis frigoribusque confundere. Ius est
 mari nunc strato aequore blandiri, nunc procellis ac fluctibus iuborrescere.
 Nos ad constantiam nostris moribus alienam inexpleta hominum cupiditas
 alligabit? Haec nostra uis est, hunc continuum ludum ludimus; rotam uolubili orbe uersamus, infima summis summa infimis
 mutare gaudemus. Ascende si placet, sed ea lege ne utique 1 cum Iudicia mei
 ratio poscet, descendere iniuriam putes. An tu mores ignorabas meos? Nesciebas
 Croesum regem Lydorum Cyro paulo ante 
 formidabilem mox deinde miserandum rogi flammis traditum misso caelitus imbre
 defensum? Num te praeterit Paulum Persi regis a se capti calamitatibus pias
 inpendisse lacrimas? Quid tragoediarum clamor aliud deflet nisi indiscreto ictu
 fortunam felicia regna uertentem? Nonne
 adulescentulus δοιοὺσ πίθουσ τὸν μὲν ἕνα κακῶν τὸν δ'
 ἕτερον ἐάων in Iouis limine iacere didicisti? Quid si liberius de
 bonorum parte sumpsisti? Quid si a te non tota discessi? Quid si haec ipsa mei
 mutabilitas iusta tibi causa est sperandi 
 meliora? tamen ne animo contabescas et intra commune omnibus regnum Iocatus
 proprio uiuere iure desideres.

Si quantas rapidis flatibus incitus 
 Pontus uersat barenas 
 Aut quot stelliferis edita noctibus 
 Caelo sidera fulgent 
 Tantas fundat opes nec retrahat manum 
 Pleno copia cornu. 
 Humanum miseras haud ideo genus 
 Cesset flere querellas. 
 Quamuis uota libens excipiat deus 
 Multi prodigus auri 
 Et claris auidos ornet honoribus, 
 Nil iam parta uidentur, 
 Sed quaesita uorans saeua rapacitas 
 Altos 1 pandit hiatus. 
 Quae iam praecipitem frena cupidinem 
 Certo fine retentent, 
 Largis cum potius muneribus fluens 
 Sitis ardescit habendi? 
 Numquam diues agit qui trepidus gemens 
 Sese credit egentem.

His igitur si pro se tecum fortuna loqueretur, quid profecto contra hisceres
 non haberes, aut si quid est quo querelam tuam iure tuearis, proferas
 oportet. Dabimus dicendi locum. Tum ego: Speciosa quidem ista sunt, inquam, oblitaque Rhetoricae ac
 Musicae melle dulcedinis; tum tantum, cum audiuntur, oblectant. Sed miseris
 malorum altior sensus est. Itaque cum haec auribus insonare
 desierint, insitus animum maeror praegrauat. Et illa: Ita est, inquit. 
 Haec enim nondum morbi tui remedia sed adhuc contumacis aduersum
 curationem doloris fomenta quaedam sunt. Nam quae in profundum sese
 penetrant, cum tempestiuum fuerit admouebo. Verumtamen ne te existimari
 miserum uelis, an numerum modumque
 tuae felicitatis oblitus es? 
 Taceo quod desolatum parente summorum te uirorum cura suscepit
 delectusque in affiniatem principum ciuitatis, quod pretiosissimum
 propinquitatis genus est, prius carus quam proximus esse coepisti.
 Quis non te felicissimum cum tanto
 splendore socerorum, cum coniugis pudore, cum masculae quoque prolis
 opportunitate praedicauit? Praetereo, libet enim praeterire communia,
 sumptas in adulescentia negatas senibus dignitates; ad singularem
 felicitate tuae cumulum uenire
 delectat. Si quis rerum mortalium fructus ullum beatitudinis pondus
 habet, poteritne illius memoria lucis quantalibet ingruentium malorum
 mole deleri, cum duos pariter consules liberos tuos domo prouehi sub
 frequentia patrum, sub plebis 
 alacritate uidisti, cum eisdem in curia curules in-sidentibus tu regiae
 laudis orator ingenii gloriam facundiaeque meruisti, cum in circo duorum
 medius consulum circumfusae multitudinis expectationem triumphali
 largitione satiasti? Dedisti ut opinor uerba fortunae, dum te illa demulcet, dum te ut 
 delicias suas fouet. Munus quod nulli umquam priuato commodauerat
 abstulisti. Visne igitur cum fortuna calculum ponere? Nunc te primum
 liuenti oculo praestrinxit. Si numerum modumque laetorum tristiumue consideres, adhuc te felicem
 negare non possis. Quod si idcirco te fortunatum esse non aestimas,
 quoniam quae tunc laeta uidebantur abierunt, non est quod te miserum
 putes, quoniam quae nunc creduntur maesta praetereunt. An tu in hanc
 uitae scaenam nunc primum subitus
 hospesque uenisti? VI Iamne humanis rebus inesse constantiam reris, cum
 ipsum saepe hominem uelox hora dissoluat? Nam etsi rara est fortuitis
 manendi fides, ultimus tamen uitae dies mors quaedam fortunae est etiam
 manentis. Quid igitur referre
 putas, tune illam moriendo deseras an te illa fugiendo?

Cum polo Phoebus roseis quadrigis 
 Lucem spargere coeperit, 
 Pallet albentes hebetata uultus 
 Flammis stella prementibus. 
 Cum nemus flatu Zephyri tepentis 
 Vernis inrubuit rosis, 
 Spiret insanum nebulosus Auster 
 Iam spinis abeat decus. 
 Saepe tranquillo radiat sereno 
 Immotis mare fluctibus, 
 Saepe feruentes Aquilo procella? 
 Verso concitat aequore. 
 Rara si constat sua forma mundo, 
 Si tantas uariat uices, 
 
 Crede fortunis hominum caducis, 
 Bonis crede fugacibus. 
 Constat aeterna positumque lege est 
 Vt constet genitum nihil.

Tum ego: Vera, inquam, commemoras, o uirtutum omnium nutrix, nec
 infitiari possum prosperitatis meae uelocissimum cursum. Sed hoc est quod
 recolentem uehementius coquit. Nam in 
 omni aduersitate fortunae infelicissimum est genus infortunii fuisse
 felicem, 
 Sed quod tu, inquit, falsae opinionis supplicium luas, id rebus iure
 imputare non possis. Nam si te hoc inane nomen fortuitae felicitatis mouet,
 quam pluribus maximisque abundes mecum
 reputes licet. Igitur si quod in omni fortunae tuae censu pretiosissimum
 possidebas, id tibi diuinitus iulaesum adhuc inuiolatumque seruatur,
 poterisne meliora quaeque retinens de infortunio iure causari? Atqui uiget incolumis illud pretiosissimum
 generis humani decus Symmachus socer et quod uitae pretio non segnis emeres,
 uir totus ex sapientia uirtutibusque factus suarum securus tuis ingemiscit
 iniuriis. Viuit uxor ingenio modesta, pudicitia pudore praecellens
 et, ut omnes eius dotes breuiter
 includam, patri similis. Viuit inquam tibique tantum uitae huius exosa
 spiritum seruat quoque uno felicitatem minui tuam uel ipsa concesserim, tui
 desiderio lacrimis ac dolore tabescit. 
 Quid dicam liberos consulares quorum
 iam, ut in id aetatis pueris, uel paterni uel auiti specimen elucet ingenii?
 Cum igitur praecipua sit mortalibus uitae cura retinendae, o te si tua bona
 cognoscas felicem, cui suppetunt etiam nunc quae uita nemo dubitat
 esse carior! Quare sicca iam
 lacrimas. Nondum est ad unum omnes exosa fortuna nec tibi nimium ualida
 tempestas incubuit, quando tenaces haerent ancorae quae nec praesentis
 solamen nec futuri spem temporis abesse patiantur. 
 
 
 
 Et haereant, inquam, precor; illis namque manentibus, utcumque se
 res habeant, enatabimus. Sed quantum ornamentis nostris decesserit,
 uides. Et illa. Promouimus, inquit, 
 aliquantum, si te nondum totius tuae sortis piget. Sed delicias tuas
 ferre non possum qui abesse
 aliquid tuae beatitudini tam luctuosus atque anxius conqueraris. Quis est
 enim tam conpositae felicitatis ut non aliqua ex parte cum status sui
 qualitate rixetur? Anxia enim res est humanorum condicio bonorum et quae
 uel numquam tota proueniat uel
 numquam perpetua subsistat. Huic census exuberat, sed est pudori degener
 sanguis; hunc nobilitas notum facit, sed angustia rei familiaris inclusus
 esse mallet ignotus. Ille utroque circumfluus uitam caelibem deflet; ille
 nuptiis felix orbus liberis alieno
 censum nutrit heredi. Alius prole laetatus filii filiaeue delictis
 maestus inlacrimat. Idcirco nemo facile cum fortunae suae
 condicione concordat j inest enim singulis quod inexpertus ignoret,
 expertus exhorreat. Adde quod 
 felicissimi cuiusque delicatissimus sensus est et nisi ad nutum cuncta
 suppetant, omnis aduersitatis insolens minimis quibusque prosternite;
 adeo perexigua sunt quae fortunatissimis beatitudinis summam detrahunt.
 Quam multos esse coniectas qui sese caelo proximos arbitrentur, si de fortunae tuae reliquiis
 pars eis minima contingat? Hic ipse locus quem tu exilium uocas,
 incolentibus patria est; adeo nihil est miserum nisi cum putes contraque
 beata sors omnis est aequanimitate tolerantis. Quis est ille tam felix
 qui cum dederit inpatientiae manus,
 statum suum mutare non optet? Quam multis amaritudinibus humanae
 felicitatis dulcedo respersa est! Quae si etiam fruenti iucunda esse
 uideatur, tamen quo minus cum uelit abeat retineri non possit. Liquet
 igitur quam sit mortalium rerum
 misera beatitudo quae nec apud aequanimos perpetua perdurat necanxios
 tota delectat. 
 Quid igitur o mortales extra petitis intra uos positam felicitatem? Error
 uos inscitiaque confundit. Ostendam breuiter tibi summae cardinem
 felicitatis. Estne aliquid tibi te
 ipso pretiosius? Nihil inquies. Igitur si tui compos fueris, possidebis
 quod nec tu amittere umquam uelis nec fortuna possit auferre. Atque ut
 agnoscas in his fortuitis rebus beatitudinem constare non
 possessio collige. Si beatitudo est summum naturae bonum ratione degentis nec est summum bonum quod
 eripi ullo modo potest, quoniam praecellit id quod nequeat auferri,
 manifestum est quoniam 1 ad beatitudinem percipiendam fortunae
 instabilitas adspirare non possit. Ad haec quem caduca ista felicitas uenit uel scit eam uel nescit esse
 mutabilem. Si nescit, quaenam beata sors esse potest ignorantiae
 caecitate? Si scit, metuat necesse est, ne amittat quod amitti posse non
 dubitat; quare continuus timor non sinit esse felicem. An uel si
 amiserit, neglegendum putat? Sic
 quoque perexile bonum est quod aequo animo feratur amissum. Et quoniam tu
 idem es cui persuasum atque insitum permultis demonstrationibus scio
 mentes hominum nullo modo esse mortales cumque clarum sit fortuitam
 felicitatem corporis morte finiri,
 dubitari nequit, si haec afferre beatitudinem potest, quin omne mortalium
 genus in miseriam mortis fine labatur. Quod si multos scimus beatitudinis
 fructum non morte solum uerum etiam doloribus suppliciisque quaesisse,
 quonam modo praesens facere beatos
 potest quae miseros transacta non efficit?

Quisquis uolet perennem 
 Cautus ponere sedem 
 Stabilisque nec sonori 
 Sterni flatibus Euri 
 Et fluctibus minantem 
 Curat spernere pontum, 
 
 Montis cacumen alti, 
 Bibulas uitet harenas. 
 Illud proteruus Auster 
 Totis uiribus urget, 
 Hae pendulum solutae 
 Pondus ferre recusant. 
 Fugiens periculosam 
 Sortem sedis amoenae 
 Humili domum memento 
 Certus figere saxo. 
 Quamuis tonet ruinis 
 Miscens aequora uentus, 
 Tu conditus quieti 
 Felix robore ualli 
 Duces serenus aeuum 
 Ridens aetheris iras.

Sed quoniam rationum iam in te mearum fomenta descendunt, paulo ualidioribus
 utendum puto. Age enim si iam caduca et momentaria fortunae dona non essent,
 quid in eis est quod aut uestrum umquam 
 fieri queat aut non perspectum consideratumque uilescat? Diuitiaene uel uestra
 uel sui natura pretiosae sunt? Quid earum potius, aurumne an uis congesta
 pecuniae? Atqui haec effundendo magis quam coaceruando melius nitent, si quidem
 auaritia semper odiosos, claros largitas
 facit. Quod si manere apud quemque non potest quod transfertur in alterum, tunc
 est pretiosa pecunia cum translata in alios largiendi usu
 desinit possideri. At eadem si apud unum quanta est ubique gentium congeratur,
 ceteros sui inopes fecerit. Et uox quidem
 tota pariter multorum replet auditum j uestrae uero diuitiae nisi comminutae in
 plures transire non possunt. Quod cum factum est, pauperes necesse est faciant
 quos relinquunt. O igitur angustas inopesque diuitias quas nec habere totas pluribus licet et ad
 quemlibet sine ceterorum paupertate non ueniunt! An gemmarum fulgor oculos
 trahit? Sed si quid est in hoc splendore praecipui, gemmarum est lux illa non
 hominum, quas quidem mirari homines uehementer admiror. Quid est enim carens animae motu atque compage quod
 animatae rationabilique naturae pulchrum esse iure uideatur? Quae tametsi
 conditoris opera suique distinctione postremae aliquid pulchritudinis trahunt,
 infra uestram tamen excellentiam conlocatae
 admirationem uestram nullo modo merebantur. An uos agrorum pulchritudo
 delectat? Quidni? Est enim pulcherrimi operis pulchra portio. Sic quondam
 sereni maris facie gaudemus; sic caelum sidera lunam solemque miramur. Num te
 horum aliquid attingit? Num audes alicuius
 talium splendore gloriari? An uernis floribus ipse distmgueris aut tua in
 aestiuos fructus intumescit ubertas? Quid inanibus gaudiis raperis? Quid
 externa bona pro tuis amplexaris? Numquam tua faciet esse fortuna quae
 a te natura rerum fecit aliena. Terrarum
 quidem fructus animantium procul dubio debentur alimentis. Sed si, quod naturae
 satis est, replere indigentiam uelis, nihil est quod fortunae affluentiam
 petas. Paucis enim minimisque natura contenta est, cuius 
 satietatem si superfluis urgere uelis, aut
 iniucnndum quod infuderis fiet aut noxium. Iam uero pulchrum uariis fulgere
 uestibus putas, quarum si grata intuitu species est, aut materiae naturam aut
 ingenium mirabor artificis. An uero te longus ordo famulorum facit esse felicem? Qui si uitiosi moribus sint,
 perniciosa domus sarcina et ipsi domino uehementer inimica; sin uero probi,
 quonam modo in tuis opibus aliena probitas numerabitur? Ex quibus omnibus nihil
 horum quae tu in tuis conputas bonis tuum esse bonum liquido monstratur. Quibus si nihil inest appetendae
 pulchritudinis, quid est quod uel amissis doleas uel laeteris retentis? Quod si
 natura pulchra sunt, quid id tua refert? Nam haec per se a tuis quoque opibus
 sequestrata placuissent. Neque enim idcirco
 sunt pretiosa quod in tuas uenere diuitias, sed quoniam pretiosa uidebantur,
 tuis ea diuitiis adnumerare maluisti. Quid autem tanto fortunae strepitu
 desideratis? Fugare credo indigentiam copia quaeritis. Atqui hoc uobis in
 contrarium cedit. Pluribus quippe
 adminiculis opus est ad tuendam pretiosae supellectilis uarietatem, uerumque
 illud est permultis eos indigere qui permulta possideant contraque minimum qui
 abundantiam suam naturae necessitate non ambitus superfluitate metiantur.
 Itane autem nullum est proprium uobis
 atque insitum bonum ut in externis ac sepositis rebus bona uestra quaeratis?
 Sic rerum uersa condicio est ut diuinum merito rationis animal non aliter sibi
 splendere nisi inanimatae supellectilis possessione
 uideatur? Et alia quidem suis contenta
 sunt; uos autem deo mente consimiles ab rebus infimis excellente naturae
 ornamenta captatis nec intellegitis quantam conditori uestro faciatis iniuriam.
 Ille genus humanum terrenis omnibus praestare uoluit; uos dignitatem uestram infra infima quaeque detruditis.
 Nam si omne cuiusque bonum eo cuius est constat esse pretiosius, cum uilissima
 rerum uestra bona esse iudicatis, eisdem uosmet ipsos uestra existimatione
 submittitis, quod quidem haud inmerito cadit. Humanae quippe naturae ista condicio est ut tum tantum ceteris rebus cum se
 cognoscit excellat, eadem tamen infra bestias redigatur, si se nosse desierit.
 Nam ceteris animantibus sese ignorare naturae est; hominibus uitio uenit. Quam
 uero late patet uester hic error qui ornari
 posse aliquid ornamentis existimatis alienis? At id fieri nequit. Nam si quid
 ex appositis luceat, ipsa quidem quae sunt apposita laudantur; illud uero his
 tectum atque uelatum in sua nihilo minus foeditate perdurat. Ego uero nego ullum esse bonum quod noceat habenti. Num
 id mentior? ' Minime,' inquis. Atqui diuitiae possidentibus persaepe nocuerunt,
 cum pessimus quisque eoque alieni magis auidus quidquid usquam auri gemmarumque
 est se solum qui habeat dignissimum putat.
 Tu igitur qui nunc contum gladiumque sollicitus pertimescis, si uitae huius
 callem uacuus uiator intrasses, coram latrone cantares. O
 praeclara opum mortalium beatitudo quam cum adeptus fueris securus esse
 desistis!

Felix nimium prior aetas 
 Contenta fidelibus aruis 
 Nec inerti perdita luxu, 
 Facili quae sera solebat 
 Ieiunia soluere glande. 
 Non Bacchica munera norant 
 Liquido confundere melle 
 Nec lucida uellera 
 Serum Tyrio miscere ueneno. 
 Somnos dabat herba salubres, 
 Potum quoque lubricus amnis, 
 Vmbras altissima pinus. 
 Nondum maris alta secabat 
 Nec mercibus undique lectis 
 Noua litora uiderat hospes. 
 Tunc classica saeua tacebant, 
 Odiis neque fusus acerbis 
 Cruor horrida tinxerat arua. 
 Quid enim furor hosticus ulla 
 Vellet prior arma mouere, 
 Cum uulnera saeua uiderent 
 Nec praemia sanguinis ulla? 
 Vtinam modo nostra redirent 
 In mores tempora priscos! 
 Sed saeuior ignibus Aetnae 
 Feruens amor ardet habendi. 
 
 Heu primus quis fuit ille 
 Auri qui pondera tecti 
 Geminasque latere uolentes 
 Pretiosa pericula fodit?

Quid autem de dignitatibus potentiaque disseram quae uos uerae dignitatis ac
 potestatis inscii caelo exaequatis? Quae si in improbissimum quemque
 ceciderunt, quae flammis Aetnae eructuantibus, quod diluuium tantas strages dederint? Certe, uti meminisse te arbitror,
 consulare imperium, quod libertatis principium fuerat, ob superbiam consulum
 uestri ueteres abolere cupiuerunt, qui ob eandem superbiam prius regium de
 ciuitate nomen abstulerant. At si quando,
 quod perrarum est, probis deferantur, quid in eis aliud quam probitas utentium
 placet? Ita fit ut non uirtutibus ex dignitate sed ex uirtute dignitatibus
 honor accedat. Quae uero est ista uestra expetibilis ac praeclara potentia?
 Nonne, o terrena animalia, consideratis
 quibus qui praesidere uideamini? Nunc si inter mures uideres unum aliquem ius
 sibi ac potestatem prae ceteris uindicantem, quanto mouereris cachinno! Quid
 uero, si corpus spectes, inbecillius homine reperire queas quos saepe muscularum quoque uel morsus uel in secreta
 quaeque reptantium necat introitus? Quo uero quisquam ius aliquod in quempiam
 nisi in solum corpus et quod infra corpus est, fortunam loquor, possit
 exserere? Num quidquam libero imperabis 
 animo? Num mentem firma sibi ratione
 cohaerentem de statu propriae quietis amouebis? Cum liberum quendam uirum
 suppliciis se tyrannus adacturum Putaret, ut aduersum se factae coniurationis
 conscios proderet, linguam ille momordit atque abscidit et in os tyranni saeuientis abiecit; ita cruciatus, quos
 putabat tyrannus materiam crudelitatis, uir sapiens fecit esse uirtutis. Quid
 autem est quod in alium facere quisquam 1 possit, quod sustinere ab alio ipse
 non possit? Busiridem accipimus necare hospites solitum ab Hercule hospite fuisse mactatum. Regulus plures Poenorum
 bello captos in uincla coniecerat, sed mox ipse uictorum catenis manus
 praebuit. Vllamne igitur eius hominis potentiam putas, qui quod ipse in alio
 potest, ne id in se alter ualeat efficere
 non possit? Ad haec si ipsis dignitates ac potestatibus inesset aliquid
 naturalis ac proprii boni, numquam pessimis prouenirent. Neque enim sibi solent
 aduersa sociari; natura respuit ut contraria quaeque iungantur. Ita cum
 pessimos plerumque dignitatibus fungi
 dubium non sit, illud etiam liquet natura sui bona non esse quae se pessimis
 haerere patiantur. Quod quidem de cunctis fortunae muneribus dignius existimari
 potest, quae ad improbissimum quemque uberiora perueniunt. De quibus illud etiam considerandum puto, quod nemo
 dubitat esse fortem, cui fortitudinem inesse conspexerit, et cuicumque
 uelocitas adest manifestum est esse uelocem. Sic musica quidem
 musicos medicina medicos rhetorice rhetores facit. Agit enim cuiusque rei natura quod proprium est nec
 contrariarum rerum miscetur effectibus et ultro quae sunt auersa depellit.
 Atqui nec opes inexpletam restinguere auaritiam queunt nec potestas sui
 compotem fecerit quem uitiosae libidines insolubilibus adstrictum retinent catenis, et collata improbis
 dignitas non modo non efficit dignos, sed prodit potius et ostentat indignos.
 Cur ita prouenit? Gaudetis enim res sese aliter habentes falsis compellare
 nominibus quae facile ipsarum rerum redarguuntur effectu; itaque nec illae diuitiae nec illa potentia nec haec
 dignitas iure appellari potest. Postremo idem de tota concludere fortuna licet
 in qua nihil expetendum, nihil natiuae bonitatis inesse manifestum est, quae
 nec se bonis semper adiungit et bonos
 quibus fuerit adiuncta non efficit.

Nouimus quantas dederit ruinas 
 Vrbe flammata patribusque caesis 
 Fratre qui quondam ferus interempto 
 Matris effuso maduit cruore 
 Corpus et uisu gelidum pererrans 
 Ora non tinxit lacrimis, sed esse 
 Censor extincti potuit decoris. 
 Hic tamen sceptro populos regebat 
 Quos uidet condens radios sub undas 
 Phoebus extremo ueniens ab ortu, 
 Quos premunt septem gelidi triones, 
 
 Quos Notus sicco uiolentus aestu 
 Torret ardentes recoquens harenas. 
 Celsa num tandem ualuit potestas 
 Vertere praui rabiem Neronis? 
 Heu grauem sortem, quotiens iniquus 
 Additur saeuo gladius ueneno!

Tum ego: Scis, inquam, ipsa minimum nobis ambitionem mortalium rerum
 fuisse dominatam. Sed materiam gerendis rebus optauimus quo ne uirtus tacita
 consenesceret. Et illa: Atqui hoc unum est quod praestantes quidem natura mentes sed nondum ad extremam
 manum uirtutum perfectione perductas allicere possit, gloriae scilicet
 cupido et optimorum in rem publicam fama meritorum; quae quam sit exilis et
 totius uacua ponderis, sic considera. 
 Omnem terrae ambitum, sicuti astrologicis demonstrationibus accepisti, ad
 caeli spatium puncti constat obtinere rationem, id est ut, si ad caelestis
 globi magnitudinem conferatur, nihil spatii prorsus habere iudicetur. Huius
 igitur tam exiguae in mundo regionis
 quarta fere portio est, sicut Ptolomaeo probante didicisti, quae nobis
 cognitis animantibus incolatur Huic quartae, si quantum maria paludesque
 premunt quantumque siti uasta regio distenditur cogitatione subtraxeris, uix
 angustissima inhabitandi hominibus area
 relinquetur. In hoc igitur minimo puncti quodam puncto circumsaepti atque
 conclusi de peruulganda fama, de proferendo nomine
 cogitatis? Aut quid habeat amplum magnificumque gloria tam angustis
 exiguisque limitibus artata? Adde quod 
 hoc ipsum breuis habitaculi saeptum plures incolunt nationes lingua,
 moribus, totius uitae ratione distantes, ad quas tum difficultate itinerum
 tum loquendi diuersitate tum commercii insolentia non modo fama hominum
 singulorum sed ne urbium quidem peruenire queat. Aetate denique Marci Tullii, sicut ipse quodam loco significat,
 nondum Caucasum montem Romanae rei publicae fama transcenderat, et erat tunc
 adulta Parthis etiam ceterisque id locorum gentibus formidolosa. Videsne
 igitur quam sit angusta, quam compressa
 gloria quam dilatare ac propagare laboratis? An ubi Romani nominis transire
 fama nequit, Romani hominis gloria progredietur? Quid quod diuersarum
 gentium mores inter se atque instituta discordant, ut quod apud alios laude
 apud alios supplicio dignum iudicetur.
 Quo fit ut si quem famae praedicatio delectat, huic in plurimos populos
 nomen proferre nullo modo conducat. Erit igitur peruagata inter suos gloria
 quisque contentus et intra unius gentis terminos praeclara illa famae
 inmortalitas coartabitur. Sed quam
 multos clarissimos suis temporibus uiros scriptorum inops deleuit obliuio!
 Quamquam quid ipsa scripta proficiant, quae cum suis auctoribus premit
 longior atque obscura uetustas? Vos uero inmortalitatem uobis propagare
 uidemini, cum futuri famam temporis
 cogitatis. Quod si aeternitatis infinita spatia pertractes, quid habes quod
 de nominis tui diuturnitate laeteris? Vnius etenim mora
 momenti, si decem milibus conferatur annis, quoniam utrumque spatium
 definitum est, minimam, licet, habet
 tamen aliquam portionem. At hic ipse numerus annorum eiusque quamlibet
 multiplex ad interminabilem diuturnitatem ne comparari quidem potest. Etenim
 finitis ad se inuicem fuerit quaedam, infiniti uero atque finiti nulla
 umquam poterit esse collatio. Ita fit ut
 quamlibet prolixi temporis fama, si cum inexhausta aeternitate cogitetur,
 non parua sed plane nulla esse uideatur. Vos autem nisi ad populares auras
 inanesque rumores recte facere nescitis et relicta conscientiae uirtutisque
 praestantia de alienis praemia
 sermunculis postulatis. Accipe in huiusmodi arrogantiae leuitate quam
 festiue aliquis inluserit. Nam cum quidam adortus esset hominem contumeliis,
 qui non ad uerae uirtutis usum sed ad superbam gloriam falsum sibi
 philosophi nomen induerat, adiecissetque
 iam se sciturum, an ille philosophus esset, si quidem illatas iniurias
 leniter patienterque tolerasset, ille patientiam paulisper adsumpsit
 acceptaque contumelia uelut insultans: 'Iam tandem,' inquit, 'intellegis me
 esse philosophum?' Tum ille nimium
 mordaciter: 'Intellexeram,' inquit, ' si tacuisses.' Quid autem est quod ad
 praecipuos uiros, de his enim sermo est, qui uirtute gloriam petunt, quid,
 inquam, est quod ad hos de fama post resolutum morte suprema corpus
 attineat? Nam si, quod nostrae rationes
 credi uetant, toti moriuntur homines, nulla est omnino gloria, eum is cuius
 ea esse dicitur non exstet omnino. Sin uero bene sibi mens conscia terreno
 carcere resoluta caelum libera petit, nonne omne terrenum
 negotium spernat quae se caelo fruens
 terrenis gaudet exemptam?

Quicumque solam mente praecipiti petit 
 Summumque credit gloriam, 
 Late patentes aetheris cernat plagas 
 Artumque terrarum situm. 
 Breuem replere non ualentis ambitum 
 Pudebit aucti nominis. 
 Quid o superbi colla mortali iugo 
 Frustra, leuare gestiunt? 
 Licet remotos fama per populos means 
 Diffusa linguas explicet 
 Et magna titulis fulgeat claris domus, 
 Mors spernit altam gloriam, 
 Inuoluit humile pariter et celsum caput 
 Aequatque summis infima. 
 Vbi nunc fidelis ossa Fabricii manent, 
 Quid Brutus aut rigidus Cato? 
 Signat superstes fama tenuis pauculis 
 Inane nomen litteris. 
 Sed quod decora nouimus uocabula, 
 Num scire consumptos datur? 
 Iacetis ergo prorsus ignorabiles 
 Nec fama notos efficit. 
 Quod si putatis longius uitam trahi 
 Mortalis aura nominis, 
 Cum sera uobis rapiet hoc etiam dies, 
 Iam uos secunda mors manet.

Sed ne me inexorabile contra fortunam gerere bellum putes, est aliquando eum de
 hominibus illa, fallax illa nihil, bene mereatur, tum scilicet cum se aperit,
 cum frontem detegit moresque profitetur 
 Nondum forte quid loquar intellegis. Mirum est quod dicere gestio, coque
 sententiam uerbis explicare uix queo. Etenim plus hominibus reor aduersam quam
 prosperam prodesse fortunam. Illa enim semper specie felicitatis cum uidetur
 blanda, mentitur; haec semper uera est, cum
 se instabilem mutatione demonstrat. Illa fallit, haec instruit, illa mendacium
 specie bonorum mentes fruentium ligat, haec cognitione fragilis felicitatis
 absoluit. Itaque illam uideas uentosam, fluentem suique semper ignaram, hanc sobriam succinctamque et ipsius
 aduersitatis exercitatione prudentem. Postremo felix a uero bono deuios
 blanditiis trahit, aduersa plerumque ad uera bona reduces unco retrahit. An hoc
 inter minima aestimandum putas quod amicorum tibi fidelium mentes haec aspera, haec horribilis fortuna detexit, haec tibi
 certos sodalium uultus ambiguosque secreuit, discedens suos abstulit, tuos
 reliquit? Quanti hoc integer, ut uidebaris tibi fortunatus,
 emisses! Nunc et amissas opes querere; quod
 pretiosissimum diuitiarum genus est amicos inuenisti.

Quod mundus stabili fide 
 Concordes uariat uices, 
 Quod pugnantia semina 
 Foedus perpetuum tenent, 
 Quod Phoebus roseum diem 
 Curru prouehit aureo, 
 Vt quas duxerit Hesperos 
 Phoebe noctibus imperet, 
 Vt fluctus auidum mare 
 Certo fine coerceat, 
 Ne terris liceat uagis 
 Latos tendere terminos. 
 Hanc rerum seriem ligat 
 Terras ac pelagus regens 
 Et caelo imperitans amor. 
 Hic si frena remiserit, 
 Quidquid nunc amat inuicem 
 Bellum continuo geret 
 Et quam nunc socia fide 
 Pulchris motibus incitant, 
 Certent soluere machinam. 
 Hic sancto populos quoque 
 Iunctos foedere continet, 
 Hic et coniugii sacrum 
 Castis nectit amoribus, 
 Hic fidis etiam sua 
 Dictat iura sodalibus. 
 O felix hominum genus, 
 Si uestros animos amor 
 Quo caelum regitur regat.

IAM cantum illa finiuerat, cum me audiendi auidum stupentemque arrectis adnue
 auribus carminis mulcedo defixerat. Itaque paulo post: O inquam,
 summum lassorum solamen animorum quam tu me uel sententiarum pondere uel canendi etiam iucunditate refouisti!
 Adeo ut iam me post haec inparem fortunae ictibus esse non arbitrer. Itaque
 remedia quae paulo acriora esse dicebas, non modo non per-horresco, sed
 audiendi auidus uehementer efflagito. 
 Tum illa Sensi, inquit, cum
 uerba nostra tacitus attentusque rapiebas, eumque tuae mentis habitum uel
 exspectaui uel, quod est uerius, ipsa perfeci. Talia sunt quippe quae
 restant, ut degustata quidem mordeant, interius autem recepta dulcescant.
 Sed 
 quod tu te audiendi cupidum dicis,
 quanto ardore flagrares, si quonam te ducere aggrediamur agnosceres! 
 Quonam? inquam. Ad ueram , inquit, felicitatem, quam tuus quoque
 somniat animus, sed occupato ad imagines uisu ipsam illam non potest intueri. Tum ego: Fac obsecro
 et quae illa uera sit, sine cunctatione demonstra. 
 Faciam, inquit illa, tui causa libenter. Sed quae tibi causa notior
 est, eam prius designare uerbis atque informare conabor ut ea perspecta cum
 in contrariam partem flexeris oculos,
 uerae beatitudinis speciem possis agnoscere.

Qui serere ingenuum uolet agrum, 
 Liberat arua prius fruticibus, 
 Falce rubos filicemque resecat, 
 Vt noua fruge grauis Ceres eat. 
 Dulcior est apium mage labor, 
 Si malus ora prius sapor edat. 
 Gratius astra nitent ubi Notus 
 Desinit imbriferos dare sonos. 
 Lucifer ut tenebras pepulerit 
 Pulchra dies roseos agit equos. 
 Tu quoque falsa tuens bona prius 
 Incipe colla iugo retrahere. 
 Vera dehinc animum subierint.

Tum defixo paululum uisu et uelut in augustam suae mentis sedem
 recepta sic coepit: 
 Omnis mortalium cura quam multiplicium studiorum labor exercet, diuerso
 quidem calle procedit, sed ad unum 
 tamen beatitudinis finem nititur peruenire. Id autem est bonum quo quis
 adepto nihil ulterius desiderare queat. Quod quidem est omnium summum
 bonorum cunctaque intra se bona continens, cui si quid aforet summum esse
 non posset, quoniam relinqueretur 
 extrinsecus quod posset optari. Liquet igitur esse beatitudinem statum
 bonorum omnium congregatione perfectum. Hunc, uti diximus, diuerso
 tramite mortales omnes conantur adipisci. Est enim mentibus hominum ueri
 boni naturaliter inserta cupiditas, 
 sed ad falsa deuius error abducit. Quorum quidem alii summum bonum esse
 nihilo indigere credentes ut diuitiis affluant elaborant; alii uero bonum
 quod sit dignissimum ueneratione iudicantes adeptis honoribus reuerendi
 ciuibus suis esse nituntur. Sunt qui
 summum bonum in summa potentia esse constituat; hi uel regnare ipsi
 uolunt uel regnantibus adhaerere conantur. At quibus optimum quiddam
 claritas uidetur, hi uel belli uel pacis artibus gloriosum nomen
 propagare festinant. Plurimi uero boni fructum gaudio laetitiaque metiuntur; zahi felicissimum putant
 uoluptate diffluere. Sunt etiam qui horum fines causasque alterutro
 permutent, ut qui diuitias ob potentiam uoluptatesque desiderant uel qui
 potentiam seu pecuniae causa seu proferendi nominis appetunt. In his igitur ceterisque talibus
 humanorum actuum uotorumque uersatur intentio, ueluti nobilitas fauorque
 popularis quae uidentur quandam claritudinem comparare, uxor ac liberi
 quae iucunditatis gratia petuntur; amicorum uero quod
 sanctissimum quidem genus est, non in
 fortuna sed in uirtute numeratur, reliquum uero uel potentiae causa uel
 delectationis assumitur. Iam uero corporis bona promptum est ut ad
 superiora referantur. Robur enim magnitudoque uidetur praestare
 ualentiam, pulchritudo atque 
 uelocitas celebritatem, salubritas uoluptatem; quibus omnibus solam
 beatitudinem desiderari liquet. Nam quod quisque prae ceteris petit, id
 summum esse iudicat bonum. Sed summum bonum beatitudinem esse
 definiuimus; quare beatum esse iudicat statum quem prae ceteris quisque desiderat. 
 Habes igitur ante oculos propositam fere formam felicitatis humanae—opes,
 honores, potentiam, gloriam, uoluptates. Quae quidem sola considerans
 Epicurus consequenter sibi summum bonum uoluptatem esse constituit, quod cetera omnia
 iucunditatem animo uideantur afferre. Sed ad hominum studia reuertor,
 quorum animus etsi caligante memoria tamen bonum suum repetit, sed uelut
 ebrius domum quo tramite reuertatur ignorat. Num enim uidentur errare hi qui nihilo indigere nituntur? Atqui
 non est aliud quod aeque perficere beatitudinem possit quam copiosus
 bonorum omnium status nec alieni egens sed sibi ipse sufficiens. Num uero
 labuntur hi qui quod sit optimum, id etiam reuerentiae cultu dignissimum putent? Minime. Neque enim uile
 quiddam contemnendumque est quod adipisci omnium fere mortalium laborat
 intentio. An in bonis non est numeranda potentia? Quid igitur? Num
 imbecillum ac sine uiribus aestimandum est, quod omnibus rebus constat esse praestantius? An claritudo
 nihili pendenda est? Sed sequestrari nequit quin omne quod
 excellentissimum sit id etiam uideatur esse clarissimum. Nam non esse
 anxiam tristemque beatitudinem nec doloribus molestiisque
 subiectam quid attinet dicere, quando
 in minimis quoque rebus id appetitur quod habere fruique delectet? Atqui
 haec sunt quae adipisci homines uolunt eaque de causa diuitias,
 dignitates, regna, gloriam uoluptatesque desiderant quod per haec sibi
 sufficientiam, reuerentiam, 
 potentiam, celebritatem, laetitiam credunt esse uenturam. Bonum est
 igitur quod tam diuersis studiis homines petunt; in quo quanta sit
 naturae uis facile monstratur, cum licet uariae dissidentesque sententiae
 tamen in diligendo boni fine consentiunt.

Quantas rerum flectat habenas 
 Natura potens, quibus inmensum 
 Legibus orbem prouida seruet 
 Stringatque ligans inresoluto 
 Singula nexu, placet arguto 
 Fidibus lentis promere cantu. 
 Quamuis Poeni pulchra leones 
 Vincula gestent manibusque datas 
 Cantent escas metuantque trucem 
 Soliti uerbera, ferre magistrum. 
 Si cruor horrida tinxerit ora, 
 Resides olim redeunt animi 
 Fremituque graui meminere sui; 
 Laxant nodis colla solutis 
 Primusque lacer dente cruento 
 Domitor rabidas imbuit iras. 
 Quae canit altis garrula ramis 
 Ales caueae clauditur antro; 
 
 Huic licet inlita pocula melle 
 Largasque dapes dulci studio 
 Ludens hominum cura ministret, 
 Si tamen arto saliens texto 
 Nemorum gratas uiderit umbras, 
 Sparsas pedibus proterit escas, 
 Siluas tantum maesta requirit, 
 Siluas dulci uoce susurrat. 
 Validis quondam uiribus acta 
 Pronum flectit uirga cacumen; 
 Hanc si curuans dextra remisit, 
 Recto spectat uertice caelum. 
 Cadit Hesperias Phoebus in undas, 
 Sed secreto tramite rursus 
 Currum solitos uertit ad ortus. 
 Repetunt proprios quaeque recursus 
 Redituque suo singula gaudent 
 Nec manet ulli traditus ordo 
 Nisi quod fini iunxerit ortum 
 Stabilemque sui fecerit orbem.

Vos quoque, o terrena animalia, tenui licet imagine uestrum tamen principium
 somniatis uerumque illum beatitudinis finem licet minime perspicaci
 qualicumque tamen cogitatione prospicitis eoque uos et ad uerum bonum naturalis ducit intentio et ab
 eodem multiplex error abducit. Considera namque an per ea quibus se homines
 adepturos beatitudinem putant ad destinatum finem ualeant peruenire. Si enim
 uel pecuniae uel honores ceteraque tale quid afferunt 
 cui nihil honorum abesse uideatur, nos
 quoque fateamur fieri aliquos horum adeptione felices. Quod si neque id
 ualent efficere quod promittunt bonisque pluribus carent, nonne liquido
 falsa in eis beatitudinis species deprehenditur? Primum igitur te ipsum qui paulo ante diuitiis affluebas,
 interrogo: Inter illas abundantissimas opes numquamne animum tuum concepta
 ex qualibet iniuria confudit anxietas? Atqui, inquam, libero me
 fuisse animo quin aliquid semper augerer reminisci non queo. 
 Nonne quia uel aberat quod abesse non
 uelles uel aderat quod adesse noluisses? 
 Ita est, inquam. Illius igitur praesentiam huius absentiam
 desiderabis? 
 Confiteor, inquam. Eget uero, inquit, eo quod quisque
 desiderat? 
 Eget, inquam. Qui uero eget
 aliquo, non est usquequaque sibi ipse sufficiens? 
 Minime, inquam. Tu itaque hanc insufficientiam plenus, inquit,
 opibus sustinebas? 
 Quidni? inquam. Opes igitur nihilo indigentem sufficientemque sibi
 facere nequeunt et hoc erat quod 
 promittere uidebantur. Atqui hoc quoque maxime considerandum puto quod nihil
 habeat suapte natura pecunia ut his a quibus possidetur inuitis nequeat
 auferri. 
 Fateor, inquam. Quidni fateare, cum eam cotidie ualentior aliquis
 eripiat inuito? Vnde enim forenses
 querimoniae nisi quod uel ui uel fraude nolentibus pecuniae repetuntur
 ereptae? 
 Ita est, inquam. Egebit igitur, inquit, extrinsecus petito
 praesidio quo suam pecuniam quisque tueatur? 
 
 Quis id, inquam, neget? 
 Atqui non egeret eo, nisi possideret
 pecuniam quam posset amittere? 
 Dubitari, inquam, nequit. 
 In contrarium igitur relapsa res est; nam quae sufficientes sibi facere
 putabantur opes, alieno potius praesidio faciunt indigentes. Quis autem
 modus est quo pellatur diuitiis
 indigentia? Num enim diuites esurire nequeunt? Num sitire non possunt? Num
 frigus hibernum pecuniosorum membra non sentiunt? Sed adest, inquies,
 opulentis quo famem satient, quo sitim frigusque depellant. Sed hoc modo
 consolari quidem diuitiis indigentia
 potest, auferri penitus non potest. Nam si haec hians semper atque aliquid
 poscens opibus expietur, maneat necesse est quae possit expleri. Taceo quod
 naturae minimum, quod auantiae nihil satis est. Quare si opes nec submouere
 possunt indigentiam et ipsae suam
 faciunt, quid est quod eas sufficientiam praestare credatis?

Quamuis fluente diues auri gurgite 
 Non expleturas cogat auarus opes 
 Oneretque bacis colla rubri litoris 
 Ruraque centeno scindat opima boue, 
 Nec cura mordax deseret superstitem, 
 Defunctumque leues non comitantur opes.

Sed dignitates honorabilem reuerendumque cui prouenerint reddunt. Num uis ea
 est magistratibus ut utentium mentibus uirtutes inserant uitia de- pellant? Atqui non fugare sed illustrare potius nequitiam solent; quo fit ut indignemur eas saepe
 nequissimis hominibus contigisse, unde Catullus licet in curuli Nonium sedentem
 strumam tamen appellat. Videsne quantum malis dedecus adiciant dignitates?
 Atqui minus eorum patebit indignitas, si nullis honoribus inclarescant. Tu quoque num tandem tot periculis adduci
 potuisti ut cum Decorato gerere magistratum putares, cum in eo mentem
 nequissimi scurrae delatorisque respiceres? Non enim possumus ob honores
 reuerentia dignos iudicare quos ipsis 
 honoribus iudicamus indignos. At si quem sapientia praeditum uideres, num
 posses eum uel reuerentia uel ea qua est praeditus sapientia non dignum putare?
 Minime. Inest enim dignitas propria uirtuti, quam protinus in eos quibus fuerit
 adiuncta transfundit. Quod quia populares
 facere nequeunt honores, liquet eos propriam dignitatis pulchritudinem non
 habere. 
 In quo illud est animaduertendum magis. Nam si eo abiectior est quo magis a
 pluribus quisque contemnitur, cum reuerendos facere nequeat quos pluribus ostentat, despectiores potius improbos
 dignitas facit. Verum non impune; reddunt namque improbi parem dignitatibus
 uicem quas sua contagione commaculant. Atque ut agnoscas ueram illam
 reuerentiam per has umbratiles dignitates non posse confingere, si qui multiplici consulatu functus in barbaras
 nationes forte deuenerit, uenerandumne barbaris honor faciet? Atqui si hoc
 naturale munus dignitatibus foret, ab officio suo quoquo gentium nullo modo
 cessarent, sicut ignis ubique terrarum numquam tamen calere desistit, sed quoniam id eis non propria uis sed hominum fallax adnectit opinio, uanescunt ilico, cum ad eos uenerint
 qui dignitates -eas esse non aestimant. 
 Sed hoc apud exteras nationes. Inter eos uero apud quos ortae sunt 3 num perpetuo perdurant? Atqui praetura magna olim
 potestas nunc inane nomen et senatorii census grauis sarcina; si quis populi
 quondam curasset annonam, magnus habebatur, nunc ea praefectura quid abiectius?
 Vt enim paulo ante diximus, quod nihil
 habet proprii decoris, opinione utentium nunc splendorem accipit nunc amittit.
 Si igitur reuerendos facere nequeunt dignitates, si ultro improborum contagione
 sordescunt, si mutatione temporum splendere desinunt, si gentium aestimatione uilescunt, quid est quod in se
 expetendae pulchritudinis habeant, nedum aliis praestent?

Quamuis se Tyrio superbus ostro 
 Comeret et niueis lapillis, 
 Inuisus tamen omnibus uigebat 
 Luxuriae Nero saeuientis. 
 Sed quondam dabat improbus uerendis 
 Patribus indecores curules. 
 Quis illos igitur putet beatos 
 Quos miseri tribuunt honores?

An uero regna regumque familiaritas efficere potentem ualet? Quidni, quando
 eorum felicitas perpetuo perdurat? Atqui plena est exemplorum 
 uetustas, plena etiam praesens aetas, qui reges felicitatem calamitate mutaueruit. O praeclara potentia quae ne ad
 conseruationem quidem sui satis efficax inuenitur! Quod si haec regnorum
 potestas beatitudinis auctor est, nonne si qua parte defuerit, felicitatem
 minuat, miseriam inportet? Sed quamuis late
 humana tendantur imperia, plures necesse est gentes relinqui quibus regum
 quisque non imperet. Qua uero parte beatos faciens desinit potestas, hac
 inpotentia subintrat quae miseros facit; hoc igitur modo maiorem regibus inesse
 necesse est miseriae portionem. Expertus
 sortis suae periculorum tyrannus regni metus pendentis supra uerticem gladii
 terrore simulauit. Quae est igitur haec potestas quae sollicitudinum morsus
 expellere, quae formidinum aculeos uitare nequit? Atqui uellent ipsi uixisse securi, sed nequeunt; dehinc de potestate
 gloriantur. An tu potentem censes quem uideas uelle quod non possit efficere?
 Potentem censes qui satellite latus ambit, qui quos terret ipse plus metuit,
 qui ut potens esse uideatur, in seruientium 
 manu situm est? Nam quid ego de regum familiaribus disseram, cum regna ipsa
 tantae inbecillitatis plena demonstrem? Quos quidem regia potestas saepe
 incolumis saepe autem lapsa prosternit. Nero Senecam familiarem praeceptoremque
 suum ad eligendae mortis coegit arbitrium.
 Papinianum diu inter aulicos potentem militum gladiis Antoninus obiecit. Atqui
 uterque potentiae suae renuntiare uoluerunt, quorum Seneca opes etiam suas
 tradere Neroni seque in otium conferre conatus est; sed dum ruituros moles ipsa trahit, neuter quod uoluit
 effecit. Quae est igitur ista potentia quam pertimescunt
 habentes, quam nec cum habere uelis tutus sis et cum deponere cupias uitare non
 possis. An praesidio sunt amici quos non uirtus sed fortuna conciliat? Sed quem felicitas amicum iecit,
 intortunium faciet inimicum. Quae uero pestis efficacior ad nocendum quam
 familiaris inimicus.

Qui se uolet esse potentem 
 Animos domet ille feroces 
 Nec uicta libidine colla 
 Foedis submittat habenis. 
 Etenim licet Indica longe 
 Tellus tua iura tremescat 
 Et seruiat ultima Thyle, 
 Tamen atras pellere curas 
 Miserasque fugare querelas 
 Non nosse potentia non est.

Gloria uero quam fallax saepe, quam turpis est! Vnde non iniuria tragicus
 exclamat: 
 ὦ δόξα δόξα μυρίοισι δὴ βροτῶν οὐδὲν γεγῶσι βίοτον ὤγκωσας μέγαν. 
 
 Plures enim magnum saepe nomen falsis uulgi
 opinionibus abstulerunt; quo quid turpius excogitari potest?
 Nam qui falso praedicantur, suis ipsi necesse est laudibus erubescant. Quae si
 etiam meritis conquisita sit, quid tamen sapientis adiecerit conscientiae qui bonum suum non populari rumore,
 sed conscientiae ueritate metitur? Quod si hoc ipsum propagasse nomen pulchrum
 uidetur, consequens est ut foedum non extendisse iudicetur. Sed cum, uti paulo
 ante disserui, plures gentes esse necesse
 sit ad quas unius fama hominis nequeat peruenire, fit ut quem tu aestimas esse
 gloriosum, pro maxima parte terrarum uideatur inglorius. Inter haec uero
 popularem gratiam ne commemoratione quidem dignam puto, quae nec iudicio
 prouenit nec umquam firma perdurat. Iam
 uero quam sit inane quam futtile nobilitatis nomen, quis non nideat? Quae si ad
 claritudinem refertur, aliena est. Videtur namque esse nobilitas quaedam de
 meritis ueniens laus parentum. Quod si claritudinem praedicatio facit, illi sint clari necesse est qui
 praedicantur. Quare splendidum te, si tuam non habes, aliena claritudo non
 efficit. Quod si quid est in nobilitate bonum, id esse arbitror solum, ut
 inposita nobilibus necessitudo uideatur ne a maiorum uirtute degeneret.

Omne hominum genus in terris simili surgit ab ortu 
 Vnus enim rerum pater est, unus cuncta ministrat. 
 Ille dedit Phoebo radios dedit et cornua lunae, 
 
 Ille homines etiam terris dedit ut sidera caelo, 
 Hic clausit membris animos celsa sede petitos. 
 Mortales igitur cunctos edit nobile germen. 
 Quid genus et proauos strepitis? Si primordia uestra 
 Auctoremque deum spectes, nullus degener exstat, 
 Ni uitiis peiora fouens proprium deserat ortum.

Quid autem de corporis uoluptatibus loquar, quarum appetentia quidem plena est
 anxietatis, satietas uero poenitentiae? Quantos illae morbos, quam
 intolerabiles dolores quasi quendam fructum 
 nequitiae fruentium solent referre corporibus! Quarum motus quid habeat
 iucunditatis, ignoro. Tristes uero esse uoluptatum exitus, quisquis reminisci
 libidinum suarum uolet, intelleget. Quae si beatos explicare possunt, nihil
 causae est quin pecudes quoque beatae esse
 dicantur quarum omnis ad explendam corporalem lacunam festinat intentio.
 Honestissima quidem coniugis foret liberorumque iucunditas, sed nimis e natura
 dictum est nescio quem filios inuenisse tortorem; quorum quam sit mordax quaecumque condicio, neque alias expertum te
 neque nunc anxium necesse est admonere. In quo Euripidis mei sententiam probo,
 qui carentem liberis infortunio dixit esse felicem.

Habet hoc uoluptas omnis, 
 Stimulis agit fruentes 
 Apiumque par uolantum 
 
 Vbi grata mella fudit, 
 Fugit et nimis tenaci 
 Ferit icta corda morsu.

Nihil igitur dubium est quin hae ad beatitudinem uiae deuia quaedam sint nec
 perducere quemquam eo ualeant ad quod se perducturas esse promittunt. Quantis
 uero implicitae malis sint, breuissime monstrabo. Quid enim? Pecuniamne congregare conaberis? Sed eripies habenti.
 Dignitatibus fulgere uelis? Danti supplicabis et qui praeire ceteros honore
 cupis, poscendi humilitate uilesces. Potentiamne desideras? Subiectorum
 insidiis obnoxius periculis subiacebis.
 Gloriam petas? Sed per aspera quaeque distractus securus esse desistis.
 Voluptariam uitam degas? Sed quis non spernat atque abiciat uilissimae
 fragilissimaeque rei corporis seruum? Iam uero qui bona prae se corporis
 ferunt, quam exigua, quam fragili
 possessione nituntur! Num enim elephantos mole, tauros robore superare
 potentis, num tigres uelocitate praeibitis? Respicite caeli spatium,
 firmitudinem, celeritatem et aliquando desinite uilia mirari. Quod quidem
 caelum non his 
 potius est quam sua qua regitur ratione
 mirandum. Formae uero nitor ut rapidus est, ut uelox et uernalium florum
 mutabilitate fugacior! Quod si? ut Aristoteles 1 ait, Lynceis oculis homines
 uterentur, ut eorum uisus obstantia penetraret, nonne introspectis uisceribus illud Alcibiadis superficie pulcherrimum
 corpus turpissimum uideretur? Igitur te pulchrum uideri non tua natura sed
 oculorum spectantium reddit infirmitas. Sed aestimat e quam uultis nimio
 corporis bona, dum sciatis hoc quodcumque 
 miramini triduanae febris igniculo posse dissolui! Ex quibus omnibus illud
 redigere in summam licet, quod haec quae nec praestare quae polluentur bona
 possunt nec omnium bonorum congregatione perfecta sunt, ea nec ad beatitudinem
 quasi quidam calles ferunt nec beatos
 ipsa perficiunt

Eheu quae miseros tramite deuios 
 Abducit ignorantia! 
 Non aurum in uiridi quaeritis arbore 
 Nec uite gemmas carpitis, 
 Non altis laqueos montibus abditis 
 Vt pisce ditetis dapes 
 Nec uobis capreas si libeat sequi, 
 Tyrrhena captatis uada. 
 Ipsos quin etiam fluctibus abditos 
 Norunt recessus aequoris, 
 Quae gemmis niueis unda feracior 
 Vel quae rubentis purpurae 
 
 Nec non quae tenero pisce uel asperis 
 Praestent echinis litora. 
 Sed quonam lateat quod cupiunt bonum, 
 Nescire caeci sustinent, 
 Et quod stelliferum trans abiit polum, 
 Tellure demersi petunt. 
 Quid dignum stolidis mentibus inprecer? 
 Opes honores ambiant; 
 Et cum falsa graui mole parauerint, 
 Tum uera cognoscant bona.

Hactenus mendacis formam felicitatis ostendisse suffecerit, quam si
 perspicaciter intueris, ordo est deinceps quae sit uera monstrare. 
 Atqui uideo, inquam, nec opibus sufficicntiam nec regnis potentiam
 nec reuerentiam dignitatibus nec
 celebritatem gloria nec laetitiam uoluntatibus posse contingere. 
 An etiam causas, cur id ita sit, deprehendisti? 
 Tenui quidem ueluti rimula mihi uideor intueri, sed ex te apertius
 cognoscere malim. 
 
 
 
 Atqui promptissima ratio est. Quod enim simplex est indiuisumque natura, id
 error humanus separat et a uero atque perfecto ad falsum imperfectumque
 traducit. An tu arbitraris quod nihilo indigeat egere potentia? 
 Minime, inquam. Recte tu quidem.
 Nam si quid est quod in ulla re inbecillioris ualentiae sit, in hac
 praesidio necesse est egeat alieno. 
 Ita est, inquam. Igitur sufficientiae potentiaeque una est eademque
 natura. 
 Sic uidetur. 
 Quod uero huiusmodi sit, spernendumne 
 esse censes an contra rerum omnium ueneratione 
 dignissimum? 
 At hoc, inquam, ne dubitari quidem potest. 
 Addamus igitur sufficientiae potentiaeque reuerentiam, ut haec tria unum
 esse iudicemus. 
 Addamus, si quidem uera nolumus 
 confiteri. 
 Quid uero, inquit, obscurumne hoc atque ignobile censes esse an omni
 celebritate clarissimum? Considera uero, ne quod nihilo indigere, quod
 potentissimum, quod honore dignissimum esse concessum est, egere claritudine quam sibi praestare non possit
 atque ob id aliqua ex parte uideatur abiectius. 
 Non possum, inquam, quin hoc uti est ita etiam celeberrimum esse
 confitear. 
 Consequens igitur est ut claritudinem superioribus tribus nihil differre
 fateamur. 
 
 Consequitur, inquam. Quod igitur nullius egeat alieni, quod suis
 cuncta uiribus possit, quod sit clarum atque reuerendum, nonne hoc etiam
 constat esse laetissimum? Sed unde huic, inquam, tali maeror ullus
 obrepat ne cogitare quidem possum; quare 
 plenum esse laetitiae, si quidem superiora manebunt, necesse est
 confiteri. 
 Atqui illud quoque per eadem necessarium est sufficientiae, potentiae,
 claritudinis, reuerentiae, iucunditatis nomina quidem esse diuersa, nullo
 modo uero discrepare substantiam. 
 
 Necesse est, inquam. Hoc igitur quod est unum simplexque natura,
 prauitas humana dispertit et dum rei quae partibus caret partem conatur
 adipisci, nec portionem quae nulla est nec ipsam quam minime affectat
 adsequitur. 
 Quonam, inquam, modo? 
 
 Qui diuitiae, inquit, petit penuriae fuga, de potentia nihil laborat, uilis
 obscurusque esse mauult, multas etiam sibi naturales quoque subtrahit uolup-
 tates, ne pecuniam quam parauit amittat. Sed hoc modo ne
 sufficientia quidem contingit ei quem 
 ualentia deserit, quem molestia pungit, quem uilitas abicit, quem recondit
 obscuritas. Qui uero solum posse desiderat, profligat opes, despicit
 uoluptates honoremque potentia carentem gloriam quoque nihili pendit. Sed
 hunc quoque quam multa deficiant uides.
 Fit enim ut aliquando necessariis egeat, ut anxietatibus mordeatur cumque
 haec depellere nequeat, etiam id quod maxime petebat potens esse desistat.
 Similiter ratiocinari de honoribus, gloria, uoluptatibus licet. Nam cum
 unumquodque horum idem quod cetera sit,
 quisquis horum aliquid sine ceteris petit, ne illud quidem quod desiderat
 apprehendit. 
 Quid igitur? inquam. Si qui cuncta simul cupiat adipisci, summam
 quidem ille beatitudinis uelit. Sed num in his eam reperiet, quae
 demonstrauimus id quod polluentur non
 posse conferre? 
 Minime, inquam. In his igitur quae singula quaedam expetendorum
 praestare ei eduntur, beatitudo nullo modo uestiganda est. 
 Fateor, inquam, et hoc nihil dici uerius potest. 
 Habes igitur, inquit, et formam
 falsae felicitatis et causas. Deflecte nunc in aduersum mentis intuitum; ibi
 enim ueram quam promisimus statim uidebis. Atqui haec, inquam, uel
 caeco perspicua est eamque tu paulo ante monstrasti, dum falsae causas
 aperire conaris. Nam nisi fallor ea
 uera est et perfecta felicitas quae sufficientem, potentem, reuerendum,
 celebrem laetumque perficiat. Atque ut me interius animaduertisse cognoscas,
 quae unum horum, quoniam idem cuncta sunt, ueraciter
 praestare potest hanc esse plenam
 beatitudinem sine ambiguitate cognosco. 
 O te alumne hac opinione felicem, si quidem hoc, inquit, adieceris. .
 . . 
 Quidnam? inquam. Essene aliquid in his mortalibus caducisque rebus
 putas quod huiusmodi statum possit afferre? 
 
 Minime, inquam, puto idque a te, nihil ut amplius desideretur,
 ostensum est. 
 Haec igitur uel imagines ueri boni uel inperfecta quaedam bona dare
 mortalibus uidentur, uerum autem atque perfectum bonum conferre non
 possunt. 
 Assentior inquam. 
 Quoniam igitur agnouisti quae uera illa sit, quae autem beatitudinem
 mentiantur, nunc superest ut unde ueram hanc petere possis agnoscas. 
 Id quidem, inquam, iam dudum uehementer exspecto. 
 Sed cum, ut in Timaeo 1 Platoni, inquit, nostro placet, in minimis quoque rebus diuinum
 praesidium debeat implorari, quid nunc faciendum censes, ut illius summi
 boni sedem reperire mereamur? 
 Inuocandum, inquam, rerum omnium patrem, quo praetermisso nullum rite
 fundatur exordium. 
 
 Recte, inquit, ac simul ita modulata est.

O qui perpetua mundum ratione gubernas 
 Terrarum caelique sator qui tempus ab aeuo 
 Ire iubes stabilisque manens das cuncta moueri, 
 Quem non externae pepulerunt fingere causae 
 
 Materiae fluitantis opus, uerum insita summi 
 Forma boni liuore carens, tu cuncta superno 
 Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse 
 Mundum mente gerens similique in imagine formans 
 Perfectasque iubens perfectum absoluere partes. 
 Tu numeris elementa ligas ut frigora flammis 
 Arida conueniant liquidis, ne purior ignis 
 Euolet aut mersas deducant pondera terras. 
 Tu triplicis mediam naturae cuncta mouentem 
 Conectens animam per consona membra resoluis. 
 Quae cum secta duos motum glomerauit in orbes, 
 In semet reditura meat mentemque profundam 
 Circuit et simili conuertit imagine caelum. 
 Tu causis animas paribus uitasque minores 
 Prouehis et leuibus sublimes curribus aptans 
 In caelum terramque seris quas lege benigna 
 Ad te conuersas reduci facis igne reuerti. 
 Da pater augustam menti conscendere sedem, 
 Da fontem lustrare boni, da luce reperta 
 In te conspicuos animi defigere uisus. 
 
 Dissice terrenae nebulas et pondera molis 
 Atque tuo splendore mica! Tu namque serenum, 
 Tu requies tranquilla piis, te cernere finis, 
 Principium, uector, dux, semita, terminus idem.

Quoniam igitur quae sit imperfecti, quae etiam perfecti boni forma uidisti,
 nunc demonstrandum reor quonam haec felicitatis perfectio constituta sit. In
 quo illud primum arbitror inquirendum, an aliquod huiusmodi bonum quale paulo ante definisti in rerum natura possit
 exsistere, ne nos praeter rei subiectae ueritatem cassa cogitationis imago
 decipiat. Sed quin exsistat sitque hoc ueluti quidam omnium fons bonorum
 negari nequit. Omne enim quod 
 inperfectum esse dicitur, id inminutione perfecti inperfectum esse
 perhibetur. Quo fit, ut si in quolibet genere inperfectum quid esse
 uideatur, in eo perfectum quoque aliquid esse necesse sit. Etenim
 perfectione sublata, unde illud quod inperfectum perhibetur exstiterit ne fingi quidem potest. Neque enim ab
 deminutis inconsummatisque natura rerum coepit exordium, sed ab integris
 absolutisque procedens in haec extrema atque effeta dilabitur. Quod si, uti
 paulo ante monstrauimus, est quaedam 
 boni fragilis inperfecta felicitas, esse aliquam solidam perfectamque non
 potest dubitari. 
 Firmissime, inquam, uerissimeque conclusum est. 
 Quo uero, inquit, habitet, ita considera. Deum rerum omnium principem
 bonum esse communis humanorum con- 
 ceptio probat animorum. Nam cum nihil
 deo melius excogitari queat, id quo melius nihil est bonum esse quis
 dubitet? Ita uero bonum esse deum ratio demonstrat, ut perfectum quoque in
 eo bonum esse conuincat. Nam ni tale sit, rerum omnium princeps esse non poterit. Erit enim eo
 praestantius aliquid perfectum possidens bonum, quod hoc prius atque
 antiquius esse uideatur; omnia namque perfecta minus integris priora esse
 claruerunt. Quare ne in infinitum ratio prodeat, confitendum est summum
 deum summi perfectique boni esse
 plenissimum. Sed perfectum bonum ueram esse beatitudinem constituimus; ueram
 igitur beatitudinem in summo deo sitam esse necesse est. 
 .Accipio, inquam, nec est quod contradici ullo modo queat. 
 Sed quaeso, inquit, te uide quam
 id sancte atque inuiolabiliter probes quod boni summi summum deum diximus
 esse plenissimum. 
 Quonam, inquam, modo? 
 Ne hunc rerum omnium patrem illud summum bonum quo plenus esse perhibetur
 uel extrinsecus accepisse uel ita
 naturaliter habere praesumas, quasi habentis dei habitaeque beatitudinis
 diuersam cogites esse substantiam. Nam si extrinsecus acceptum putes,
 praestantius id quod dederit ab eo quod acceperit existimare possis. Sed
 hunc esse rerum omnium
 praecellentissimum dignissime confitemur. Quod si natura quidem inest, sed
 est ratione diuersum, cum de rerum principe loquamur deo, fingat qui potest:
 quis haec diuersa coniunxerit? Postremo quod a qualibet re diuersum est, id
 non est illud a quo intellegitur esse
 diuersum. Quare quod a. summo bono diuersum est sui natura.,
 id summum bonum non est—quod nefas est de eo cogitare quo nihil constat esse
 praestantius. Omnino enim nullius rei natura suo principio melior poterit
 exsistere, quare quod omnium
 principium sit, id etiam sui substantia summum esse bonum uerissima ratione
 concluserim. 
 Rectissime, inquam. Sed summum bonum beatitudinem esse concessum
 est. 
 Ita est, inquam. Igitur, inquit, deum esse ipsam beatitudinem necesse est confiteri. 
 Nec propositis, inquam, prioribus refragari queo et illis hoc inlatum
 consequens esse perspicio. 
 Respice, inquit, an hinc quoque idem firmius approbetur, quod duo
 summa bona quae a se diuersa sint esse
 non possunt. Etenim quae discrepant bona, non esse alterum quod sit alterum
 liquet; quare neutrum poterit esse perfectum, cum alterutri alterum deest.
 Sed quod perfectum non sit, id summum non esse manifestum est; nullo modo
 igitur quae summa sunt bona ea possunt
 esse diuersa. Atqui et beatitudinem et deum summum bonum esse collegimus;
 quare ipsam necesse est summam esse beatitudinem quae sit summa
 diuinitas. 
 Nihil, inquam, nee reapse uerius 1 nec ratiocinatione firmius
 nee deo dignius concludi potest. 
 Super haec, inquit, igitur ueluti geometrae solent demonstratis
 propositis aliquid inferre quae porismata ipsi uocant, ita ego quoque tibi
 ueluti corollarium dabo. Nam quoniam beatitudinis adeptione fiunt homines
 beati, beatitudo uero est ipsa
 diuinitas, diuinitatis adeptione beatos fieri manifestum
 est: sed uti iustitiae adeptione iusti, sapientiae sapientes fiunt, ita
 diuinitatem adeptos deos fieri simili ratione necesse est. Omnis igitur
 beatus deus, sed natura quidem unus; participatione uero nihil prohibet esse quam plurimos. 
 Et pulchrum, inquam, hoc atque pretiosum, siue porisma siue
 corollarium uocari mauis. 
 Atqui hoc quoque pulchrius nihil est, quod his annectendum . esse ratio
 persuadet. 
 Quid? inquam, 
 Cum multa, inquit, beatitudo continere uideatur, utrumne haec omnia
 unum ueluti corpus beatitudinis quadam partium uarietate coniungant an sit
 eorum aliquid quod beatitudinis substantiam compleat, ad hoc uero cetera
 referantur? 
 Vellem, 
 inquam, id ipsarum rerum commemoratione
 patefaceres. 
 Nonne, inquit, beatitudinem bonum esse censemus? 
 Ac summum quidem, inquam. Addas, inquit, hoc omnibus licet.
 Nam eadem sufficientia summa est, eadem summa potentia, reuerentia
 quoque, claritas ac uoluptas
 beatitudo esse iudicatur. Quid igitur? Haecine omnia bonum—sufficientia
 potentia ceteraque—ueluti quaedam beatitudinis membra sunt an ad bonum
 ueluti ad uerticem cuncta referuntur? 
 Intellego, inquam, 
 quid inuestigandum proponas, sed quid constituas audire desidero. 
 Cuius discretionem rei sic accipe. Si haec omnia beatitudinis membra forent,
 a se quoque inuicem discreparent. Haec est enim partium natura ut unum
 corpus diuersa coinponant. Atqui haec
 omnia idem esse monstrata sunt; minime igitur membra sunt. Alioquin ex uno
 membro beatitudo uidebitur esse coniuncta—quod fieri nequit. 
 Id quidem, inquam, dubium non est, sed id quod restat
 exspecto. 
 Ad bonum uero cetera referri palam est.
 Idcirco enim sufficientia petitur quoniam bonum esse iudicatur, idcirco
 potentia quoniam id quoque esse creditur bonum; idem de reuerentia,
 claritudine, iucunditate coniectare licet. Omnium igitur expetendorum summa
 atque causa bonum est. Quod enim neque
 re neque similitudine ullum in se retinet bonum, id expeti nullo modo
 potest. Contraque etiam quae natura bona non sunt, tamen si esse uideantur,
 quasi uere bona sint appetuntur. Quo fit uti summa, cardo atque causa
 expetendorum omnium bonitas esse iure
 credatur. Cuius uero causa quid expetitur, id maxime uidetur optari, ueluti
 si sal ut is causa quispiam uelit equitare, non tam equitandi motum
 desiderat quam salutis effectum. Cum igitur omnia boni gratia petantur, non
 illa potius quam bonum ipsum
 desideratur ab omnibus. Sed propter quod cetera optantur, beatitudinem esse
 concessimus; quare sic quoque sola quaeritur beatitudo. Ex quo liquido
 apparet ipsius boni et beatitudinis unam atque eandem esse substantiam. 
 
 Nihil uideo cur dissentire quispiam possit. 
 Sed deum ueramque beatitudinem unum atque idem esse monstrauimus. 
 Ita, inquam. Securo igitur concludere licet dei quoque in ipso bono
 nec usquam alio sitam esse substantiam.

Huc omnes pariter uenite capti 
 Quos fallax ligat improbis catenis 
 
 Terrenus habitans libido mentes, 
 Haec erit-uobis requies laborum, 
 Hic portus placida manens quiete, 
 Hoc patens unum miseris asylum. 
 Non quidquid Tagus aureis harenis 
 Donat aut Hermus rutilante ripa 
 Aut Indus calido propinquus orbi 
 Candidis miscens uirides lapillos, 
 Inlustrent aciem magisque caecos 
 In suas condunt animos tenebras. 
 Hoc quidquid placet excitatque mentes, 
 Infimis tellus aluit cauernis; 
 Splendor quo legitur uigetque caelum, 
 Vitat obscuras animae ruinas. 
 Hanc quisquis poterit notare lucem, 
 Candidos Phoebi radios negabit.

Adsentior, inquam, cuncta enim firmissimis nexa rationibus
 constant. Tum illa, Quanti, inquit, aestimabis, si bonum ipsum
 quid sit agnoueris? 
 Infinita, inquam, si quidem mihi pariter deum quoque qui bonum est continget agnoscere. 
 Atqui hoc uerissima, inquit, ratione patefaciam, maneant modo quae
 paulo ante conclusa sunt. 
 Manebunt. 
 Nonne, inquit, monstrauimus ea quae appetuntur pluribus idcirco uera
 perfectaque bona non esse quoniam a se
 inuicem discreparent cumque alteri abesset alterum, plenum absolutumque
 bonum afferre non posse? Tum autem uerum bonum fieri cum in unam ueluti
 formam atque efficientiam colliguntur, ut quae sufficientia
 est, eadem sit potentia, reuerentia, 
 claritas atque iucunditas, nisi uero unum atque idem omnia sint, nihil
 habere quo inter expetenda numerentur? 
 Demonstratum, inquam nec dubitari ullo modo potest. 
 Quae igitur cum discrepant minime bona sunt, cum uero unum esse coeperint,
 bona fiunt; nonne haec ut bona sint,
 unitatis fieri adeptione contingit? 
 Ita, inquam, uidetur. 
 Sed omne quod bonum est boni participatione bonum esse concedis an
 minime? 
 Ita est. 
 Oportet igitur idem esse unum atque bonum simili ratione concedas; eadem namque substantia est eorum quorum
 naturaliter non est diuersus effectus. 
 Negare, inquam, nequeo. 
 Nostine igitur, inquit, omne quod est tam diu manere atque
 subsistere quam diu sit unum, sed interire atque dissolui pariter atque unum destiterit? 
 Quonam modo? 
 Vt in animalibus, inquit, cum in unum coeunt ac permanent anima
 corpusque, id animal uocatur; cum uero haec unitas utriusque separatione
 dissoluitur, interire nec iam esse animal liquet. Ipsum quoque corpus cum in una forma membrorum
 coniunctione permanet, humana uisitur species; at si distributae
 segregataeque partes corporis distraxerint unitatem, desinit esse quod
 fuerat. Eoque modo percurrenti cetera procul dubio patebit subsistere
 unumquodque, dum unum est, cum uero
 unum esse desinit, interire. 
 Consideranti, inquam, mihi plura minime aliud uidetur. 
 Estne igitur, inquit, quod in quantum naturaliter agat relicta
 subsistendi appetentia uenire ad intentum corruptionemque desideret? 
 Si animalia, inquam, considerem quae habent aliquam
 uolendi nolendique naturam, nihil inuenio quod nullis extra cogentibus
 abiciant manendi intentionem et ad interitum sponte festinent. Omne namque
 animal tueri salutem laborat, mortem 
 uero perniciemque deuitat. Sed quid de herbis arboribusque, quid de
 inanimatis omnino consentiam rebus prorsus dubito. 
 Atqui non est quod de hoc quoque possis ambigere, cum herbas atque arbores
 intuearis primum sibi conuenientibus
 innasci locis, ubi quantum earum natura queat cito exarescere atque interire
 non possint. Nam aliae quidem campis aliae montibus oriuntur, alias ferunt
 paludes, aliae saxis haerent, aliarum fecundae sunt steriles harenae, quas
 si in alia quispiam loca transferre
 conetur, arescant. Sed dat cuique natura quod conuenit et ne, dum manere
 possunt, intereant, elaborat. Quid quod omnes uelut in terras ore demerso
 trahunt alimenta radicibus ac per medullas robur corticemque diffundunt?
 Quid quod mollissimum quidque, sicuti
 medulla est, interiore semper sede reconditur, extra uero quadam ligni
 firmitate, ultimus autem cortex aduersum caeli intemperiem quasi mali
 patiens defensor opponitur? Iam uero quanta est naturae diligentia, ut
 cuncta semine multiplicat propagentur!
 Quae omnia non modo ad tempus manendi uerum generatim quoque quasi in
 perpetuum permanendi ueluti quasdam machinas esse quis nesciat? Ea etiam
 quae inanimata esse creduntur nonne quod suum est quaeque simili ratione desiderant? Cur enim flammas
 quidem sursum leuitas uenit, terras uero deorsum pondus deprimit, nisi quod
 haec singulis loca motionesque conueniunt? Porro autem quod
 cuique consentaneum est, id unumquodque conseruat, sicuti ea quae sunt
 inimica corrumpunt. Iam uero quae
 dura sunt ut lapides, adhaerent tenacissime partibus suis et ne facile
 dissoluantur resistunt. Quae uero liquentia ut aer atque aqua, facile quidem
 diuidentibus cedunt, sed cito in ea rursus a quibus sunt abscisa relabuntur,
 ignis uero omnem refugit sectionem.
 Neque nunc nos de uoluntariis animae cognoscentis motibus, sed de naturali
 intentione tractamus, sicuti est quod acceptas escas sine cogitatione
 transigimus, quod in somno spiritum ducimus nescientes; nam ne in animalibus quidem manendi amor ex animae
 uoluntatibus, uerum ex naturae principiis uenit. Nam saepe mortem cogentibus
 causis quam natura re-formidat uoluntas amplectitur, contraque illud quo
 solo mortalium rerum durat diuturnitas gignendi opus, quod natura semper appetit, interdum coercet uoluntas.
 Adeo haec sui caritas non ex animali motione sed ex naturali intentione
 procedit. Dedit enim prouidentia creatis a se rebus hanc uel maximam manendi
 causam ut quoad possunt naturaliter manere desiderent; quare nihil est quod ullo modo queas dubitare
 cuncta quae sunt appetere naturaliter constantiam permanendi, deuitare
 perniciem. 
 Confiteor, inquam, nunc me indubitato cernere quae dudum incerta
 uidebantur. 
 Quod autem, 
 inquit, subsistere ac permanere petit,
 id unum esse desiderat; hoc enim sublato ne esse quidem cuiquam
 permanebit. 
 Verum est, inquam. Omnia igitur, inquit, unum desiderant. 
 Consensi. Sed unum id ipsum monstrauimus esse quod
 bonum. 
 
 Ita quidem. 
 Cuncta igitur bonum petunt, quod quidem ita describas licet i ipsum bonum
 esse quod desideretur ab omnibus. 
 Nihil, inquam, uerius excogitari potest. Nam uel ad nihil unum cuncta
 referuntur et uno ueluti uertice destituta sine rectore fluitabunt, aut si quid est ad quod uniuersa
 festinent, id erit omnium summum bonorum. Et illa: Nimium, 
 inquit, o alumne laetor, ipsam enim mediae ueritatis notam mente fixisti.
 Sed in hoc patuit tibi quod ignorare te paulo ante dicebas. 
 
 Quid? inquam. Quis esset, inquit, rerum omnium finis. Is est
 enim profecto, quod desideratur ab omnibus, quod quia bonum esse collegimus,
 oportet rerum omnium finem bonum esse fateamur.

Quisquis profunda mente uestigat uerum 
 Cupitque nullis ille deuiis falli, 
 In se reuoluat intimi lucem uisus 
 Longosque in orbem cogat inflectens motus 
 Animumque doceat quidquid extra molitur 
 Suis retrusum possidere thesauris. 
 Dudum quod atra texit erroris nubes 
 Lucebit ipso perspieacius Phoebo. 
 Non omne namque mente depulit lumen 
 Obliuiosam corpus inuehens. molem. 
 Haeret profecto semen introrsum ueri 
 Quod excitatur uentilante doctrina. 
 
 Nam cur rogati sponte recta censetis, 
 Ni mersus alto uiueret fomes corde? 
 Quod si Platonis Musa personat uerum, 
 Quod quisque discit immemor recordatur.

Tum ego: Platoni, inquam, uehementer assentior, nam me horum iam
 secundo commemoras, primum quod memoriam corporea contagione, dehinc cum
 maeroris mole pressus amisi. Tum illa: Si priora, inquit, concessa respicias, ne illud quidem
 longius aberit quin recorderis quod te dudum nescire confessus es. 
 Quid? inquam. Quibus, ait illa, gubernaculis mundus
 regatur. 
 Memini, inquam, me inscitiam meam fuisse confessum, sed quid afferas, licet iam prospiciam, planius
 tamen ex te audire desidero. 
 Mundum, inquit, hunc deo regi paulo ante minime dubitandum
 putabas. 
 Ne nunc quidem arbitror, inquam, nec umquam dubitandum putabo
 quibusque in hoc rationibus accedam 
 breuiter exponam. Mundus hic ex tam diuersis contrariisque partibus in unam
 formam minime conuenisset, nisi unus esset qui tam diuersa coniungeret.
 Coniuncta uero naturarum ipsa diuersitas inuicem discors dissociaret atque
 diuelleret, nisi unus esset qui quod
 nexuit contineret. Non tam uero certus naturae ordo procederet nec tam
 dispositos motus locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus explicarent, nisi unus esset qui has mutationum uarietates
 manens ipse disponeret. Hoc quidquid est
 quo condita manent atque agitantur, usitato cunctis uocabulo deum
 nomino. Tum illa: Cum haec, inquit, ita sentias, paruam mihi
 restare operam puto ut felicitatis compos patriam sospes reuisas. Sed quae
 proposuimus intueamur. Nonne in
 beatitudine sufficientiam numerauimus deumque beatitudinem ipsam esse
 consensimus? 
 Ita quidem. 
 Et ad mundum igitur inquit, regendum nullis extrinsecus adminiculis
 indigebit; alioquin si quo egeat, plenam sufficientiam non habebit. 
 Id, inquam, ita est necessarium. 
 Per se igitur solum cuncta disponit. 
 Negari, inquam, nequit. 
 Atqui deus ipsum bonum esse monstratus est. 
 Memini, inquam. Per bonum igitur cuncta disponit, si quidem per se
 regit omnia quem bonum esse consensimus
 et hic est ueluti quidam clauus atque gubernaculum quo mundana machina
 stabilis atque incorrupta seruatur. 
 Vehementer assentior, inquam, et id te paulo ante dicturam tenui
 licet suspicione prospexi. 
 Credo; 
 inquit, iam enim ut arbitror uigilantius
 ad cernenda uera oculos deducis. Sed quod dicam non minus ad contuendum
 patet. 
 Quid? inquam. Cum deus, inquit, omnia bonitatis clauo
 gubernare iure credatur eademque omnia sicuti docui ad bonum naturali intentione festinent, num dubitari
 potest quin uoluntaria regantur seque ad disponentis nutum 
 ueluti conuenientia contemperataque rectori sponte conuertant? 
 Ita, inquam, necesse est; nec beatum regimen esse uideretur, si
 quidem detrectantium iugum foret, non
 obtemperantium salus. 
 Nihil est igitur quod naturam seruans deo contrahe conetur. 
 Nihil, inquam. Quod si conetur, ait, num tandem proficiet
 quidquam, aduersus eum quem iure beatitudinis potentissimum esse
 concessimus? 
 
 Prorsus, inquam, nihil ualeret. 
 Non est igitur aliquid quod summo huic bono uel uelit uel possit
 obsistere. 
 Non, inquam, arbitror. 
 Est igitur summum, inquit, bonum quod regit cuncta fortiter suauiterque
 disponit. 
 Tum ego: Quam, inquam, me non
 modo ea quae conclusa est summa rationum, uerum multo magis haec ipsa quibus
 uteris uerba delectant, ut tandem aliquando stultitiam magna lacerantem sui
 pudeat. 
 Accepisti, inquit, in fabulis lacessentes caelum Gigantas; sed illos quoque, uti condignum
 fuit, benigna fortitudo disposuit. Sed uisne rationes ipsas inuicem
 collidamus? Forsitan ex huiusmodi conflictatione pulchra quaedam
 ueritatis scintilla dissiliat. 
 Tuo, inquam, arbitratu. 
 Deum, 
 inquit, esse omnium potentem nemo
 dubitauerit. 
 Qui quidem, inquam, mente consistat, nullus prorsus ambigat. 
 Qui uero est, inquit, omnium potens, nihil est quod ille non
 possit. 
 Nihil, inquam. Num igitur deus facere malum potest? 
 
 Minime, inquam. Malum igitur, inquit, nihil est, cum id
 facere ille non possit, qui nihil non potest. 
 Ludisne, inquam, me inextricabilem labyrinthum rationibus texens,
 quae nunc quidem qua egrediaris introeas, nunc uero quo introieris 
 egrediare, an mirabilem quendam diuinae
 simplicitatis orbem complicas? Etenim paulo ante beatitudine incipiens eam
 summum bonum esse dicebas quam in summo deo sitam loquebare. Ipsum quoque
 deum summum esse bonum plenamque beatitudinem disserebas; ex quo neminem beatum fore nisi qui pariter deus
 esset quasi munusculum dabas. Rursus ipsam boni formam dei ac beatitudinis
 loquebaris esse substantiam ipsumque unum id ipsum esse bonum docebas quod
 ab omni rerum natura peteretur. Deum
 quoque bonitatis gubernaculis uniuersitatem regere disputabas uolentiaque
 cuncta parere nec ullam mali esse naturam. Atque haec nullis extrinsecus
 sumptis sed ex altero altero fidem trahente insitis domesticisque
 probationibus explicabas. 
 
 
 Tum illa: Minime, inquit,
 ludimus remque omnium maximam dei munere quem dudum deprecabantur
 exegimus. Ea est enim diuinae forma substantiae ut neque in externa
 dilabatur nec in se externum aliquid ipsa suscipiat, sed, sicut de ea
 Parmenides ait: 
 πάντοθεν εὐκύκλου σφαίρης ἐναλίγκιον
 ὄγκῳ 
 rerum orbem mobilem rotat, dum se immobilem ipsa
 conseruat. Quod si rationes quoque non extra petitas sed intra rei quam
 tractabamus ambitum collocatas
 agitauimus, nihil est quod admirere, cum Pia tone sanciente didiceris
 cognatos de quibus loquuntur rebus oportere esse sermones.

Felix qui potuit boni 
 Fontem uisere lucidum, 
 Felix qui potuit grauis 
 Terrae soluere uincula. 
 Quondam funera coniugis 
 Vates Threicius gemens 
 Postquam flebilibus modis 
 Siluas currere mobiles. 
 Amnes stare coegerat, 
 Iunxitque intrepidum latus 
 Saeuis cerua leonibus, 
 Nec uisum timuit lepus 
 Iam cantu placidum canem, 
 Cum flagrantior intima 
 Feruor pectoris ureret, 
 Nec qui cuncta subegerant 
 Mulcerent dominum modi, 
 Inmites superos querens 
 Infernas adiit domos. 
 Illic blanda sonantibus 
 Chordis carmina temperans 
 Quidquid praecipuis deae 
 Matris fontibus hauserat, 
 Quod luctus dabat impotens, 
 Quod luctum geminans amor, 
 Deflet Taenara commouens 
 Et dulci ueniam prece 
 Vmbrarum dominos rogat. 
 Stupet tergeminus nouo 
 Captus carmine ianitor, 
 Quae sontes agitant metu 
 
 Ultrices scelerum deae 
 Iam maestae lacrimis madent. 
 Non Ixionium caput 
 Velox praecipitat rota 
 Et longa site perditus 
 Spernit numina Tantalus. 
 Vultur dum satur est modis, 
 Non traxit Tityi iecur. 
 Tandem, 'Vincimur,' arbiter 
 Vmbrarum miserans ait, ' 
 Donamus comitem uiro 
 Emptam carmine coniugem, 
 Sed lex dona coerceat, 
 Ne, dum Tartara liquerit, 
 Fas sit lumina flectere. 
 Quis legem det amantibus? 
 Maior lex amor est sibi. 
 Heu, noctis prope terminos 
 Orpheus Eurydicen suam 
 Vidit, perdidit, occidit. 
 Vos haec fabula respicit 
 Quicumque in superum diem 
 Mentem ducere quaeritis. 
 Nam qui Tartareum in specus 
 Victus lumina flexerit, 
 Quidquid praecipuum trahit 
 Perdit, dum uidet inferos.

HAEC cum Philosophia dignitate uultus et oris grauitate seruata leniter
 similiterque cecinisset, tum ego nondum penitus insiti maeroris oblitus
 intentionem dicere adhuc aliquid parantis abrupi. Et: 
 O, inquam, ueri praeuia luminis quae usque adhuc tua fudit oratio,
 cum sui speculatione diuina tum tuis rationibus inuicta patuerunt, eaque
 mihi etsi ob iniuriae dolorem nuper oblita non tamen antehac prorsus
 ignorata dixisti. Sed ea ipsa est uel maxima nostri causa maeroris, quod, cum rerum bonus rector exsistat,
 uel esse omnino mala possint uel impunita praetereant; quod solum quanta
 dignum sit admiratione profecto consideras. At huic aliud maius adiungitur. Nam imperante florenteque nequitia uirtus non solum praemiis caret, uerum etiam
 sceleratorum pedibus subiecta calcatur et in locum facinorum supplicia luit.
 Quae fieri in regno scientis omnia, potentis omnia sed bona tantummodo
 uolentis dei nemo satis potest nec admirari nec conqueri. 
 
 
 Tum illa: Et esset, inquit,
 infinita stuporis omnibusque horribilius monstris, si, uti tu aestimas,
 in tanti uelut patrisfamilias dispositissima domo uilia uasa colerentur,
 pretiosa sordescerent. Sed non ita est. Nam si ea quae paulo ante conclusa
 sunt inconuulsa seruantur, ipso de cuius
 nunc regno loquimur auctore cognosces semper quidem potentes esse bonos,
 malos uero abiectos semper atque inbecillos nec sine poena umquam esse uitia
 nec sine praemio uirtutes, bonis felicia, malis semper infortunata
 confingere multaque id genus quae
 sopitis querelis firma te soliditate corroborent. Et quoniam uerae formam
 beatitudinis me dudum monstrante uidisti, quo etiam sita sit agnouisti,
 decursis omnibus quae praemittere necessarium puto, uiam tibi quae te domum
 reuehat ostendam. Pennas etiam tuae
 menti quibus se in altum tollere possit adfigam, ut perturbatione depulsa
 sospes in patriam meo ductu, mea semita, meis etiam uehiculis
 reuertaris.

Sunt etenim pennae uolucres mihi 
 Quae celsa conscendant poli. 
 Quas sibi cum uelox mens induit, 
 Terras perosa despicit, 
 Aeris inmensi superat globum, 
 Nubesque postergum uidet, 
 Quique agili motu calet aetheris, 
 Transcendit ignis uerticem, 
 Donec in astriferas surgat domos 
 Phoeboque coniungat uias 
 Aut comitetur iter gelidi senis 
 Miles corusci sideris, 
 Vel quocumque micans nox pingitur, 
 Recurrat astri circulum 
 Atque ubi iam exhausti fuerit satis, 
 Polum relinquat extimum 
 Dorsaque uelocis premat aetheris 
 Compos uerendi luminis. 
 Hic regum sceptrum dominus tenet 
 Orbisque habenas temperat 
 Et uolucrem currum stabilis regit 
 Rerum coruscus arbiter. 
 Huc te si reducem referat uia, 
 Quam nunc requiris immemor: 
 ' Haec,' dices, ' memini, patria est mihi, 
 Hinc ortus, hic sistam gradum.' 
 Quod si terrarum placeat tibi 
 Noctem relictam uisere, 
 Quos miseri toruos populi timent 
 Cernes tyrannos exules.

Tum ego: Papae, inquam, ut magna promittis! Nec dubito quin possis
 efficere; tu modo quem excitaueris ne moreris. 
 Primum igitur, inquit, 
 bonis semper adesse potentiam, malos cunctis uiribus esse desertos agnoscas licebit, quorum quidem
 alterum demonstratur ex altero. Nam cum bonum malumque contraria sint, si
 bonum potens esse constiterit, liquet inbecillitas mali; at si fragilitas
 clarescat mali, boni firmitas nota est. Sed uti nostrae sententiae fides
 abundantior sit, alterutro calle
 procedam nunc hinc nunc inde proposita confirmans. 
 Duo sunt quibus omnis humanorum actuum constat effectus, uoluntas
 scilicet ac potestas, quorum si alterutrum desit, nihil est quod
 explicari queat. Deficiente etenim
 uoluntate ne aggreditur quidem quisque quod non uult; at si potestas
 absit, uoluntas frustra sit. Quo fit ut si quem uideas adipisci uelle
 quod minime adipiscatur, huic obtinendi quod uoluerit defuisse ualentiam
 dubitare non possis. 
 
 Perspicuum est, 
 inquam, nec ullo modo negari potest. 
 Quem uero effecisse quod uoluerit uideas, num etiam potuisse dubitabis? 
 Minime. 
 Quod uero quisque potest, in eo ualidus, quod uero non potest, in hoc
 imbecillis esse censendus est. 
 Fateor, inquam. 
 Meministine igitur, inquit, superioribus rationibus esse collectum
 intentionem omnem uoluntatis humanae quae diuersis studiis agitur ad
 beatitudinem festinare? 
 Memini, inquam, illud quoque esse demonstratum. 
 Num recordaris beatitudinem ipsum esse
 bonum eoque modo, cum beatitudo petitur, ab omnibus desiderari bonum? 
 Minime, inquam, recordor, quoniam id memoriae fixum teneo. 
 Omnes igitur homines boni pariter ac mali indiscreta intentione ad bonum
 peruenire nituntur? 
 
 Ita, inquam, consequens est. 
 Sed certum est adeptione boni bonos fieri. 
 Certum. 
 Adipiscuntur igitur boni quod appetunt? 
 Sic uidetur. 
 Mali uero si adipiscerentur quod appetunt bonum, mali esse non possent. 
 Ita est. 
 Cum igitur utrique bonum petant, sed hi
 quidem adipiscantur, illi uero minime, num dubium est bonos quidem potentes
 esse, qui uero mali sunt imbecillos? 
 Quisquis, inquam, dubitat, nec rerum naturam nec consequentiam potest
 considerare rationum. 
 
 
 
 Rursus, inquit, si duo sint quibus idem secundum naturam propositum
 sit eorumque unus naturali officio id ipsum agat atque perficiat, alter uero
 naturale illud officium minime administrare queat, alio uero modo quam
 naturae conuenit non quidem impleat 
 propositum suum sed imitetur implentem, quemnam horum ualentiorem esse
 decernis? 
 Etsi coniecto, inquam, quid uelis, planius tamen audire desidero. 
 Ambulandi, inquit, motum secundum naturam esse hominibus num
 negabis? 
 Minime, inquam. 
 Eiusque rei pedum officium esse naturale num dubitas? 
 Ne hoc quidem, inquam. Si quis igitur pedibus incedere ualens ambulet
 aliusque cui hoc naturale pedum desit officium, manibus
 nitens ambulare conetur, quis horum iure ualentior existimari potest? 
 Contexe, inquam, cetera; nam quin naturalis officii potens eo qui
 idem nequeat ualentior sit, nullus ambigat. 
 Sed summum bonum, quod aeque malis bonisque propositum, boni quidem naturali
 officio uirtutum petunt, mali uero uariam per cupiditatem, quod adipiscendi boni naturale officium non est, idem
 ipsum conantur adipisci. An tu aliter existimas? 
 Minime, inquam, nam etiam quod est consequens patet. Ex his enim quae
 concesserim, bonos quidem potentes, malos uero esse necesse est imbecillos. 
 Recte, inquit, 
 praecurris idque, uti medici sperare solent, indicium est erectae iam
 resistentisque naturae. Sed quoniam te ad intellegendum promptissimum
 esse conspicio, crebras coaceruabo 
 rationes. Vide enim quanta uitiosorum hominum pateat infirmitas qui ne ad
 hoc quidem peruenire queunt ad quod eos naturalis ducit ac paene compelli
 intentio. Et quid si hoc tam magno ac paene inuicto praeeuntis naturae
 desererentur auxilio? Considera uero
 quanta sceleratos homines habeat impotentia. Neque enim leuia aut ludicra
 praemia petunt, quae consequi atque obtinere non possunt, sed circa ipsam
 rerum summam uerticemque deficiunt nec in eo miseris contingit effectus
 quod solum dies noctesque moliuntur;
 in qua re bonorum uires eminent. Sicut enim eum qui pedibus incedens ad
 eum locum usque peruenire potuisset, quo nihil ulterius peruium iaceret
 incessui, ambulandi poten- tissimum esse censeres, ita
 eum qui expetendorum finem quo nihil
 ultra est apprehendit, potentissimum necesse est iudices. Ex quo fit quod
 huic obiacet, ut idem scelesti, idem uiribus omnibus uideantur esse
 deserti. Cur enim relicta uirtute uitia sectantur? Inscitiane bonorum?
 Sed quid eneruatius ignorantiae 
 caecitate? An sectanda nouerunt? Sed transuersos eos libido praecipitat.
 Sic quoque intemperantia fragiles qui obluctari uitio nequeunt. An
 scientes uolentesque bonum deserunt, ad uitia deflectunt? Sed hoc modo
 non solum potentes esse sed omnino 
 esse desinunt. Nam qui communem omnium quae sunt finem relinquunt,
 pariter quoque esse desistunt. Quod quidem cuipiam mirum forte uideatur,
 ut malos, qui plures hominum sunt, eosdem non esse dicamus; sed ita sese
 res habet. Nam qui mali sunt eos malos esse non abnuo; sed eosdem esse pure atque simpliciter nego. 
 Nam uti cadauer hominem mortuum dixeris, simpliciter uero hominem
 appellare non possis, ita uitiosos malos quidem esse concesserim, sed
 esse absolute nequeam confiteri. Est
 enim quod ordinem retinet seruatque naturam; quod uero ab hac deficit,
 esse etiam quod in sua natura situm est derelinquit. 'Sed possunt,'
 inquies, 'mali.' Ne ego quidem negauerim, sed haec eorum potentia non a
 uiribus sed ab imbecillitate
 descendit. Possunt enim mala quae minime ualerent, si in bonorum
 efficientia manere potuissent. Quae possibilitas eos euidentius nihil
 posse demonstrat. Nam si, uti paulo ante collegimus, malum nihil est, cum
 mala tantummodo 
 possint, nihil posse improbos
 liquet. 
 
 Perspicuum est. 
 Atque ut intellegas quaenam sit huius potentiae uis, summo bono nihil
 potentius esse paulo ante definiuimus. 
 Ita est, inquam. Sed idem, inquit, facere malum nequit. 
 Minime. 
 Est igitur, inquit, aliquis qui
 omnia posse homines putet? 
 Nisi quis insaniat, nemo. 
 Atqui idem possunt mala. 
 Vtinam quidem, inquam, non possent. 
 Cum igitur bonorum tantummodo potens possit omnia, non uero queant omnia
 potentes etiam malorum, eosdem qui mala
 possunt minus posse manifestum est. Huc accedit quod omnem potentiam inter
 expetenda numerandam omniaque expetenda referri ad bonum uelut ad quoddam
 naturae suae cacumen ostendimus. Sed patrandi sceleris possibilitas
 referri ad bonum non potest;
 expetenda igitur non est. Atqui omnis potentia expetenda est; liquet igitur
 malorum possibilitatem non esse potentiam. Ex quibus omnibus bonorum quidem
 potentia, malorum uero minime dubitabilis apparet infirmitas ueramque illam Platonis esse sententiam liquet solos
 quod desiderent facere posse sapientes, improbos uero exercere quidem quod
 libeat, quod uero desiderent explere non posse. Faciunt enim quaelibet, dum
 per ea quibus delectantur id bonum quod
 desiderant se adepturos putant; sed minime adipiscuntur, quoniam ad
 beatitudinem probra non ueniunt.

Quos uides sedere celsos solii culmine reges 
 Purpura claros nitente saeptos tristibus armis 
 Ore toruo comminantes rabie cordis anhelos, 
 Detrahat si quis superbis uani tegmina cultus, 
 Iam uidebit intus artas dominos ferre catenas. 
 Hinc enim libido uersat auidis corda uenenis. 
 Hinc flagellat ira mentem fluctus turbida tollens 
 Maeror aut captos fatigat aut spes lubrica torquet 
 Ergo cum caput tot unum cernas ferre tyrannos, 
 Non facit quod optat ipse dominis pressus iniquis.

Videsne igitur quanto in caeno probra uoluantur, qua probitas luce resplendeat?
 In quo perspicuum est numquam bonis praemia numquam sua sceleribus deesse
 supplicia. Rerum etenim quae geruntur illud 
 propter quod unaquaeque res geritur, eiusdem rei praemium esse non iniuria
 uideri potest, uti currendi in stadio propter quam curritur iacet praemium
 corona. Sed beatitudinem esse idem ipsum bonum propter quod
 omnia geruntur ostendimus. Est igitur 
 humanis actibus ipsum bonum ueluti praemium commune propositum. Atqui hoc a
 bonis non potest separari neque enim bonus ultra iure uocabitur qui careat
 bono; quare probos mores sua praemia non relinquunt. Quantumlibet igitur
 saeuiant mali, sapienti tamen corona non
 decidet, non arescet. Neque enim probis animis proprium decus aliena decerpit
 improbitas. Quod si extrinsecus accepto laetaretur, poterat hoc uel alius
 quispiam uel ipse etiam qui contulisset auferre; sed quoniam id sua cuique probitas confert, tum suo praemio carebit,
 cum probus esse desierit. Postremo cum omne praemium idcirco appetatur quoniam
 bonum esse creditur, quis boni compotem praemii iudicet expertem? At cuius
 praemii? Omnium pulcherrimi maximique.
 Memento etenim corollarii illius quod paulo ante praecipuum dedi ac sic
 collige: cum ipsum bonum beatitudo sit, bonos omnes eo ipso quod boni sint
 fieri beatos liquet. Sed qui beati sint deos esse conuenit. Est igitur praemium
 bonorum quod nullus deferat dies, nullius
 minuat potestas, nullius fuscet improbitas, deos fieri. Quae cum ita sint, de
 malorum quoque inseparabili poena dubitare sapiens nequeat. Nam cum bonum
 malumque item poenae atque praemium aduersa fronte dissideant, quae in boni
 praemio uidemus accedere eadem necesse est
 in mali poena contraria parte respondeant. Sicut igitur probis probitas ipsa
 fit praemium, ita improbis nequitia ipsa supplicium est. Iam
 uero quisquis afficitur poena, malo se affectum esse non dubitat. Si igitur
 sese ipsi aestimare uelint, possuntne sibi
 supplicii expertes uideri quos omnium malorum extrema nequitia non affecit modo
 uerum etiam uehementer infecit? Vide autem ex aduersa parte bonorum, quae
 improbos poena comitetur. Omne namque quod sit unum esse ipsumque unum bonum esse paulo ante didicisti, cui consequens
 est ut omne quod sit id etiam bonum esse uideatur. Hoc igitur modo quidquid a
 bono deficit esse desistit; quo fit ut mali desinant esse quod fuerant, sed
 fuisse homines adhuc ipsa humani corporis
 reliqua species ostentat. Quare uersi in malitiam humanam quoque amisere
 naturam. Sed cum ultra homines quemque prouehere sola probitas possit, necesse
 est ut quos ab humana condicione deiecit, infra hominis meritum detrudat
 improbitas. Euenit igitur, ut quem
 transformatum uitiis uideas hominem aestimare non possis. Auaritia feruet
 alienarum opum uiolentus ereptor? Lupi similem dixeris. Ferox atque inquies
 lingnam litigiis exercet? Cani comparabis. Insidiator occultus subripuisse
 fraudibus gaudet? Vulpeculis exaequetur.
 Irae in-temperans fremit? Leonis animum gestare credatur. Pauidus ac fugax non
 metuenda formidat? Cernis similis habeatur. Segnis ac stupidus torpit? Asinum
 uiuit. Leuis atque inconstans studia permutat? 
 Nihil auibus differt. Foedis inmundisque
 libidinibus immergitur? Sordidae suis uoluptate detinetur. Ita fit ut qui
 probitate deserta homo esse desierit, eum in diuinam condicionem transire non
 possit, uertatur in beluam.

Vela Neritii ducis 
 Et uagas pelago rates 
 Eurus appulit insulae, 
 Pulchra qua residens dea 
 Solis edita semine 
 Miscet hospitibus nouis 
 Tacta carmine pocula. 
 Quos ut in uarios modos 
 Vertit herbipotens manus, 
 Hunc apri facies tegit, 
 Ille Marmaricus leo 
 Dente crescit et unguibus. 
 Hic lupis nuper additus, 
 Flere dum parat, ululat. 
 Ille tigris ut Indica 
 lecta mitis obambulat. 
 Sed licet uariis malis 
 Numen Arcadis alitis 
 Obsitum miserans ducem 
 Peste soluerit hospitis, 
 Iam tamen mala remiges 
 Ore pocula traxerant, 
 Iam sues Cerealia 
 
 Glande pabula uerterant 
 Et nihil manet integrum 
 Voce corpore perditis. 
 Sola mens stabilis super 
 Monstra quae patitur gemit. 
 O leuem nimium manum 
 Nec potentia gramina. 
 Membra quae ualeant licet. 
 Corda uertere non ualent! 
 Intus est hominum uigor 
 Arce conditus abdita. 
 Haec uenena potentius 
 Detrahunt hominem sibi 
 Dira quae penitus ineant 
 Nec nocentia corpori 
 Mentis uulnere saeuiunt.

Tum ego: Fateor, inquam, nec iniuria dici uideo uitiosos, tametsi
 humani corporis speciem seruent, in beluas tamen animorum qualitate mutari;
 sed quorum atrox scelerataque mens bonorum pernicie saeuit, id ipsum eis licere noluissem. 
 Nec licet, inquit, uti conuenienti monstrabitur loco. Sed tamen si id
 ipsum quod eis licere creditur auferatur, magna ex parte sceleratorum
 hominum poena releuetur. Etenim quod incredibile cuiquam forte uideatur, infeliciores esse necesse est malos,
 cum cupita perfecerint, quam si ea quae cupiunt implere non possint. Nam si
 miserum est uoluisse praua, potuisse miserius est, sine quo uoluntatis
 miserae langueret effectus. Itaque cum sua singulis miseria
 sit, triplici infortunio necesse est
 urgeantur quos uideas scelus uelle, posse, perficere. 
 Accedo, inquam, sed uti hoc infortunio cito careant patrandi
 sceleris possibilitate deserti uehementer exopto. 
 Carebunt, inquit, ocius quam uel tu forsitan uelis uel illi sese aes timent esse carituros. Neque
 enim est aliquid in tam breuibus uitae metis ita serum quod exspectare
 longum immortalis praesertim animus putet: quorum magna spes et excelsa
 facinorum machina repentino atque insperato saepe fine destruitur,
 quod quidem illis miseriae modum
 statuit. Nam si nequitia miseros facit, miserior sit necesse est diuturnior
 nequam; quos infelicissimos esse iudicarem, si non eorum malitiam saltem
 mors extrema finiret. .Etenim si de prauitatis infortunio uera conclusimus, infinitam liquet esse miseriam
 quam esse constat aeternam. Tum ego: Mira quidem, inquam, et
 concessu difficilis inlatio, sed his eam quae prius concessa sunt nimium
 conuenire cognosco. 
 Recte, inquit, aestimas. Sed qui conclusioni accedere durum putat, aequum est uel falsum
 aliquid praecessisse demonstrat uel collocationem propositionum non esse
 efficacem necessariae conclusionis ostendat; alioquin concessis
 praecedentibus nihil prorsus est quod de inlatione causetur. Nam hoc
 quoque quod dicam non minus mirum
 uideatur, sed ex his quae sumpta sunt aeque est necessarium. 
 
 Quidnam? inquam. Feliciores, inquit, esse improbos supplicia
 luentes quam si eos nulla iustitiae poena coerceat. Neque id nunc molior
 quod cuiuis ueniat in mentem, corrigi
 ultione prauos mores et ad rectum supplicii terrore deduci, ceteris quoque
 exemplum esse culpanda fugiendi, sed alio quodam modo infeliciores esse
 improbos arbitror impunitos, tametsi nulla ratio correctionis, nullus
 respectus habeatur exempli. 
 Et quis erit, inquam, praeter hos alius modus? Et illa:
 Bonos, inquit, esse felices, malos uero miseros nonne
 concessimus? 
 Ita est, inquam. Si igitur, inquit, miseriae cuiuspiam bonum
 aliquid addatur, nonne felicior est eo
 cuius pura ac solitaria sine cuiusquam boni ad-mixtione miseria est? 
 Sic, inquam, uidetur. 
 Quid si eidem misero qui cunctis careat bonis, praeter ea quibus miser est
 malum aliud fuerit adnexum, nonne multo infelicior eo censendus est
 cuius infortunium boni participatione
 releuatur? 
 Quidni? inquam. Sed puniri improbos iustum, impunitos uero elabi
 iniquum esse manifestum est. 
 Quis id neget? 
 Sed ne illud quidem, ait, quisquam negabit bonum esse omne quod
 iustum est contraque quod iniustum est
 malum. Liquere, respondi. 1 Habent igitur improbi, cum puniuntur,
 quidem boni aliquid adnexum poenam ipsam scilicet quae ratione iustitiae
 bona est, idemque cum supplicio carent, inest eis aliquid ulterius mali ipsa
 impunitas quam iniquitatis merito malum
 esse confessus es. 
 
 Negare non possum. 
 Multo igitur infeliciores improbi sunt iniusta impunitate donati quam iusta
 ultione puniti. Tum ego: Ista quidem consequentia sunt eis quae paulo
 ante conclusa sunt. Sed quaeso, 
 inquam, te, nullane animarum supplicia post defunctum morte corpus
 relinquis? 
 Et magna quidem, inquit, quorum alia poenali acerbitate, alia uero
 purgatoria clementia exerceri puto. Sed nunc de his disserere consilium non
 est, Id uero hactenus egimus, ut quae
 indignissima tibi uidebatur malorum potestas eam nullam esse cognosceres
 quosque impunitos querebare, uideres numquam improbitatis suae carere
 suppliciis, licentiam quam cito finiri precabaris nec longam esse disceres
 intelicioremque fore, si diuturnior,
 infelicissimam uero, si esset aeterna; post haec miseriores esse improbos
 iniusta impunitate dimissos quam iusta ultione punitos. Cui sententiae
 consequens est ut tum demum grauioribus suppliciis urgeantur, cum impuniti esse creduntur. 
 Tum ego: Cum tuas, inquam, rationes considero, nihil dici uerius
 puto. At si ad hominum iudicia reuertar, quis ille est cui haec non credenda
 modo sed saltem audienda uideantur? 
 Ita est, 
 inquit illa. Nequeunt enim oculos
 tenebris assuetos ad lucem perspicuae ueritatis attollere, similesque auibus
 sunt quarum intuitum nox inluminat dies caecat. Dum enim non rerum ordinem,
 sed suos intuentur affectus, uel licentiam uel impunitatem
 scelerum putant esse felicem. Vide
 autem quid aeterna lex sauciat. Melioribus animum conformaueris, nihil opus
 est iudice praemium deferente tu te ipse excellentioribus addidisti. Studium
 ad peiora deflexeris, extra ne quaesieris ultorem. Tu te ipse in deteriora trusisti, ueluti si uicibus
 sordidam humum caelumque respicias, cunctis extra cessantibus ipsa cernendi
 ratione nunc caeno nunc sideribus interesse uidearis. At uulgus ista non
 respicit Quid igitur? Hisne accedamus quos beluis similes esse monstrauimus? Quid si quis amisso penitus
 uisu ipsum etiam se habuisse obliuisceretur intuitum nihilque sibi ad
 humanam perfectionem deesse arbitraretur, num uidentes eadem caecos
 putaremus? Nam ne illud quidem adquiescent quod aeque ualidis rationum nititur firmamentis: infeliciores eos
 esse qui faciant quam qui patiantur iniuriam. 
 Vellem, inquam, has ipsas audire rationes. 
 Omnem, inquit, improbum num supplicio dignum negas? 
 Minime. 
 Infelices uero esse qui sint improbi 
 multipliciter liquet. 
 Ita, inquam. Qui igituir supplicio digni sunt miseros esse non
 dubitas? 
 Conuenit, inquam. Si igitur cognitor, ait, resideres, cui
 supplicium inferendum putares, eine qui fecisset an qui pertulisset
 iniuriam? 
 Nec ambigo, inquam, quin
 perpesso satisfacerem dolore facientis. 
 Miserior igitur tibi iniuriae in lator quam acceptor esse uideretur. 
 Consequitur, 
 inquam. Hinc igitur aliis de causis ea radice nitentibus,
 quod turpitudo suapte natura miseros 
 faciat, apparet inlatam cuilibet iniuriam non accipientis sed inferentis
 esse miseriam. 
 Atqui nunc, ait, contra faciunt oratores. Pro his enim qui graue
 quid acerbumque perpessi sunt miserationem iudicum excitare conantur, cum
 magis admittentibus iustior miseratio
 debeatur; quos non ab iratis sed a propitiis potius miserantibusque
 accusatoribus ad iudicium ueluti aegros ad medicum duci oportebat, ut culpae
 morbos supplicio resecarent. Quo pacto defensorum opera uel tota frigeret,
 uel si prodesse hominibus mallet, in
 accusationis habitum uerteretur. Ipsi quoque improbi, si eis aliqua rimula
 uirtutem relictam fas esset aspicere uitiorumque sordes poenarum cruciatibus
 se deposituros uiderent compensatione adipiscendae probitatis, nec hos
 cruciatus esse ducerent defensorumque
 operam repudiarent ac se totos accusatoribus iudicibusque permitterent. Quo
 fit ut apud sapientes nullus prorsus odio locus relinquatur. Nam bonos quis
 nisi stultissimus oderit? Malos uero odisse ratione caret. Nam si,
 uti corporum languor, ita uitiositas
 quidam est quasi morbus animorum, cum aegros corpore minime dignos odio sed
 potius miseratione iudicemus, multo magis non insequendi sed miserandi sunt
 quorum mentes omni languore atrocior urget improbitas.

Quod tantos iuuat excitare motus 
 Et propria fatum sollicitare manu? 
 Si mortem petitis, propinquat ipsa 
 Sponte sua uolucres nec remoratur equos. 
 Quos serpens leo tigris ursus aper 
 Dente petunt, idem se tamen ense petunt. 
 An distant quia dissidentque mores, 
 Iniustas acies et fera bella mouent 
 Alternisque uolunt perire telis? 
 Non est iusta satis saeuitiae ratio. 
 Vis aptam meritis uicem referre? 
 Dilige iure bonos et miseresce malis.

Hic ego: Video, inquam, quae sit uel felicitas uel miseria in ipsis
 proborum atque improborum meritis constituta. Sed in hac ipsa fortuna
 populari non nihil boni maline inesse perpendo. Neque enim sapientum quisquam exul inops ignominiosusque
 esse malit, potius quam pollens opibus, honore reuerendus, potentia ualidus,
 in sua permanens urbe florere. Sic enim clarius testatiusque sapientiae
 tractatur officium, cum in contingentes populos i egentium quodam modo beatitudo transfunditur, cum
 praesertim carcer, nex 1 ceteraque legalium tormenta poenarum perniciosis
 potius ciuibus propter quos etiam constituta sunt debeantur. Cur haec igitur
 uersa uice mutentur scelerumque supplicia bonos premant, praemia uir- 
 tutum mali rapiant, uehementer admiror,
 quaeque tu in iniustae confusionis ratio uideatur ex te scire desidero. M in
 us etenim mirarer, si misceri omnia fortuitis casibus crederem. Nunc
 stuporem meum deus rector exaggerat. Qui cum saepe bonis iucunda, malis aspera contraque bonis dura tribuat, malis
 optata concedat, nisi causa deprehenditur, quid est quod a fortuitis casibus
 differre uideatur? 
 Nec mirum, inquit, si quid ordinis ignorata ratione temerarium
 confusumque credatur. Sed tu quamuis 
 causam tantae dispositionis ignores, tamen quoniam bonus mundum rector
 temperat, recte fieri cuncta ne dubites.

Si quis Arcturi sidera nescit 
 Propinqua summo cardine labi, 
 Cur legat tardus plaustra Bootes 
 Mergatque seras aequore flammas, 
 Cum nimis celeres explicet ortus, 
 Legem stupebit aetheris alti. 
 Palleant plenae cornua lunae 
 Infecta metis noctis opacae 
 Quaeque fulgenti texerat ore 
 Confusa Phoebe detegat astra, 
 Commouet gentes publicus error 
 Lassantque crebris pulsibus aera. 
 Nemo miratur flamina Cori 
 Litus frementi fundere fluctu 
 Nec niuis duram frigore molem 
 Feruente Phoebi soluier aestu. 
 
 Hic enim causas cernere promptum est, 
 Illic latentes pectora turbant. 
 Cuncta quae rara prouehit aetas 
 Stupetque subitis mobile uulgus, 
 Cedat inscitiae nubilus error, 
 Cessent profecto mira uideri.

Ita est, inquam; sed cum tui muneris sit latentium rerum causas
 euoluere uelatasque caligine explicare rationes, quaeso uti quae hinc
 decernas, quoniam hoc me miraculum maxime perturbat, edisseras. Tum illa paulisper arridens; 
 Ad rem me, inquit, omnium quaesiti, maximam uocas, cui uix exhausti
 quicquam satis sit. Talis namque materia est ut una dubitatione succisa
 innumerabiles aliae uelut hydrae capita succrescant, nec ullus fuerit
 modus, nisi quis eas uiuacissimo
 mentis igne coerceat. In hac enim de prouidentiae simplicitate, de fati
 serie, de repentinis casibus, de cognitione ac praedestinatione diuina, de
 arbitrii libertate quaeri solet, quae quanti oneris sint ipse perpendis. Sed
 quoniam haec quoque te nosse quaedam
 medicinae tuae portio est, quamquam angusto limite temporis saepti tamen
 aliquid delibare 1 conabimur. Quod si te musici carminis oblectamenta
 delectant, hanc oportet paulisper differas uoluptatem, dum nexas sibi ordine
 contexo rationes. 
 Vt libet, inquam, Tunc uelut ab alio orsa principio ita
 disseruit: 
 Omnium generatio rerum cunctisque mutabilium naturarum progressus et
 quidquid aliquo mouetur modo, causas, ordinem, formas ex diuinae mentis
 stabilitate sortitur. Haec in suae
 simplicitatis arce compositamultiplicem rebus regendis modum statuit. Qui
 modus cum in ipsa diuinae intellegentiae puritate conspicitur,
 prouidentia nominatur; cum uero ad ea quae mouet atque disponit refertur,
 fatum a ueteribus appellatum est.
 Quae diuersa esse facile liquebit, si quis utriusque uim mente
 conspexerit. Nam prouidentia est ipsa illa diuina ratio in summo omnium
 principe constituta quae cuncta disponit; fatum uero inhaerens rebus
 mobilibus dispositio per quam
 prouidentia suis quaeque nectit ordinibus. Prouidentia namque cuncta
 pariter quamuis diuersa quamuis infinita complectitur; fatum uero singula
 digerit in motum locis formis ac temporibus distributa, ut haec
 temporalis ordinis explicatio in 
 diuinae mentis adunata prospectum prouidentia sit, eadem uero adunatio
 digesta atque explicata temporibus fatum uocetur. Quae licet diuersa
 sint, alterum tamen pendet ex altero. Ordo namque fatalis ex prouidentiae
 simplicitate procedit. Sicut enim
 artifex faciendae rei formam mente praecipiens mouet operis effectum, et
 quod simpliciter praesentarieque prospexerat, per temporales ordines
 ducit, ita deus prouidentia quidem singulariter stabiliterque facienda
 disponit, fato uero haec ipsa quae
 disposuit multipliciter ac temporaliter administrat. Siue igitur
 famulantibus quibusdam proui- dentiae diuinis spiritibus
 fatum exercetur seu anima seu tota inseruiente natura seu caelestibus
 siderum motibus seu angelica uirtute seu daemonum uaria sollertia seu aliquibus horum seu omnibus
 fatalis series texitur, illud certe manifestum est immobilem simplicemque
 gerendam formam rerum esse prouidentiam, fatum uero eorum quae diuina
 simplicitas gerenda disposuit nobilem nexum atque ordinem temporalem. Quo fit ut omnia quae fato
 subsunt prouidentiae quoque subiecta sint cui ipsum etiam subiacet fatum,
 quaedam uero quae sub prouidentia locata sunt fati seriem superent. Ea
 uero sunt quae primae propinqua diuinitati stabiliter fixa fatalis
 ordinem mobilitatis excedunt. Nam
 ut orbium circa eundem cardinem sese uertentium qui est intimus ad
 simplicitatem medietatis accedit ceterorumque extra locatorum ueluti
 cardo quidam circa quem uersentur exsistit, extimus uero maiore ambitu
 rotatus quanto a puncti media
 indiuiduitate discedit tanto amplioribus spatiis explicatur, si quid nero
 illi se medio conectat et societ, in simplicitatem cogitur diffundique ac
 diffluere cessat, simili ratione quod longius a prima mente discedit
 maioribus fati nexibus implicatur ac
 tanto aliquid fato liberum est quanto illum rerum cardinem uicinius
 petit. Quod si supernae mentis haeserit firmitati, motu carens fati
 quoque supergreditur necessitatem. Igitur uti est ad intellectum
 ratiocinatio, ad id quod est id quod 
 gignitur, ad aeternitatem tempus, ad punctum medium circulus, ita est
 fati series mobilis ad proui- dentiae stabilem
 simplicitatem. Ea series caelum ac sidera mouet, elementa in se inuicem
 temperat et alterna commutatione transformat; eadem nascentia occidentiaque omnia per similes fetuum
 seminumque renouat progressus. Haec actus etiam fortunasque hominum
 indissolubili causarum conexione constringit, quae cum ab immobilis
 prouidentiae proficiscatur exordiis, ipsas quoque immutabiles esse
 necesse est. Ita enim res optime
 reguntur, si manens in diuina mente simplicitas indeclinabilem causarum
 ordinem premat. Hic uero ordo res mutabiles et alioquin temere fluituras
 propria incommutabilitate coerceat. Quo fit ut tametsi uobis hunc ordinem
 minime considerare ualentibus confusa
 omnia perturbataque uideantur, nihilo minus tamen suus modus ad bonum
 dirigens cuncta disponat. Nihil est enim quod mali causa ne ab ipsis
 quidem improbis fiat; quos, ut uberrime demonstratum est, bonum
 quaerentes prauus error auertit,
 nedum ordo de summi boni cardine proficiscens a suo quoquam deflectat
 exordio. 
 Quae uero, inquies, potest ulla iniquior esse confusio, quam ut bonis tum
 aduersa tum prospera, malis etiam tum optata tum odiosa contingant? Num
 igitur ea mentis integritate
 homines degunt, ut quos probos improbosue censuerunt eos quoque uti
 existimant esse necesse sit? Atqui in hoc hominum iudicia depugnant, et
 quos alii praemio alii supplicio dignos arbitrantur. Sed concedamus ut
 aliquis possit bonos 
 malosque discernere; num igitur
 poterit intueri illam intimam temperiem, uelut in corporibus diei solet,
 animorum? Non enim dissimile est miraculum nescienti cur sanis corporibus
 his quidem dulcia illis uero amara conueniant, cur aegri etiam quidam
 lenibus quidam uero acribus
 adiuuentur? At hoc medicus, qui salutatis ipsius atque aegritudinis modum
 temperamentumque dinoscit, minime miratur. Quid uero aliud animorum salus
 uidetur esse quam probitas? Quid aegritudo quam uitia? Quis autem alius
 uel seruator bonorum uel malorum
 depulsor quam rector ae medicator mentium deus? Qui eum ex alta
 prouidentiae specula respexit, quid unicuique conueniat agnoscit et quod
 conuenire nouit accommodat. Hic iam fit illud fatalis ordinis insigne
 miraculum, eum ab sciente geritur
 quod stupeant ignorantes. Nam ut pauca quae ratio ualet humana de diuina
 profunditate perstringam, de hoc quem tu iustissimum et aequi
 seruantissimum putas omnia scienti prouidentiae diuersum uidetur; et
 uictricem quidem causam dis, uictam
 uero Catoni placuisse familiaris noster Lucanus admonuit. Hie igitur
 quidquid citra spem uideas geri, rebus quidem rectus ordo est, opinioni
 uero tuae peruersa confusio. Sed sit aliquis ita bene moratus ut de eo
 diuinum iudicium pariter et humanum
 consentiat, sed est animi uiribus infirmus; cui si quid eueniat aduersi,
 desinet colere forsitan innocentiam per quam non potuit retinere
 fortunam. Parcit itaque sapiens dispensatio ei quem deteriorem facere
 possit aduersitas, ne cui non con- 
 uenit laborare patiatur. Est alius
 cunctis uirtutibus absolutus sanctusque ac deo proximus; hunc contingi
 quibuslibet aduersis nefas prouidentia iudicat adeo ut ne corporeis
 quidem morbis agitari sinat. Nam ut quidam me quoque excellentior:
 
 
 ἀνδρὸς δὴ ἱεροῦ δέμας
 αἰθέρες ᾠκοδόμησαν 
 Fit autem saepe, uti bonis summa rerum
 regenda deferatur, ut exuberans retundatur improbitas. Aliis mixta
 quaedam pro animorum qualitate distribuit; quosdam remordet ne longa
 felicitate luxurient, alios duris 1
 agitari ut uirtutes animi patientiae usu atque exercitatione confirment.
 Alii plus aequo metuunt quod ferre possunt, alii plus aequo despiciunt
 quod ferre non possunt; hos in experimentum sui tristibus ducit. Nonnulli
 uenerandum saeculi nomen gloriosae 
 pretio mortis emerunt: quidam suppliciis inexpugnabiles exemplum ceteris
 praetulerunt inuictam malis esse uirtutem. Quae quam recte atque
 disposite et ex eorum bono quibus accedere uidentur fiant, nulla
 dubitatio est. Nam illud quoque, quod improbis nunc tristia nunc optata proueniunt, ex eisdem ducitur
 causis; ac de tristibus quidem nemo miratur, quod eos male meritos omnes
 existimant. Quorum quidem supplicia tum ceteros ab sceleribus deterrent,
 tum ipsos quibus inuehuntur emendant; laeta uero magnum bonis argumentum loquuntur, quid de
 huiusmodi felicitate debeant iudicare quam famulari saepe improbis
 cernant. In qua re illud etiam dispensari credo, quod est forsitan
 alicuius tam praeceps atque inportuna natura ut eum in
 scelera potius exacerbare possit rei
 familiaris inopia j huius morbo prouidentia collatae pecuniae remedio
 medetur. Hic foedatam probris conscientiam exspectans et se cum fortuna
 sua comparatis, forsitan pertimescit ne cuius ei iucundus usus est, sit
 tristis amissio. Mutabit igitur
 mores ac dum fortunam metuit amittere, nequitiam derelinquit. Alios in
 cladem meritam praecipitauit indigne acta felicitas; quibusdam permissum
 puniendi ius, ut exercitii bonis et malis esset causa supplicii. Nam ut
 probis atque improbis nullum foedus
 est, ita ipsi inter se improbi nequeunt conuenire. Quidni, cum a semet
 ipsis discerpentibus conscientiam uitiis quisque dissentiat faciantque
 saepe, quae cum gesserint non fuisse gerenda decernant? Ex quo saepe
 summa illa prouidentia protulit
 insigne miraculum, ut malos mali bonos facerent. Nam dum iniqua sibi a
 pessimis quidam perpeti uidentur, noxiorum odio flagrantes ad uirtutis
 frugem rediere, dum se eis dissimiles student esse quos oderant. Sola.
 est enim diuina uis cui mala quoque
 bona sint, cum eis competenter utendo alicuius boni elicit effectum. Ordo
 enim quidam cuncta complectitur, ut quod adsignata ordinis ratione
 decesserit, hoc licet in alium, tamen ordinem relabatur, ne quid in regno
 prouidentiae liceat temeritati.
 
 ἀργαλέον δέ με ταῦτα θεὸν
 ὥς πάντ᾽ ἀγορεύειν 
 Neque enim fas est homini cunctas
 diuinae operae machinas uel ingenio conprehendere uel
 explicare sermone. Hoc tantum perspexisse sufficiat, quod naturarum omnium proditor deus idem ad bonum
 dirigens cuncta disponat, dumque ea quae protulit in sui similitudinem
 retinere festinat, malum omne de reipublicae suae terminis per fatalis
 seriem necessitatis eliminet. Quo fit ut quae in terris abundare
 creduntur, si disponentem
 prouidentiam spectes, nihil usquam mali esse perpendas. Sed uideo te iam
 dudum et pondere quaestionis oneratum et rationis prolixitate fatigatum
 aliquam carminis exspectare dulcedinem. Accipe igitur haustum quo
 refectus firmior in ulteriora,
 contendas.

Si uis celsi iura tonantis 
 Pura sollers cernere mente, 
 Aspice summi culmina caeli. 
 Illic iusto foedere rerum 
 Veterem seruant sidera pacem. 
 Non sol rutilo concitus igne 
 Gelidum Phoebes impedit axem 
 Nec quae summo uertice mundi 
 Flectit rapidos Vrsa meatus. 
 Numquam occiduo lota profundo 
 Cetera cernens sidera mergi 
 Cupit oceano tingere flammas. 
 Semper uicibus temporis aequis 
 Vesper seras nuntiat umbras 
 Reuehitque diem Lucifer almum. 
 
 Sic aeternos reficit cursus 
 Alternus amor, sic astrigeris 
 Bellum discors exulat oris. 
 Haec concordia temperat aequis 
 Elementa modis, ut pugnantia 
 Vicibus cedant umida siccis 
 Iungantque fidem frigora flammis 
 Pendulus ignis surgat in altum 
 Terraeque graues pondere sidant. 
 Isdem causis uere tepenti 
 Spirat florifer annus odores, 
 Aestas Cererem feruida siccat, 
 Remeat pomis grauis autumnus, 
 Hiemem defluus inrigat imber 
 Haec temperies alit ac profert 
 Quidquid uitam spirat in orbe. 
 Eadem rapiens condit et aufert 
 Obitu mergens orta supremo. 
 Sedet interea conditor altus 
 Rerumque regens flectit habenas 
 Rex et dominus fons et origo 
 Lex et sapiens arbiter aequi 
 Et quae motu concitat ire. 
 Sistit retrahens ac uaga firmat. 
 Nam nisi rectos reuocans itus 
 
 Flexos iterum cogat in orbes, 
 Quae nunc stabilis continet ordo 
 Dissaepta suo fonte fatiscant. 
 Hic est cunctis communis amor 
 Repetuntque boni fine teneri, 
 Quia non aliter durare queant, 
 Nisi conuerso rursus amore 
 Refluant causae quae dedit esse.

Iamne igitur uides quid haec omnia quae diximus consequatur? 
 Quidnam.? inquam. Omnem, inquit, bonam prorsus esse
 fortunam. 
 Et qui id, inquam, fieri potest? 
 Attende, inquit. Cum omnis fortuna
 uel iucunda uel aspera tum remunerandi exercendiue bonos tum puniendi
 corrigendiue improbos causa deferatur, omnis bona quam uel iustam constat
 esse uel utilem. 
 Nimis quidem, inquam, uera ratioet si quam paulo ante docuisti
 prouidentiam fatumue considerent, firmis
 uiribus nixa sententia. Sed eam si placet inter eas quas inopinabiles paulo
 ante posuisti numeremus. 
 Qui? inquit. Quia id hominum sermo communis usurpat et quidem crebro
 quorundam malam esse fortunam. 
 Visne igitur, inquit, paulisper
 uulgi sermonibus acce- damus, ne nimium uelut ab humanitatis
 usu recessisse uideamur? 
 Vt placet, inquam. Nonne igitur bonum censes esse Quod prodest? 
 Ita est, inquam, Quae uero aut exercet aut corrigit, prodest? 
 Fateor, inquam. Bona igitur? 
 Quidni? 
 Sed haec eorum est qui uel in uirtute positi contra aspera bellum gerunt,
 uel a uitiis declinantes uirtutis iter arripiunt. 
 Negare, inquam, nequeo. 
 Quid uero iucunda, quae in praemium
 tribuitur bonis, num uulgus malam esse decernit? 
 Nequaquam; uerum uti est ita quoque esse optimam censet. 
 Quid reliqua, quae cum sit aspera, iusto supplicio malos coercet, num bonam
 populus putat? 
 Immo omnium, inquam, quae 
 excogitari possunt, iudicat esse miserrimam. 
 Vide igitur ne opinionem populi sequentes quiddam ualde inopinabile
 confecerimus. 
 Quid? inquam. Ex his enim, ait, quae concessa sunt, euenit
 eorum quidem qui uel sunt uel in possessione uel in prouectu uel in adeptione uirtutis, omnem quaecumque sit
 bonam, in improbitate uero manentibus omnem pessimam esse fortunam. 
 Hoc, inquam, uerum est, tametsi nemo audeat confiteri. 
 Quare, inquit, ita uir sapiens moleste ferre non debet, quotiens in fortunae certamen adducitur, ut
 uirum fortem non decet indignari, quotiens increpuit bellicus tumultus;
 utrique enim, huic quidem gloriae propagandae illi uero conformandae
 sapientiae, difficultas ipsa materia est. Ex quo etiam uirtus uocatur
 quod suis uiribus nitens non
 superetur aduersis. Neque enim uos in prouectu positi uirtutis diffluere
 deliciis et emarcescere uoluptate uenistis. Proelium cum
 omni fortuna nimis 1 acre conseritis, ne uos aut tristis opprimat aut
 iucunda corrumpat. Firmis medium uiribus
 occupate! Quidquid aut infra subsiste aut ultra progreditur, habet
 contemptum felicitatis, non habet praemium laboris. In uestra enim situm
 manu qualem uobis fortunam formare malitis; omnis enim quae uidetur aspera
 nisi aut exercet aut corrigit punit.

Bella bis quinis operatus annis 
 Vltor Atrides Phrygiae ruinis 
 Fratris amissos thalamos piauit; 
 Ille dum Graiae dare uela classi 
 Optat et uentos redimit cruore, 
 Exuit patrem miserumque tristis 
 Foederat natae iugulum sacerdos, 
 Fleuit amissos Ithacus sodales 
 Quos ferus uasto recubans in antro 
 Mersit inmani Polyphemus aluo; 
 Sed tamen caeco furibundus ore 
 Gaudium maestis lacrimis rependit. 
 Herculem duri celebrant labores. 
 Ille Centauros domuit superbos, 
 Abstulit saeuo spolium leoni 
 Fixit et certis uolucres sagittis. 
 Poma cernenti rapuit draconi 
 Aureo laeuam grauior metallo, 
 Cerberum traxit triplici catena. 
 
 Victor immitem posuisse fertur 
 Pabulum saeuis dominum quadrigis. 
 Hydra combusto periit ueneno, 
 Fronte turpatus Achelous amnis 
 Ora demersit pudibunda ripis. 
 Strauit Antaeum Libycis harenis, 
 Cacus Euandri satiauit iras 
 Quosque pressurus foret altus orbis 
 Saetiger spumis umeros notauit. 
 Vltimus caelum 1 labor inreflexo 
 Sustulit collo pretiumque rursus 
 Vltimi caelum meruit laboris. 
 Ite nunc fortes ubi celsa magni 
 Ducit exempli uia! Cur inertes 
 Terga nudatis? Superata tellus 
 Sidera donat.

DIXERAT orationisque cursum ad alia quaedam tractanda atque expedienda
 uertebat. Tum ego: Recta quidem, inquam, exhortatio tuaque prorsus
 auctoritate dignissima, sed quod tu dudum de prouidentia quaestionem pluribus aliis implicitam esse
 dixisti, re experior. Quaero enim an esse aliquid omnino et quidnam esse
 casum arbitrere. Tum illa Festino, inquit, debitum
 promissionis absoluere uiamque tibi qua patriam reueharis aperire. Haec
 autem etsi perutilia cognitu tamen a
 propositi nostri tramite paulisper auersa sunt, uerendumque est ne deuiis
 fatigatus ad emetiendum rectum iter sufficere non possis. 
 Ne id, inquam, prorsus uereare. Nam quietis mihi loco
 fuerit ea quibus maxime delector 
 agnoscere, simul cum omne disputatione tuae latus indubitata fide
 constiterit, nihil de sequentibus ambigatur. Tum illa . Morem, 
 inquit, geram tibi, simulque sic orsa est: Si quidem, inquit,
 aliquis euentum temerario motu nullaque causarum conexione productum casum esse definiat, nihil
 omnino casum esse confirmo et praeter subiectae rei significationem inanem
 prorsus uocem esse decerno. Quis enim coercente in ordinem cuncta deo locus
 esse ullus temeritati reliquus potest? Nam nihil ex nihilo exsistere uera. sententia, est cui nemo
 umquam ueterum refragatus est, quamquam id illi non de operante principio,
 sed de materiali subiecto hoc omnium de natura rationum quasi quoddam
 iecerint fundamentum. At si nullis ex causis aliquid oriatur, id de nihilo ortum esse uidebitur. Quod si hoc
 fieri nequit, ne casum quidem huiusmodi esse possibile est qualem paulo ante
 definiuimus. 
 Quid igitur, inquam, nihilne est quod uel casus uel fortuitum iure
 appellari queat? An est aliquid, tametsi uulgus lateat, cui uocabula ista conueniant? 
 Aristoteles meus id, inquit, in Physicis et breui et ueri propinqua
 ratione definiuit. 
 Quonam, inquam modo? 
 Quotiens, ait, aliquid cuiuspiam rei gratia geritur aliudque
 quibusdam de causis quam quod
 intendebatur obtingit, casus uocatur, ut si quis colendi agri causa fodiens
 humum defossi auri pondus inueniat. Hoc igitur fortuito quidem creditur
 accidisse, uerum non de nihilo est; nam proprias causas habet quarum
 inprouisus inopinatusque concursus casum
 uidetur operatus. Nam nisi cultor agri humum foderet, nisi
 eo loci pecuniam suam depositor obruisset, aurum non esset inuentum. Haec
 sunt igitur fortuiti causa compendii, quod ex obuiis sibi et confluentibus
 causis, non ex gerentis intentione 
 prouenit. Neque enim uel qui aurum obruit uel qui agrum exercuit ut ea
 pecunia reperiretur intendit; sed uti dixi, quo ille obruit hunc fodisse
 conuenit atque concurrit. Licet igitur definire casum esse inopinatum ex
 confluentibus causis in his quae ob
 aliquid geruntur euentum; concurrere uero atque confluere causas facit ordo
 ille ineuitabili conexione procedens, qui de prouidentiae fonte descendens
 cuncta suis locis temporibusque disponit.

Rupis Achaemeniae scopulis ubi uersa sequentum 
 Pectoribus figit spicula pugna fugax, 
 Tigris et Euphrates uno se fonte resoluunt 
 Et mox abiunctis dissociantur aquis. 
 Si coeant cursumque iterum reuocentur in unum, 
 Confluat alterni quod trahit unda uadi; 
 Conuenient puppes et uulsi flumine trunci 
 Mixtaque fortuitos implicet unda modos, 
 Quos tamen ipsa uagos terrae decliuia casus 
 
 Gurgitis et lapsi defluus ordo regit. 
 Sic quae permissis fluitare uidetur habenis 
 Fors patitur frenos ipsaque lege meat.

Anmiaduerto, inquam, idque, uti tu dicis, ita esse consentio. Sed in
 hac haerentium sibi serie causarum, estne ulla nostri arbitrii libertas an
 ipsos quoque humanorum motus animorum fatalis catena constringit? 
 Est, inquit, neque enim fuerit ulla rationalis natura quin eidem
 libertas adsit arbitrii. Nam quod ratione uti naturaliter potest id habet
 iudicium quo quidque discernat; per se igitur fugienda optandaue dinoscit.
 Quod uero quis optandum esse iudicat
 petit; refugit uero quod aestimat esse fugiendum. Quare quibus in ipsis
 inest ratio, inest etiam uolendi nolendique libertas. Sed hanc non in
 omnibus aequam esse constituo. Nam supernis diuinisque substantiis et
 perspicax iudicium et incorrupta
 uoluntas et efficax optatorum praesto est potestas. Humanas uero animas
 liberiores quidem esse necesse est cum se in mentis diuinae speculatione
 conseruant, minus uero cum dilabuntur ad corpora, minusque etiam, cum
 terrenis artubus colligantur. Extrema
 uero est seruitus, cum uitiis deditae rationis propriae possessione
 ceciderunt. Nam ubi oculos a summae luce ueritatis ad inferiora et tenebrosa
 deiecerint, mox inscitiae nube caligant, perniciosis
 turbantur affectibus quibus accedendo 
 consentiendoque quam inuexere sibi adiuuant seruitutem et sunt quodam modo
 propria libertate captiuae. Quae tamen ille ab aeterno cuncta prospiciens
 prouidentiae cernit intuitus et suis quaeque meritis praedestinata
 disponit.

πάντ᾽ ἐφορᾶν καὶ πάντ᾽ ἐπακούειν 
 
 
 
 Puro clarum lumine Phoebum 
 Melliflui canit oris Homerus: 
 Qui tamen intima uiscera terrae 
 Non ualet aut pelagi radiorum 
 Infirma perrumpere luce. 
 Haud sic magni conditor orbis; 
 Huic ex alto cuncta tuenti 
 Nulla terrae mole resistunt, 
 Non nox atris nubibus obstat. 
 Quae sint, quae fuerint ueniantque 
 Vno mentis cernit in ictu; 
 Quem, quia respicit omnia solus, 
 Verum possis dicere solem.

Tum ego: En, inquam, difficilior rursus ambiguitate confundor. 
 Quaenam, inquit, ista est? Iam enim quibus
 perturbere coniecto. 
 Nimium, inquam, aduersari ae repugnare uidetur praenoscere uniuersa deum et esse ullum
 libertatis arbitrium. Nam si cuncta prospicit deus neque falli ullo modo
 potest, euenire necesse est quod prouidentia futurum esse praeuiderit. Quare
 si ab aeterno non facta hominum modo sed etiam consilia uoluntatesque
 praenoscit, nulla erit arbitrii
 libertas; neque enim uel factum aliud ullum uel quaelibet exsistere poterit
 uoluntas nisi quam nescia falli prouidentia diuina praesenserit. Nam si
 aliorsum quam prousisae sunt detorqueri ualent, non iam erit futuri firma
 praescientia. sed opinio potius
 incerta, quod de deo credere nefas iudico. Neque enim illam probo rationem
 qua se quidam credunt hunc quaestionis nodum posse dissoluere. Aiunt enim
 non ideo quid esse euenturum, quoniam id prouidentia futurum esse prospexerit, sed e contrario potius,
 quoniam quid futurum est, id diuinam prouidentiam latere non posse eoque
 modo necessarium hoc in contrariam relabi partem, neque enim necesse esse
 contingere quae prouidentur, sed necesse esse quae futura sunt prouideri—quasi uero quae euius rei causa sit
 praeseientiane futurorum necessitatis an futurorum necessitas prouidentiae
 laboretur, ae non illud demonstrare nitamur, quoquo modo sese habeat ordo
 causarum, necessarium esse euentum praescitarum rerum, etiam si praescientia futuris rebus eueniendi
 necessitatem non uideatur inferre. Etenim si quispiam sedeat, opinionem quae
 eum sedere coniectat ueram esse necesse est; atque e
 conuerso rursus, si de quopiam uera sit opinio quoniam sedet, eum sedere
 necesse est. In utroque igitur
 necessitas inest, in hoc quidem sedendi, at uero in altero ueritatis. Sed
 non idcirco quisque sedet quoniam uera est opinio, sed haec potius uera est
 quoniam quempiam sedere praecessit. Ita cum causa ueritatis ex altera parte
 procedat, inest tamen communis in
 utraque necessitas Similia de prouidentia futurisque rebus ratiocinari
 patet. Nam etiam si idcirco quoniam futura sunt, prouidentur, non uero ideo
 quoniam prouidentur eueniunt, nihilo minus tamen ab deo uel uentura
 prouideri uel prouisa necesse est
 euenire,1 quod ad perimendam arbitrii libertatem solum satis est. Iam uero
 quam praeposterum est ut aeternae praescientiae temporalium rerum euentus
 causa esse dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo deum futura quoniam
 sunt euentura prouidere, quam putare
 quae olim acciderunt causam summae illius esse prouidentiae? Ad haec sicuti
 cum quid esse scio, id ipsum esse necesse est, ita cum quid futurum noui, id
 ipsum futurum esse necesse est. Sic fit igitur ut euentus praescitae rei nequeat euitari. Postremo si quid
 aliquis aliorsum atque sese res habet existimet, id non modo scientia non
 est, sed est opinio fallax ab scientiae ueritate longe diuersa. Quare si
 quid ita futurum est ut eius certus ac necessarius non sit euentus, id euenturum esse praesciri qui
 poterit? Sicut enim scientia ipsa impermixta est falsitati, ita id quod ab
 ea concipitur esse aliter atque concipitur nequit. Ea namque causa est cur
 mendacio scientia careat, quod se ita rem quamque habere
 necesse est uti eam sese habere scientia
 comprehendit. Quid igitur? Quonam modo deus haec incerta futura praenoscit?
 Nam si incuitabiliter euentura censet quae etiam non euenire possibile est,
 fallitur; quod non sentire modo nefas est, sed etiam uoce proferre,
 At si ita uti sunt, ita ea futura
 esse decernit, ut aeque uel fieri ea uel non fieri posse cognoscat, quae est
 haec praescientia quae nihil certum nihil stabile comprehendit? Aut quid hoc
 refert uaticinio illo ridiculo Tiresiae? 
 Quidquid dicam, aut erit aut non. Quid
 etiam diuina prouidentia humana opinione praestiteris si uti homines incerta
 iudicat quorum est incertus euentus? Quod si apud illum rerum omnium
 certissimum fontem nihil incerti esse potest, certus eorum est euentus quae futura firmi ter ille praescierit.
 Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas quas diuina mens
 sine falsitatis errore cuncta prospiciens ad unum alligat et constringit
 euentum. Quo semel recepto quantus occasus humanarum rerum consequatur liquet. Frustra enim bonis malisque praemia
 poenaeue proponuntur quae nullus meruit liber ac uoluntarius motus animorum.
 Idque omnium uidebitur iniquissimum quod nunc aequissimum iudicatur uel
 puniri improbos uel remunerari probos
 quos ad alterutrum non propria mittit uoluntas, sed futuri cogit certa
 necessitas. Nec uitia igitur nec uirtutes quidquam fuerint, sed omnium
 meritorum potius mixta atque indisereta confusio. Quoque nihil sceleratus
 excogitari potest, 
 cum ex prouidentia rerum omnis ordo
 ducatur nihilque consiliis liceat humanis, fit ut uitia quoque nostra ad
 honorum omnium referantur auctorem. Igitur nec sperandi aliquid nec
 deprecandi ulla ratio est. Quid enim uel speret quisque uel etiam
 deprecetur, quando optanda omnia series
 indeflexa conectit? Auferetur igitur unicum illud inter homines deumque
 commercium sperandi scilicet ac deprecandi. Si quidem iustae humilitatis
 pretio inaestimabilem uicem diuinae gratiae promeremur, qui solus modus
 est quo cum deo colloqui homines
 posse uideantur illique inaccessae luci prius quoque quam impetrent ipsa
 supplicandi ratione coniungi. Quae si recepta futurorum necessitate nihil
 uirium habere credantur, quid erit quo summo illi rerum principi conecti
 atque adhaerere possimus? Quare necesse
 erit humanum genus, uti paulo ante cantabas, dissaeptum atque disiunctum suo
 fonte fatiscere.

Quaenam discors foedera rerum 
 Causa resoluit? Quis tanta deus 
 Veris statuit bella duobus, 
 Vt quae carptim singula constent 
 Eadem nolint mixta iugari? 
 An nulla est discordia ueris 
 Semperque sibi certa cohaerent? 
 Sed mens caecis obruta membris 
 Nequit oppressi luminis igne 
 Rerum tenues noscere nexus. 
 Sed cur tanto flagrat amore 
 Veri tectas reperire notas? 
 Scitne quod appetit anxia nosse? 
 Sed quis nota scire laborat? 
 
 At si nescit, quid caeca petit? 
 Quis enim quidquam nescius optet 
 Aut quis ualeat nescita sequi? 
 Quoue inueniat, quisque repertam 
 Queat ignarus noscere formam? 
 An cum mentem cerneret altam. 
 Pariter summam et singula norat? 
 Nunc membrorum condita nube 
 Non in totum est oblita sui 
 Summamque tenet singula perdens. 
 Igitur quisquis uera requirit, 
 Neutro est habitu; nam neque nouit 
 Nec penitus tamen omnia nescit, 
 Sed quam retinens meminit summam 
 Consulit alte uisa retractans, 
 Vt seruatis queat oblitas 
 Addere partes.

Tum illa: Vetus, inquit, haec est de prouidentia querela Marcoque
 Tullio, cum diuinationem distribuit, uehementer agitata tibique ipsi res diu
 prorsus multumque quaesita, sed haud quaquam ab ullo uestrum hactenus satis diligenter ac firmi ter expedita.
 Cuius caliginis causa est, quod humanae ratiocinationis motus ad diuinae
 praescientiae simplicitatem non potest admoueri, quae si ullo modo cogitari
 queat, nihil prorsus relinquetur ambigui. Quod ita demum patefacere atque expedire temptabo, si prius ea quibus
 moueris expendero. Quaero enim, cur illam soluentium rationem minus
 efficacem putes, quae quia praescientiam non esse futuris
 rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii libertatem putat. Num enim tu aliunde
 argumentum futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea quae praesciuntur non
 euenire non possunt? Si igitur praeuotio nullam futuris rebus adicit
 necessitatem, quod tu etiam paulo ante fatebare, quid est quod uoluntarii exitus rerum ad certum cogantur
 euentum? Etenim positionis gratia, ut quid consequatur aduertas, statuamus
 nullam esse praescientiam. Num igitur quantum ad hoc attinet, quae ex
 arbitrio eueniunt ad necessitatem cogantur? 
 
 Minime. 
 
 Statuamus iterum esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere; manebit ut
 opinor eadem uoluntatis integra atque absoluta libertas. 
 Sed praescientia, inquies, tametsi futuris eueniendi necessitas non est,
 signum tamen est necessario ea esse
 uentura. Hoc igitur modo, etiam si praecognitio non fuisset, necessarios
 futurorum exitus esse constaret. Omne etenim signum tantum quid sit
 ostendit, non uero efficit quod designat. Quare demonstrandum prius est
 nihil non ex necessitate contingere,
 ut praenotionem signum esse huius necessitatis appareat. Alioquin si haec
 nulla est, ne illa quidem eius rei signum poterit esse quae non est. Iam
 uero probationem firma ratione subnixam constat non ex signis neque
 petitis extrinsecus argumentis sed ex
 conuenientibus necessariisque causis esse ducendam. Sed qui fieri potest
 ut ea non proueniant quae futura esse prouidentur? Quasi uero nos ea quae
 prouidentia futura esse praenoscit non esse euentum
 credamus ac non illud potius arbitremur, licet eueniant, nihil tamen ut euenirent sui natura
 necessitatis habuisse; quod hinc facile perpendas licebit. Plura etenim
 dum fiunt subiecta oculis intuemur, ut ea quae in quadrigis moderandis
 atque flectendis facere spectantur aurigae atque ad hunc modum cetera. Num igitur quidquam illorum ita
 fieri necessitas ulla compellit? 
 
 Minime. Frustra enim esset artis effectus, si omnia coacta mouerentur. 
 
 Quae igitur cum fiunt carent exsistendi necessitate, eadem prius quam
 fiant sine necessitate futura sunt. 
 Quare sunt quaedam euentura quorum exitus ab omni necessitate sit
 absolutus. Nam illud quidem nullum arbitror esse dicturum, quod quae nunc
 fiunt, prius quam fierent, euentura non fuerint. Haec igitur etiam
 praecognita liberos habent euentus. 
 Nam sicut scientia praesentium rerum nihil his quae fiunt, ita
 praescientia futurorum nihil his quae uentura sunt necessitatis importat.
 Sed hoc, inquis, ipsum dubitatur, an earum rerum quae necessarios exitus
 non habent ulla possit esse praenotio. Dissonare etenim uidentur putasque si praeuideantur
 consequi necessitatem, si necessitas desit minime praesciri nihilque
 scientia comprehendi posse nisi certum; quod si quae incerti sunt exitus
 ea quasi certa prouidentur, opinionis id esse caliginem non scientiae ueritatem. Aliter enim ac sese res
 habeat arbitrari ab integritate scientiae credis esse diuersum. Cuius
 erroris causa est, quod omnia quae quisque nouit ex ipsorum tantum ui
 atque natura cognosci aestimat quae sciuntur; quod totum contra est 
 Omne enim quod cognoscitur non
 secundum sui uim sed secundum cognoscentium potius comprehenditur
 facultatem. Nam ut hoc breui liqueat exemplo, eandem corporis
 rotunditatem aliter uisus aliter tactus agnoscit. Ille eminus manens
 totum simul iactis radiis intuetur,
 hic uero cohaerens orbi atque coniunctus circa ipsum motus ambitum
 rotunditatem partibus comprehendit. Ipsum quoque hominem aliter sensus,
 aliter imaginatio, aliter ratio, aliter intellegentia contuetur. Sensus
 enim figuram in subiecta materia
 constitutam, imaginatio uero solam sine materia iudicat figuram. Ratio
 uero hanc quoque transcendit speciemque ipsam quae singularibus inest
 uniuersali consideratione perpendit. Intellegentiae uero celsior oculus
 exsistit; supergressa namque
 uniuersitatis ambitum ipsam illam simplicem formam pura mentis acie
 contuetur. 
 In quo illud maxime considerandum est: nam superior comprehendendi uis
 amplectitur inferiorem, inferior uero ad superiorem nullo modo consurgit.
 Neque enim sensus aliquid extra
 materiam ualet uel uniuersales species imaginatio contuetur uel ratio
 capit simplicem formam, sed intellegentia quasi desuper spectans concepta
 forma quae subsunt etiam cuncta diiudicat, sed eo modo quo formam ipsam,
 quae nulli alii nota esse poterat,
 comprehendit. Nam et rationis uniuersum et imaginationis figuram et
 materiale sensibile cognoscit nec ratione utens nec imaginatione nec
 sensibus, sed illo uno ictu mentis formaliter, ut ita dicam, cuncta
 prospiciens. Ratio quoque cum quid 
 uniuersale respicit, nec
 imaginatione nee sensibus utens imaginabilia uel sensibilia comprehendit.
 Haec est enim quae conceptionis suae uniuersale ita definiuit: homo est
 animal bipes rationale. Quae cum uniuersalis notio sit, tum imaginabilem
 sensibilemque esse rem nullus
 ignorat, quod illa non imaginatione uel sensu sed in rationali
 conceptione considerat. Imaginatio quoque tametsi ex sensibus uisendi
 formandique figuras sumpsit exordium, sensu tamen absente sensibilia
 quaeque conlustrat non sensibili sed
 imaginaria ratione iudicandi. Videsne igitur ut in cognoscendo cuncta sua
 potius facultate quam eorum quae cognoscuntur utantur? Neque id iniuria;
 nam cum omne iudicium iudicantis actus exsistat, necesse est ut suam
 quisque operam non ex aliena sed ex
 propria potestate perficiat.

Quondam porticus attulit 
 Obscuros nimium senes 
 Qui sensus et imagines 
 E corporibus extimis 
 Credant mentibus imprimi, 
 Vt quondam celeri stilo 
 Mos est aequore paginae. 
 Quae nullas habeat notas, 
 Pressas figere litteras. 
 Sed mens si propriis ingens 
 Nihil motibus explicat, 
 Sed tantum patiens iacet 
 Notis subdita corporum 
 
 Cassasque in speculi uicem 
 Rerum reddit imagines, 
 Vnde haec sic animis uiget 
 Cernens omnia notio? 
 Quae uis singula perspicit 
 Aut quae cognita diuidit? 
 Quae diuisa recolligit 
 Alternumque legens iter 
 Nunc summis caput inserit, 
 Nunc decedit in infima, 
 Tum sese referens sibi 
 Veris falsa redarguit? 
 Haec est efficiens magis 
 Longe causa potentior 
 Quam quae materiae modo 
 Impressas patitur notas. 
 Praecedit tamen excitans 
 Ac uires animi mouens 
 Viuo in corpore passio. 
 Cum uel lux oculos ferit 
 Vel uox auribus instrepit, 
 Tum mentis uigor excitus 
 Quas intus species tenet 
 Ad motus similes uocaus 
 Notis applicat ex teris 
 Introrsumque reconditis 
 Formis miscet imagines.

Quod si in corporibus sentiendis, quamuis afficiant instrumenta sensuum
 forinsecus obiectae qualitates animique agentis uigorem passio
 corporis antecedat quae in se actum mentis prouocet excitetque interim
 quiescentes intrinsecus formas, si in
 sentiendis, inquam, corporibus animus non passione insignitur, sed ex sua ui
 subiectam corpori iudicat passionem, quanto magis ea quae cunctis corporum
 affectionibus absoluta sunt, in discernendo non obiecta extrinsecus sequuntur, sed actum suae mentis expediunt? Hac
 itaque ratione multiplices cognitiones diuersis ac differentibus cessere
 substantiis. Sensus enim solus cunctis aliis cognitionibus destitutus
 immobilibus animantibus cessit quales sunt conchae maris quaeque alia saxis haerentia nutriuntur, imaginatio uero
 mobilibus beluis quibus iam inesse fugiendi appetendiue aliquis uidetur
 affectus, ratio uero humani tantum generis est sicut intellegentia sola diuini.
 Quo fit ut ea notitia ceteris praestet quae suapte natura non modo proprium sed ceterarum quoque notitiarum subiecta
 cognoscit. Quid igitur, si ratiocinationi sensus imaginatioque refragentur,
 nihil esse illud uniuersale dicentes quod sese intueri ratio putet? Quod enim
 sensibile uel imaginabile est, id uniuersum
 esse non posse; aut igitur rationis uerum esse iudicium nec quidquam esse
 sensibile, aut quoniam sibi notum sit plura sensibus et imaginationi esse
 subiecta, inanem conceptionem esse rationis quae quod sensibile sit ac
 singulare quasi quiddam uniuersale 
 consideret. Ad haec, si ratio contra respondeat se quidem et quod sensibile et
 quod imaginabile sit in uniuersitatis ratione conspicere, illa uero ad
 uniuersitatis cognitionem adspirare non posse, quoniam eorum
 notio corporales figuras non possit excedere, de rerum uero cognitione firmiori potius perfectumque iudicio esse
 credendum, in huiusmodi igitur lite nos quibus tam ratiocinandi quam imaginandi
 etiam sentiendique uis inest nonne rationis potius causam probaremus? Simile
 est quod humana ratio diuinam 
 intellegentiam futura, nisi ut ipsa cognoscit, non putat intueri. Nam ita
 disseris: Si qua certos ac necessarios habere non uideantur euentus, ea certo
 euentura praesciri nequeunt. Harum igitur rerum nulla est praescientia, quam si
 etiam in his esse credamus, nihil erit quod
 non ex necessitate pro-ueniat. Si igitur uti rationis participes sumus, ita
 diuinae iudicium mentis habere possemus, sicut imaginationem sensumque lationi
 cedere oportere iudicauimus, sic diuinae sese menti humanam submittere
 rationem iustissimum censeremus. Quare
 in illius summae intellegentiae cacumen, si possumus, erigamur; illic enim
 ratio uidebit quod in se non potest intueri, id autem est, quonam modo etiam
 quae certos exitus non habent, certa tamen uideat ac definita praenotio neque id sit opinio sed summae potius
 scientiae nullis terminis inclusa simplicitas.

Quam uariis terras animalia permeant figuris! 
 Namque alia extento sunt corpore puiueremque uerrunt 
 
 Continuumque trahunt ui pectoris incitata sulcum, 
 Sunt quibus alarum leuitas uaga uerberetque uentos 
 Et liquido longi spatia aetheris enatet uolatu, 
 Haec pressisse solo uestigia gressibusque gaudent 
 Vel uirides campos transmittere uel subire siluas. 
 Quae uariis uideas licet omnia discrepare formis, 
 Prona tamen facies hebetes ualet ingrauare sensus. 
 Vnica gens hominum celsum leuat altius cacumen 
 Atque leuis recto stat corpore despicitque terras. 
 Haec nisi terrenus male desipis, admonet figura, 
 Qui recto caelum uultu petis exserisque frontem, 
 In sublime feras animum quoque, ne grauata pessum 
 Inferior sidat mens corpore celsius leuato.

Quoniam igitur, uti paulo ante monstratum est, omne quod scitur non ex sua
 sed ex conprehendentimn natura cognoscitur, iutueamur nunc quantum fas est,
 quis sit diuinae substantiae status, ut quaenam 
 etiam scientia eius sit, possimus
 agnoscere. Deum igitur aeternum esse cunctorum ratione degentium commune
 iudicium est. Quid sit igitur aeterni tus consideremus; haec enim nobis
 naturam pariter diuinam scientiamque patefacit. Aeternitas igitur est interminabilis uitae tota simul et perfecta
 possessio, quod ex collatione temporalium clarius liquet. Nam quidquid uiuit
 in tempore id praesens a praeteritis in futura procedit nihilque est in
 tempore constitutum quod totum uitae suae spatium pariter possit amplecti. Sed crastinum quidem nondum
 adprehendit, hesternum uero iam perdidit; in hodierna quoque uita non
 amplius uiuitis quam in illo mobili transitorioque momento. Quod igitur
 temporis patitur condicionem, licet illud, sicuti de mundo censuit
 Aristoteles, nec coeperit umquam esse
 nec desinat uitaque eius cum temporis infinitate tendatur, nondum tamen tale
 est ut aeternum esse iure credatur. Non enim totum simul infinitae licet
 uitae spatium comprehendit atque complectitur, sed futura nondum transacta iam non habet. Quod igitur
 interminabilis uitae plenitudinem totam pariter comprehendit ac possidet,
 cui neque futuri quidquam absit nec praeteriti fluxerit, id aeternum esse
 iure perhibetur, idque necesse est et sui compos praesens sibi semper
 adsistere et infinitatem mobilis
 temporis habere praesentem. Vnde non recte quidam, qui cum audiunt uisum
 Platoni mundum hunc nec habuisse initium temporis nec habiturum esse
 defectum, hoc modo conditori conditum mundum fieri coaeternum putant.
 Aliud est enim per interminabilem
 duci uitam, quod mundo Plato tribuit, aliud interminabilis uitae totam pariter complexum esse praesentiam, quod diuinae mentis
 proprium esse manifestum est. Neque deus conditis rebus antiquior uideri
 debet temporis quantitate sed simplicis
 potius proprietate naturae. Hunc enim uitae immobilis praesentarium statum
 infinitus ille temporalium rerum motus imitatur cumque eum effingere atque
 aequare non possit, ex immobilitate deficit in motum, ex simplicitate
 praesentiae decrescit in infinitam
 futuri ae praeteriti quantitatem; et cum totam pariter uitae suae
 plenitudinem nequeat possidere, hoc ipso quod aliquo modo numquam esse
 desinit, illud quod implete atque exprimere non potest, aliquatenus uidetur
 aemulari alligans se ad qualemcumque
 praesentiam huius exigui uolucrisque momenti, quae, quoniam manentis illius
 praesentiae quandam gestat imaginem, quibuscumque contigerit id praestat ut
 esse uideantur. Quoniam uero manere non potuit, infinitum temporis iter
 arripuit eoque modo factum est ut
 continuaret eundo uitam cuius plenitudinem complecti non ualuit permanendo.
 Itaque si digna rebus nomina uelimus imponere, Platonem sequentes deum
 quidem aeternum, mundum uero dicamus esse perpetuum. Quoniam igitur
 omne iudicium seeundum sui naturam
 quae sibi subiecta sunt comprehendit, est autem deo semper aeternus ac
 praesentarius status; scientia quoque eius omnem temporis supergressa
 motionem in suae manet simplicitate praescntiae infinitaque praeteriti
 ac futuri spatia complectens omnia
 quasi iam gerantur in sua simplici cognitione considerat. Itaque si
 praesentiam pensare uelis qua cuncta dinoscit, non esse praescientiam quasi
 futuri sed scientiam numquam deficientis instantiae rectius aestimabis j
 unde non 
 praeuidentia sed prouidentia potius
 dicitur, quod porro ab rebus infimis constituta quasi ab excelso rerum
 cacumine cuncta prospiciat. Quid igitur postulas ut necessaria fiant quae
 diuino lumine lustrentur, cum ne homines quidem necessaria faciant
 esse quae uideant? Num enim quae
 praesentia cernis, aliquam eis necessitatem tuus addit intuitus? 
 Minime. 
 Atqui si est diuini humanique praesentis digna collatio, uti uos uestro hoc
 temporario praesenti quaedam uidetis, ita ille omnia suo cernit aeterno. Quare haec diuina praenotio naturam
 rerum proprietatemque non mutat taliaque apud se praesentia spectat qualia
 in tempore olim futura prouenient. Nec rerum iudicia confundit unoque suae
 mentis intuitu tam necessarie quam non necessarie uentura dinoscit; sicuti uos cum pariter ambulare in terra
 hominem et oriri in caelo solem uidetis, quamquam simul utrumque conspectum
 tamen discernitis et hoc uoluntarium illud esse necessarium iudicatis, ita
 igitur cuncta despiciens diuinus intuitus qualitatem rerum minime perturbat apud se quidem
 praesentium, ad condicionem uero temporis futurarum. Quo fit ut hoc non sit
 opinio sed ueritate potius nixa cognitio, cum exstaturum quid esse cognoscit
 quod idem exsistendi necessitate carere non nesciat. Hic si dicas quod euenturum deus uidet id non
 euenire non posse, quod autem non potest non euenire id ex necessitate
 contingere, meque ad hoc nomen necessitatis adstringas, fatebor rem quidem
 solidissimae ueritatis sed cui uix aliquis nisi diuini speculator 
 accesserit. Respondebo namque idem
 futurum, cum ad diuinam notionem refertur, necessarium, cum uero in sua
 natura perpenditur, liberum prorsus atque absolutum uideri. Duae sunt etenim
 necessitates, simplex una, ueluti quod necesse est omnes homines esse mortales, altera condicionis, ut si
 aliquem ambulare scias, eum ambulare necesse est; quod enim quisque uouit,
 id esse aliter ac notum est nequit, sed haec condicio minime secum illam
 simplicem trahit. Hanc enim necessitatem non propria facit natura sed condicionis adiectio; nulla
 enim necessitas cogit incedere uoluntate gradientem, quamuis eum tum cum
 graditur incedere necessarium sit. Eodem igitur modo, si quid prouidentia
 praesens uidet, id esse necesse est, tametsi nullam naturae habeat necessitatem. Atqui deus ea futura quae
 ex arbitrii libertate proueniunt praesentia contuetur. Haec igitur ad
 intuitum relata di uinum necessaria fiant per condicionem diuinae notionis;
 per se uero considerat?! ab absoluta naturae suae libertate non desinunt. Fient igitur procul dubio cuncta quae
 futura deus esse praenoscit, sed eorum quaedam de libero proficiscuntur
 arbitrio, quae quamuis eueniant, exsistendo tamen naturam propriam non
 amittunt, qua priusquam fierent etiam non euenire potuissent. Quid igitur refert non esse necessaria, cum
 propter diuinae scientiae condicionem modis omnibus necessitatis instar
 eueniet? Hoc scilicet quod ea quae paulo ante proposui, sol oriens et
 gradiens homo. Quae dum fiunt, non fieri non possunt; eorum tamen 
 unum prius quoque quam fieret, necesse
 erat exsistere, alterum uero minime. Ita etiam quae praesentia deus habet,
 dubio procul exsistent, sed eorum hoc quidem de rerum necessitate descendit,
 illud uero de potestate facientium. Haud igitur iniuria diximus haec si ad diuinam notitiam referantur
 necessaria, si per se considerentur necessitatis esse nexibus absoluta;
 sicuti omne quod sensibus patet, si ad rationem referas, uniuersale est, si
 ad se ipsa respicias, singulare. ' Sed si in mea,' inquies,' potestate situm
 est mutare propositum, euacuabo
 prouidentiam, cum quae illa praenoscit forte mutauero.' Respondebo:
 propositum te quidem tuum posse deflectere, sed quoniam et id te posse et an
 facias quoue conuertas praesens prouidentiae ueritas intuetur, diuinam te
 praescientiam non posse uitare,
 sicuti praesentis oculi effugere non possis intuitum, quamuis te in uarias
 actiones libera uoluntate conuerteris. Quid igitur inquies? Ex meane
 dispositione scientia diuina mutabitur, ut cum ego nunc hoc nunc aliud
 uelim, illa quoque noscendi uices
 alternare uideatur? Minime. Omne namque futurum diuinus praecurrit intuitus
 et ad praesentiam propriae cognitionis retorquet ac reuocat nec alternat, ut
 aestimas, nunc hoc nunc illud praenoscendi uice, sed uno ictu mutationes
 tuas manens praeuenit atque
 complectitur. Quam comprehendendi omnia uisendique praesentiam non ex
 futurarum prouentu rerum, sed ex propria deus simplicitate sortitus est. Ex
 quo illud quoque re- soluitur quod paulo ante posuisti
 indignum esse, si scientiae dei causam
 futura nostra praestare dicantur. Haec enim scientiae uis praesentaria
 notione cuncta complectens rebus modum omnibus ipsa constituit, nihil uero
 posterioribus debet. Quae cum ita sint, manet intemerata mortalibus arbitrii
 libertas nec iniquae leges solutis omni
 necessitate uoluntatibus praemia poenasque proponunt. Manet etiam spectator
 desuper cunctorum praescius deus uisionisque eius praesens semper aeternitas
 cum nostrorum actuum futura qualitate concurrit bonis praemia malis
 supplicia dispensans. Nec frustra sunt
 in deo positae spes precesque; quae cum rectae sunt, inefficaces esse non
 possunt. Auersamini igitur uitia, colite uirtutes, ad rectas spes animum
 subleuate, humiles preces in excelsa porrigite. Magna uobis est, si
 dissimulare non uultis, necessitas
 indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis.