Post emensos insuperabilis expeditionis eventus, languentibus partium
 animis, quas periculorum varietas fregerat et laborum, nondum tubarum
 cessante clangore, vel milite locato per statiores hibernas, fortunae
 saevientis procellae 
 tempestates 
 tempestales 
 alias rebus infudere communibus, per multa illa et dira facinora Caesaris Galli, qui
 ex squalore imo miseriarum, in aetatis adultae primitiis, ad 
 principale 
 principle 
 culmen insperato saltu provectus, ultra terminos 
 potestatis delatae procurrens, asperitate nimia cuncta foedabat.
 Propinquitate enim regiae stirpis, gentilitateque etiam tum Constantii nominis, efferebatur in fastus, si plus valuisset, ausurus
 hostilia in auctorem suae felicitatis (ut videbatur).

Cuius acerbitati uxor grave accesserat 
 incentivum 
 incentivu 
 , germanitate Augusti turgida supra modum, quam Hanniballiano regi
 fratris filio antehac 
 Constantinus 
 Constantirus 
 iunxerat pater, Megaera quaedam mortalis, inflammatrix saevientis
 assidua, humani cruoris 
 avida 
 avda 
 nihil mitius quam maritus. Qui paulatim eruditiores facti processu
 temporis ad nocendum, per clandestinos versutosque rumigerulos, compertis
 leviter addere quaedam male suetos, falsa et placentia sibi discentes,
 affectati regni vel artium nefandarum calumnias insontibus affigebant.

Eminuit autem inter humilia, supergressa iam impotentia 
 
 fines 
 fiaes 
 mediocrium delictorum, nefanda Clematii cuiusdam Alexandrini
 nobilis mors repentina; cuius socrus cum misceri sibi generum, flagrans eius
 amore, non
 impetraret, ut ferebatur, per palatii pseudothyrum
 introducta, oblato pretioso reginae monili, id assecuta est, ut ad
 Honoratum, tum comitem Orienvis, formula missa letali, homo scelere nullo contactus, idem
 Clematius, nec hiscere nec loqui permissus, occideretur.

Post hoc impie perpetratum, quod in aliis quoque iam timebatur, tamquam
 licentia 
 crudelitati 
 crudeliltati 
 indulta, per suspicionum nebulas aestimati quid am noxii
 damnabantur. Quorum pars necati alii puniti bonorum multatione, actique
 laribus suis extorres, nullo sibi relicto praeter querellas et lacrimas, 
 stipe 
 stiipe 
 collaticia victitabant; et civili iustoque imperio ad voluntatem
 converso cruentam, claudebantur 
 opulentae 
 cpulentae 
 domus et clarae.

Nec vox accusatoris ulla (licet subditicii) in his malorum quaerebatur acervis, ut saltem
 specie tenus crimina praescriptis legum committerentur, quod aliquotiens
 fecere principes saevi; sed quidquid Caesaris implacabilitati sedisset, id
 velut fas iusque perpensum, confestim urgebatur impleri.

Excogitatum est super his, ut homines quidam ignoti, vilitate ipsa parum
 cavendi, ad colligendos rumores per Antiochiae latera cuncta destinarentur, relaturi quae audirent. Hi peragranter et dissimulanter
 honoratorum circulis assistendo, pervadendoque divites domus egentium
 habitu, quicquid noscere poterant vel audire, latenter intromissi per
 posticas in regiam, nuntiabant, id observantes conspiratione concordi, ut
 fingerent quaedam, et cognita duplicarent in peius, laudes vero supprimerent
 Caesaris, quas invitis compluribus formido malorum impendentium exprimebat.

Et interdum acciderat, ut siquid in penetrali 
 secreto 
 secroto 
 , nullo citerioris vitae ministro praesente, paterfamilias uxori
 susurrasset in aurem, velut Amphiarao referente aut Marcio, quondam vatibus
 inclitis, postridie disceret imperator. Ideoque etiam parites arcanorum soli
 conscii timebantur.

adolescebat 
 Adulescebat 
 autem obstinatum propositum erga haec et 
 similia 
 sinilia 
 multa scrutandi, stimulos admovente regina, quae abrupte mariti fortunas
 trudebat in exitium praeceps, cum eum potius lenitate feminea ad veritatis
 humanitatisque viam reducere utilia suadendo deberet, ut in Gordianorum
 actibus factitasse Maximini truculenti illius imperatoris retulimus
 coniugem.

Novo denique perniciosoque exemplo, idem Gallus ausus est inire flagitium
 grave, quod Romae cum ultimo dedecore temptasse aliquando dicitur Gallienus,
 et adhibitis paucis clam ferro succinctis, vesperi per tabernas palabatur et
 compita, quaeritando Graeco sermone, cuius erat impendio gnarus, quid de
 Caesare quisque sentiret. Et haec confidenter agebat in urbe, ubi
 pernoctantium 
 luminum 
 luminam 
 claritudo dierum solet imitari fulgorem. Postremo agnitus saepe,
 iamque (si prodisset) conspicuum se fore contemplans, non nisi luce palam
 egrediens ad agenda quae putabat seria cernebatur. Et haec quidem medullitus
 multis gementibus agebantur.

Thalassius vero ea tempestate praefectus praetorio praesens, ipse quoque
 arrogantis ingenii, considerans incitationem eius ad multorum augeri
 discrimina, non maturitate vel consiliis mitigabat, ut aliquotiens
 celsae potestates iras principum molliverunt, sed adversando iurgandoque cum
 parum congrueret, eum ad rabiem potius evibrabat, Augustum actus eius
 exaggerando creberrime docens, idque (incertum qua mente) ne lateret
 affectans. Quibus mox Caesar acrius efferatus, velut contumaciae quoddam vexillum altius erigens, sine 
 respectu 
 respect 
 salutis alienae vel suae, ad vertenda opposita, instar rapidi
 fluminis, irrevocabili impetu ferebatur.

Nec sane haec sola pernicies orientem diversis cladibus affligebat. Namque
 et Isauri, quibus est usitatum saepe pacari, saepeque inopinis excursibus
 cuncta miscere, ex latrociniis occultis et raris, alente impunitate
 adulescentem in peius audaciam, ad bella gravia proruperunt, diu quidem
 perduelles 
 spiritus 
 spirtus 
 irrequietis motibus erigentes, hac tamen indignitate perciti
 vehementer, ut iactitabant, quod eorum capti quidam consortes, apud Iconium
 Pisidiae 
 oppidum 
 oppiduim 
 in amphitheatrali spectaculo feris praedatricibus obiecti sunt
 praeter morem.

Atque (ut Tullius ait) ut etiam bestiae fame
 monitae plerumque ad cum locum ubi aliquando pastae sunt revertuntur, ita
 omnes instar turbinis degressi montibus impeditus et arduis, loca petivere
 mari confinia, per quae 
 viis 
 aiis 
 
 latebrosis sese convallibusque occultantes, mm appeterent
 noctes—luna etiam tum cornuta, ideoque nondum solido splendore
 fulgente—nauticos observabant. Quos cum in somnum sentirent effusos, per
 ancoralia quadrupedo gradu repentes, 
 
 seseque 
 sesque 
 
 
 suspensis 
 passibus 
 passibas 
 iniectantes in scaphas, eisdem 
 nihil opinantibus assistebant, et incendente aviditate saevitiam, ne
 cedentium quidem ulli parcendo, obtruncatis omnibus merces opimas vel utiles
 nullis repugnantibus avertebant.

Haecque non diu sunt perpetrata. Cognitis enim pilatorum caesorumque
 funeribus, nemo deinde ad has stationes 
 appulit 
 appullit 
 navem, sed ut Scironis praerupta letalia declinantes, litoribus
 Cypriis contigui navigabant, quae Isauriae scopulis sunt controversa.

Procedente igitur mox tempore cum adventicium nihil inveniretur, relicta
 ora maritima, in Lycaoniam annexam Isauriae se contulerunt, ibique densis
 intersaepientes itinera praetenturis, provincialium et viatorum 
 opibus 
 opirius 
 pascebantur.

Excitavit hic ardor milites per municipia plurima, quae eisdem
 conterminant, dispositos et castella, et quisque serpentes latius pro
 viribus repellere moliens, nunc globis confertos, aliquotiens et 
 dispersos 
 disperses 
 , multitudine 
 superabatur 
 superabtur 
 vigenti, 
 quae nata et educata inter editos recurvosque ambitus montium, eos ut loca
 plana persultat et mollia, missilibus obvios eminus lacessens et ululatu
 truci perterrens.

Coactique aliquotiens 
 nostri 
 nestri 
 pedites ad eos persequendos scandere clivos sublimes, etiam si lapsantibus plantis fruticeta prensando vel dumos,
 ad vertices venerint summos, inter arta tamen et invia, nullas acies
 explicare permissi, r.ec firmare nisu valido gressus; hoste discursatore
 rupium abscisa volvente superne, periculose per prona discedunt, aut ex
 necessitate ultima fortiter dimicantes, ruinis ponderum immanium
 consternuntur.

Quam ob rem circumspecta 
 cautela 
 cautla 
 observatum est deinceps, et cum edita montium petere coeperint
 grassatores, loci iniquitati milites cedunt. Ubi autem in planitie
 potuerint reperiri, quod contingit assidue, nec exsertare lacertos nec
 crispare permissi tela quae vehunt bina vel terna, pecudum ritu inertium
 trucidantur.

Metuentes igitur idem latrones Lycaoniam magna parte campestrem, cum se
 impares nostris fore congressione stataria documentis frequentibus scirent,
 tramitibus deviis petivere Pamphyliam, diu quidem intactam, sed timore
 populationum et caedum, milite per omnia diffuso propinqua, magnis undique
 praesidiis communitam.

Raptim 
 igitur 
 igilur 
 properantes, ut motus sui rumores celeritate nimia praevenirent,
 vigore corporum ac levitate 
 confisi 
 confsi 
 , per flexuosas semitas ad summitates collium tardius evadebant. Et
 cum, superatis difficultatibus arduis, ad supercilia venissent fluvii
 Melanis, alti et verticosi, qui pro muro tuetur accolas
 circumfusus, augente nocte adulta terrorem, quievere paulisper, lucem
 opperientes. Arbitrabantur enim nullo impediente transgressi, inopino
 accursu apposita quaeque vastare, sed in cassum labores pertulere
 gravissimos.

Nam sole orto magnitudine angusti gurgitis sed profundi a transitu
 arcebantur, et dum piscatorios quaerunt lenunculos, vel innare temere
 contextis cratibus parant, effusae legiones quae hiemabant 
 tunc 
 tune 
 apud Siden, eisdem impetu occurrere veloci. Et signis prope ripam
 locatis, ad manus comminus conserendas, denseta scutorum compage, semet
 scientissime praestruebant, ausos quoque aliquos fiducia nandi, vel cavatis
 arborum truncis, amnem permeare latenter, facillime trucidarunt.

Unde temptatis ad discrimen ultimum artibus militum, cum nihil impetraretur,
 pavore vique 
 repellente 
 repellenate 
 extrusi, et quo tenderent ambigentes, venere prope oppidum
 Laranda.

Ibi victu recreati et quiete, postquam abierat timor, vicos opulentos
 adorti, equestrium adiumento cohortium, quae casu propinquabant, nec
 resistere planitie porrecta conati, digressi sunt, retroque cedentes, omne iuventutis robur relictum in sedibus
 acciverunt.

Et quoniam inedia gravi afflictabantur, locum petivere Paleas nomine,
 vergentem in mare, valido muro firmatum, ubi conduntur
 nunc usque commeatus, distribui militibus omne latus Isauriae defendentibus
 assueti. Circumstetere igitur hoc 
 munimentum 
 munimntum 
 per triduum et trinoctium, et cum neque acclivitas ipsa sine
 discrimine posset adiri letali, nec cuniculis quicquam geri, nec procedebat ullam
 obsidionale commentum, maesti excedunt, postrema vi subigente maiora viribus
 aggressuri.

Proinde concepta rabie saeviore, quam desperatio incendebat et fames,
 amplificatis viribus, ardore incohibili in excidium urbium matris Seleuciae
 efferebantur, quam comes tuebatur Castricius, tresque legiones bellicis
 sudoribus induratae.

Horum adventum praedocti speculationibus fidis, rectores militum tessera
 data sollemni, armatos omnes celeri eduxere procursu, et agiliter praeterito
 Calycadni fluminis ponte, cuius undarum magnitudo murorum alluit turres, in
 speciem locavere pugnandi. Neque tamen exsiluit quisquam, nec permissus est 
 congredi 
 congiedi 
 . Formidabatur enim flagrans vesania manus, et superior numero, et
 ruitura sine respectu salutis in ferrum.

Viso itaque exercitu procul, auditoque liticinum cantu, represso gradu
 parumper stetere praedones, exsertantesque minaces gladios postea lentius
 incedebant.

Quibus occurrere bene pertinax miles explicatis ordinibus parans, 
 hastisque 
 hastique 
 feriens scuta, qui habitus iram pugnantium concitat et dolorem, proximos iam gestu terrebat. Sed eum in
 certamen alacriter consurgentem, revocavere ductores, rati intempestivum
 anceps subire certamen, cum haut longe muri distarent, quorum tutela
 securitas poterat in solido locari cunctorum.

Hac ita persuasione reducti intra moenia bellatores, obseratis undique
 portarum aditibus, propugnaculis insistebant et pinnis, congesta undique
 saxa telaque habentes in promptu, ut si quis se proripuisset citerius, multitudine missilium
 sterneretur et lapidum.

Illud tamen clausos vehementer angebat, quod captis navigiis, quae frumenta
 vehebant per flumen, Isauri quidem alimentorum copiis affluebant, ipsi vero
 solitarum rerum cibo iam 
 consumendo 
 consumeitdo 
 , inediae propinquantis aerumnas exitialis horrebant.

Haec ubi latius fama vulgasset, missaeque relationes assiduae Gallum
 Caesarem 
 permovissent 
 permovissnt 
 , quoniam magister equitum longius ea tempestate 
 distinebatur 
 disintebatur 
 , iussus comes Orientis Nebridius, contractis undique militaribus
 copiis, ad 
 eximendam 
 eximenlam 
 periculo civitatem amplam et opportunam, studio properabat
 ingenti. Quo cognito abscessere latrones, nulla re amplius memorabili gesta, 
 dispersique 
 disprsique 
 (ut solent,) avia montium petiere celsorum.

Eo adducta re per Isauriam, rege Persarum bellis finitimis illigato,
 repellenteque a collimitiis suis ferocissimas gentes, quae mente quadam
 versabili hostiliter eum saepe incessunt, et in nos arma moventem
 aliquotiens iuvant, Nohodares quidam nomine e numero optimatum, incursare
 Mesopotamiam quotiens copia dederit ordinatus, explorabat nostra sollicite,
 si repperisset usquam locum, vi subita perrupturus.

Et quia Mesopotamiae tractus omnes crebro inquietari sueti, praetenturis et
 stationibus servabantur agrariis, laevorsum flexo itinere, Osdroenae 
 subsederat 
 subsiderat 
 extimas partes, novum parumque aliquando temptatum commentum
 aggressus; quod si impetrasset, fulminis modo cuncta vastarat. Erat autem
 quod cogitabat huius modi.

Batnae municipium in Anthemusia 
 conditum 
 condilum 
 Macedonum manu priscorum, ab Euphrate flumine brevi spatio
 disparatur, refertum mercatoribus opulentis, ubi annua sollemnitate prope
 Septembris initium mensis, ad nundinas magna promiscuae fortunae convenit 
 multitudo 
 multitude 
 , ad commercanda quae Indi mittunt et Seres, aliaque plurima vehi terra marique consueta.

Hanc regionem praestitutis celebritati diebus, invadere parans dux ante
 dictus, per solitudines Aboraeque amnis herbidas ripas, 
 suorum indicio proditus, qui admissi flagitii metu exagitati, ad praesidia
 descivere Romana, absque ullo egressus effectu, deinde tabescebat
 immobilis.

Saraceni tamen nec amici nobis umquam nec hostes optandi, ultro citroque
 discursantes, quicquid inveniri poterat momento temporis parvi vastabant,
 milvorum rapacium similes, qui si praedam dispexerint celsius, volatu
 rapiunt celeri, ac si impetraverint, non immorantur.

Super quorum moribus licet in actibus principis Marci, et postea
 aliquotiens memini rettulisse, tamen nunc quoque pauca de eisdem
 expediam carptim.

Apud has 
 gentes 
 genes 
 , quarum exordiens initium ab Assyriis, ad Nili cataractas
 porrigitur, et confinia Blemmyarum, omnes pari sorte sunt bellatores,
 seminudi coloratis sagulis pube tenus amicti, equorum adiumento pernicium
 graciliumque camelorum per diversa reptantes, in tranquillis vel turbidis
 rebus; nec eorum quisquam aliquando stivam apprehendit, vel arborem colit,
 aut arva subigendo quaeritat victum, sed errant semper per spatia longe
 lateque distenta, sine lare sine sedibus fixis aut legibus; nec idem
 perferunt diutius caelum, aut tractus unius sol
 illis umquam placet.

Vita est illis semper in fuga, uxoresque mercennariae conductae ad tempus
 ex pacto, atque (ut sit species matrimonii,) dotis nomine futura coniunx
 hastam et tabernaculum offert marito, post statum diem (si
 id elegerit,) 
 discessura 
 dliscessura 
 , et incredibile est quo ardore apud eos in venerem uterque solvitur sexus.

Ita autem quoad vixerint late palantur, ut alibi mulier nubat, in loco
 pariat alio, liberosque procul educat, nulla
 copia quiescendi permissa.

Victus universis caro fe ina est, lactisque abundans copia qua
 sustentantur, et herbae multiplices, et siquae alites capi per aucupium
 possint, et plerosque nos vidimus frumenti usum et vini penitus
 ignorantes.

Hactenus de natione perniciosa. Nunc ad textum propositum revertamur.

Dum haec in Oriente aguntur, Arelate hiemem agens Constantius, post
 theatralis ludos atque circenses ambitioso editos apparatu, diem sextum:
 idus Octobres, qui 
 imperii 
 imperil 
 eius annum tricensimum terminabat, insolentiae pondera gravius
 librans, siquid dubium deferebatur aut falsum, pro liquido accipiens et
 comperto, inter alia excarnificatum Gerontium, Magnentianae comitem partis,
 exsulari maerore multavit.

Utque aegrum corpus quassari etiam levibus solet offensis, ita animus eius
 angustus et tener, quicquid increpuisset, ad salutis suae
 dispendium existimans factum aut cogitatum, insontium caedibus fecit
 victoriam luctuosam.

Siquis enim militarium vel honoratorum aut 
 nobilis 
 noblis 
 inter suos, rumore tenus esset insimulatus 
 fovisse 
 foisse 
 partes hostiles, iniecto onere catenarum, in modum beluae
 trahebatur, et inimico urgente vel nullo, quasi sufficiente hoc solo, quod
 nominatus esset aut delatus aut postulatus, capite vel multatione bonorum,
 aut insulari solitudine damnabatur.

Accedebant enim eius asperitati, ubi 
 inminuta 
 immiminuta 
 esse amplitudo imperii dicebatur, et iracundiae
 suspicionumque vanitati, proximorum 
 cruentae 
 crueatae 
 blanditiae, exaggerantium incidentia, et dolere impendio
 simulantium, si principis petitur vita, a
 cuius salute velut filo pendere statum orbis terrarum fictis vocibus
 exclamabant.

Ideoque fertur neminem aliquando ob haec vel similia poenae addictum,
 oblato de more elogio, revocari iussisse, quod 
 inexorabiles 
 irexorabiles 
 quoque principes factitarunt. Et exitiale hoc vitium, quod in
 aliis non numquam intepescit, in illo aetatis progressu effervescebat,
 obstinatum eius propositum accendente adulatorum cohorte.

Inter quos Paulus eminebat notarius, ortus in Hispania coluber quidam sub vultu latens, odorandi vias
 periculorum occultas perquam sagax. Is in Britanniam missus, ut militares
 quosdam perduceret, ausos conspirasse Magnentio, cum reniti non possent,
 iussa licentius supergressus, fluminis modo fortunis complurium sese
 repentinus infudit, et ferebatur per strages multiplices ac ruinas, vinculis
 membra ingenuorum affligens, et quosdam obterens manicis, crimina scilicet
 multa consarcinando, a veritate longe discreta. Unde admissum est facinus 
 impium 
 impilm 
 , quod Constanti tempus nota inusserat sempiterna.

Martinus agens illas provincias pro praefectis, aerumnas innocentium
 graviter gemens, saepeque obsecrans, ut ab omni culpa immunibus parceretur,
 cum non impetraret, minabatur se discessurum; ut saltem id metuens,
 perquisitor malivolus tandem desineret quieti coalitos homines in aperta
 pericula proiectare.

Per hoc minui studium suum existimans Paulus, ut erat in complicandis
 negotiis artifex dirus, unde ei Catenae indutum est cognomentum, vicarium ipsum eos quibus praeerat adhuc 
 defensantem 
 dfensantem 
 , ad sortem periculorum communium traxit. Et instabat ut eum quoque
 cum tribunis et aliis pluribus, ad comitatum imperatoris vinctum perduceret;
 quo percitus ille, exitio urgente abrupto, ferro eundem
 adoritur Paulum. Et quia languente dextera letaliter ferire non potuit, iam
 destrictum mucronem in proprium latus impegit. 
 hocque 
 Hoccque 
 deformi genere mortis, excessit e vita iustissimus rector, ausus miserabiles casus levare multorum.

Quibus ita sceleste patratis, Paulus cruore perfusus, reversusque ad
 principis castra, multos coopertos paene catenis adduxit, in squalorem
 deiectos atque maestitiam, quorum adventu intendebantur eculei, uncosque
 parabat carnifex et tormenta. Et ex his proscripti sunt plures, actique in exsilium
 alii, non nullos gladii consumpsere poenales. Nec enim quisquam facile
 meminit sub Constantio, ubi susurro tenus haec movebantur, quemquam
 absolutum.

Inter haec Orfitus praefecti potestate regebat urbem aeternam, 
 ultra modum delatae dignitatis sese efferens insolenter, vir quidem prudens,
 et forensium negotiorum oppido gnarus, sed splendore liberalium doctrinarum
 minus quam nobilem de, uerat institutus. Quo administrante seditiones sunt
 concitatae graves ob inopiam vini, cuius avidis usibus vulgus intentum, ad motus asperos
 excitatur et crebros.

Et quoniam mirari posse quosdam 
 peregrinos 
 peregriaos 
 existimo, haec lecturos forsitan (si contigerit), quam ob rem cum
 oratio ad ea monstranda deflexerit quae Romae geruntur, nihil praeter
 seditiones narrator et tabernas et vilitates harum similis alias, summatim
 causas perstringam, nusquam a veritate sponte propria digressurus.

Tempore quo primis auspiciis in mundanum fulgorem surgeret victura dum
 erunt homines Roma, ut augeretur sublimibus incrementis, foedere pacis
 aeternae Virtus convenit atque Fortuna, plerumque dissidentes, quarum si
 altera defuisset, ad perfectam non venerat summitatem.

Eius populus ab incunabulis primis ad usque pueritiae tempus extremum, quod
 annis circumcluditur fere trecentis, circummurana pertulit bella; deinde
 aetatem ingressus adultam, post multiplices bellorum aerumnas, Alpes
 transcendit et fretum; in iuvenem erectus et virum, ex omni plaga quam orbis
 ambit immensus, reportavit laureas et triumphos; iamque vergens in senium, et
 nomine solo aliquotiens 
 vincens 
 vincins 
 , ad tranquilliora vitae discessit.

Ideo urbs venerabilis, post superbas efferatarum gentium cervices
 oppressas, latasque leges, fundamenta libertatis et retinacula sempiterna,
 velut frugi parens et prudens et dives, Caesaribus tamquam liberis suis
 regenda patrimonii iura permisit.

Et olim licet otiosae sint tribus, pacataeque centuriae,
 et nulla suffragiorum certamina, sed Pompiliani redierit securitas temporis,
 per omnes tamen quot orae sunt partesque terrarum, ut domina
 suscipitur et regina, et ubique patrum reverenda cum auctoritate canities,
 populique Romani nomen circumspectum et verecundum.

Sed laeditur hic coetuum magnificus splendor, levitate paucorum incondita,
 ubi nati sunt non reputantium, sed tamquam indulta licentia vitiis, ad
 errores lapsorum atque lasciviam. Ut
 enim Simonides lyricus docet, beate perfecta ratione victuro, ante alia
 patriam esse convenit gloriosam.

Ex his quidam aeternitati se commendari posse per statuas aestimantes, eas
 ardenter affectant, quasi plus praemii de figmentis aereis sensu carentibus
 adepturi, quam ex conscientia honeste recteque factorum, easque auro curant 
 inbracteari 
 imbratteari 
 , quod Acilio Glabrioni delatum est primo, cum consiliis armisque
 regem superasset Antiochum. Quam autem sit pulchrum, exigua haec spernentem
 et minima, ad ascensus verae gloriae tendere longos et arduos, ut memorat
 vates Ascraeus, Censorius Cato monstravit. Qui interrogatus quam ob rem
 inter multos ipse 
 statuam non haberet, ‘Malo’ inquit ‘ambigere bonos, quam
 ob rem id non meruerim, quam (quod est gravius) cur impetraverim
 mussitare.’

Alii summum decus in carruchis solito altioribus, et ambitioso vestium
 cultu ponentes, sudant sub ponderibus lacernarum, quas in collis insertas
 iugulis ipsis annectunt, nimia subtegminum tenuitate 
 perflabiles 
 perfiabilus 
 , exceptantes eas manu utraque et vexantes 
 crebris agitationibus, maximeque sinistra, ut longiores fimbriae tunicaeque
 perspicue luceant, varietate liciorum effigiatae in species animalium
 multiformes.

Alii nullo quaerente, vultus severitate assimulata, patrimonia sua in
 immensum extollunt, cultorum (ut putant) feracium multiplicantes annuos
 fructus, quae a primo ad ultimum solem se abunde iactitant possidere,
 ignorantes profecto maiores suos per quos ita 
 magnitudo 
 magnitude 
 Romana porrigitur, non divitiis eluxisse, sed per bella
 saevissima, nec opibus nec victu nec indumentorum vilitate gregariis
 militibus discrepantes, opposita cuncta superasse virtute.

Hac ex causa collaticia stipe Valerius humatur ille Publicola, et
 subsidiis amicorum mariti, inops cum liberis uxor alitur Reguli, et dotatur ex aerario filia Scipionis, cum nobilitas florem
 adultae virginis diuturnum absentia pauperis erubesceret patris.

At nunc si ad aliquem bene nummatum tumentemque ideo, honestus advena
 salutatum introieris primitus, tamquam exoptatus suscipieris, et
 interrogatus multa coactusque mentiri, miraberis numquam antea visus,
 summatem virum tenuem te sic enixius observantem, ut paeniteat ob 
 haec bona tamquam praecipua non vidisse ante decennium Romam.

Hacque affabilitate confisus, cum eadem postridie feceris, ut incognitus
 haerebis et repentinus, hortatore illo hesterno suos enumerando, qui sis vel
 unde venias diutius ambigente. Agnitus vero tandem et asscitus in amicitiam,
 si te salutandi assiduitati dederis triennio indiscretus, et per totidem
 dierum defueris
 tempus, reverteris ad paria perferenda, nec ubi esses interrogatus, et ni
 inde miser discesseris, aetatem omnem frustra in stipite conteres
 summittendo.

Cum autem commodis 
 intervallata temporibus, convivia longa et noxia coeperint apparari, vel
 distributio sollemnium sportularum, anxia deliberatione tractatur, an
 exceptis his quibus 
 vicissitudo 
 vicissitude 
 debetur, peregrinum invitari conveniet, et si digesto plene
 consilio, id placuerit fieri, is adhibetur qui pro domibus excubat
 aurigarum, aut artem tesserariam profitetur, aut secretiora quaedam se nosse
 confingit.

Homines enim eruditos et sobrios, ut infaustos et inutiles vitant, eo
 quoque accedente, quod et nomenclatores, assueti haec et talia venditare,
 mercede accepta, lucris quosdam et prandiis inserunt subditicios ignobiles
 et obscure.

Mensarum enim voragines et varias voluptatum illecebras, ne longius
 progrediar, 
 praetermitto 
 praeltermitto 
 , illuc transiturus, quod quidam per ampla spatia urbis,
 subversasque silices, sine periculi metu properantes equos velut publicos,
 ignitis quod dicitur calcibus agitant, familiarium agmina tamquam
 praedatorios globos post terga trahentes, ne Sannione quidem (ut ait
 comicus) domi relicto. Quos imitatae matronae complures, opertis capitibus
 et basternis, per latera civitatis cuncta discurrunt.

Utque proeliorum periti rectores primo catervas densas opponunt et fortes,
 deinde leves armaturas, post iaculatores ultimasque
 subsidiales acies (si fors adegerit) iuvaturas, ita praepositis urbanae
 familiae suspense digerentibus atque sollicite, quos insignes faciunt virgae
 dexteris aptatae, velut tessera data castrensi, iuxta vehiculi frontem omne
 textrinum incedit: huic atratum coquinae iungitur ministerium, dein totum
 promisce servitium, cum 
 otiosis 
 oticsis 
 plebeis de vicinitate coniunctis; postrema multitudo spadonum a
 senibus in pueros desinens, obluridi distortaque lineamentorum compage
 deformes, ut quaqua incesserit quisquam, cernens mutilorum hominum agmina,
 detestetur memoriam Samiramidis reginae illius veteris, quae teneros mares
 castravit omnium prima, velut vim iniectans naturae, eandemque ab instituto
 cursu retorquens, quae inter ipsa oriundi crepundia, per primigenios seminis
 fontes, tacita quodam modo lege vias propagandae posteritatis ostendit.

Quod cum ita sit, paucae domus studiorum seriis cultibus antea celebratae,
 nunc ludibriis ignaviae torpentis exundant, vocabili sonu, perflabili tinnitu
 fidium resultantes. Denique pro philosopho cantor, et in locum oratoris
 doctor artium ludicrarum accitur, et bibliothecis 
 sepulcrorum 
 sepulcroram 
 ritu in perpetuum clausis, organa fabricantur hydraulica, et lyrae
 ad speciem carpentorum ingentes, tibiaeque et histrionici
 gestus instrumenta non levia.

Postremo ad id indignitatis est ventum, ut cum peregrini ob formidatam haud
 ita dudum alimentorum inopiam pellerentur ab urbe praecipites, sectatoribus
 disciplinarum liberalium, impendio paucis, sine respiratione ulla extrusis,
 tenerentur mimarum 
 adseclae 
 asseculae 
 
 veri, quique id simularunt
 ad tempus, et tria milia saltatricum, ne interpellata quidem, cum choris
 totidemque remanerent magistris.

Et licet, quocumque oculos flexeris, feminas affatim multas spectare
 cirratas, quibus (si nupsissent) per aetatem ter iam nixus poterat suppetere
 liberorum, ad usque taedium pedibus pavimenta tergentis, iactari volucriter gyris, dum exprimunt innumera simulacra,
 quae finxere 
 fabulae 
 fabullae 
 theatrales.

Illud autem non dubitatur, quod cum esset aliquando virtutum omnium
 domicilium Roma, ingenuos advenas plerique nobilium, ut Homerici bacarum
 suavitate Lotophagi, humanitatis multiformibus officiis retentabant.

Nunc vero inanes flatus quorundam, vile esse quicquid extra urbis pomerium
 nascitur aestimant praeter orbos et caelibes, nec credi potest qua
 obsequiorum diversitate coluntur homines sine liberis Romae.

Et quoniam apud eos, ut in capite mundi, morborum acerbitates celsius
 dominantur, ad quos vel sedandos omnis professio medendi torpescit,
 excogitatum est adminiculum sospitale, nequi amicum perferentem similia
 videat, additumque est cautioribus paucis remedium aliud satis validum, ut famulos
 percontatum missos quem ad modum valeant noti hac aegritudine colligati, non
 ante recipiant domum, quam lavacro purgaverint corpus. Ita etiam alienis
 oculis visa metuitur labes.

Sed tamen haec cum ita tutius observentur, quidam vigore artuum imminuto,
 rogati ad nuptias, ubi aurum dextris manibus cavatis offertur, impigre vel
 usque Spoletium pergunt. Haec nobilium sunt instituta.

Ex turba vero imae sortis et paupertinae, in tabernis aliqui pernoctant
 vinariis, non nulli sub velabris umbraculorum theatralium latent, quae,
 Campanam imitatus lasciviam, Catulus in aedilitate sua suspendit omnium
 primus; aut pugnaciter aleis certant, turpi sono fragosis naribus introrsum
 reducto spiritu concrepantes; aut quod est studiorum omnium maximum ab ortu
 lucis ad vesperam sole fatiscunt vel pluviis, per minutias aurigarum
 equorumque praecipua vel delicta scrutantes.

Et est admodum mirum videre plebem innumeram, mentibus ardore quodam
 infuso, e dimicationum curulium eventu pendentem. Haec similiaque memorabile
 nihil vel serium agi Romae permittunt. Ergo redeundum ad textum.

Latius iam disseminata licentia, onerosus bonis omnibus Caesar, nullum post
 haec adhibens modum, orientis latera cuncta vexabat, nec honoratis parcens
 nec urbium primatibus nec plebeis.

Denique Antiochensis ordinis vertices sub uno elogio iussit
 occidi, ideo efferatus, quod ei celerari vilitatem intempestivam urgenti, cum
 impenderet inopia, gravius rationabili responderunt; et perissent ad unum,
 ni comes orientis 
 tunc 
 tune 
 Honoratus fixa constantia restitisset.

Erat autem diritatis eius hoc quoque indicium nec obscurum nec latens, quod
 ludicris cruentis delectabatur, et in circo sex vel septem aliquotiens
 deditus certaminibus, pugilum vicissim se concidentium, perfusorumque
 sanguine specie, ut lucratus ingentia, laetabatur.

Accenderat super his incitatum propositum ad nocendum aliqua mulier vilis,
 quae ad palatium (ut poposcerat) intromissa, insidias ei
 latenter obtendi prodiderat a militibus obscurissimis. Quam Constantina
 exultans, ut in tuto iam locata mariti salute, muneratam vehiculoque
 impositam per regiae ianuas emisit in publicum, ut his illecebris alios
 quoque ad indicanda proliceret paria vel maiora.

Post haec Gallus Hierapolim profecturus, ut expeditioni specie tenus
 adesset, Antiochensi plebi suppliciter obsecranti, ut inediae dispelleret
 metum, quae per multas difficilisque causas affore iam sperabatur, non ut
 mos est principibus, quorum diffusa potestas localibus subinde medetur
 aerumnis, disponi quicquam statuit, vel ex provinciis alimenta transferri
 conterminis, sed consularem Syriae Theophilum prope adstantem, ultima
 metuenti multitudini dedit, id assidue replicando, quod invito rectore,
 nullus egere poterit victu.

Auxerunt haec vulgi sordidioris audaciam; et cum ingravesceret penuria
 commeatuum, famis et furoris impulsu, Eubuli cuiusdam inter suos clari domum
 ambitiosam ignibus subditis inflammavit, rectoremque ut sibi iudicio
 imperiali addictum, calcibus incessens et pugnis, conculcans seminecem
 laniatu miserando discerpsit. Post cuius lacrimosum
 interitum, in unius exitio quisque imaginem periculi sui
 considerans, documento recenti similia formidabat.

Eodem tempore Serenianus ex duce, cuius ignavia populatam in Phoenice 
 Celsen 
 Celsein 
 ante rettulimus, pulsatae maiestatis imperii reus iure postulatus
 ac lege, incertum qua potuit suffragatione absolui, aperte convictus,
 familiarem suum cum pileo quo caput operiebat, incantato vetitis artibus, ad
 templum misisse fatidicum, quaeritatum praesagia, an ei firmum
 portenderetur imperium (ut cupiebat) et tutum. 8. Duplexque eisdem diebus acciderat malum,
 quod et Theophilum insontem atrox interceperat casus, et Serenianus dignus
 execratione cunctorum, innoxius, modo non reclamante publico vigore,
 discessit.

Haec subinde Constantius audiens, et quaedam referente Thalassio doctus,
 quem obisse iam compererat lege communi, scribens ad
 Caesarem blandius, adiumenta paulatim illi subtraxit, sollicitari se
 simulans ne, uti est militare otium fere tumultuosum, in eius perniciem conspiraret,
 solisque scholis iussit esse contentum palatinis et protectorum, cum
 Scutariis et Gentilibus, et mandabat Domitiano, ex comite largitionum
 praefecto provecto, ut cum in Syriam venerit, Gallum quem crebro acciverat, 
 ad Italiam properare blande hortaretur et verecunde.

Qui cum venisset ob haec festinatis itineribus Antiochiam, praestrictis
 palatii ianuis, contempto Caesare quem videri decuerat, ad praetorium cum
 pompa sollemni perrexit, morbosque diu causatus, nec regiam introiit, nec
 processit in publicum, sed abditus multa in eius moliebatur exitium, addens
 quaedam relationibus supervacua, quas subinde mittebat ad principem.

Rogatus ad ultimum, admissusque in consistorium, ambage nulla praegressa,
 inconsiderate et leviter,‘Proficiscere’ inquit (ut praeceptum est) ‘Caesar,
 sciens quod (si cessaveris) et tuas et palatii tui auferri iubebo prope diem
 annonas.’ Hocque solo contumaciter dicto, subiratus abscessit, nec in
 conspectum eius postea venit, saepius arcessitus.

Hinc ille commotus, ut iniusta perferens et indigna, praefecti custodiam
 protectoribus mandaverat fidis. Quo conperto Montius tune quaestor, acer quidem sed ad
 lenitatem propensior, consulens in commune, advocatos palatinarum primos
 scholarum allocutus est mollius, docens nec decere haec fieri nec prodesse,
 addensque vocis obiurgatorio sonu, quod si id placuerit,
 post statuas Constantii deiectas, super adimenda vita praefecto
 conveniet securius cogitari.

His cognitis Gallus ut serpens appetitus telo vel saxo, iamque spes
 extremas opperiens, et succurrens saluti suae quavis ratione, colligiones
 iussit armatos, et cum starent attoniti, 
 districta 
 district 
 dentium acie stridens, ‘Adeste’ inquit ‘viri fortes mihi
 periclitanti vobiscum.’

‘ Montius nos 
 tumore 
 tumre 
 inusitato quodam et novo, ut rebelles et maiestati recalcitrantes
 Augustae, per haec quae strepit incusat, iratus nimirum, quod contumacem
 praefectum, quid rerum ordo postulat ignorare dissimulantem, formidine tenus
 iusserim custodiri.’

Nihil morati post haec militares avidi saepe turbarum, adorti sunt Montium
 primum, qui devertebat in proximo, levi corpore senem atque morbosum, et
 hirsutis resticulis cruribus eius innexis, divaricatum sine spiramento ullo
 ad usque praetorium traxere praefecti.

Et eodem impetu Domitianum praecipitem per scalas itidem funibus
 constrinxerunt, eosque coniunctos per ampla spatia civitatis acri raptavere
 discursu. Iamque artuum et membrorum divulsa compage, superscandentes
 corpora mortuorum, ad ultimam truncata deformitatem, velut exsaturati mox
 abiecerunt in flumen.

Incenderat 
 autem 
 aulem 
 audaces usque ad insaniam homines ad haec quae nefariis egere
 conatibus, Luscus quidam curator urbis subito visus, eosque ut heiulans
 baiolorum praecentor, ad expediendum quod orsi sunt, 
 incitans vocibus crebris. Qui 
 haut 
 baud 
 longe postea ideo vivus exustus est.

Et quia Montius inter dilancinantium manus spiritum efflaturus, Epigonum et
 Eusebium, nec professionem nec dignitatem ostendens, aliquotiens increpabat,
 aequisoni his magna quaerebantur
 industria, et nequid intepesceret, Epigonus e Cilicia 
 philosophus ducitur, et Eusebius ab Emissa Pittacas cognomento, concitatus
 orator, cum quaestor non hos sed tribunos fabricarum insimulasset,
 promittentes armorum, si novae res agitari coepissent.

Eisdem diebus Apollinaris Domitiani gener paulo ante agens palatii Caesaris
 curam, ad Mesopotamiam missus a socero, per militares numeros immodice
 scrutabatur, an quaedam altiora meditantis iam Galli secreta susceperint
 scripta; qui compertis Antiochiae gestis, per minorem Armeniam lapsus,
 Constantinopolim petit, exindeque per protectores retractus,
 artissime tenebatur.

Quae dum ita struuntur, indicatum est apud Tyrum indumentum regale textum
 occulte, incertum quo locante vel cuius usibus apparatum. Ideoque rector
 provinciae tunc pater Apollinaris eiusdem nominis ut conscius ductus est,
 aliique congregati sunt ex diversis civitatibus multi, qui
 atrocium criminum ponderibus urgebantur.

Iamque lituis cladium concrepantibus internarum, non celate (ut antea) turbidum saeviebat ingenium, a
 veri consideratione detortum, et nullo impositorum vel compositorum fidem
 sollemniter inquirente, nec discernente a societate 
 noxiorum 
 noxicrum 
 insontes, velut exturbatum e iudiciis fas omne discessit et
 causarum legitima silente defensione, carnifex rapinarum sequester, et
 obductio capitum, et bonorum ubique multatio versabatur per orientales
 provincias; quas recensere puto nunc opportunum, absque Mesopotamia, iam digesta cum bella Parthica narrarentur, et Aegypto, quam necessario aliud reieciemus ad tempus.

Superatis Tauri montis verticibus, qui ad solis ortum sublimius
 attolluntur, Cilicia spatiis 
 porrigitur 
 porriitur 
 late distentis, dives bonis omnibus terra, eiusque lateri dextro
 annexa Isauria, pari sorte uberi, palmite viret et frugibus multis, quam
 mediam navigabile flumen Calycadnus interscindit.

Et hanc quidem praeter oppida multa duae civitates exornant, Seleucia opus
 Seleuci regis, et Claudiopolis, quam deduxit coloniam Claudius Caesar. Isaura enim antehac
 nimium potens, olim subversa ut rebellatrix interneciva, aegre vestigia
 claritudinis pristinae monstrat admodum pauca.

Ciliciam vero, quae Cydno amni exultat, Tarsus nobilitat, urbs
 perspicabilis—hanc condidisse Perseus memoratur, Iovis filius et Danaes, vel
 certe ex Aethiopia profectus Sandan quidam nomine vir opulentus et nobilis
 —et Anazarbus auctoris vocabulum referens, et 
 Mopsuestia 
 Mobsuestia 
 , vatis illius domicilium 
 Mopsi 
 Mobsi 
 , quem a commilitio Argonautarum, cum aureo vellere direpto
 redirent, errore abstractum, delatumque ad Africae litus, mors repentina
 consumpsit, et ex eo caespite punico tecti, manes eius heroici, dolorum
 varietati medentur plerumque sospitales.

Hac duae provinciae, bello quondam piratico catervis mixtae praedonum, a
 Servilio pro consule missae sub iugum, factae sunt vectigales. Et hae quidem
 regiones velut in prominenti terrarum lingua positae, ab orbe eoo monte
 Amano disparantur.

Orientis vero limes in longum protentus et rectum, ab Euphratis fluminis
 ripis ad usque supercilia porrigitur Nili, laeva Saracenis conterminans
 gentibus, dextra pelagi fragoribus patens, quam plagam Nicator Seleucus
 occupatam auxit magnum in modum, cum post Alexandri Macedonis obitum
 successorio iure teneret regna Persidis, efficaciae impetrabilis rex (ut indicat cognomentum).

Abusus enim multitudine hominum, quam tranquillis in rebus diutius rexit,
 ex agrestibus habitaculis urbes construxit, multis opibus firmas et viribus,
 quarum ad praesens pleraeque, licet Graecis nominibus appellentur, quae
 eisdem ad arbitrium imposita sunt conditoris, primigenia tamen nomina non
 amittunt, quae eis Assyria lingua institutores veteres indiderunt.

Et prima post Osdroenam quam (ut dictum est) ab hac descriptione
 discrevimus, Commagena (nunc Euphratensis) clementer assurgit, Hierapoli
 (vetere Nino) et Samosata civitatibus amplis illustris.

Dein Syria per speciosam interpatet diffusa planitiem. Hanc nobilitat
 Antiochia, mundo cognita civitas, cui non certaverit alia advecticiis ita
 affluere copiis et internis, et Laodicia et Apamia, itidemque Seleucia iam inde a primis auspiciis florentissimae.

Post hanc acclinis Libano monti Phoenice, regio plena gratiarum et
 venustatis, urbibus decorata magnis et pulchris; in quibus amoenitate
 celebritateque nominum Tyros excellit, Sidon et Berytus eisdemque pares
 Emissa et Damascus saeculis condita
 priscis.

Has autem provincias, quas Orontes ambiens amnis, imosque pedes Cassii
 montis illius celsi praetermeans, funditur in Parthenium mare, Gnaeus 
 Pompeius 
 Pompieus 
 superato Tigrane, regnis Armeniorum abstractas, dicioni Romanae
 coniunxit.

Ultima Syriarum est Palaestina, per intervalla magna protenta, cultis
 abundans terris et nitidis, et civitates habens quasdam egregias, nullam
 nulli cedentem, sed sibi vicissim velut ad perpendiculum aemulas: Caesaream,
 quam ad honorem Octaviani principis exaedificavit Herodes, et Eleutheropolim
 et Neapolim, itidemque Ascalonem Gazam, aevo superiore exstructas.

In his tractibus navigerum nusquam visitur flumen, et in locis plurimis
 aquae suapte natura calentes emergunt, ad usus aptae multiplicium
 medellarum. Verum has quoque regiones pari sorte Pompeius 
 Iudaeis 
 Iudeis 
 domitis et Hierosolymis captis, in provinciae speciem delata iuris dictione formavit.

Huic Arabia est conserta, ex alio latere Nabataeis contigua, opima
 varietate commerciorum castrisque oppleta validis et castellis, quae ad
 repellendos gentium vicinarum excursus, sollicitudo pervigil veterum per
 opportunos saltus erexit et cautos. Haec quoque civitates habet inter oppida
 quaedam ingentes, Bostram et Gerasam atque Philadelphiam, murorum firmitate
 cautissimas. Hanc provinciae imposito nomine, rectoreque adtributo,
 obtemperare legibus nostris Traianus compulit imperator, incolarum tumore
 saepe contunso, cum glorioso Marte Mediam urgeret et Parthos.

Cyprum itidem insulam procul a continenti discretam et portuosam, inter
 municipia crebra urbes duae faciunt claram, Salamis et Paphus, altera Iovis
 delubris, altera Veneris temple insignis. Tanta autem tamque multiplici
 fertilitate abundat rerum omnium eadem Cyprus, ut nullius externi indigens
 adminiculi, indigenis viribus, a fundamento ipso carinae ad supremos usque
 carbasos, aedificet onerariam navem, omnibusque armamentis instructam, mari
 committat.

Nec piget dicere 
 avide 
 aide 
 magis hanc insulam populum Romanum 
 invasisse 
 invassise 
 quam iuste. Ptolomaeo enim rege foederato nobis et socio, ob
 aerarii nostri angustias iusso sine 
 ulla 
 alla 
 culpa proscribi, ideoque hausto veneno, voluntaria morte deleto,
 et tributaria facta est, et velut hostiles eius exuviae classi impositae, in
 urbem advectae sunt per Catonem. Nunc repetetur ordo gestorum.

Inter has ruinarum varietates, a Nisibi quam tuebatur accitus Ursicinus, cui nos obsecuturos iunxerat imperiale praeceptum,
 dispicere litis exitialis crimina 
 cogebatur, abnuens et reclamans, adllatorum oblatrantibus turmis, bellicosus
 sane milesque semper et militum ductor, sed forensibus iurgiis longe discretus, qui metu sui discriminis. anxius, cum
 accusatores quaesitoresque subditivos sibi 
 consociatos 
 coIsociatos 
 , ex eisdem foveis cerneret emergentes, quae clam palamve
 agitabantur occultis Constantium litteris edocebat, implorans subsidia,
 quorum metu tumor notissimus Caesaris exhalaret.

Sed cautela nimia in peiores haeserat plagas, ut narrabimus postea, aemulis
 consarcinantibus insidias graves apud Constantium, cetera medium principem,
 sed siquid auribus eius huius modi quivis infudisset ignotus, acerbum et
 implacabilem, et in hoc causarum titulo dissimilem sui.

Proinde die funestis interrogationibus praestituto, imaginarius iudex
 equitum resedit magister, adhibitis allis, iam quae essent agenda
 praedoctis, et assistebant hinc inde notarii, quid quaesitum esset quidve
 responsum, cursim ad Caesarem perferentes; cuius imperio truci, stimulis
 reginae exsertantis ora subinde
 per aulaeum, nec diluere obiecta permissi nec defensi periere complures.

Primi igitur omnium statuuntur Epigonus et Eusebius, ob nominum
 gentilitatem oppressi. Praediximus enim Montium sub ipso vivendi termino his
 vocabulis appellatos, fabricarum culpasse tribunos, ut adminicula futurae
 molitioni pollicitos.

Et Epigonus quidem amictu tenus philosophus, ut apparuit, prece frustra
 temptata, sulcatis lateribus, mortisque metu admoto, turpi
 confessione cogitatorum socium (quae nulla erant) fuisse firmavit, cum nec
 vidisset quicquam nec audisset, penitus expers forensium rerum; Eusebius
 vero obiecta fidentius negans, suspensus in eodem gradu constantiae stetit, latrocinium illud esse, non
 iudicium clamans.

Cumque pertinacius (ut legum gnarus) accusatorem flagitaret atque
 sollemnia, doctus id Caesar, libertatemque superbiam ratus, tamquam
 obtrectatorem audacem excarnificari praecepit, qui ita evisceratus ut
 cruciatibus membra deessent, implorans caelo iustitiam, torvum renidens,
 fundato pectore mansit immobilis, nec se incusare nec quemquam alium passus,
 et tandem nec confessus nec confutatus, cum 
 abiecto 
 abieoto 
 consorte poenali est morte multatus. Et ducebatur intrepidus,
 temporum iniquitati insultans, imitatus Zenonem 
 illum 
 ilium 
 veterem Stoicum, qui ut mentiretur quaedam laceratus diutius,
 avulsam sedibus linguam suam cum cruento sputamine, in oculos interrogantis
 Cyprii regis impegit.

Post haec indumentum regale quaerebatur, et ministris fucandae purpurae
 tortis, confessisque pectoralem tuniculam sine manicis textam, Maras nomine
 quidam inductus est (ut appellant Christiani) diaconus;
 cuius prolatae litterae scriptae Graeco sermone, ad Tyrii textrini
 praepositum, celerari speciem perurgebant, quam autem non indicabant;
 denique etiam idem ad usque discrimen vitae vexatus, nihil fateri compulsus
 est.

Quaestione igitur per multiplices dilatata fortunas, cum ambigerentur
 quaedam, non nulla levius actitata constaret, post multorum clades
 Apollinares ambo pater et filius, in exilium acti, cum ad locum Crateras
 nomine pervenissent, villam scilicet suam, quae ab Antiochia vicensimo et
 quarto disiungitur lapide, ut mandatum est, fractis cruribus occiduntur.

Post quorum necem nihilo lenius ferociens Gallus, ut leo cadaveribus
 pastus, multa huius modi scrutabatur. Quae singula narrare non refert, ne
 professionis modum (quod sane vitandum est) excedamus.

Haec dum oriens diu perferret, caeli reserato tepore, Constantius consulatu
 suo septies et Caesaris iterum, egressus Arelate Valentiam petit, in
 Gundomadum et Vadomarium fratres Alamannorum reges arma moturus, quorum
 crebris excursibus vastabantur confines limitibus terrae Gallorum.

Dumque ibi diu moratur, commeatus opperiens, quorum 
 translationem ex Aquitania verni imbres solito crebriores prohibebant
 auctique torrentes, Herculanus advenit protector domesticus, Hermogenis ex
 magistro equitum filius, apud Constantinopolim (ut supra retulimus)
 popularium quondam turbela discerpti. Quo
 verissime referente quae Gallus egerat coniuxque, super praeteritis maerens, et futurorum
 timore suspensus, angorem animi quam diu potuit 
 emendabat 
 amendabat 
 .

Miles tamen interea omnis apud 
 Cabillona 
 Cabyllona 
 collectus, morarum impatiens saeviebat, hoc irritatior, quod nec
 subsidia vivendi suppeterent, alimentis nondum ex usu translatis.

Unde Rufinus ea tempestate praefectus praetorio, ad discrimen trusus est
 ultimum. Ire enim ipse compellebatur ad militem, quem exagitabat inopia
 simul et feritas, et alioqui coalito more in ordinarias dignitates asperum
 semper et saevum, ut satisfaceret, atque monstraret, quam ob causam annonae
 convectio sit impedita.

Quod opera consulta cogitabatur astute, ut hoc insidiarum genere Galli
 periret avunculus, ne eum ut praepotens acueret in fiduciam, exitiosa
 coeptantem. Verum navata est opera diligens, hocque dilato, Eusebius
 praepositus cubiculi missus est Cabyllona, aurum secum
 perferens, quo per turbulentos seditionum concitores occultius distributo,
 et tumor consenuit militum, et salus est in tuto locata praefecti. Deinde
 cibo abunde perlato, castra die praedicto sunt mota.

Emensis itaque difficultatibus multis, et nive obrutis callibus plurimis,
 ubi prope Rauracum ventum est ad supercilia fluminis Rheni, resistente
 multitudine Alamanna, pontem suspendere navium compage Romani vi nimia
 vetabantur, ritu grandinis undique convolantibus telis; et cum id
 impossibile videretur, imperator cogitationibus magnis attonitus, quid
 capesseret ambigebat.

Ecce autem ex 
 inproviso 
 improvise 
 index quidam regionum gnarus advenit, et mercede accepta, vadosum
 locum nocte monstravit, unde superari potuit flumen. Et potuisset aliorsum
 intentis hostibus exercitus inde transgressus, nullo id opinante, cuncta
 vastare, ni pauci ex eadem gente, quibus erat honoratioris militis cura
 commissa, populares suos haec per nuntios docuissent occultos, ut quidam
 existimabant.

Infamabat autem haec suspicio Latinum domesticorum comitem et Agilonem
 tribunum stabuli atque Scudilonem scutariorum rectorem, qui tunc, ut dextris
 suis gestantes rem publicam, 
 colebantur 
 colebanyur 
 .

At barbari suscepto pro instantium rerum
 ratione consilio, dirimentibus forte auspicibus, vel congredi prohibente
 auctoritate sacrorum, mollito rigore, quo fidentius
 resistebant, optimates misere, delictorum veniam petituros et pacem.

Tentis igitur regis utriusque legatis, et negotio tectius diu 
 pensato 
 penato 
 , cum pacem oportere tribui quae iustis condicionibus petebatur,
 eamque ex re fore
 sententiarum via concinens approbasset, advocato in contionem exercitu,
 imperator pro tempore pauca dicturus, tribunali adsistens, circumdatus
 potestatum coetu celsarum, ad hunc disseruit modum:

‘Nemo (quaeso) miretur, si post exsudatos labores itinerum longos,
 congestosque adfatim commeatus, fiducia vestri ductante, barbaricos pagos
 adventans, velut mutato repente consilio, ad placidiora deverti.

Pro suo enim loco et animo, quisque vestrum reputans id inveniet verum,
 quod miles ubique, licet membris vigentibus 
 firmus 
 firmins 
 , se solum vitamque propriam circumspicit
 et defendit, imperator vero officiorum, dum aequis omnibus consulit, plenus, alienae
 custos salutis, nihil non ad sui spectare tutelam rationes populorum
 cognoscit, et remedia
 cuncta quae status negotiorum admittit, arripere debet alacriter, secunda
 numinis voluntate delata.

Ut 
 in breve igitur conferam et ostendam qua ex causa omnes vos simul adesse volui, commilitones mei fidissimi, accipite aequis auribus
 quae succinctius explicabo. Veritatis enim absolutio semper est 
 simplex.

Arduos vestrae gloriae gradus, quos fama per plagarum quoque accolas
 extimarum diffundit, excellenter accrescens, Alamannorum reges et populi
 formidantes, per oratores quos videtis, summissis cervicibus, concessionem
 praeteritorum poscunt et pacem. Quam ut cunctator et cautus, utiliumque
 monitor, (si vestra voluntas adest) tribui debere censeo multa contemplans.
 Primo ut Martis ambigua declinentur, dein ut auxiliatores pro adversariis
 adsciscamus, quod pollicentur, tum autem ut incruenti mitigemus ferociae
 flatus, perniciosos saepe provinciis, postremo id reputantes, quod non ille
 hostis vincitur solus, qui cadit in acie, pondere armorum oppressus et
 virium, sed multo tutius etiam tuba tacente, sub iugum mittitur voluntarius,
 qui sentit expertus, nec fortitudinem in rebelles nec lenitatem in supplices
 animos abesse Romanis.

In summa tanquam arbitros vos quid suadetis opperior, ut princeps
 tranquillus, temperanter adhibere modum adlapsa felicitate decernens. Non
 enim inertiae sed modestiae humanitatique (mihi credite) hoc quod recte
 consultum est adsignabitur.’

Mox dicta finierat, 
 multitudo 
 multitude 
 omnis ad quae imperator voluit promptior,
 laudato consilio, consensit in pacem, ea ratione maxime percita, quod norat
 expeditionibus crebris fortunam
 eius in malis tantum civilibus vigilasse; cum autem bella moverentur
 externa, accidisse plerumque luctuosa. Icto post haec foedere gentium ritu,
 perfectaque sollemnitate, imperator Mediolanum ad hiberna discessit.

Ubi curarum abiectis ponderibus aliis, tamquam nodum et 
 codicem 
 obicem 
 
 difficillimum, Caesarem convellere nisu valido cogitabat; eique
 deliberanti cum proximis, clandestinis colloquiis et nocturnis, qua vi
 quibusve commentis id fieret, antequam effundendis rebus pertinacius
 incumberet confidentia, acciri mollioribus scriptis, per simulationem
 tractatus publici nimis urgentis, eundem placuerat Gallum, ut auxilio
 destitutus, sine ullo interiret 
 obstaculo 
 obstaiculo 
 .

Huic sententiae versabilium adulatorum refragantibus globis, inter quos
 erat 
 Arbetio 
 Arbitio 
 , ad insidiandum acer et flagrans, et Eusebius 
 tunc 
 tune 
 praepositus cubiculi effusior ad nocendum, id occurrebat, Caesare
 discedente, Ursicinum in oriente perniciose relinquendum,
 si nullus esset qui prohiberet altiora meditaturum.

Eisdemque residui regii accessere spadones, quorum ea tempestate plus
 habendi cupiditas ultra mortalem modum adolescebat, inter ministeria vitae
 secretioris per arcanos susurros nutrimenta fictis criminibus subserentes;
 qui ponderibus invidiae gravioris virum fortissimum opprimebant, subolescere
 imperio adultos eius filios mussitantes, decore corporum favorabiles et
 aetate, per multiplicem armaturae scientiam, agilitatenque membrorum, inter
 cotidiana proludia exercitus, consulto consilio cognitos: Gallum suopte
 ingenio trucem, per suppositos quosdam ad saeva facinora ideo animatum, ut
 eo digna omnium 
 ordinum 
 ordiinum 
 detestatione exoso, ad magistri equitum liberos principatus
 insignia transferantur.

Cum haec taliaque sollicitas eius aures everberarent, expositas semper eius
 modi rumoribus et patentes, vario animi motu miscente consilia,
 tandem id ut optimum factu elegit: et Ursicinum primum ad se venire summo
 cum honore mandavit, ea specie ut pro rerum tune urgentium captu,
 disponeretur concordi consilio, quibus virium incrementis, Parthicarum
 gentium arma minantium impetus frangerentur.

Et nequid suspicaretur adversi venturus, vicarius eius (dum redit) Prosper
 missus est comes; acceptisque litteris, et copia rei 
 vehiculariae data, Mediolanum itineribus properavimus magnis.

Restabat ut Caesar post haec properaret accitus, et abstergendae causa
 suspicionis, sororem suam (eius uxorem) Constantius ad se tandem desideratam
 venire, multis fictisque blanditiis hortabatur. Quae licet ambigeret,
 metuens saepe cruentum, spe tamen quod eum lenire poterit ut germanum, profecta, cum Bithyniam introisset, in statione quae
 Caenos Gallicanos appellatur, absumpta est vi febrium repentina. Cuius post
 obitum maritus 
 contemplans 
 contenplans 
 cecidisse fiduciam qua se fultum existimabat, anxia cogitatione
 quid moliretur haerebat.

Inter res enim impeditas et turbidas, ad hoc unum mentem sollicitam
 dirigebat, quod Constantius cuncta ad suam sententiam conferens, nec
 satisfactionem suscipiet aliquam, nec erratis ignoscet, sed ut erat in
 propinquitatis perniciem inclinatior, laqueos ei latenter obtendens, si
 cepisset incautum, morte multaret.

Eo necessitatis adductus, ultimaque ni vigilasset opperiens, principem
 locum, si copia patuisset, clam affectabat, sed perfidiam proximorum ratione bifaria verebatur,
 qui eum ut truculentum horrebant et levem, quique altiorem Constantii
 fortunam in discordiis civilibus formidabant.

Inter has curarum moles immensas, imperatoris scripta
 suscipiebat assidua, monentis orantisque ut ad se veniret, et mente
 monstrantis obliqua, rem publicam nec posse dividi nec debere, sed pro
 viribus quemque ei ferre suppetias fluctuanti, nimirum Galliarum indicans
 vastitatem.

Quibus subserebat non adeo vetus exemplum, quod Diocletiano et eius
 collegae, ut apparitores Caesares non resides sed ultro citroque
 discurrentes, obtemperabant, et in Syria Augusti vehiculum irascentis, per
 spatium mille passuum fere pedes antegressus est Galerius purpuratus.

Advenit post multos Scudilo scutariorum tribunus, velamento subagrestis
 ingenii, persuasionis opifex callidus. Qui eum adulabili sermone periuriis admixto, solus
 omnium proficisci pellexit, vultu assimulato saepius replicando, quod
 flagrantibus votis eum videre frater cuperet patruelis, siquid per imprudentiam gestum est, remissurus, ut mitis et clemens,
 participemque eum suae maiestatis assciscet, futurum laborum quoque
 socium, quos Arctoae provinciae diu fessae poscebant.

Utque solent manum iniectantibus fatis, hebetari sensus hominum et obtundi,
 his illecebris ad meliorum expectationem erectus, egressusque Antiochia
 numine laevo ductante, prorsus ire tendebat de fumo, ut proverbium loquitur
 vetus, ad flammam; et ingressus Constantinopolim, tamquam
 in rebus prosperis et securis, editis equestribus ludis, capiti Thoracis aurigae coronam
 imposuit, ut victoris.

Quo cognito Constantius ultra mortalem modum exarsit; ac nequo casu idem
 Gallus de futuris incertus, agitare quaedam conducentia saluti suae per
 itinera conaretur, remoti sunt omnes de industria milites agentes in
 civitatibus perviis.

Eoque tempore Taurus quaestor ad Armeniam missus, confidenter nec appellate
 eo nec viso transivit. Venere tamen aliqui iussu imperatoris,
 administrationum specie diversarum, eundem ne commovere se posset, neve
 temptaret aliquid occulte custodituri; inter quos Leontius erat, postea urbi
 praefectus, ut quaestor, et Lucillianus quasi domesticorum
 comes et scutariorum tribunus nomine Bainobaudes.

Emensis itaque longis intervallis et planis, cum Hadrianopolim introisset,
 urbem Haemimontanam, Uscudamam antehac appellatam, fessasque labore diebus
 duodecim recreans vires, comperit Thebaeas legiones in vicinis oppidis
 hiemantes, consortes suos misisse quosdam, eum ut remaneret promissis fidis
 hortaturos et firmis, cum animarentur roboris sui
 fiducia, abunde per stationes locatae confines, sed observante cura pervigili proximorum, nullam
 videndi vel audiendi quae ferebant, furari potuit facultatem.

Inde aliis super alias urgentibus litteris exire et decem
 vehiculis publicis, ut praeceptum est, usus, relicto palatio omni, praeter
 paucos tori ministros et mensae, quos avexerat secum, squalore concretus,
 celerare gradum compellebatur, adigentibus multis, temeritati suae subinde
 flebiliter imprecatus, quae eum iam despectum et vilem arbitrio subdiderat
 infimorum.

Inter haec tamen per indutias naturae conquiescentis, sauciabantur eius
 sensus circumstridentium terrore larvarum, interfectorumque catervae,
 Domitiano et Montio praeviis, correptum eum (ut existimabat in somnis),
 uncis furialibus obiectabant.

Solutus enim corporeis nexibus, animus semper vigens motibus indefessis, ex
 cogitationibus subiectis et curis, quae mortalium sollicitant mentes,
 colligit visa nocturna, quas φαντασίας nos
 appellamus.

Pandente itaque viam fatorum sorte tristissima, qua praestitutum erat eum
 vita et imperio spoliari, itineribus rectis permutatione iumentorum emensis, venit
 Petobionem oppidum Noricorum, ubi reseratae sunt insidiarum latebrae omnes,
 et Barbatio repente apparuit Comes, qui sub eo domesticis praefuit, cum
 Apodemio agente in rebus, milites ducens, quos beneficiis suis oppigneratos
 elegerat imperator, certus nec praemiis nec miseratione
 ulla posse deflecti.

Iamque non umbratis fallaciis res agebatur, sed qua palatium est extra
 muros, armatis Barbatio omne
 circumdedit. Ingressusque obscuro iam die, ablatis regiis indumentis,
 Caesarem tunica texit et paludamento communi, eum post haec nihil passurum,
 velut mandato principis iurandi crebritate confirmans, et ‘Statim’ inquit
 ‘exsurge,’ et inopinum carpento privato impositum, ad Histriam duxit, prope
 oppidum Polam, ubi quondam peremptum Constantini filium accipimus Crispum.

Et cum ibi servaretur artissime, terrore propinquantis exitii iam
 praesepultus, accurrit Eusebius, cubiculi tune praepositus, Pentadiusque
 notarius, et Mallobaudes armaturarum tribunus, iussu imperatoris compulsuri
 eum singillatim docere, quam ob causam quemque apud Antiochiam necatorum
 iusserat trucidari.

Ad quae Adrasteo pallore perfusus, hactenus valuit loqui, quod plerosque incitante coniuge iugulaverit
 Constantina, ignorans profecto Alexandrum Magnum urgenti matri ut occideret
 quendam insontem, et dictitanti spe impetrandi postea quae vellet, eum se
 per novem menses utero portasse praegnantem, ita respondisse prudenter:
 ‘Aliam, parens optima, posce mercedem; hominis enim salus beneficio nullo
 pensatur.’

Quo comperto irrevocabili ira princeps percitus et
 dolore, fiduciam omnem fundandae securitatis in eodem posuit abolendo. Et
 misso Sereniano, quem in crimen maiestatis vocatum 
 praestigiis 
 praestrigiis 
 quibusdam absolutum esse supra monstravimus, Pentadio quin etiam
 notario, et Apodemio agente in rebus, eum capitali supplicio destinavit, et
 ita colligatis manibus in modum noxii cuiusdam latronis, cervice abscisa,
 ereptaque vultus et capitis dignitate, cadaver est relictum informe, paulo
 ante urbibus et provinciis formidatum.

Sed vigilavit utrubique superni numinis aequitas. Nam et Gallum actus
 oppressere crudeles, et non diu postea ambo cruciabili
 morte absumpti sunt, qui eum licet nocentem, blandius palpantes periuriis,
 ad usque plagas perduxere letales. Quorum Scudilo destillatione iecoris
 pulmones vomitans interiit; Barbatio, qui in eum iam diu falsa composuerat
 crimina, cum ex magisterio peditum altius niti quorundam susurris
 incusaretur, damnatus extincti per fallacias Caesaris 
 manibus 
 minibus 
 
 
 
 inlacrimoso 
 illacrimoso 
 obitu parentavit.

Haec et huius modi quaedam innumerabilia ultrix facinorum impiorum,
 bonorumque praemiatrix, aliquotiens operatur Adrastia, (atque utinam
 semper!): quam vocabulo duplici etiam Nemesim appellamus: ius quoddam
 sublime numinis efficacis, humanarum mentium opinione
 lunari circulo superpositum, vel ut definiunt alii, substantialis tutela
 generali potentia partilibus praesidens fatis, quam theologi veteres
 fingentes Iustitiae filiam, ex abdita quadam aeternitate tradunt omnia
 despectare terrena.

Haec ut regina causarum, et arbitra rerum ac disceptatrix, urnam sortium
 temperat, accidentium vices alternans, voluntatumque nostrarum exorsa
 interdum alio quam quo contendebant exitu terminans, multiplices actus
 permutando convolvit. Eademque necessitatis insolubili retinaculo
 mortalitatis vinciens fastus, tumentes in cassum, et incrementorum
 detrimentorumque momenta versabilis librans (ut
 novit), nunc erectas eminentium cervices opprimit et enervat, nunc bonos ab
 imo suscitans ad bene vivendum extollit. Pinnas autem ideo illi fabulosa
 vetustas aptavit, ut adesse velocitate volucri 
 cunctis 
 crunctis 
 existimetur, et praetendere gubernaculum dedit, eique subdidit
 rotam, ut universitatem regere per elementa discurrens omnia non
 ignoretur.

Hoc immaturo interitu, ipse quoque sui pertaesus, excessit e vita, aetatis
 nono anno atque vicensimo, cum quadriennio imperasset. Natus apud Tuscos in
 Massa Veternensi patre Constantio, Constantini fratre imperatoris, matreque
 Galla, sorore Rufini et Cerealis, quos trabeae consulares 
 nobilitarunt, et praefecturae.

Fuit autem
 forma conspicuus bona, decente filo corporis membrorumque recta compage,
 flavo capillo et molli, barba licet recens emergente lanugine tenera, ita
 tamen ut maturius auctoritas emineret; tantum a temperatis moribus Iuliani
 differens fratris, quantum inter Vespasiani filios fuit Domitianum et Titum.

Assumptus autem in amplissimum fortunae fastigium, versabilis eius motus
 expertus est, qui ludunt mortalitatem, nunc evehentes quosdam in sidera,
 nunc ad Cocyti profunda mergentes. Cuius rei cum innumera sint exempla,
 pauca tactu summo transcurram.

Haec fortuna mutabilis et inconstans fecit Agathoclem Siculum ex figulo
 regem, et Dionysium, gentium quondam terrorem, Corinthi litterario ludo
 praefecit.

Haec Adramytenum Andriscum, in fullonio natum, ad Pseudophilippi nomen
 evexit, et Persei legitimum filium artem ferrariam ob quaerendum docuit
 victum.

Eadem Mancinum post imperium dedidit Numantinis, Samnitum atrocitati Veturium, et Claudium Corsis,
 substravitque feritati Carthaginis Regulum; istius iniquitate Pompeius, post
 quaesitum Magni ex rerum gestarum amplitudine
 cognomentum, ad spadonum libidinem in Aegypto trucidatur.

Et Eunus quidam ergastularius servus ductavit in Sicilia 
 fugitivos 
 fugitives 
 . Quam multi splendido loco nati Romani, 
 eadem rerum domina conivente, Viriathi genua sunt amplexi vel Spartaci? Quot
 capita quae horruere gentes funesti carnifices absciderunt? Alter in vincula
 ducitur, alter insperatae praeficitur potestati, alius a summo culmine
 dignitatis excutitur.

Quae omnia si scire quisquam velit quam varia sint et assidua, harenarum
 numerum idem iam desipiens et montium pondera scrutari putabit.

Utcumque potui veritatem scrutari, ea quae
 videre licuit per aetatem, vel perplexe interrogando versatos in medio
 scire, narravimus ordine casuum exposito diversorum; residua quae secuturus
 aperiet textus, pro virium captu limatius absolvemus, nihil obtrectatores
 longi (ut putant) operis formidantes. Tunc enim laudanda est brevitas, cum
 moras rumpens intempestivas, nihil subtrahit cognitioni gestorum.

Nondum apud Noricum exuto penitus Gallo, Apodemius quoad vixerat igneus
 turbarum incentor, raptos eius calceos vehens, equorum permutatione veloci,
 ut nimietate cogendi quosdam exstingueret, praecursorius index Mediolanum
 advenit ingressusque regiam, ante pedes proiecit Constantii, velut spolia
 regis occisi Parthorum; et perlato nuntio repentino, docente rem insperatam
 et arduam ad sententiam 
 totam 
 total 
 facilitate completam, hi qui summam aulam tenebant, omni placendi
 studio in adulationem ex more collato, virtutem felicitatemque imperatoris
 extollebant in caelum, cuius nutu in modum gregariorum militum (licet
 diversis temporibus) duo exauctorati sunt principes, Veteranio nimirum et
 Gallus.

Quo ille studio blanditiarum exquisite sublatus, immunemque se deinde fore
 ab omni mortalitatis incommodo fidenter existimans, confestim a iustitia
 declinavit ita intemperanter, ut ‘Aeternitatem meam’ aliquotiens subsereret
 ipse dictando, scribendoque propria manu orbis totius se dominum appellaret;
 quod dicentibus aliis, indignanter admodum ferre deberet is qui ad
 aemulationem civilium principum formare vitam moresque suos, ut praedicabat,
 diligentia laborabat enixa.

Namque etiam si mundorum infinitates Democriti regeret, quos Anaxarcho
 incitante Magnus somniabat Alexander, id reputasset legens vel audiens, quod
 (ut docent mathematici concinentes), ambitus terrae
 totius, quae nobis videtur immensa, ad magnitudinem
 universitatis instar brevis optinet puncti.

Iamque post miserandam deleti Caesaris cladem, sonante periculorum iudicialium
 tuba, in crimen laesae maiestatis arcessebatur Ursicinus, adulescente magis
 magisque contra eius salutem livore, omnibus bonis infesto.

Hac enim superabatur difficultate, quod ad suscipiendas defensiones aequas
 et probabiles, imperatoris aures occlusae, patebant susurris insidiantium clandestinis, qui
 Constantii nomine per orientis tractus omnes abolito, ante dictum ducem domi
 forisque desiderari, ut formidolosum Persicae genti, fingebant.

Sed contra accidentia vir magnanimus stabat immobilis, ne se proiceret
 abiectius cavens, parum tuto loco innocentiam stare medullitus gemens,
 hocque uno tristior quod amici ante haec frequentes ad potiores desciverant,
 ut ad successores officiorum, more poscente, solent transire lictores.

Impugnabat autem eum per fictae benignitatis illecebras, collegam et virum
 fortem propalam saepe appellans 
 Arbetio 
 Arbitio 
 , ad innectendas letales insidias vitae simplici perquam callens, et ea tempestate nimium potens. Ut enim
 subterraneus serpens, foramen subsidens occultum, adsultu subito singulos
 transitores observans incessit, ita ille odio alienae sortis etiam post adeptum summum militiae munus, nec laesus aliquando nec lacessitus,
 inexplebili quodam laedendi proposito, conscientiam polluebat.

Igitur paucis arcanorum praesentibus consciis, latenter cum imperatore
 sententia diu digesta, id sederat, ut nocte ventura, procul a
 conspectu militarium raptus, Ursicinus indemnatus occideretur, ut quondam
 Domitius Corbulo dicitur caesus, in colluvione illa Neroniani saeculi
 provinciarum fidus defensor et cautus.

Quibus ita compositis, cum ad hoc destinati praedictum tempus operirentur,
 consilio in lenitudinem flexo, facinus impium ad deliberationem secundam
 differri praeceptum est.

Indeque ad 
 Iulianum 
 lulianum 
 , recens perductum, calumniarum vertitur machina, memorabilem
 postea principem, gemino crimine, ut iniquitas aestimabat, implicitum: quod
 a Macelli fundo, in Cappadocia posito, ad Asiam demigrarat, liberalium
 desiderio doctrinarum, et per
 Constantinopolim transeuntem viderat fratrem.

Qui cum obiecta dilueret, ostenderetque neutrum sine iussu fecisse, nefando
 assentatorum coetu perisset urgente, ni adspiratione superni numinis Eusebia
 suffragante regina, ductus ad Comum oppidum Mediolano vicinum, ibique
 paulisper moratus, procudendi ingenii causa (ut cupidine flagravit) ad
 Graeciam ire permissus est.

Nec defuere deinceps ex his emergentia casibus, quae diceres secundis avibus contigisse, dum punirentur ex iure, vel tamquam
 irrita diffluebant et vana. Sed accidebat non numquam, ut opulenti pulsantes
 praesidia potiorum, eisdemque tamquam ederae celsis arboribus adhaerentes,
 absolutionem pretiis mercarentur immensis; tenues vero, quibus exiguae vires erant ad redimendam salutem
 aut nullae, damnabantur abrupte. Ideoque et veritas mendaciis velabatur, et
 valuere pro veris aliquotiens falsa.

Perductus est eisdem diebus et Gorgonius, cui erat thalami Caesariani cura
 commissa, cumque eum ausorum fuisse participem, concitoremque interdum, ex
 confesso pateret, conspiratione spadonum iustitia concinnatis mendaciis
 obumbrata, periculo evolutus abscessit.

Haec dum Mediolani aguntur, militarium catervae ab oriente perductae sunt
 Aquileiam, cum aulicis pluribus, membris inter catenas fluentibus, spiritum
 trahentes exiguum vivendique moras per aerumnas detestati multiplices.
 Arcessebantur enim ministri fuisse Galli ferocientis, perque eos Domitianus
 discerptus credebatur et Montius, et alii post eos acti in exitium praeceps.

Ad quos audiendos 
 Arboreus 
 Arbetio 
 
 
 missus est et Eusebius, cubiculi 
 tunc 
 tune 
 praepositus, ambo inconsideratae iactantiae, iniusti pariter et
 cruenti. Qui nullo perspicaciter inquisito, sine
 innocentium sontiumque differentia, alios verberibus vel tormentis afflictos
 exsulari poena damnarunt, quosdam ad infimam trusere militiam, residuos
 capitalibus addixere suppliciis. Impletisque funerum bustis, reversi velut
 ovantes, gesta rettulerunt ad principem, erga haec et similia palam
 obstinatum et gravem.

Vehementius hinc et deinde Constantius, quasi praescriptum fatorum ordinem
 convulsurus, recluso pectore patebat insidiantibus multis. Unde rumorum
 aucupes subito exstitere complures, honorum vertices ipsos ferinis morsibus
 appetentes, posteaque pauperes et divites indiscrete; non ut Cibyratae illi
 Verrini, tribunal unius legati lambentes, sed rei
 publicae membra totius per incidentia mala vexantes.

Inter quos facile Paulus et Mercurius eminebant: 
 hic 
 hie 
 origine Persa, ille natus in Dacia:
 notarius ille, hie a ministro triclinii rationalis. Et Paulo quidem, ut
 relatum est supra, Catenae inditum est cognomentum, eo quod in complicandis
 calumniarum nexibus erat indissolubilis, mira inventorum sese varietate dispendens, ut in
 colluctationibus callere nimis quidam solent artifices palaestritae.

Mercurius vero somniorum appellatus
 est comes, quod ut
 clam mordax canis interna saevitia summissius agitans caudam, epulis coetibusque se crebris
 inserens, si per quietem quisquam, ubi fusius natura vagatur, vidisse
 aliquid amico narrasset, id venenatis artibus coloratum in peius, patulis
 imperatoris auribus infundebat, et ob hoc homo tamquam inexpiabili obnoxius
 culpae, gravi mole criminis pulsabatur.

Haec augente vulgatius fama, tantum aberat, ut proderet quisquam visa
 nocturna, ut contra aegre homines dormisse sese
 praesentibus faterentur externis, maerebantque docti quidam, quod apud
 Atlanteos nati non essent, ubi memorantur somnia non videri; quod unde
 eveniat, rerum scientissimis relinquamus.

Inter has quaestionum suppliciorumque species diras, in Illyrico exoritur
 alia clades, ad multorum pericula ex verborum inanitate
 progressa. In convivio Africani, Pannoniae secundae rectoris, apud Sirmium
 poculis amplioribus madefacti quidam, arbitrum adesse nullum existimantes,
 licenter imperium praesens ut molestissimum incusabant; quibus alii optatam
 permutationem temporum adventare, veluti e praesagiis affirmabant, non nulli
 maiorum augurio sibi portendi, incogitabili dementia promittebant.

E quorum numero Gaudentius agens in
 rebus, mente praecipiti stolidus, rem ut seriam detulerat ad Rufinum,
 apparitionis praefecturae praetorianae tune principem, ultimorum semper
 avidum hominem, et coalita pravitate famosum.

Qui confestim quasi pinnis elatus, ad comitatum principis advolavit, eumque
 ad suspiciones huius modi mollem et penetrabilem, ita acriter inflammavit,
 ut sine deliberatione ulla Africanus, et omnes letalis mensae participes,
 iuberentur rapi sublimes. Quo facto delator funestus, vetita ex more humano
 validius cupiens, biennio id quod agebat (ut postularat) continuare
 praeceptus est.

Missus igitur ad eos corripiendos Teutomeres protector domesticus cum
 collega onustos omnes catenis (ut mandatum est) perducebat. Sed ubi ventum
 est Aquileiam, Marinus tribunus 
 ex campidoctore eo tempore vacans, auctor perniciosi sermonis, et alioqui
 naturae ferventis, in taberna relictus, dum parantur
 itineri necessaria, lateri cultrum longiorem casu repertum impegit, statimque
 extractis vitalibus, interiit.

Residui ducti Mediolanum, excruciatique tormentis, et confessi inter epulas
 petulanter se quaedam locutos, iussi sunt attineri poenalibus claustris, sub
 absolutionis aliqua spe (licet incerta). Protectores vero pronuntiati
 vertere solum exilio, ut Marino eisdem consciis mori permisso, veniam
 Arbetione meruere precante.

Re hoc modo finita, 
 et Lentiensibus, Alamannicis
 pagis, indictum est bellum, collimitia saepe Romana latius irrumpentibus. Ad
 quem procinctum imperator egressus, in Raetias camposque venit Caninos, et
 digestis diu consiliis, id visum est honestum et utile, ut eo cum militis
 parte ibidem opperiente, Arbetio magister equitum cum
 validiore exercitus manu, relegens margines lacus 
 Brigantiae pergeret, protinus barbaris congressurus. Cuius loci figuram
 breviter quantum ratio patitur, designabo.

Inter montium celsorum amfractus, immani pulsu Rhenus exoriens, per
 scopulos extenditur altos, nullos advenas amnes adoptans, ut per cataractas inclinatione praecipiti funditur Nilus. Et navigari
 ab ortu poterat primigenio copiis exuberans propriis, ni ruenti curreret
 similis potius quam fluenti
 lenius amni.

Iamque ad plana volutus, 
 altaque divortia riparum adradens, lacum invadit rotundum et vastum, quem
 Brigantiam accola Raetus appellat, perque quadringenta et sexaginta stadia
 longum, parique paene spatio late diffusum, horrore silvarum squalentium
 inaccessum, nisi qua vetus illa Romana virtus et sobria iter composuit
 latum, barbaris et natura locorum et caeli inclementia refragante.

Hanc ergo paludem spumosis strependo verticibus amnis irrumpens, et undarum quietem permeans pigram,
 mediam velut finali intersecat libramento, et tamquam elementum perenni
 discordia separatum, nec aucto nec imminuto agmine quod intulit, vocabulo et
 viribus absolvitur integris, nec contagia deinde ulla perpetiens, oceani
 gurgitibus intimatur.

Quodque est impendio mirum, nec stagnum aquarum rapido
 transcursu movetur, nec limosa subluvie tardatur properans flumen, et
 confusum misceri non potest corpus; quod, ni ita agi ipse doceret aspectus,
 nulla vi credebatur posse discerni.

Sic Alpheus oriens in Arcadia, cupidine fontis Arethusae captus, scindens
 Ionium mare, ut fabulae ferunt, ad usque amatae confinia proruit nymphae.

Arbetio qui adventus barbarorum nuntiarent non exspectans dum adessent, licet sciret aspera orta
 bellorum, in occultas delatus insidias, stetit immobilis, malo repentino
 perculsus.

Namque improvisi e latebris hostes exsiliunt, et
 sine parsimonia quicquid offendi poterat telorum genere multiplici
 configebant; nec enim resistere nostrorum quisquam potuit, nec aliud vitae
 subsidium, nisi discessu sperare veloci. Quocirca vulneribus declinandis
 intenti, incomposito agmine milites huc et illuc dispalantes, terga ferienda
 dederunt. Plerique tamen per angustas semitas sparsi, periculoque praesidio
 tenebrosae noctis extracti, revoluta iam luce, redintegratis viribus agmini
 quisque proprio sese consociavit. In quo casu ita tristi et inopino,
 abundans numerus armatorum, et tribuni desiderati sunt decem.

Ob quae Alamanni sublatis animis ferocius incedentes secuto die prope munimenta Romana, adimente matutina
 nebula lucem, strictis mucronibus discurrebant, frendendo
 minas tumidas intentantes. Egressique repente scutarii, cum obiectu turmarum
 hostilium repercussi stetissent, omnes suos conspiratis mentibus ciebant ad
 pugnam.

Verum cum plerosque recentis aerumnae documenta terrerent, et intuta fore residua credens haereret Arbetio, tres simul
 exsiluere tribuni, Arintheus agens vicem armaturarum rectoris, et 
 Seniachus 
 Seniauchus 
 qui equestrem turmam comitum tuebatur, et Bappo ducens promotos.

Qui cum commissis sibi militibus, pro causa communi se velut propria
 Deciorum veterum exemplo voventes, more fluminis hostibus superfusi,
 non iusto proelio sed discursionibus rapidis, 
 universos in fugam coegere foedissimam. Qui dispersi laxatis ordinibus,
 dumque elabi properant impediti, corpora nudantes intecta, gladiorum
 hastarumque densis ictibus truncabantur.

Multique cum equis interfecti iacentes, etiam tum eorum dorsis videbantur
 innexi; quo viso omnes e castris effusi, qui prodire in proelium cum sociis
 ambigebant, cavendi immemores, proterebant barbaram
 plebem, nisi quos fuga exemerat morte, calcantes cadaverum strues, et
 perfusi sanie peremptorum.

Hocque exitu proelio terminate, imperator Mediolanum ad hiberna ovans
 revertit et laetus.

Exoritur iam hinc rebus afflictis, haut dispari provinciarum malo
 calamitatum turbo novarum, exstincturus omnia simul, ni Fortuna moderatrix
 humanorum casuum motum eventu celeri consummavit, impendio formidatum.

Cum diuturna incuria Galliae caedes acerbas rapinasque et incendia,
 barbaris licenter grassantibus, nullo iuvante perferrent, Silvanus pedestris
 militiae rector, ut efficax ad haec corrigenda, principis iussu perrexit, Arbetione id
 maturari modis quibus poterat adigente, ut absenti aemulo quem superesse
 adhuc gravabatur periculosae molis onus impingeret.

Dynamius quidam actuarius sarcinalium principis iumentorum,
 commendaticias ab eo petierat litteras ad amicos, ut quasi familiaris
 eiusdem esset notissimus. Hoc impetrato, cum ille nihil
 suspicans simpliciter praestitisset, servabat epistulas, ut perniciosum
 aliquid in tempore moliretur.

Memorato itaque duce Gallias ex re 
 publica 
 public 
 discursante, barbarosque propellente, iam sibi diffidentes et
 trepidantes, idem Dynamius inquietius agens, ut versutus et in fallendo
 exercitatus, fraudem comminiscitur impiam, subornatore et conscio, ut
 iactavere rumores incerti, Lampadio praefecto praetorio, et Eusebio ex
 comite rei privatae, cui cognomentum erat inditum 
 Mattyocopae 
 Mattyocopi 
 , atque Aedesio ex magistro memoriae, quos ad consulatum ut amicos
 iunctissimos idem curarat rogari praefectus; et peniculo serie litterarum
 abstersa, solaque incolumi relicta subscriptione, alter multum a vero illo
 dissonans superscribitur textus: velut Silvano rogante verbis obliquis,
 hortanteque amicos agentes intra palatium, vel privatos, inter quos et
 Tuscus erat Albinus, aliique plures, ut se altiora coeptantem, et prope diem
 loci principalis aditum petiturum iuvarent.

Hunc fascem ad arbitrium figmenti compositum, vitam
 pulsaturum insontis, a Dynamio susceptum praefectus
 imperatori, avide scrutari haec et similia consueto, secrete obtulit soli, ingressus intimum
 conclave in tempore, deinde sperans accepturum se a
 principe praemium, ut pervigilem
 salutis eius custodem et cautum, lectaque consistorio astu callido consarcinata materia,
 tribuni iussi sunt custodiri, et de provinciis duci privati, quorum
 epistulae nomina designabant.

Confestimque iniquitate rei percitus Malarichus, gentilium rector, collegis
 adhibitis strepebat immaniter, circumveniri homines dicatos imperio per
 factiones et dolos minime debere proclamans, petebatque ut ipse relictis
 obsidum loco necessitudinibus suis, Mallobaude armaturarum tribuno spondente
 quod remeabit, velocius iuberetur ire ducturus Silvanum, aggredi nihil tale
 conatum, quale insidiatores acerrimi concitarunt; vel contra se paria
 promittente, Mallobaudem orabat properare permitti, haec quae ipse
 pollicitus est impleturum.

Testabatur enim id se procul dubio scire, quod siqui mitteretur externus,
 suopte ingenio Silvanus etiam nulla re perterrente timidior, composita forte
 turbabit.

Et quamquam utilia moneret et necessaria, ventis tamen loquebatur incassum.
 Namque Arbetione auctore, Apodemius ad eum vocandum cum 
 litteris mittitur, inimicus bonorum omnium diuturnus et gravis. Qui
 incidentia parvi ducens 
 cum venisset in Gallias, dissidens a mandatis, quae proficiscenti sunt data,
 nec viso Silvano nec oblatis scriptis ut veniret admonito, 
 remansit adscitoque rationali, quasi proscripti iamque necandi magistri
 peditum clientes et servos hostili tumore vexabat.

Inter haec tamen dum praesentia Silvani speratur, et Apodemius quieta
 perturbat, Dynamius ut argumento validiore impie structorum adsereret fidem,
 compositas litteras his concinentes quas obtulerat principi per praefectum,
 ad tribunum miserat fabricae Cremonensis, nomine Silvani et Malarichi, a
 quibus ut arcanorum conscius monebatur parare propere cuncta.

Qui cum haec legisset, haerens et ambigens diu quidnam id esset—nec enim
 meminerat secum aliquando super negotio ullo interiore hos quorum litteras
 acceperat collocutos—epistulas ipsas per baiulum qui portarat, iuncto milite
 ad Malarichum remisit, obsecrans ut doceret aperte quae vellet, non ita perplexe; nec
 enim intellexisse firmabat, ut subagrestem et simplicem, quid significatum
 esset obscurius.

Haec Malarichus subito nanctus, etiam 
 tunc 
 tune 
 squalens et maestus, suamque et popularis
 Silvani vicem graviter ingemiscens, adhibitis Francis, quorum ea tempestate
 in palatio 
 multitudo 
 multitude 
 florebat, erectius iam loquebatur; tumultuando patefactis insidiis reserataque 
 iam fallacia, per quam ex confesso salus eorum appetebatur.

Hisque cognitis statuit imperator, dispicientibus consistorianis et
 militaribus universis, in negotium perspicaciter inquiri. Cumque iudices resedissent, Florentius Nigriniani filius agens tune
 pro magistro officiorum, contemplans diligentius scripta, apicumque
 pristinorum quasi quandam umbram repperiens
 animadvertit (ut factum est) priore textu interpolato longe alia quam
 dictarat Silvanus, ex libidine consarcinatae falsitatis adscripta.

Proinde fallaciarum nube discussa, imperator doctus gesta relatione fideli,
 abrogata potestate praefectum statui sub quaestione praecepit, sed absolutus
 est enixa conspiratione multorum. Suspensus autem Eusebius ex comite
 privatarum, se conscio haec dixerat concitata.

Aedesius omnino nescisse quid actum sit pertinaci infitiatione
 contendens, abiit innoxius, et ita finito negotio, omnes sunt absoluti quos
 exhiberi delatio compulit criminosa. Dynamius vero ut praeclaris artibus
 illustratus, cum correctoris dignitate regere iussus est Tuscos et Umbros.

Agens inter haec apud Agrippinam Silvanus, assiduisque suorum comperiens nuntiis, quae Apodemius in labem suarum
 ageret fortunarum, et sciens animum tenerum versabilis principis, timensque
 ne trucidaretur absens et inauditus, in difficultate positus maxima, barbaricae
 se fidei committere cogitabat.

Sed Laniogaiso vetante (tunc tribuno) quem dum militaret candidatus solum
 adfuisse morituro Constanti supra rettulimus, docenteque Francos, unde
 oriebatur, interfecturos eum aut accepto praemio prodituros, nihil tutum ex
 praesentibus ratus, in consilia agitabatur extrema et sensim cum principiorum
 verticibus erectius collocutus, eisdemque magnitudine promissae
 mercedis accensis, cultu purpureo a draconum et vexillorum insignibus ad tempus abstracto, ad culmen imperiale surrexit.

Dumque haec aguntur in Galliis, ad occasum inclinato iam die, perfertur
 Mediolanum insperabilis nuntius, aperte Silvanum demonstrans, dum ex
 magisterio peditum altius nititur, sollicitato exercitu ad augustum culmen
 evectum.

Hac mole casus inopini Constantio icto, quasi fulmine Fati, primates,
 consilio secunda vigilia convocato, properarunt omnes in regiam. Cumque
 nulli ad eligendum quid agi deberet, mens suppetere posset aut lingua,
 submissis verbis perstringebatur Ursicini mentio, ut consiliis rei bellicae
 praestantissimi, frustraque gravi iniuria lacessiti, et per admissionum
 magistrum—qui mos est honoratior—accito eodem, ingresso consistorium
 offertur purpura multo quam antea placidius. Diocletianus enim Augustus omnium primus,
 externo et regio more instituit adorari, cum semper antea ad
 similitudinem iudicum salutatos principes legerimus.

Et qui paulo antea cum insectatione malivola, orientis vorago,
 invadendaeque summae rei per filios
 affectator compellabatur, tune dux prudentissimus, et Constantini 
 magnus erat commilito, solusque ad extinguendum, probis
 quidem sed insidiosis rationibus petebatur. Diligens enim opera navabatur,
 exstingui Silvanum, ut fortissimum perduellem, aut (si secus accidisset)
 Ursicinum exulceratum iam penitus aboleri, ne superesset scopulus impendio formidandus.

Igitur cum de profectione celeranda disponeretur, propulsationem obiectorum
 criminum eundem ducem parantem praegressus, oratione leni prohibet
 imperator, non id esse memorans tempus, ut controversa defensio causae
 susciperetur, cum vicissim restitui in pristinam concordiam partes
 necessitas subigeret urgentium rerum, antequam cresceret mollienda.

Habita igitur deliberatione multiplici, id potissimum
 tractabatur, quo commento Silvanus gesta etiam tum imperatorem ignorare
 existimaret. Et probabili
 argumento ad 
 firmandam fidem reperto monetur honorificis scriptis, ut accepto Ursicino
 successore cum potestate rediret intacta.

Post haec ita digesta protinus iubetur exire, tribunis et protectoribus
 domesticis decem, ut postularat, ad iuvandas necessitates publicas ei
 coniunctis, inter quos ego quoque eram cum Veriniano collega, residui omnes
 propinqui et familiares.

Iamque eum egressum solum de se metuens quisque per longa spatia deducebat.
 Et quamquam ut bestiarii obiceremur intractabilibus feris, perpendentes
 tamen hoc bonum habere tristia accidentia, 
 quod in locum suum secunda substituunt, mirabamur illam sententiam Tullianam, ex internis
 veritatis ipsius promulgatam, quae est talis: ‘Et quamquam optatissimum est
 perpetuo fortunam quam florentissimam permanere, illa tamen aequalitas vitae
 non tantum habet sensum, quantum cum ex miseris et perditis rebus ad meliorem statum fortuna
 revocatur.’

Festinamus itaque itineribus magnis, ut ambitiosus magister armorum, ante
 allapsum per Italicos de tyrannide ullum Rumorem, in suspectis finibus
 appareret, verum cursim nos properantes aeria quadam via antevolans prodiderat Fama, et Agrippinam
 ingressi, invenimus cuncta nostris conatibus altiora.

Namque convena undique multitudine trepide coepta fundante, coactisque
 copiis multis, pro statu rei praesentis id aptius videbatur, ut ad
 imperatoris novelli, per ludibriosa auspicia virium accessu firmandi sensum
 ac voluntatem dux flexibilis 
 verteretur; quo variis assentandi figmentis in mollius
 vergente securitate, nihil metuens hostile deciperetur.

Cuius rei finis arduus videbatur; erat enim cautius observandum, ut
 appetitus opportunitati obtemperarent, nec praecurrentes eam nec deserentes.
 Qui si eluxissent intempestive, constabat nos omnes sub elogio uno morte
 multandos.

Susceptus tamen idem dux leniter adactusque, inclinante negotio ipso
 cervices, adorare sollemniter anhelantem celsius purpuratum, ut spectabilis
 colebatur et intimus: facilitate aditus honoreque mensae regalis adeo
 antepositus aliis, ut iam secretius de rerum summa consultaretur.

Aegre ferebat Silvanus ad 
 consulatum potestatesque sublimes elatis indignis, se et 
 Ursicinum solos post exsudatos magnos pro re publica labores et crebros, ita
 fuisse despectos, ut ipse quidem per quaestiones familiarium sub
 disceptatione ignobili crudeliter agitatus, commisisse in maiestatem
 arcesseretur, alter vero ab oriente raptus odiis inimicorum addiceretur; et
 haec assidue clam querebatur et palam.

Terrebant nos tamen, cum dicerentur haec et similia, circumfrementia
 undique murmura causantis inopiam militis, et rapida celeritate ardentis
 angustias Alpium perrumpere Cottiarum.

In hoc aestu mentis ancipiti, ad effectum tendens consilium occulta 
 scrutabamur 
 scrutabamus 
 indagine, sederatque tandem mutatis prae timore
 saepe sententiis, ut quaesitis magna industria cautis rei ministris,
 obstricto religionum consecratione colloquio, Bracchiati sollicitarentur
 atque Cornuti, fluxioris fidei et ubertate mercedis ad momentum omne
 versabiles.

Firmato itaque negotio per sequestres quosdam gregarios, obscuritate ipsa
 ad id patrandum idoneos, praemiorum exspectatione accensus solis ortu iam
 rutilo, subitus armatorum globus erupit, atque ut solet in dubiis rebus,
 audentior caesis custodibus, regia penetrata, Silvanum 
 extractum aedicula, quo exanimatus confugerat, ad conventiculum ritus
 Christiani tendentem, densis gladiorum ictibus trucidarunt.

Ita dux haut exsilium meritorum hoc genere oppetit mortis, metu
 calumniarum, quibus factione iniquorum irretitus est absens, ut tueri possit
 salutem, ad praesidia progressus extrema.

Licet enim ob tempestivam illam cum armaturis proditionem ante Mursense
 proelium obligatum gratia retineret Constantium, ut dubium tamen et
 mutabilem verebatur, licet patris quoque Boniti praetenderet fortia facta,
 Franci quidem sed pro Constantini partibus in bello civili acriter contra
 Licinianos saepe versati.

Evenerat autem ut, antequam huius modi aliquid agitaretur in Galliis, Romae in
 Circo maximo populus, incertum relatione quadam percitus an praesagio, ‘Silvanus
 devictus est’ magnis vocibus exclamaret.

Igitur Silvano Agrippinae (ut relatum est) interfecto, inaestimabili gaudio
 re cognita princeps, insolentia coalitus et tumore, hoc quoque felicitatis
 suae prosperis cursibus assignabat, eo more quo semper oderat fortiter
 facientes, ut quondam Domitianus, superare tamen quacumque arte contraria
 cupiebat.

Tantumque afuit laudare industrie gesta, ut etiam quaedam scriberet de
 Gallicanis intercepta thesauris, quos nemo attigerat. Idque scrutari
 iusserat artius interrogate Remigio, etiam tum rationario apparitionis
 armorum magistri, cui multo postea Valentiniani temporibus laques vitam in
 causa Tripolitanae legationis, eripuit.

Post quae ita completa, Constantius ut iam caelo contiguus, casibusque
 imperaturus humanis, magniloquentia sufflabatur adulatorum, quos augebat
 ipse spernendo proiciendoque id genus parum callentes, ut Croesum legimus
 ideo regno suo Solonem expulisse praecipitem, quia blandiri nesciebat; et
 Dionysium intentasse poetae 
 Philoxeno 
 Phiioxeno 
 mortem, cum eum recitantem proprios versus absurdos et inconcinnos, laudantibus cunctis, solus audiret immobilis.

Quae res perniciosa vitiorum est altrix. Ea demum enim laus grata esse
 potestati debet excelsae, cum interdum et vituperationi secus gestorum
 pateat locus.

Iamque post securitatem quaestiones agitabantur ex more, et vinculis
 catenisque plures ut noxii plectebantur. Exsurgebat enim effervens laetitia
 Paulus, tartareus ille delator, ad venenatas artes suas licentius
 exercendas, et inquirentibus in negotium consistorianis atque militaribus
 (ut praeceptum est) Proculus admovetur eculeo, Silvani domesticus, homo
 gracilis et morbosus, metuentibus cunctis, ne vi nimia tormentorum, levi
 corpore fatigato, reos atrocium criminum promiscue citari faceret multos.
 Verum contra quam speratum est contigit.

Memor enim somnii quo vetitus erat per quietem (ut ipse firmavit) pulsare
 quendam insontem, usque ad confinia mortis vexatus, nec nominavit nec
 prodidit aliquem, sed asserebat factum Silvani constanter, id eum cogitasse
 quod iniit, non cupiditate sed necessitate compulsum, argumento evidenti
 demonstrans.

Causam enim probabilem ponebat in medio, multorum testimoniis claram, quod
 die quinto antequam infulas susciperet principatus, 
 donatum stipendio militem Constanti nomine allocutus est, fortis esset et
 fidus. Unde apparebat quod si praesumere fortunae superioris insignia
 conaretur, auri tam grave pondus largiretur ut suum.

Post hunc damnatorum sorte Poemenius raptus ad supplicium interiit, qui (ut
 supra rettulimus) cum Treveri civitatem Caesari clausissent Decentio, ad
 defendendam plebem electus est. Tum Asclepiodotus et Lutto et Maudio comites
 interempti sunt, aliique plures, haec et similia perplexe temporis
 obstinatione scrutante.

Dum has exitiorum communium clades suscitat turbo feralis, urbem aeternam
 Leontius regens, multa spectati iudicis documenta praebebat, in audiendo
 celerior, in disceptando
 iustissimus, natura benevolus, licet auctoritatis causa servandae acer
 quibusdam videbatur, et inclinatior ad damnandum.

Prima igitur causa seditionis in eum concitandae vilissima fuit et
 levis. Philoromum enim aurigam rapi praeceptum, secuta plebs omnis, velut
 defensura proprium pignus, terribili impetu praefectum 
 incessebat ut timidum, sed ille stabilis et erectus, immissis apparitoribus,
 correptos aliquos vexatosque tormentis, nec strepente ullo nec obsistente,
 insulari poena multavit.

Diebusque paucis secutis cum itidem plebs excita calore quo consuevit, vini
 causando inopiam, ad Septemzodium convenisset, celebrem locum, ubi operis
 ambitiosi Nymphaeum Marcus condidit imperator, illuc de industria pergens
 praefectus, ab omni toga apparitioneque rogabatur enixius, ne in
 multitudinem se arrogantem immitteret et minacem, ex commotione pristina
 saevientem; difficilis ad pavorem, recta tetendit, adeo ut eum obsequentium
 pars desereret, licet in periculum festinantem abruptum.

Insidens itaque vehiculo, cum speciosa fiducia contuebatur acribus oculis
 tumultuantium undique cuneorum, veluti serpentium vultus, perpessusque multa
 dici probrosa, agnitum quendam inter alios eminentem vasti corporis
 rutilique capilli, interrogavit, an ipse esset Petrus Valuomeres (ut
 audierat) cognomento; eumque cum esse sonu respondisset obiurgatorio, ut
 seditiosorum antesignanum olim sibi compertum, reclamantibus multis, post terga manibus vinctis, suspendi
 praecepit.

Quo viso sublimi, tribuliumque adiumentum nequicquam implorante, vulgus omne paulo ante confertum, per varia urbis membra
 diffusum, ita evanuit ut turbarum acerrimus concitor, tamquam in iudiciali
 secreto exaratis lateribus, ad Picenum eiceretur, ubi postea ausus eripere
 virginis non obscurae pudorem, Patruini consularis sententia supplicio est capitali addictus.

Hoc administrante Leontio, Liberius Christianae legis antistes, a
 Constantio ad comitatum mitti praeceptus est, tamquam imperatoriis iussis et
 plurimorum sui consortium decretis obsistens, in re quam brevi textu
 percurram.

Athanasium episcopum eo tempore apud Alexandriam, ultra professionem altius
 se efferentem, scitarique conatum externa, ut prodidere rumores assidui,
 coetus in unum quaesitus eiusdem legis cultorum (synodus ut appellant) removit a
 sacramento quod optinebat.

Dicebatur enim fatidicarum sortium fidem, quaeve augurales portenderent
 alites, scientissime callens, aliquotiens praedixisse futura; super his
 intendebantur ei alia quoque, a proposito legis abhorrentia cui praesidebat.

Hunc per subscriptionem abicere sede sacerdotali, paria sentiens ceteris,
 iubente principe Liberius monitus, perseveranter renitebatur, nec visum
 hominem nec auditum damnare nefas ultimum saepe exclamans, aperte scilicet recalcitrans imperatoris arbitrio.

Id enim ille Athanasio semper infestus, licet sciret impletum, tamen
 auctoritate quoque potiore aeternae urbis episcopi firmari desiderio
 nitebatur ardenti; quo non impetrato, Liberius aegre populi metu, qui eius
 amore flagrabat, cum magna difficultate noctis medio potuit asportari.

Et haec quidem Romae (ut ostendit textus superior) agebantur. Constantium
 vero exagitabant assidui nuntii, deploratas iam Gallias indicantes, nullo renitente ad
 internecionem barbaris vastantibus universa; aestuansque diu qua vi
 propulsaret aerumnas, ipse in Italia residens, ut cupiebat periculosum enim
 existimabat se in partem contrudere longe dimotam—repperit tandem consilium
 rectum, et Iulianum patruelem fratrem haut ita dudum ab Achaico tractu
 accitum, etiam tum palliatum, in societatem imperii adsciscere cogitabat.

Id ubi, urgente malorum impendentium mole, confessus est proximis,
 succumbere tot necessitatibus tamque crebris unum se (quod numquam fecerat)
 aperte demonstrans, illi in assentationem nimiam eruditi,
 infatuabant hominem, nihil
 esse ita asperum dictitantes, quod praepotens eius virtus, fortunaque tam
 vicina sideribus, non superaret ex more. Addebantque noxarum conscientia
 stimulante complures, deinceps caveri debere Caesaris nomen, replicantes
 gesta sub Gallo.

Quis annitentibus obstinate opponebat se sola regina, incertum migrationem
 ad longinqua pertimescens, an pro nativa prudentia consulens in commune,
 omnibusque memorans anteponi debere propinquum. Post multa itaque per deliberationes ambiguas actitata, stetit
 fixa sententia, abiectisque disputationibus irritis, ad imperium placuit
 Iulianum assumere.

Et cum venisset accitus, praedicto die advocato omni quod aderat
 commilitio, tribunali ad altiorem suggestum erecto, quod aquilae
 circumdederunt et signa, Augustus insistens eumque manu retinens
 dextera, haec sermone placido peroravit:

‘Adsistimus apud vos—optimi rei publicae defensores—causae communi uno
 paene omnium spiritu vindicandae, quam acturus tamquam apud aequos iudices
 succinctius edocebo.

Post interitum rebellium tyrannorum, quos ad haec temptanda quae moverunt,
 rabies egit et furor, velut impiis eorum manibus Romano sanguine
 parentantes, persultant barbari Gallias, rupta limitum pace; hac animati fiducia, quod nos per disiunctissimas terras
 arduae necessitates adstringunt.

Huic igitur malo ultra apposita iam proserpenti, si dum patitur tempus,
 occurrerit nostri vestrique consulti suffragium, et colla superbarum gentium
 detumescent, et imperii fines erunt intacti. Restat ut venturorum spem quam gero secundo roboretis effectu.

Iulianum hunc fratrem meum patruelem (ut nostis,) verecundia qua nobis ita
 ut necessitudine carus est, recte spectatum, iamque elucentis industriae
 iuvenem, in Caesaris adhibere potestatem exopto, coeptis (si videntur
 utilia) etiam vestra consensione firmandis.’

Dicere super his plura conantem, interpellans contio lenius prohibebat,
 arbitrium summi numinis id esse non mentis humanae velut praescia venturi
 proclamans.

Stansque imperator immobilis dum silerent, residua fidentius explicavit:
 ‘Quia igitur vestrum quoque favorem adesse fremitus indicat laetus,
 adulescens vigoris tranquilli, cuius temperati mores imitandi sunt potius
 quam praedicandi, ad honorem prosperante deo delatum exsurgat; cuius praeclaram indolem
 bonis artibus institutam, hoc ipso plene videor exposuisse quod elegi. Ergo
 eum, praesente nutu dei caelestis, amictu principali velabo.’

Dixit moxque indutum avita purpura Iulianum, et Caesarem
 cum exercitus gaudio declaratum, his alloquitur contractiore vultu
 submaestum:

‘Recepisti primaevus originis tuae splendidum florem, amantissime mihi
 omnium frater; aucta gloria mea, confiteor, qui iustius in deferenda suppari potestate nobilitati mihi propinquae, quam ipsa potestate videor
 esse sublimis.

Adesto igitur laborum periculorumque particeps, et tutelam ministerii
 suscipe Galliarum, omni beneficentia partes levaturus afflictas: et si
 hostilibus congredi sit necesse, fixo gradu consiste inter signiferos ipsos,
 audendi in tempore consideratus hortator, pugnantes accendens praeeundo
 cautissime, turbatosque subsidiis fulciens, modesteque 
 increpans desides, verissimus testis adfuturus industriis et ignavis.

Proinde urgente rei magnitudine, perge vir fortis, ducturus viros itidem
 fortes. Aderimus nobis vicissim amoris robusta constantia, militabimus
 simul, una orbem pacatum, deus modo velit quod oramus, pari moderatione
 pietateque recturi. Mecum ubique videberis praesens, et ego tibi quodcumque
 acturo non deero. Ad summam i, propera sociis omnium votis, velut assignatam
 tibi ab ipsa re publica, stationem cura pervigili defensurus.’

Nemo post haec finita reticuit, sed militares omnes horrendo fragore scuta
 genibus illidentes (quod est prosperitatis indicium plenum; nam contra cum
 hastis clipei feriuntur, irae documentum est et doloris) immane quo quantoque
 gaudio praeter paucos Augusti probavere iudicium, Caesaremque admiratione
 digna suscipiebant, imperatorii muricis fulgore flagrantem.

Cuius oculos cum venustate terribilis, vultumque excitatius gratum, diu
 multumque contuentes, qui futurus sit colligebant velut scrutatis veteribus
 libris, quorum lectio per corporum signa pandit animorum interna. Eumque ut
 potiori reverentia servaretur, nec supra modum laudabant, nec infra quam
 decebat, atque ideo censorum voces sunt aestimatae, non militum.

Susceptus denique ad consessum vehiculi, receptusque in regiam, hunc versum
 ex Homerico carmine susurrabat: 
 
 
 ἔλλαβε πορφύρεος φάνατος καὶ μοῖρα
 κραταιή. 
 
 
 Haec diem octavum iduum Novembrium gesta sunt, cum Arbetionem consulem annus
 haberet et Lollianum.

Deinde diebus paucis Helena virgine, Constanti sorore, eidem Caesari iugali
 foedere copulata, paratisque universis quae maturitas
 proficiscendi poscebat, comitatu parvo suscepto, kalendis Decembribus
 egressus est deductusque ab Augusto ad usque locum duabus columnis insignem,
 qui Laumellum interiacet et Ticinum, itineribus rectis Taurinos pervenit,
 ubi nuntio percellitur gravi, qui nuper in comitatum Augusti perlatus, de
 industria silebatur, ne parata diffluerent.

Indicabat autem Coloniam Agrippinam, ampli nominis urbem in secunda
 Germania, pertinaci barbarorum obsidione reseratam magnis viribus et
 deletam.

Quo maerore perculsus, velut primo adventantium malorum auspicio, murmurans
 querulis vocibus saepe audiebatur: nihil se plus assecutum, quam ut
 occupatior interiret.

Cumque Viennam venisset, ingredientem optatum quidem et impetrabilem honorifice susceptura omnis aetas concurrebat et dignitas,
 proculque visum plebs universa, cum vicinitate finitima, imperatorem
 clementem appellans et faustum, praevia consonis laudibus celebrabat,
 avidius pompam regiam in principe legitimo cernens: communiumque remedium
 aerumnarum in eius locabat adventu, salutarem quendam genium affulsisse
 conclamatis negotiis arbitrata.

tunc 
 Tune 
 anus quaedam orba luminibus, cum percontando quinam esset
 ingressus, Iulianum Caesarem comperisset, exclamavit hunc deorum templa
 reparaturum.

Proinde quoniam—ut Mantuanus vates praedixit excelsus—‘maius opus moveo’
 maiorque
 mihi rerum nascitur ordo, Galliarum tractus et situm ostendere puto nunc
 tempestivum, ne inter procinctus ardentes, proeliorumque varios casus,
 ignota quibusdam expediens imitari videar desides nauticos, attrita lintea
 cum rudentibus, quae licuit parari securius, inter fluctus resarcire coactos
 et tempestates.

Ambigentes super origine prima Gallorum, scriptores veteres notitiam
 reliquere negotii semiplenam, sed postea Timagenes, et diligentia Graecus et
 lingua, haec quae diu sunt ignorata collegit ex multiplicibus libris. Cuius
 fidem secuti, obscuritate dimota, eadem distincte docebimus et aperte.

Aborigines primos in his regionibus quidam visos esse firmarunt, Celtas
 nomine regis amabilis et matris eius vocabulo Galatas dictos—ita enim Gallos
 sermo Graecus appellat—alii Dorienses antiquiorem secutos Herculem oceani
 locos inhabitasse confines.

Drysidae memorant re vera fuisse populi partem
 indigenam, sed alios quoque ab insulis extimis confluxisse et 
 tractibus transrhenanis, crebritate bellorum et alluvione fervidi maris
 sedibus suis expulsos.

Aiunt quidam paucos post excidium Troiae fugitantes Graecos ubique 
 dispersos 
 disperses 
 loca haec occupasse tunc vacua.

Regionum autem incolae id magis omnibus asseverant, quod etiam nos legimus
 in monumentis eorum incisum, Amphitryonis filium Herculem ad Geryonis et
 Taurisci saevum tyrannorum perniciem
 festinasse, quorum alter Hispanias, alter Gallias infestabat; superatisque
 ambobus, coisse cum generosis feminis suscepisseque liberos plures, et eos
 partes quibus imperitabant suis nominibus appellasse.

A Phocaea vero Asiaticus populus, Harpali inclementiam vitans, Cyri regis
 praefecti, Italiam navigio petit. Cuius pars in Lucania Veliam, alia
 condidit in Viennensi Massiliam: dein secutis aetatibus oppida, aucta virium
 copia, instituere non pauca. Sed declinanda varietas saepe satietati
 coniuncta.

Per haec loca hominibus paulatim excultis, viguere studia laudabilium
 doctrinarum, inchoata per bardos et euhagis et 
 drasidas 
 drysidas 
 . Et Bardi quidem fortia virorum illustrium facta, heroicis
 composita versibus, cum dulcibus lyrae modulis
 cantitarunt, Euhages vero scrutantes sublimia, leges naturae pandere conabantur
 internas. Drysidae ingeniis celsiores, ut auctoritas
 Pythagorae decrevit, sodaliciis astricti consortiis, quaestionibus
 occultarum rerum altarumque erecti sunt, et despectantes humana,
 pronuntiarunt animas immortales.

Hanc Galliarum plagam ob suggestus montium arduos, et horrore nivali semper
 obductos, orbis residui incolis antehac paene ignotam, nisi qua litoribus
 est vicina, munimina claudunt undique natura velut arte circumdata.

Et a latere quidem australi, Tyrrheno alluitur et Gallico mari; qua
 caeleste suspicit plaustrum, a feris gentibus fluentis distinguitur Rheni;
 ubi occidentali subiecta est sideri, oceano et altitudine Pyrenaea arcetur; unde ad solis ortus attollitur, aggeribus
 cedit Alpium Cottiarum; quas rex Cottius perdomitis Galliis, solus in
 angustiis latens, inviaque locorum asperitate confisus,
 lenito tandem tumore, in amicitiam principis Octaviani receptus molibus magnis exstruxit,
 ad vicem memorabilis muneris, compendiarias et viantibus opportunas, medias
 inter alias Alpes vetustas, super quibus comperta paulo postea referemus.

In his Alpibus Cottiis, quarum initium a Segusione est oppido, praecelsum
 erigitur iugum, nulli fere sine discrimine penetrabile.

Est enim e Galliis venientibus prona humilitate devexum, pendentium saxorum
 altrinsecus visu terribile praesertim verno tempore, cum liquente gelu nivibusque solutis flatu calidiore ventorum,
 per diruptas utrimque angustias et lacunas, pruinarum congerie latebrosas,
 descendentes cunctantibus plantis homines et iumenta procidunt et carpenta;
 idque remedium ad arcendum exitium repertum est solum, quod pleraque
 vehicula vastis funibus illigata pone cohibente virorum vel 
 boum 
 bourn 
 nisu valido vix gressu reptante, paulo tutius devolvuntur. Et haec
 (ut diximus) anni verno contingunt.

Hieme vero humus crustata frigoribus et tamquam levigata ideoque labilis
 incessum praecipitantem impellit; et patulae valles per spatia plana glacie
 perfidae vorant non numquam transeuntes. Ob quae locorum callidi eminentes
 ligneos stilos per cautiora loca defigunt, ut eorum series viatorem ducat
 innoxium; qui si nivibus operti latuerint, aut montanis defluentibus rivis eversi, calles agrestibus praeviis difficile pervadunt.

A summitate autem huius Italici clivi, planities ad usque stationem nomine
 Martis per septem extenditur milia, et hinc alia celsitudo erectior,
 aegreque superabilis, ad Matronae porrigitur verticem, cuius vocabulum casus
 feminae nobilis dedit. Unde declive quidem iter sed expeditius ad usque
 castellum Brigantiam patet.

Huius sepulcrum reguli, quem itinera struxisse rettulimus, Segusione est
 moenibus proximum, manesque eius ratione gemina religiose coluntur, quod iusto moderamine rexerat
 suos, et asscitus in societatem rei Romanae, quietem genti praestitit
 sempiternam.

Et licet haec quam diximus viam media sit et compendiaria, magisque
 celebris, tamen etiam aliae multo antea temporibus sunt constructae
 diversis.

Et primam Thebaeus Hercules, ad Geryonem exstinguendum (ut relatum est) et
 Tauriscum lenius gradiens, prope maritimas composuit Alpes, hisque Graiarum indidit nomen; Monoeci similiter arcem et portum ad
 perennem sui memoriam consecravit. Deinde emensis postea saeculis multis,
 hac ex causa sunt Alpes excogitatae Poeninae.

Superioris Africani pater Publius Cornelius Scipio,
 Saguntinis memorabilibus aerumnis et fide, pertinaci destinatione Afrorum
 obsessis, iturus auxilio, in Hispaniam traduxit onustam manu valida classem,
 sed civitate potiore Marte deleta, Hannibalem sequi nequiens, triduo ante
 transito Rhodano, ad partes Italiae contendentem, navigatione veloci
 intercurso spatio maris haut longo, degressurum montibus apud Genuam
 observabat, Liguriae oppidum, ut cum eo (si copiam fors dedisset) viarum
 asperitate fatigato decerneret in planitie.

Consulens tamen rei communi, Cn. Scipionem fratrem ire monuit in Hispanias,
 ut Hasdrubalem exinde similiter erupturum arceret. Quae Hannibal doctus a
 perfugis, ut erat expeditae mentis et callidae, Taurinis ducentibus accolis,
 per Tricasinos et oram Vocontiorum extremam, ad saltus Tricorios venit.
 Indeque exorsus, aliud iter antehac insuperabile fecit; excisaque rupe in
 immensum elata, quam cremando vi magna flammarum acetoque infuso dissolvit,
 per Druentiam flumen, gurgitibus vagis intutum, regiones occupavit Etruscas.
 Hactenus super Alpibus. Nunc ad restantia veniamus.

Temporibus priscis, cum laterent hae partes ut barbarae, tripertitae fuisse
 creduntur in Celtas eosdemque Gallos divisae, et Aquitanos et Belgas, lingua
 institutis legibusque discrepantes.

Et Gallos quidem (qui Celtae sunt) ab Aquitanis Garumna disterminat flumen,
 a Pyrenaeis oriens collibus, postque oppida multa transcursa, in oceano
 delitescens.

Belgis vero eandem gentem Matrona discindit et Sequana, amnes magnitudinis
 geminae; qui fluentes per Lugdunensem, post circumclausum ambitu insulari
 Parisiorum castellum, Lutetiam 
 nomine 
 amine 
 , consociati, meantesque protinus prope astra Constantia funduntur
 in mare.

Horum omnium apud veteres Belgae dicebantur esse fortissimi, ea propter
 quod ab humaniore cultu longe discreti, nec adventiciis effeminati deliciis,
 diu cum transrhenanis certavere Germanis.

Aquitani enim, ad quorum litora ut proxima placidaque, merces adventiciae
 convehuntur, moribus ad mollitiem lapsis, facile in dicionem venere Romanam.

Regebantur autem Galliae omnes, iam inde uti crebritate bellorum urgenti
 cessere Iulio dictatori, potestate in partes divisa quattuor, quarum
 Narbonensis una Viennensem intra se continebat et Lugdunensem; altera
 Aquitanis praeerat universis; superiorem et inferiorem
 Germaniam Belgasque duae iurisdictiones eisdem rexere temporibus.

At nunc numerantur provinciae per omnem ambitum Galliarum: secunda
 Germania, prima ab occidentali exordiens cardine, Agrippina et Tungris
 munita, civitatibus amplis et copiosis.

Dein prima Germania, ubi praeter alia municipia Mogontiacus est et
 Vangiones, et Nemetae et Argentoratus, barbaricis cladibus nota.

Post has Belgica prima Mediomatricos praetendit et Treveros, domicilium
 principum clarum.

Huic annexa secunda est Belgica, qua Ambiani sunt, urbs inter alias
 eminens, et Catelauni et Remi.

Apud Sequanos Bisontios videmus et Rauracos, aliis potiores oppidis multis.
 Lugdunensem primam 
 Lugdunum 
 Lugdunus 
 ornat et 
 Cabillona 
 Cabyllona 
 et Senones et Biturigae et moenium Augustuduni 
 magnitudo 
 magnitude 
 vetusta.

Secundam enim Lugdunensem Rotomagi et Turini, Mediolanum ostendunt et
 Tricasini; Alpes Graiae et Poeninae exceptis obscurioribus habent et Aventicum, desertam quidem civitatem sed non
 ignobilem quondam, ut aedificia semiruta nunc quoque demonstrant. Haec
 provinciae urbesque sunt splendidae Galliarum.

In Aquitania quae
 Pyrenaeos montes et eam partem spectat oceani quae pertinet ad Hispanos, prima provincia est Aquitanica, amplitudine civitatum
 admodum culta omissis aliis multis, Burdigala et Arverni excellunt, et
 Santones et Pictavi.

Novem populos Ausci commendant et Vasatae. In Narbonensi Elusa et Narbona
 et Tolosa principatum urbium tenent. Viennensis
 civitatum 
 exsultat 
 exultat 
 decore multarum, e 
 quibus potiores sunt Vienna ipsa et Arelate et Valentia; quibus Massilia
 iungitur, cuius societate et viribus in discriminibus arduis fultam
 aliquotiens legimus Romam.

His prope Salluvii sunt et Nicaea et Antipolis, insulaeque Stoechades.

Et quoniam ad has partes opere contexto pervenimus, silere super Rhodano,
 maximi nominis flumine, incongruum est et absurdum. A Poeninis Alpibus
 effusiore copia fontium Rhodanus fluens, et proclivi impetu ad planiora
 degrediens, proprio agmine ripas occultat, et paludi sese ingurgitat, nomine
 Lemanno, eamque intermeans, nusquam aquis miscetur externis, sed altrinsecus
 summitates undae praeterlabens segnioris, quaeritans exitus, viam sibi
 impetu veloci molitur.

Unde sine iactura rerum per Sapaudiam fertur et Sequanos, longeque
 progressus, Viennensem latere sinistro perstringit, dextro Lugdunensem, et
 emensus spatia flexuosa, Ararim quem Sauconnam appellant, inter Germaniam primam fluentem et Sequanos, suum in nomen assciscit,
 qui locus exordium est Galliarum. Exindeque non millenis passibus sed leugis
 itinera metiuntur.

Dein Isarae Rhodanus aquis
 advenis locupletior, vehit grandissimas naves, ventorum difflatu iactari
 saepius assuetas, finitisque intervallis quae ei natura praescripsit,
 spumeus Gallico mari concorporatur, per patulum sinum quem vocant Ad gradus,
 ab Arelate octavo decimo ferme lapide disparatum. Sit satis de situ locorum.
 Nunc figuras et mores hominum designabo.

Celsioris staturae et candidi paene Galli sunt omnes et rutili, luminumque
 torvitate terribiles, avidi iurgiorum, et sublatius insolentes. Nec enim
 eorum quemquam adhibita uxore rixantem, multo se fortiore et glauca, peregrinorum ferre
 poterit globus, tum maxime cum illa inflata cervice suffrendens,
 ponderansque niveas ulnas et vastas, admixtis calcibus emittere coeperit
 pugnos, ut catapultas tortilibus nervis excussas.

Metuendae voces complurium et minaces, placatorum iuxta et irascentium,
 tersi tamen pari diligentia cuncti et mundi, nec in tractibus illis,
 maximeque apud Aquitanos, vir poterit aliquis videri vel femina, licet perquam pauper, ut alibi frustis squalere pannorum.

Ad militandum omnis aetas aptissima, et pari pectoris robore senex ad
 procinctum ducitur et adultus, gelu duratis artubus et labore assiduo, multa
 contempturus et formidanda. Nec eorum aliquando quisquam (ut in Italia)
 munus Martium pertimescens, pollicem sibi praecidit, quos localiter murcos
 appellant.

Vini avidum genus, affectans ad vini similitudinem multiplices potus, et
 inter eos humiles quidam, obtunsis ebrietate continua sensibus, quam furoris
 voluntariam speciem esse Catoniana sententia definivit, raptantur
 discursibus vagis, ut verum illud videatur quod ait defendens Fonteium
 Tullius: ‘Gallos post haec dilutius esse poturos quod illi venenum esse
 arbitrabantur.’

Hae regiones, praecipueque confines Italicis, paulatim levi sudore sub
 imperium venere Romanum, primo temptatae per Fulvium, deinde proeliis parvis
 quassatae per Sextium, ad ultimum per Fabium Maximum domitae. Cui negotii
 plenus effectus, asperiore Allobrogum gente devicta, hoc indidit
 cognomentum.

Nam omnes Gallias (nisi qua paludibus inviae fuere, ut 
 Sallustio docetur auctore) post decennalis belli mutuas clades subegit
 Caesar dictator, 
 societatique nostrae foederibus 
 
 iunxit 
 inxit 
 aeternis. Evectus sum longius; sed remeabo tandem ad coepta.

Domitiano crudeli morte consumpto, Musonianus eius 
 successor 
 sucessor 
 orientem praetoriani regebat potestate praefecti, facundia
 sermonis utriusque clarus. Unde sublimius quam sperabatur eluxit.

Constantinus enim cum limatius superstitionum quaereret sectas,
 Manichaeorum et similium, nec interpres inveniretur idoneus, hunc sibi
 commendatum ut sufficientem elegit; quem, officio functum perite, Musonianum
 voluit appellari, ante Strategium dictitatum, et ex eo percursis honorum
 gradibus multis, ascendit ad praefecturam, prudens alia tolerabilisque
 provinciis, et mitis et blandus, sed ex qualibet occasione, maximeque ex
 controversis litibus (quod nefandum est) et in totum lucrandi aviditate sordescens, ut inter alia multa, evidenter
 apparuit in quaestionibus agitatis super morte Theophili Syriae consularis,
 proditione Caesaris Galli, impetu plebis promiscuae discerpti, ubi damnatis
 pauperibus, quos cum haec agerentur, peregre fuisse constabat, auctores diri
 facinoris exutis patrimoniis absoluti sunt divites.

Hunc Prosper adaequabat, pro magistro equitum agente etiam tum in Galliis,
 militem regens, abiecte ignavus et (ut ait comicus) arte despecta furtorum
 rapiens propalam.

Quis concordantibus, mutuaque commercia vicissim sibi conciliando
 locupletatis, Persici duces vicini fluminibus, rege in ultimis terrarum
 suarum terminis occupato, per praedatorios globos nostra vexabant, nunc
 Armeniam aliquotiens Mesopotamiam confidentius incursantes, Romanis
 ductoribus ad colligendas oboedientium exuvias occupatis.

Haec per orbem Romanum fatorum ordine contexto versante, Caesar apud
 Viennam in collegium fastorum a consule octiens Augusto adscitus, urgente
 genuino vigore, pugnarum fragores caedesque barbaricas somniabat, colligere
 provinciae fragmenta iam parans, si adfuisset fortuna flatu tandem
 secundo.

Quia igitur res magnae quas per Gallias virtute felicitateque correxit,
 multis veterum factis fortibus praestant, singula serie 
 progrediente monstrabo, instrumenta omnia mediocris ingenii (si suffecerint)
 commoturus.

Quicquid autem narrabitur, quod non falsitas arguta concinnat, sed fides
 integra rerum absolvit, documentis evidentibus fulta, ad laudativam paene
 materiam pertinebit.

Videtur enim lex quaedam vitae melioris hunc invenem a nobilibus cunis ad
 usque spiritum comitata supremum. Namque incrementis velocibus ita domi
 forisque colluxit, ut prudentia Vespasiani filius Titus alter aestimaretur,
 bellorum gloriosis cursibus Traiani simillimus, clemens ut Antoninus, rectae
 perfectaeque rationis indigine congruens Marco, ad cuius aemulationem actus
 suos effingebat et mores.

Et quoniam (ut Tulliana docet auctoritas) ‘omnium magnarum artium sicut
 arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item,’ sic praeclarae
 huius indolis rudimenta, tune multis obnubilantibus tegebantur, quae
 anteferri gestis eius postea multis et miris, hac ratione deberent, quod
 adulescens primaevus, ut Erechtheus in secessu Minervae nutritus, ex
 Academiae quietis umbraculis, non e militari tabernaculo, in pulverem
 Martium tractus, strata Germania, pacatisque rigentis Rheni meatibus,
 cruenta spirantium regum hic sanguinem fudit, alibi manus catenis
 afflixit.

Agens itaque negotiosam hiemem apud oppidum ante dictum, inter rumores, qui
 volitabant assidui, comperit Augustuduni civitatis antiquae muros spatiosi
 quidem ambitus sed carie vetustatis invalidos, barbarorum impetu repentino
 insessos, torpente praesentium militum manu, veteranos concursatione
 pervigili defendisse, ut solet abrupta saepe discrimina salutis ultima
 desperatio propulsare.

Nihil itaque remittentibus curis, ancillari adulatione posthabita, qua eum
 proximi ad amoenitatem flectebant et luxum, satis omnibus comparatis,
 octavum kalendas Iulias Augustudunum pervenit, velut dux diuturnus viribus
 eminens et consiliis, per diversa palantes barbaros ubi dedisset fors copiam
 aggressurus.

Habita itaque deliberatione assistentibus locorum peritis, quodnam iter
 eligeretur ut tutum, multa ultro citroque dicebantur aliis per Arbor 
 quibusdam per Sedelaucum et Coram iri debere
 firmantibus.

Sed cum subsererent quidam, Silvanum paulo ante magistrum peditum per
 compendiosas vias, verum suspectas, quia ramorum tenebris 
 multis umbrantur, cum octo auxiliarium milibus aegre transisse, fidentius
 Caesar audaciam viri fortis imitari magnopere nitebatur.

Et nequa interveniat mora, adhibitis cataphractariis solis et ballistariis,
 parum ad tuendum rectorem idoneis, percurso eodem itinere, Autosudorum
 pervenit.

Ubi brevi (sicut solebat) otio cum milite recreatus, ad Tricasinos
 tendebat, et barbaros in se catervatim ruentes partim, cum timeret ut
 ampliores, confertis lateribus observabat, alios occupatis habilibus locis,
 decursu facili proterens, non nullos pavore traditos cepit, residuos in
 curam celeritatis omne quod poterant conferentes, quia sequi non valebat,
 gravitate praepeditus armorum, innocuos abire perpessus est.

Proinde certiore iam spe ad resistendum ingruentibus confirmatus, per multa
 discrimina venit Tricasas, adeo insperatus, ut eo portas paene pulsante,
 diffusae multitudinis barbarae metu, aditus urbis non sine anxia panderetur
 ambage.

Et paulisper moratus, dum fatigato consulit militi, civitatem Remos, nihil
 prolatandum existimans, petit, ubi in unum congregatum exercitum vehentem
 unius mensis cibaria iusserat operiri
 praesentiam suam; cui praesidebat Ursicini successor Marcellus, et ipse
 Ursicinus, ad usque expeditionis finem agere praeceptus eisdem in locis.

Post variatas itaque sententias plures, cum placuisset
 per Decem pagos Alamannam aggredi plebem densatis agminibus, tendebat illuc
 solito alacrior miles.

Et quia dies umectus et decolor, vel contiguum eripiebat aspectum, iuvante
 locorum gnaritate hostes tramite obliquo discurso, post Caesaris terga
 legiones duas arma cogentes adorti, paene delessent, ni subito concitus
 clamor sociorum auxilia coegisset.

Hinc et deinde nec itinera nec flumina transire posse sine insidiis putans,
 erat providus et cunctator, quod praecipuum bonum in
 magnis ductoribus, opem ferre solet exercitibus et salutem.

Audiens itaque Argentoratum, Brotomagum, Tabernas, Salisonem, Nemetas et
 Vangionas et Mogontiacum civitates barbaros possidentes, territoria earum
 habitare (nam ipsa oppida ut circumdata retiis busta declinant) primam
 omnium Brotomagum occupavit, eique iam adventanti Germanorum manus pugnam intentans
 occurrit.

Cumque in bicornem figuram acie divisa, collato pede res agi coepisset,
 exitioque hostes urgerentur ancipiti, captis non nullis, aliis in ipso
 proelii fervore truncatis, residui discessere, celeritatis praesidio
 tecti.

Nullo itaque post haec repugnante, ad recuperandam ire placuit Agrippinam,
 ante Caesaris in Gallias adventum excisam, per quos tractus nec civitas ulla
 visitur nec castellum, nisi quod apud Confluentes, locum ita cognominatum,
 ubi amnis Mosella confunditur Rheno, Rigomagum oppidum est et una prope
 ipsam Coloniam turris.

Igitur Agrippinam ingressus, non ante motus est exinde, quam Francorum
 regibus furore mitescente perterritis, pacem firmaret rei publicae interim
 profuturam, et urbem reciperet munitissimam.

Quibus vincendi primitiis laetus, per Treveros hiematurus, apud Senonas
 oppidum tune opportunum abscessit. Ubi bellorum inundantium molem umeris
 suis (quod dicitur) vehens, scindebatur in multiplices curas, ut milites qui
 a solitis descivere praesidiis reducerentur ad loca suspecta, et conspiratas
 gentes in noxam Romani nominis disiectaret, ac provideret ne alimenta
 deessent exercitui per varia discursuro.

Haec sollicite perpensantem, hostilis aggreditur multitudo, oppidi capiundi
 spe in maius accensa, ideo confidenter quod ei nec scutarios adesse
 prodentibus perfugis didicerant nec gentiles, per municipia distributos, ut
 commodius vescerentur quam antea.

Clausa ergo urbe murorumque intuta parte firmata, ipse cum armatis die
 noctuque inter propugnacula visebatur et pinnas, ira exundante substridens,
 cum erumpere saepe conatus, paucitate praesentis manus impediretur. Post
 tricesimum denique diem, abiere barbari tristes, inaniter stulteque
 cogitasse civitatis obsidium mussitantes.

Et (quod
 indignitati rerum est assignandum) periclitanti Caesari distulit suppetias
 ferre Marcellus, magister equitum agens in stationibus proximis, cum etiam
 si civitas absque principe vexaretur, opposita multitudine malis
 obsidionalibus expediri deberet.

Hoc metu solutus, efficacissimus Caesar providebat constanti sollicitudine,
 ut militum diuturno labori quies succederet aliqua licet brevis, ad
 recreandas tamen sufficiens vires, quamquam ultima squalentes inopia terrae, saepe vastitatae exigua quaedam victui
 congrua suggerebant.

Verum hoc quoque diligentia curate pervigili, affusa laetiore spe
 prosperorum, sublate animo ad exsequanda plurima consurgebat.

Primum igitur factuque difficile, temperantiam ipse sibi indixit atque
 retinuit, tamquam adstrictus sumptuariis legibus viveret, quas ex rhetris
 Lycurgi (id est axibus) Romam translatas, diuque observatas et senescentes,
 paulatim reparavit Sulla dictator, reputans ex praedictis Democriti, quod
 ambitiosam mensam fortuna, parcam virtus apponit.

Id enim etiam Tusculanus Cato prudenter definiens, cui Censorii
 cognomentum, castior vitae indidit cultus: ‘Magna’ inquit ‘cura cibi, magna
 virtutis incuria.’

Denique cum legeret libellum assidue, quem Constantius, ut privignum ad
 studia mittens, manu sua conscripserat, praelicenter disponens quid in
 convivio Caesaris impendi deberet, phasianum et vulvam et
 sumen exigi vetuit et inferri, munificis militis vili et fortuito cibo
 contentus.

Hinc contingebat ut noctes ad officia divideret tripertita, quietis et
 publicae rei et musarum, quod factitasse Alexandrum legimus Magnum; sed
 multo hic fortius. Ille namque aenea concha supposita, brachio extra cubile
 protento pilam tenebat argenteam, ut cum nervorum vigorem sopor laxasset
 infusus, gestaminis lapsi tinnitus abrumperet somnum.

Iulianus vero absque instrumento, quotiens voluit evigilavit, et nocte
 dimidiata semper exsurgens, non e plumis vel stragulis sericis ambiguo
 fulgore nitentibus, sed ex tapete et sisyra ,
 quam vulgaris simplicitas susurnam appellat, occulte Mercurio supplicabat,
 quem mundi velociorem sensum esse motum mentium suscitantem, theologicae
 prodidere doctrinae; atque in tanto rerum defectu, explorate rei publicae
 munera cuncta curabat.

Post quae ut ardua et seria terminata, ad procudendum ingenium vertebatur,
 et incredibile quo quantoque ardore, principalium rerum notitiam celsam
 indagans, et quasi pabula quaedam animo ad sublimiora scandenti conquirens,
 per omnia philosophiae membra prudenter disputando currebat.

Sed tamen cum haec effecte pleneque colligeret, nec
 humiliora despexit, poeticam mediocriter et rhetoricam tractans (ut
 ostendit orationum epistularumque eius cum gravitate comitas incorrupta) et
 nostrarum externarumque rerum historiam multiformem. Super his aderat Latine
 quoque disserendi sufficiens sermo.

Si itaque verum est, quod scriptores varii memorant, Cyrum regem et
 Simonidem lyricum, et Hippian Eleum sophistarum acerrimum, ideo valuisse
 memoria, quod epotis quibusdam remediis id impetrarunt, credendum est hunc
 etiam tum adultum totum memoriae dolium (si usquam repperiri potuit)
 exhausisse. Et haec quidem pudicitiae virtutumque sunt signa nocturna.

Diebus vero quae ornate dixerit et facete, quaeve in apparatu vel in ipsis
 egerit congressibus proeliorum, aut in re civili magnanimitate correxit et
 libertate, suo quaeque loco singulatim demonstrabuntur.

Cum exercere proludia disciplinae castrensis philosophus cogeretur ut
 princeps, artemque modulatius incedendi per pyrricham concinentibus disceret
 fistulis, vetus illud proverbium ‘clitellae bovi sunt impositae; plane non
 est nostrum onus’ Platonem crebro nominans exclamabat.

Cum inducti essent iussu eius quadam sollemnitate agentes in rebus in consistorium, ut aurum acciperent inter alios, quidam ex eorum consortio, non (ut
 moris est) pansa chlamyde, sed utraque manu cavata suscepit. Et imperator
 ‘rapere’ inquit ‘non accipere sciunt agentes in rebus.’

Aditus a parentibus virginis raptae, eum qui violarat convictum relegari
 decrevit. Hisque indigna pati querentibus, quod non sit morte multatus,
 responderat hactenus: ‘Incusent iura clementiam, sed imperatorem mitissimi
 animi legibus praestare ceteris decet.’

Egressurum eum ad expeditionem plures interpellabant ut laesi, quos
 audiendos provinciarum rectoribus commendabat; et reversus, quid egerint
 singuli quaerens, delictorum vindictas genuina lenitudine mitigabat.

Ad ultimum exceptis victoriis, per quas cadentes saepe incolumi contumacia barbaros fudit, quod profuerit
 anhelantibus extrema penuria Gallis, hinc maxime claret, quod primitus
 partes eas ingressus, pro capitulis singulis tributi nomine vicenos quinos
 aureos repperit flagitari, discedens vero septenos tantum munera universa
 complentes: ob quae tamquam solem sibi serenum post squalentes tenebras
 affulsisse, cum alacritate et tripudiis laetabantur.

Denique id eum ad usque imperii finem et vitae scimus utiliter observasse,
 ne per indulgentias (quas appellant) tributariae rei
 concederet reliqua. Norat enim hoc facto se aliquid locupletibus additurum,
 cum constet ubique, pauperes inter ipsa indictorum 
 exordia solvere universa sine laxamento compelli.

Inter has tamen regendi moderandique vias, bonis principibus aemulandas,
 barbarica rabies exarserat rursus in maius.

Utque bestiae custodum neglegentia raptu vivere solitae, ne his quidem
 remotis, appositisque fortioribus abscesserunt, sed tumescentes inedia, sine
 respectu salutis, armenta vel greges incursant, ita etiam illi, cunctis quae
 diripuere consumptis, fame urgente, agebant aliquotiens praedas, interdum
 antequam contingerent aliquid, oppetebant.

Haec per eum annum spe dubia eventu tamen secundo per Gallias agebantur. In
 comitatu vero Augusti, circumlatrabat Arbetionem invidia, velut summa mox
 adepturum, decora cultus imperatorii praestruxisse, instabatque ei strepens
 immania, comes Verissimus nomine, arguens coram, quod a gregario ad magnum
 militiae culmen evectus, hoc quoque non contentus (ut parvo) locum appeteret
 principalem.

Sed specialiter eum insectabatur Dorus quidam ex medico
 scutariorum, quem nitentium rerum centurionem sub Magnentio Romae provectum,
 retulimus accusasse Adelphium, urbi praefectum, ut altiora coeptantem.

Cumque res in inquisitionem veniret,
 necessariisque negotio tentis, obiectorum probatio speraretur, tamquam per
 saturam subito cubiculariis suffragantibus, ut loquebatur pertinax rumor, et
 vinculis sunt exutae personae quae stringebantur ut consciae, et Dorus
 evanuit, et Verissimus ilico tacuit, velut aulaeo deposito scenae.

Eisdem diebus, allapso rumore Constantius doctus, obsesso apud Senonas
 Caesari auxilium non tulisse Marcellum, eum sacramento solutum abire iussit
 in larem. Qui tamquam iniuria gravi perculsus, quaedam in Iulianum
 moliebatur, auribus Augusti confisus, in omne patentibus crimen.

Ideoque cum discederet, Eutherius praepositus cubiculi mittitur statim post
 eum, siquid finxerit convicturus. Verum ille hoc nesciens, mox venit
 Mediolanum, strepens et tumultuans, (ut erat vanidicus et amenti propior);
 admissus in consistorium, lulianum ut procacem insimulat, iamque ad
 evagandum altius validiores sibi pinnas aptare; ita enim cum motu quodam
 corporis loquebatur ingenti.

Haec eo fingente licentius, Eutherius (ut postulavit) inductus, iussusque
 loqui quod vellet, verecunde et modice docet, velari veritatem mendaciis.
 Magistro enim armorum, ut credebatur, cessante consulto, industria vigili
 Caesarem obsessum apud Senonas diu barbaros reppulisse, apparitoremque fidum
 auctori suo quoad vixerit fore, obligata cervice sua spondebat.

Res monuit super hoc eodem Eutherio pauca subserere, forsitan non credenda,
 ea re quod si Numa Pompilius vel Socrates bona quaedam dicerent de spadone,
 dictisque religionum adderent fidem, a veritate descivisse arguebantur. Sed
 inter vepres rosae nascuntur, et inter feras non nullae mitescunt, itaque
 carptim eius praecipua, quae sunt comperta, monstrabo.

Natus in Armenia sanguine libero, captusque a finitimis hostibus, etiam tum
 parvulus abstractis geminis Romanis mercatoribus
 venundatus, ad palatium Constantini deducitur; ubi paulatim adulescens
 rationem recte vivendi, sollertiamque ostendebat, litteris quantum tali
 fortunae satis esse poterat eruditus, cogitandi inveniendique dubia et
 scrupulosa, acumine nimio praestans, immensum quantum memoria vigens,
 benefaciendi avidus plenusque iusti consilii, quem si Constans imperator
 olim ex adulto iamque maturum
 audiret, honesta suadentem et recta, nulla vel venia certe digna peccasset.

Is praepositus cubiculi etiam Iulianum aliquotiens corrigebat, Asiaticis
 coalitum moribus, ideoque levem. Denique digressus ad otium, asscitusque
 postea in palatium, semper sobrius et in primis consistens, ita fidem
 continentiamque virtutes coluit amplas, ut nec prodidisse aliquando arcanum,
 nisi tuendae causa alienae salutis, nec exarsisse cupidine plus habendi
 arcesseretur, ut ceteri.

Unde factum est ut subinde Romam secedens, ibique fixo domicilio
 consenescens, comitem circumferens conscientiam bonam, colatur a cunctis
 ordinibus et ametur, cum soleant id genus homines post partas ex iniquitate
 divitias latebras captare secretas, ut lucifugae vitantes multitudinis
 laesae conspectus.

Cui spadonum veterum hunc comparare debeam, antiquitates
 replicando complures invenire non potui. Fuerunt enim apud veteres (licet
 oppido pauci) fideles et frugi, sed ob quaedam vitia maculosi. Inter
 praecipua enim, quae eorum quisque studio possederat vel ingenio, aut rapax
 aut feritate contemptior fuit, aut propensior ad laedendum, vel regentibus nimium blandus, aut
 potentiae fastu superbior; ex omni latere autem ita paratum, 
 neque legisse me neque audisse confiteor, aetatis nostrae testimonio
 locupleti confisus.

Verum si forte scrupulosus quidam lector antiquitatum, Menophilum
 Mithridatis Pontici regis eunuchum, nobis opponat, hoc monitu recordetur,
 nihil super eo relatum praeter id solum, quod in supremo discrimine gloriose
 monstravit.

Ingenti proelio superatus a Romanis et Pompeio rex praedictus, fugiensque
 ad regna Colchorum, adultam filiam nomine Drypetinam, vexatam asperitate
 morborum, in castello Sinhorio huic Menophilo commissam reliquit. Qui
 virginem omni remediorum solacio plene curatam, patri tutissime servans, cum
 a Mallio Prisco, imperatoris legato, munimentum quo claudebatur obsideri
 coepisset, defensoresque eius deditionem meditari sentiret, veritus ne
 parentis opprobrio puella nobilis captiva superesset et violata, interfecta illa
 mox gladium in viscera sua compegit. Nunc redeam unde
 diverti.

Superato ut dixi Marcello, reversoque Serdicam, unde oriebatur, in castris
 Augusti per simulationem tuendae maiestatis imperatoriae, multa et nefanda
 perpetrabantur.

Nam si super occentu soricis vel occursu mustelae, vel similis signi gratia
 consuluisset quisquam peritum, aut anile
 incantamentum ad leniendum adhibuisset dolorem, quod medicinae quoque
 admittit auctoritas, reus unde non poterat opinari delatus, raptusque in
 iudicium, poenaliter interibat.

Per id tempus fere servum quendam, nomine
 Danum, terrore tenus uxor rerum levium incusarat: hanc incertum unde notam 
 Rufinus subsedit, 
 —quo indicante quaedam cognita per Gaudentium, agentem in rebus, consularem
 Pannoniae tunc Africanum, cum convivis rettulimus interfectum—apparitionis
 praefecturae praetorianae tum etiam princeps ob devotionem.

Is (ut loquebatur
 iactantius) versabilem feminam, post nefandum concubitum, in periculosam fraudem illexit; suasit consarcinatis
 mendaciis laesae maiestatis arcessere maritum insontem, et fingere quod
 velamen purpureum, a Diocletiani sepulcro furatus, quibusdam consciis
 occultabat.

Hisque ad multorum exitium ita formatis, ipse spe potiorum ad imperatoris
 pervolat castra, excitaturus calumnias consuetas. Reque comperta, iubetur
 Mavortius, tunc praefectus praetorio, vir sublimis constantiae, crimen acri
 inquisitione spectare, iuncto ad audiendi societatem Ursulo (largitionum
 comite) severitatis itidem non improbandae.

Exaggerato itaque negotio ad arbitrium temporum, cum nihil post tormenta
 multorum inveniretur, iudicesque haererent ambigui, tandem veritas
 respiravit oppressa, et in abrupto necessitatis mulier Rufinum totius
 machinae confitetur auctorem, nec adulterii foeditate suppressa; statimque
 legibus contemplatis, illi amore recti concordes et iusti, ambos sententia damnavere letali.

Quo cognito Constantius fremens, et tamquam vindicem salutis suae lugens
 exstinctum, missis equitibus citis, Ursulum redire ad comitatum minaciter
 iussit. Qui cum eo venisset adireque principem vellet, ab aulicis arcebatur,
 ne defendendae posset assistere veritati; sed ille spretis
 qui prohibebant, perrupit intrepidus, ingressusque consistorium, ore et
 pectore libero docuit gesta; hacque fiducia linguis adulatorum occlusis, et
 praefectum et se discrimine gravi subtraxit.

Tune illud apud Aquitanos evenit, quod latior fama vulgarat. Veterator
 quidam ad lautum convivium rogatus et mundum, qualia sunt in his regionibus
 plurima, cum vidisset linteorum toralium purpureos clavos ita latissimos, ut sibi vicissim arte
 ministrantium cohaererent, mensamque operimentis paribus tectam, anteriorem
 chlamydis partem utraque manu vehens intrinsecus, structuram omnem ut
 amictus adornaverat principalis; quae res patrimonium dives evertit.

Malignitate simili quidam agens in rebus in Hispania ad cenam itidem
 invitatus, cum inferentes vespertina lumina pueros exclamasse audisset ex
 usu ‘vincamus,’ verbum sollemne interpretatum atrociter
 delevit nobilem domum.

Haec taliaque ideo magis magisque crescebant, quod Constantius impendio
 timidus et de vita sollicitus, 
 semper se ferro peti sperabat,
 ut Dionysius tyrannus ille Siciliae, qui ob hoc idem vitium et tonstrices docuit filias, necui alieno ora committeret leviganda,
 aedemque brevem, ubi cubitare sueverat, alta circumdedit fossa eamque ponte
 solubili superstravit, cuius disiectos asseres et axiculos secum in somnum
 abiens transferebat, eosdemque compaginabat, lucis initio processurus.

Inflabant itidem has malorum civilium bucinas potentes in regia, ea re ut
 damnatorum petita bona suis accorporarent, essetque materia per vicinitates
 eorum late grassandi.

Namque ut documenta liquida prodiderunt, proximorum fauces aperuit primus
 omnium Constantinus, sed eos medullis provinciarum saginavit Constantius.

Sub hoc enim ordinum singulorum auctores, infinita cupidine divitiarum
 arserunt, sine iustitiae distinctione vel recti, inter ordinarios iudices
 Rufinus primus praefectus praetorio, et inter militares equitum magister
 Arbetio, praepositusque cubiculi Eusebius, 
 anus quaestor, et in urbe Anicii, quorum ad avorum aemulationem posteritas tendens, satiari numquam potuit cum
 possessione multo maiore.

At Persae in oriente per furta et latrocinia potius quam (ut solebant
 antea) per concursatorias pugnas, hominum praedas agitabant et pecorum, quas non numquam lucrabantur ut repentini,
 aliquotiens superati multitudine militum amittebant, interdum nihil
 conspicere prorsus quod poterat
 rapi permittebantur.

Musonianus tamen praefectus praetorio, multis (ut ante diximus) bonis
 artibus eruditus, sed venalis et flecti a veritate pecunia facilis, per
 emissarios quosdam, fallendi perstringendique gnaros, Persarum scitabatur
 consilia, assumpto in deliberationes huius modi Cassiano Mesopotamiae duce,
 stipendiis et discriminibus indurato diversis.

Qui cum fide concinente speculatorum aperte cognossent Saporem in extremis
 regni limitibus, suorum sanguine fuso multiplici, aegre propulsare gentes
 infestas, Tamsaporem ducem parti nostrae contiguum, occultis per ignotos
 milites temptavere colloquiis, ut si copiam fors dedisset, suaderet regi per
 litteras pacem tandem aliquando cum principe Romano firmare, ut hoc facto ab
 occidentali latere omni securus, perduelles involaret assiduos.

Paruit Tamsapor, hisque fretus refert ad regem, quod bellis acerrimis
 Constantius implicatus, pacem postulat precativam. Dumque ad Chionitas et Eusenos haec scripta mittuntur,
 in quorum confiniis agebat hiemem Sapor, tempus interstitit longum.

Haec dum per eoas partes et Gallias pro captu temporum disponuntur,
 Constantius quasi cluso Iani templo stratisque hostibus cunctis, Romam
 visere gestiebat, post Magnenti exitium absque nomine ex sanguine Romano
 triumphaturus.

Nec enim gentem ullam bella cientem per se superavit, aut victam
 fortitudine suorum comperit ducum, vel addidit quaedam imperio, aut usquam
 in necessitatibus summis primus vel inter primos est visus, sed ut pompam
 nimis extentam, rigentiaque auro vexilla, et pulcritudinem stipatorum
 ostenderet agenti tranquillius populo, haec vel simile quicquam videre nec
 speranti umquam nec optanti.

Ignorans fortasse, quosdam veterum principum in pace quidem lictoribus
 fuisse contentos, ubi vero proeliorum ardor nihil perpeti poterat segne,
 alium anhelante rabido flatu ventorum lenunculo se commisisse piscantis,
 alium ad Deciorum exempla vovisse pro re publica spiritum, alium hostilia castra per semet ipsum cum militibus infimis
 explorasse, diversos denique actibus inclaruisse magnificis, ut glorias suas
 posteritatis celebri memoriae commendarent.

Ut igitur multa quaeque consumpta sunt in apparatu regio, pro meritis
 cuilibet munera reddita, secunda
 Orfiti praefectura, transcurso Ocriculo, elatus honoribus magnis,
 stipatusque agminibus formidandis, tamquam acie ducebatur instructa, omnium
 oculis in eum contuitu pertinaci intentis.

Cumque urbi propinquaret, senatus officia, reverendasque patriciae stirpis
 effigies, ore sereno contemplans, non ut Cineas ille Pyrri legatus, in unum
 coactam multitudinem regum, sed asylum mundi totius adesse existimabat.

Unde cum se vertisset ad plebem, stupebat qua celebritate omne quod ubique est hominum genus
 confluxerit Romam. Et tamquam Euphraten armorum specie territurus aut
 Rhenum, altrinsecus praeeuntibus signis, insidebat aureo solus ipse
 carpento, fulgenti claritudine lapidum variorum, quo micante lux quaedam
 misceri videbatur alterna.

Eumque post antegressos multiplices alios, purpureis subtegminibus texti,
 circumdedere dracones, hastarum aureis gemmatisque summitatibus illigati,
 hiatu vasto perflabiles, et ideo velut ira perciti sibilantes, caudarumque
 volumina relinquentes in ventum.

Et incedebat hinc inde ordo geminus armatorum, clipeatus
 atque cristatus, corusco lumine radians, nitidis loricis indutus, sparsique
 cataphracti equites (quos clibanarios dictitant) personati thoracum muniti
 tegminibus, et limbis ferreis cincti, ut Praxitelis manu polita crederes
 simulacra, non viros; quos laminarum circuli tenues, apti corporis flexibus
 ambiebant, per omnia membra diducti, ut quocumque artus necessitas
 commovisset, vestitus congrueret, iunctura cohaerenter aptata.

Augustus itaque faustis vocibus appellatus, non montium litorumque intonante fragore cohorruit, talem se tamque
 immobilem, qualis in provinciis suis visebatur, ostendens.

Nam et corpus perhumile curvabat portas ingrediens celsas, et velut collo
 munito, rectam aciem luminum tendens, nec dextra vultum nec laeva flectebat
 et (tamquam figmentum hominis) nec cum rota concuteret nutans, nec
 spuens, aut os aut nasum tergens vel fricans, manumve agitans visus est
 umquam.

Quae licet affectabat, erant tamen haec et alia quaedam in citeriore vita,
 patientiae non mediocris indicia, ut existimari dabatur, uni illi concessae.

Quod autem per omne tempus imperil, nec in consessum vehiculi quemquam
 suscepit, nec in trabea socium privatum asscivit, ut fecere principes
 consecrati, et similia multa elatus in arduum 
 supercilium, tamquam leges aequissimas observavit, praetereo, memor ea me
 rettulisse cum incidissent.

Proinde Romam ingressus imperil virtutumque omnium larem, cum venisset ad
 rostra, perspectissimum priscae potentiae forum, obstipuit, perque omne
 latus quo se oculi contulissent, miraculorum densitate praestrictus,
 allocutus nobilitatem in curia, populumque e tribunali, in palatium
 receptus favore multiplici, laetitia fruebatur optata, et saepe, cum
 equestres ederet ludos, dicacitate plebis oblectabatur, nec superbae nec a
 libertate coalita desciscentis, reverenter modum ipse quoque debitum
 servans.

Non enim (ut per civitates alias) ad arbitrium suum certamina finiri
 patiebatur, sed (ut mos est) variis casibus permittebat. Deinde intra septem
 montium culmina, per acclivitates planitiemque posita urbis membra
 collustrans et suburbana, quicquid viderat primum, id eminere inter alia cuncta sperabat: Iovis Tarpei
 delubra, quantum terrenis divina praecellunt; lavacra in modum provinciarum
 exstructa; amphitheatri molem solidatam lapidis Tiburtini compage, ad cuius
 summitatem aegre visio humana conscendit; Pantheum velut regionem teretem
 speciosa celsitudine fornicatam; elatosque vertices qui scansili 
 suggestu consurgunt, priorum principum imitamenta
 portantes, et Urbis templum forumque Pacis, et Pompei theatrum et Odeum et
 Stadium, aliaque inter haec decora urbis aeternae.

Verum cum ad Traiani forum venisset, singularem sub omni caelo structuram,
 ut opinamur, etiam numinum
 assensione mirabilem, haerebat attonitus, per giganteos contextus
 circumferens mentem, nec relatu effabiles, nec rursus mortalibus appetendos.
 Omni itaque spe huius modi quicquam conandi depulsa, Traiani equum solum,
 locatum in atrii medio, qui ipsum principem vehit, imitari se velle dicebat
 et posse.

Cui prope adstans regalis Ormisda, cuius e Perside discessum supra
 monstravimus, respondit astu gentili: ‘Ante’ inquit ‘imperator, stabulum
 tale condi iubeto, si vales; equus quem fabricare disponis,
 ita late succedat, ut iste quem videmus.’ Is ipse interrogatus quid de Roma sentiret, id tantum sibi placuisse aiebat, quod
 didicisset ibi quoque homines mori.

Multis igitur cum stupore visis horrendo, imperator de fama querebatur, ut invalida vel
 maligna, quod augens omnia semper in maius, erga haec explicanda quae
 Romae sunt obsolescit, deliberansque diu quid ibi ageret, urbis
 addere statuit ornamentis, ut in maximo circo erigeret obeliscum, cuius
 originem formamque loco competenti monstrabo.

Inter haec Helenae sorori Constanti, Iuliani coniugi Caesaris, Romam
 affectionis specie ductae, regina tunc insidiabatur Eusebia, ipsa quoad
 vixerat sterilis, quaesitumque venenum bibere per fraudem illexit, ut
 quotienscumque concepisset, immaturum abiceret partum.

Nam et pridem in Galliis, cum marem genuisset infantem, hoc perdidit dolo,
 quod obstetrix corrupta mercede, mox natum, praesecto plus quam convenerat umbilico, necavit;
 tanta tamque diligens opera navabatur, ne fortissimi viri soboles
 appareret.

Cupiens itaque augustissima omnium sede morari diutius imperator, ut otio
 puriore frueretur et voluptate, assiduis nuntiis terrebatur et certis,
 indicantibus Suebos Raetias incursare, Quadosque 
 Valeriam, et Sarmatas, latrocinandi peritissimum genus, superiorem Moesiam
 et secundam populari Pannoniam; quibus percitus tricensimo postquam
 ingressus est die, quartum kal. lunias ab urbe profectus, per Tridentum iter
 in Illyricum festinavit.

Unde misso in locum Marcelli Severo, bellorum usu et maturitate firmato,
 Ursicinum ad se venire praecepit. Et ille litteris gratanter acceptis,
 Sirmium venit, comitantibus sociis, libratisque diu super
 pace consiliis, quam fundari posse cum Persis Musonianus rettulerat, in
 orientem cum magisterii remittitur potestate, provectis e consortio nostro
 ad regendos milites natu maioribus, adulescentes eum sequi iubemur, quicquid
 pro re publica mandaverit impleturi.

At Caesar exacta apud Senonas hieme turbulenta, Augusto novies seque iterum
 consule, Germanicis undique circumfrementibus minis, secundis ominibus
 motus, Remos properavit alacrior, magisque laetus quod exercitum regebat
 Severus, nec discors nec arrogans, sed longa militiae
 frugalitate compertus, et eum recta praeeuntem secutus, ut ductorem morigerus 
 miles.

Parte alia Barbatio, post Silvani interitum promotus ad peditum
 magisterium, ex Italia iussu principis cum XXV milibus armatorum Rauracos
 venit.

Cogitatum est enim, solliciteque praestructum, ut saevientes ultra solitum
 Alamanni vagantesque fusius, multitudine geminata nostrorum, forcipis
 specie, trusi in angustias caederentur.

Dum haec tamen rite disposita celerantur, Laeti barbari ad tempestiva furta
 sollertes, inter utriusque exercitus castra occulte transgressi, invasere
 Lugdunum incautam, eamque populatam vi subita concremassent, ni clausis aditibus
 repercussi, quicquid extra oppidum potuit inveniri vastassent.

Qua clade cognita, agili studio Caesar missis cuneis tribus equitum
 expeditorum et fortium, tria observavit itinera, sciens per ea erupturos
 procul dubio grassatores; nec conatus ei insidianti irritus fuit.

Cunctis enim qui per eos tramites exiere truncatis, receptaque praeda omni
 intacta, hi soli innoxii absoluti sunt, qui per vallum Barbationis transiere
 securi, ideo labi permissi, quod Bainobaudes tribunus, et Valentinianus
 postea imperator, cum equestribus turmis quas regebant,
 ad exsequendum id ordinati, a Cella tribuno scutariorum, qui Barbationi
 sociatus venerat ad procinctum, iter observare sunt vetiti, unde redituros
 didicere Germanos.

Quo non contentus, magister peditum ignavus et gloriarum Iuliani pervicax
 obtrectator, sciens se id contra utilitatem Romanae rei iussisse—hoc enim cum
 argueretur, Cella confessus est—relatione fefellit Constantium, finxitque
 hos eosdem tribunos, ad sollicitandos milites quos duxerat per speciem
 venisse negotii publici; qua causa abrogata potestate ad lares rediere
 privati.

Eisdem diebus, exercituum adventu perterriti barbari, qui domicilia fixere
 cis Rhenum, partim difficiles vias et suapte natura clivosas, concaedibus
 clausere sollerter, arboribus immensi roboris caesis; alii occupatis insulis
 sparsis crebro per flumen Rhenum, ferum ululantes
 et lugubre, conviciis Romanos incessebant et Caesarem; qui graviore motu
 animi percitus, ad corripiendos aliquos septem a Barbatione petierat naves,
 ex his quas velut transiturus amnem ad compaginandos paraverat pontes; qui, nequid per eum impetraretur, omnes incendit.

Doctus denique exploratorum delatione recens captorum, aestate iam torrida
 fluvium vado posse transiri, hortatus auxiliares velites cum Bainobaude
 Cornutorum misit tribuno, facinus memorabile si iuvisset fors patraturos,
 qui nunc incedendo per brevia, aliquotiens scutis in modum alveorum
 suppositis, nando ad insulam venere propinquam, egressique promiscue virile
 et muliebre secus sine aetatis ullo discrimine trucidabant ut pecudes,
 nanctique vacuas lintres, per eas licet vacillantes evecti, huius modi loca
 plurima perruperunt, et ubi caedendi satias cepit, opimitate praedarum
 onusti, cuius partem vi fluminis amiserunt, rediere omnes incolumes.

Hocque comperto, residui Germani, ut infido praesidio insularum relicto, ad
 ulteriora necessitudines et fruges opesque barbaricas contulerunt.

Conversus hinc Iulianus ad reparandas Tres Tabernas (munimentum ita
 cognominatum,) haut ita dudum obstinatione subversum hostili, quo aedificato
 constabat ad intima Galliarum (ut consueverant) adire Germanos arceri, et
 opus spe celerius consummavit, et victum defensoribus ibi locandis, ex
 barbaricis messibus non sine discriminis metu collectum militis manu,
 condidit ad usus anni totius.

Nec sane hoc solo contentus, sibi quoque viginti dierum
 alimenta parata collegit. Libentius enim bellatores quaesito dexteris
 propriis utebantur, admodum indignati, quoniam ex commeatu, qui eis recens
 advectus est, ideo nihil sumere potuerunt, quod partem eius Barbatio, cum
 transiret iuxta, superbe praesumpsit; residuumque quod superfuit congestum in
 acervum exussit, quae utrum ut vanus gerebat et demens, an mandatu principis
 confidenter nefanda multa temptabat, usque in id
 temporis latuit.

Illud tamen rumore tenus ubique iactabatur, quod Iulianus non levaturus
 incommoda Galliarum electus est, sed ut possit per bella deleri saevissima,
 rudis etiam tum ut existimabatur, et ne sonitum quidem duraturus armorum.

Dum castrorum opera 
 mature consurgunt, militisque pars stationes praetendit
 agrarias, alia frumenta insidiarum metu colligit caute, multitude barbarica
 rumorem nimia velocitate praeversa, Barbationem cum exercitu quem regebat
 (ut praedictum est) Gallico vallo discretum impetu repentino aggressa,
 sequensque fugientes ad usque Rauracos et ultra quoad potuit, rapta
 sarcinarum et iumentorum cum calonibus parte maxima redit ad suos.

Et ille tamquam expeditione eventu prospero terminata, milite disperso per
 stationes hibernas, ad comitatum imperatoris revertit, crimen compositurus
 in Caesarem (ut solebat).

Quo dispalato foedo terrore, Alamannorum reges Chonodomarius et Vestralpus,
 Urius quin etiam et Ursicinus, cum Serapione et Suomario et Hortario, in
 unum robore virium suarum omni collecto, bellicumque canere bucinis iussis,
 venere prope urbem Argentoratum, extrema
 metuentem Caesarem arbitrati retrocessisse, cum ille tum 
 etiam perficiendi munimenti studio stringeretur.

Erexit autem confidentiam caput altius attollentum scutarius perfuga, qui
 commissi criminis metuens poenam, transgressus ad eos post ducis fugati
 discessum, armatorum tredecim milia tantum remansisse cum Iuliano docebat—is
 enim numerus eum sequebatur—barbara feritate certaminum rabiem undique
 concitante.

Cuius asseveratione eadem subinde replicantis, ad maiora stimulati fiducia,
 missis legatis, satis pro imperio Caesari mandaverunt, ut terris abscederet
 virtute sibi quaesitis et ferro; qui ignarus pavendi, nec ira nec dolore
 perculsus, sed fastus barbaricos ridens, tentis legatis ad usque perfectum
 opus castrorum, in eodem gradu constantiae stetit immobilis.

Agitabat autem miscebatque omnia, sine modo ubique sese diffunditans, et
 princeps audendi periculosa, rex Chonodomarius, ardua subrigens supercilia,
 ut saepe secundis rebus elatus.

Nam et Decentium Caesarem superavit, aequo Marte congressus, et civitates
 erutas multas vastavit et opulentas, licentiusque diu nullo refragante
 Gallias persultavit. Ad cuius roborandam fiduciam, recens quoque fuga ducis
 accessit, numero praestantis et viribus.

Alamanni enim scutorum insignia contuentes, norant eos milites permisisse
 paucis suorum latronibus terrain, quorum metu aliquotiens, antequam gradum conferrent, amissis
 pluribus abiere dispersi. Quae anxie ferebat sollicitus Caesar, quod
 trudente ipsa necessitate, digresso periculi socio, cum paucis (licet fortibus) populosis gentibus occurrere
 cogebatur.

Iamque solis radiis rutilantibus, tubarumque concinente clangore, pedestres
 copiae lentis incessibus educuntur, earumque lateri equestres iunctae sunt turmae, inter quas cataphractarii erant
 et sagittarii, formidabile genus armorum.

Et quoniam a loco, unde Romana promota sunt signa, ad usque vallum
 barbaricum quarta leuga signabatur et decima, id est unum et viginti milia
 passuum, utilitati securitatique recte consulens Caesar, revocatis
 procursatoribus iam antegressis, indictaque solitis vocibus
 quiete, cuneatim circumsistentes alloquitur, genuina placiditate
 sermonis:

‘Urget ratio salutis tuendae communis, ut parcissime dicam, non iacentis
 animi Caesarem hortari vos et orare,-commilitones mei—ut adulta robustaque
 virtute confisi, cautiorem viam potius eligamus, ad toleranda vel ad
 depellenda quae sperantur, non praeproperam et ancipitem.

Ut enim in periculis iuventutem impigram esse convenit et audacem, ita (cum
 res postulat) regibilem et consultam. Quid igitur censeo, si arbitrium
 affuerit vestrum, iustaque sustinet indignatio, paucis absolvam.

Iam dies in meridiem vergit, lassitudine nos itineris fatigatos, scrupulosi
 tramites excipient et obscuri, nox senescente luna nullis sideribus
 adiuvanda, terrae protinus aestu flagrantes, nullis aquarum subsidiis
 fultae; quae si dederit quisquam commode posse transiri, ruentibus hostium
 examinibus post otium cibique refectionem et potus, quid nos agamus? Quo vigore inedia siti laboreque membris
 marcentibus occurramus?

Ergo quoniam negotiis difficillimis quoque saepe dispositio tempestiva prospexit, et statum nutantium
 rerum, recto consilio in bonam partem accepto, aliquotiens divina remedia
 repararunt, hic quaeso vallo fossaque circumdati, divisis
 vigiliis, quiescamus, somnoque et victu congruis potiti pro tempore, pace
 dei sit dictum, triumphaturas aquilas et vexilla victricia primo lucis
 moveamus exordio.’

Nec finiri perpessi quae dicebantur, stridore dentium infrendentes,
 ardoremque pugnandi hastis illidendo scuta monstrantes, in hostem se duci
 iam conspicuum exorabant, caelestis dei favore, fiduciaque sui, et fortunati
 rectoris expertis virtutibus freti, atque (ut exitus docuit) salutaris
 quidam genius praesens ad dimicandum eos (dum adesse potuit), incitabat.

Accessit huic alacritati plenus celsarum potestatum assensus, maximeque
 Florenti praefecti praetorio, periculose quidem sed ratione secunda
 pugnandum esse censentis, dum starent barbari conglobati, qui si diffluxissent,
 motum militis in seditiones nativo calore propensioris ferri non posse
 aiebat, extortam sibi victoriam (ut putavit) non sine ultimorum conatu
 graviter toleraturi.

Addiderat autem fiduciam nostris consideratio gemina, recordantibus quod
 anno nuper emenso, Romanis per transrhenana spatia fusius volitantibus, nec
 visus est quisquam laris sui defensor, nec obvius stetit,
 sed concaede arborum densa undique semitis clausis, sidere urente brumali,
 aegre vixere barbari longius amendati, quodque imperatore terras eorum
 ingresso, nec resistere ausi, nec apparere, pacem impetraverunt, suppliciter
 obsecrantes.

Sed nullus mutatam rationem temporis advertebat, quod tune tripertito
 exitio premebantur, imperatore urgente per Raetias, Caesare proximo nusquam
 elabi permittente, finitimis, quos hostes fecere discordiae, modo non
 occipitia conculcantibus hinc indeque cinctorum. Postea vero pace data
 discesserat imperator, et sedata iurgiorum materia, vicinae gentes iam
 concordabant, et turpissimus ducis Romani digressus ferociam natura
 conceptam auxit in maius.

Alio itidem modo res est aggravata Romana, ex negotio tali. Regii duo
 fratres vinculo pacis adstricti, quam anno praeterito impetraverant a
 Constantio, nec tumultuare nec commoveri sunt ausi. Sed paulo postea uno ex
 his Gundomado, qui potior erat, fideique firmioris, per insidias interempto,
 omnis eius populus cum nostris hostibus conspiravit et confestim Vadomarii
 plebs (ipso invito, ut
 asserebat) agminibus bella cientium barbarorum sese coniunxit.

Cunctis igitur summis infimisque approbantibus tune opportune
 congrediendum, nec de rigore animorum quicquam remittentibus, exclamavit
 subito signifer ‘Perge, felicissime omnium Caesar, quo te fortuna prosperior
 ducit; tandem per te virtutem et consilia militare sentimus. Praevius ut faustus antesignanus et
 fortis, experieris quid miles sub conspectu bellicosi ductoris testisque
 individui gerendorum, modo adsit superum numen, viribus efficiet excitatis.’

His auditis cum nullae laxarentur indutiae, promotus exercitus prope collem
 advenit molliter editum, opertum segetibus iam maturis, a superciliis Rheni
 haut longo intervallo distantem; ex cuius summitate speculatores hostium
 tres equites exciti, subito nuntiaturi Romanum exercitum adventare,
 festinarunt ad sues, unus vero pedes qui sequi non potuit, captus agilitate
 nostrorum, indicavit per triduum et trinoctium flumen transisse Germanos.

Quos cum iam prope densantes semet in cuneos nostrorum conspexere ductores,
 steterunt vestigiis fixis, antepilanis hastatisque et ordinum primis, velut
 insolubili muro fundatis, et pari cautela hostes stetere
 cuneati.

Cumque ita ut ante dictus docuerat perfuga, equitatum omnem a dextro latere
 sibi vidissent oppositum, quicquid apud eos per equestres copias
 praepollebat, in laevo cornu locavere confertum. Eisdemque sparsim pedites
 miscuere discursatores et leves, profecto ratione tuta poscente.

Norant enim licet prudentem ex equo bellatorem cum clibanario nostro
 congressum, frena retinentem et scutum, hasta una manu vibrata, tegminibus
 ferreis abscondito bellatori nocere non posse, peditem vero inter ipsos
 discriminum vertices, cum nihil caveri solet praeter id quod occurrit,
 humiliter et occulte
 reptantem, latere forato iumenti, incautum rectorem praecipitem agere, levi
 negotio trucidandum.

Hoc itaque disposito, dextrum sui latus struxere clandestinis insidiis et
 obscuris. Ductabant autem populos omnes pugnaces et saevos Chonodomarius et
 Serapio, potestate excelsiores ante alios reges.

Et Chonodomarius quidem nefarius turbinis totius incentor, cuius
 vertici flammeus torulus aptabatur, anteibat cornu sinistrum, audax et
 fidens ingenti robore lacertorum, ubi ardor proelii sperabatur, immanis,
 equo spumante sublimior, erectus in iaculum formidandae vastitatis,
 armorumque nitore conspicuus ante alios, et strenuus miles et utilis praeter ceteros
 ductor.

Latus vero dextrum Serapio agebat etiam tum adultae lanuginis iuvenis, efficacia praecurrens aetatem; Mederichi fratris
 Chonodomarii filius, hominis quoad vixerat perfidissimi; ideo sic
 appellatus, quod pater eius diu obsidatus pignore tentus in Galliis,
 doctusque Graeca quaedam arcana, hunc filium suum, Agenarichum genitali
 vocabulo dictitatum, ad Serapionis transtulit nomen.

Hos sequebantur potestate proximi reges, numero quinque, regalesque decem,
 et optimatum series magna, armatorumque milia triginta et quinque, ex variis
 nationibus partim mercede, partim pacto vicissitudinis reddendae
 quaesita.

Iamque torvum concrepantibus tubis, Severus dux Romanorum, aciem dirigens
 laevam, cum prope fossas armatorum refertas venisset, unde dispositum erat
 ut abditi repente exorti cuncta turbarent, stetit impavidus, suspectiorque
 de obscuris, nec referre gradum nec ulterius ire temptavit.

Quo viso, animosus contra labores maximos Caesar, ducentis equitibus
 saeptus, ut ardor negotii flagitabat, agmina peditum impetu veloci
 discurrerent, verbis hortabatur et gestu.

Et quoniam alloqui pariter omnes nec longitude spatiorum extenta, nec in
 unum coactae multitudinis permitteret crebritas, (et alioqui vitabat
 gravioris invidiae pondus, ne videretur id affectasse quod soli sibi deberi
 Augustus existimabat) incautior sui hostium tela
 praetervolans, his et similibus notos pariter et ignotos ad faciendum
 fortiter accendebat.

‘Advenit—o socii—iustum pugnandi iam tempus, olim exoptatum mihi vobiscum,
 quod antehac arcessentes, arma inquietis 
 motibus poscebatis.’

Item cum ad alios postsignanos, in acie locatos extrema, venisset, ‘En’
 inquit ‘commilitones, diu speratus praesto est dies, compellens nos omnes,
 elutis pristinis maculis, Romanae maiestati reddere proprium decus. Hi sunt
 barbari quos rabies et immodicus furor ad perniciem rerum suarum coegit
 occurrere, nostris viribus opprimendos.’

Alios itidem bellandi usu diutino callentes, aptius ordinans, his
 exhortationibus adiuvabat: ‘Exsurgamus—viri fortes—propulsemus fortitudine congrua illisa nostris partibus probra, quae
 contemplans Caesaris nomen cunctando suscepi.’

Quoscumque autem pugnae signum inconsulte poscentes, rupturosque imperium
 irrequietis motibus praevideret, ‘Quaeso’ inquit ‘ne hostes vertendos in
 fugam sequentes avidius, futurae victoriae gloriam violetis, neu quis ante
 necessitatem ultimam cedat. Nam fugituros procul dubio deseram, hostium
 terga caesuris adero indiscretus, si hoc pensatione
 moderata fiat et cauta.’

Haec aliaque in eundem modum saepius replicando, maiorem exercitus partem
 primae barbarorum opposuit fronti, et subito Alamannorum peditum fremitus,
 indignationi mixtus auditus est, unanimi conspiratione vociferantium,
 relictis equis secum oportere versari regales, ne siquid contigisset
 adversum, deserta miserabili plebe, facilem discedendi copiam reperirent.

Hocque comperto, Chonodomarius iumento statim desiluit, et
 secuti eum residui idem fecere, nihil morati; nec enim eorum quisquam
 ambigebat partem suam fore victricem.

Dato igitur aeneatorum accentu sollemniter signo ad pugnandum utrimque,
 magnis concursum est viribus. Paulisper praepilabantur missilia, et properantes
 concito quam
 considerato cursu Germani, telaque dextris explicantes, involavere nostrorum
 equitum turmas, frendentes immania, eorumque ultra solitum saevientium,
 comae fluentes horrebant, et elucebat quidam ex oculis furor, quos contra
 pertinax miles, scutorum obicibus vertices tegens, eiectansque gladios, vel
 tela concrispans, mortem minitantia perterrebat.

Cumque in ipso proeliorum articulo eques se fortiter conturmaret, et
 muniret latera sua firmius pedes, frontem artissimis conserens parmis,
 erigebantur crassi pulveris nubes, variique fuere
 discursus, nunc resistentibus, nunc cedentibus nostris, et obnixi genibus
 quidam barbari peritissimi bellatores, hostem propellere laborabant, sed
 destinatione nimia dexterae dexteris miscebantur et umbo trudebat umbonem,
 caelumque exsultantium cadentiumque resonabat a vocibus magnis, et cum cornu
 sinistrum artius gradiens, urgentium tot agmina Germanorum vi nimia pepulisset,
 iretque in barbaros fremens, equites nostri cornu tenentes dextrum, praeter
 spem incondite discesserunt, dumque primi fugientium postremos impediunt,
 gremio legionum protecti, fixerunt integrate proelio gradum.

Hoc autem exinde acciderat, quod dum ordinum restituitur series,
 cataphracti equites viso rectore suo leviter vulnerato, et consorte quodam
 per cervicem equi labente, pondere armorum oppressi, dilapsi qua
 quisque poterat, peditesque calcando cuncta turbassent, ni conferti illi
 sibique vicissim innexi stetissent immobiles. Igitur cum equites nihil praeter fugae
 circumspectantes praesidia, vidisset longius Caesar, concito equo, eos velut
 repagulum quoddam cohibuit.

Quo agnito per purpureum signum draconis, summitati
 hastae longioris aptatum, velut senectutis pandentis
 exuvias, stetit unius turmae tribunus, et pallore timoreque perculsus, ad
 aciem integrandam recurrit.

Utque in rebus amat fieri dubiis, eosdem lenius increpans Caesar, ‘Quo’
 inquit ‘cedimus, viri fortissimi? an ignoratis, fugam quae salutem numquam
 repperit, irriti conatus stultitiam indicare? Redeamus ad nostros, saltim
 gloriae futuri participes, si eos pro re publica dimicantes reliquimus
 inconsulte.’

Haec reverenter dicendo, reduxit omnes ad munia subeunda bellandi, imitatus
 salva differentia veterem Sullam, qui cum contra Archelaum (Mithridatis
 ducem) educta acie proelio fatigabatur ardenti, relictus a militibus
 cunctis, cucurrit in ordinem primum, raptoque et coniecto vexillo in partem
 hostilem, ‘Ite’ dixerat ‘socii periculorum electi, et scitantibus ubi
 relictus sim imperator, respondete nihil fallentes: ' solus in Boeotia pro
 omnibus nobis cum dispendio sanguinis sui decernens.'’

Proinde Alamanni, pulsis disiectisque equitibus nostris, primam aciem
 peditum incesserunt, earn abiecta resistendi animositate pulsuri.

Sed postquam comminus ventum est, pugnabatur paribus diu momentis. Cornuti
 enim et Bracchiati, usu proeliorum diuturno firmati, eos iam gestu
 terrentes, barritum ciere vel maximum: qui clamor ipso
 fervore certaminum, a tenui susurro exoriens, paulatimque adulescens ritu
 extollitur fluctuum, cautibus illisorum; iaculorum deinde stridentium
 crebritate, hinc indeque convolante, pulvis aequali motu adsurgens, et
 prospectum eripiens arma armis corporaque corporibus obtrudebat.

Sed violentia iraque incompositi, barbari in modum exarsere flammarum,
 nexamque scutorum compagem, quae nostros in modum testudinis tuebatur,
 scindebant ictibus gladiorum assiduis.

Quo cognito opitulatum conturmalibus suis celeri cursu Batavi venere cum
 Regibus, formidabilis manus, extremae necessitatis arficulo circumventos,
 (si iuvisset fors) ereptura, torvumque canentibus classicis, adultis viribus
 certabatur.

Verum Alamanni bella alacriter ineuntes, altius anhelabant, velut quodam
 furoris afflatu, opposita omnia deleturi. Spicula tamen
 verrutaque missilia non cessabant, ferrataeque arundines fundebantur,
 quamquam etiam comminus mucro feriebat contra mucronem, et loricae gladiis
 findebantur, et vulnerati nondum effuso cruore ad audendum exsertius
 consurgebant.

Pares enim quodam modo coiere cum paribus, Alamanni robusti et celsiores,
 milites usu nimio dociles; illi feri et turbidi, hi quieti et cauti; animis
 isti fidentes, grandissimis illi corporibus freti.

Resurgebat tamen aliquotiens armorum pondere pulsus loco
 Romanus, lassatisque impressus genibus laevum reflectens poplitem barbarus
 subsidebat, hostem ultro lacessens, quod indicium est obstinationis
 extremae.

Exsiluit itaque subito ardens optimatium globus, inter quos decernebant et
 reges, et sequente vulgo ante alios agmina nostrorum irrupit, et iter sibi
 aperiendo, ad usque Primanorum
 legionem pervenit locatam in medio—quae confirmatio castra praetoria
 dictitatur,-ubi densior et ordinibus frequens, miles instar turrium fixa
 firmitate consistens, proelium maiore spiritu repetivit, et vulneribus
 declinandis intentus, seque in modum mirmillonis operiens, hostium latera,
 quae nudabat ira flagrantior, districtis gladiis perforabat.

At illi prodigere vitam pro victoria contendentes, temptabant agminis
 nostri laxare compagem. Sed continuata serie peremptorum, quos Romanus iam
 fidentior stravit, succedebant barbari superstites interfectis, auditoque
 occumbentium gemitu crebro, pavore perfusi torpebant.

Fessi denique tot aerumnis, et ad solam deinceps strenui fugam, per
 diversos tramites tota celeritate digredi festinabant, ut e mediis
 saevientis pelagi fluctibus, quocumque avexerit ventus, eici nautici
 properant et vectores; quod voti magis quam spei fuisse
 fatebitur quilibet tunc praesens.

Aderatque propitiati numinis arbitrium clemens, et secans terga cedentium
 miles cum interdum flexis ensibus feriendi non suppeterent instrumenta,
 erepta ipsis barbaris tela eorum
 vitalibus immergebat, nec quisquam vulnerantium sanguine iram explevit nec
 satiavit caede multiplici dexteram, vel miseratus supplicantem abscessit.

Iacebant itaque plurimi transfixi letaliter, remedia mortis compendio
 postulantes, alii semineces, labente iam spiritu, lucis usuram oculis
 morientibus inquirebant, quorundam capita discissa trabalibus telis, et
 pendentia iugulis cohaerebant, pars per limosum et lubricum solum, in sociorum cruore relapsi, intactis ferro
 corporibus, acervis superruentium obruti necabantur.

Quae ubi satis evenere prosperrime, validius instante victore, acumina
 densis ictibus hebescebant, splendentesque galeae sub pedibus volvebantur et
 scuta, ultimo denique trudente discrimine, barbari, cum elati cadaverum
 aggeres exitus impedirent, ad subsidia fluminis petivere, quae sola
 restabant, eorum terga iam perstringentis.

Et quia cursu sub armis concito, fugientes miles
 indefessus urgebat, quidam nandi peritia eximi se posse discriminibus
 arbitrati, animas fluctibus commiserunt. Qua causa celeri corde futura
 praevidens Caesar, cum tribunis et ducibus clamore obiugatorio prohibebat,
 ne hostem avidius sequens, nostrorum quisquam se gurgitibus committeret
 verticosis.

Unde id observatum est, ut marginibus insistentes, confoderent telorum
 varietate Germanos, quorum siquenm morti velocitas subtraxisset, iacti
 corporis pondere ad ima fluminis subsidebat.

Et velut in quodam theatrali spectaculo, aulaeis miranda monstrantibus
 multa, licebat iam sine metu videre nandi strenuis quosdam nescios
 adhaerentes, fluitantes alios cum expeditioribus linquerentur ut stipites,
 et velut luctante amnis violentia vorari quosdam fluctibus involutos, non
 nullos clipeis vectos, praeruptas undarum occursantium molis, obliquatis
 meatibus declinantes, ad ripas ulteriores post multa discrimina pervenire.
 Spumans denique cruore barbarico, decolor alveus insueta stupebat
 augmenta.

Dum haec ita aguntur, rex
 Chonodomarius reperta copia discedendi, lapsus per funerum strues, cum
 satellitibus paucis, celeritate rapida properabat ad
 castra, quae prope Tribuncos et Concordiam munimenta Romana, fixit
 intrepidus, ut escensis navigiis, dudum paratis ad casus ancipites, in
 secretis secessibus se amendaret.

Et quia non nisi Rheno transito ad territoria sua poterat pervenire, vultum
 ne agnosceretur operiens, sensim retulit pedem. Cumque propinquaret iam
 ripis, lacunam palustribus aquis interfusam circumgrediens ut transiret,
 calcata mollitie glutinosa, equo est evolutus, et confestim licet obeso
 corpore gravior, ad subsidium vicini collis evasit, quem agnitum (nec enim
 potuit celare qui fuerit, fortunae prioris magnitudine proditus), statim
 anhelo cursu cohors cum tribuno secuta, armis circumdatum aggerem nemorosum,
 cautius obsidebat, perrumpere verita, ne fraude latenti inter ramorum
 tenebras exciperetur occultas.

Quibus visis, compulsus ad ultimos metus, ultro se dedidit solus egressus, comitesque eius ducenti numero et tres amici
 iunctissimi, flagitium arbitrati post regem vivere, vel pro rege non mori,
 si ita tulerit casus, tradidere se vinciendos.

Utque nativo more sunt barbari humiles in adversis, disparesque in
 secundis, servus alienae voluntatis trahebatur pallore confusus, claudente
 noxarum conscientia linguam, immensum quantum ab eo
 differens, qui post feros lugubresque terrores, cineribus Galliarum
 insultans, multa minabatur et saeva.

Quibus ita favore superni numinis terminatis, post exactum iam diem,
 occinente liticine revocatus invitissimus miles, prope supercilia Rheni
 tendebat, scutorumque ordine multiplicato vallatus, victu fruebatur et
 somno.

Ceciderunt autem in hac pugna Romani quidem CCXL et III, rectores vero III:
 Bainobaudes Cornutorum tribunus, adaeque Laipso et Innocentius
 cataphractarios ducens, et vacans quidam tribunus, cuius non suppetit nomen;
 ex Alamannis vero sex milia
 corporum numerata sunt, in campo constrata, et alii 
 inaestimabiles mortuorum acervi per undas fluminis ferebantur.

Tune Iulianus, ut erat fortuna sui spectatior, meritisque magis quam
 imperio potens, Augustus acclamatione concordi totius exercitus appellatus,
 ut agentes petulantius milites increpabat, id se nec sperare nec adipisci
 velle iurando confirmans.

Et ut augeret eventus secundi laetitiam, concilio convocato propositisque
 praemiis, propitio ore Chonodomarium sibi iussit
 offerri. Qui primo curvatus, deinde humi suppliciter fusus, gentilique prece
 veniam poscens, bono animo esse est iussus.

Et diebus postea paucis ductus ad comitatum imperatoris,
 missusque exinde Romam, in castris peregrinis, quae in monte sunt Caelio,
 morbo veterni consumptus est.

His tot ac talibus prospero peractis eventu, in palatio Constanti quidam
 Iulianum culpantes, ut princeps ipse delectaretur, irrisive Victorinum ideo
 nominabant, quod verecunde referens quotiens imperaret, superatos indicabat
 saepe Germanos.

Interque exaggerationem inanium laudum, ostentationemque aperte lucentium,
 inflabant ex usu imperatorem, suopte ingenio nimium, quicquid per omnem
 terrae ambitum agebatur, felicibus eius auspiciis assignantes.

Quocirca magniloquentia elatus adulatorum, tune et deinde edictis
 propositis, arroganter satis multa mentiebatur, se solum (cum gestis non
 adfuisset) et dimicasse et vicisse et supplices reges gentium erexisse
 aliquotiens scribens, et si verbi gratia eo agente tune in Italia, dux
 quidam egisset fortiter contra Persas, nulla eius mentione per textum
 longissimum facta, laureatas litteras ad provinciarum damna mittebat, se
 inter primores versatum cum odiosa sui iactatione significans.

Exstant denique eius dicta, in tabulariis principis 
 publicis condita, in quibus ambitiose delata
 narrandi extollendique semet in caelum. Ab Argentorato cum pugnaretur,
 mansione quadragesima disparatus, describens proelium
 aciem ordinasse, et stetisse inter signiferos, et barbaros fugasse
 praecipites, sibique oblatum falso indicat Chonodomarium (pro rerum
 indignitas) super Iuliani gloriosis actibus conticescens, quos sepelierat
 penitus, ni fama res maximas, vel obumbrantibus plurimis, silere
 nesciret.

Hac rerum varietate, quam iam digessimus, ita conclusa, Martius iuvenis, Rheno
 post Argentoratensem pugnam otiose fluente, securus, sollicitusque idem ne
 dirae volucres
 consumerent corpora peremptorum, sine discretione cunctos humari mandavit,
 absolutisque legatis, quos ante certamen superba quaedam portasse
 praediximus, ad Tres Tabernas revertit.

Unde cum captivis omnibus praedam Mediomatricos servandam ad reditum usque
 suum duci praecipit, et petiturus ipse Mogontiacum, ut ponte compacto
 transgressus, in suis regionibus 
 requireret barbaros, cum nullum reliquisset in nostris, refragante vetabatur
 exercitu; verum facundia iucunditateque sermonum allectum, in voluntatem
 traduxerat suam. Amor enim post documenta flagrantior, sequi libenter
 hortatus est omnis operae conturmalem, auctoritate magnificum ducem, plus
 laboris indicere sibi quam militi, sicut perspicue contigit, assuetum.
 Moxque ad locum praedictum est ventum, flumine pontibus constratis
 transmisso, occupavere terras hostiles.

At barbari perstricti negotii magnitudine, qui se in tranquillo positos
 otio, 
 tunc 
 tune 
 parum inquietari posse sperabant, aliorum exitio quid fortunis
 suis immineret anxie cogitantes, simulata pacis petitione, ut primae
 vertiginis impetum declinarent, misere legatos cum verbis compositis, quae
 denuntiarent concordem foederum firmitatem; incertumque quo consilio statim
 instituto, mutata voluntate, per alios cursu celeri
 venire compulsos, acerrimum nostris minati sunt bellum, ni eorum regionibus
 excessissent.

Quibus clara fide compertis, Caesar noctis prima quiete, navigiis modicis
 et velocibus octingentos imposuit milites, ut spatio stadiorum xx sursum versum decurso egressi,
 quicquid invenire potuerint, ferro violarent et flammis.

Quo ita disposito, solis primo exortu, visis per montium vertices barbaris,
 ad celsiora ducebatur alacrior miles, nulloque invento (hoc si quidem
 opinati discessere confestim) eminus ingentia fumi volumina visebantur,
 indicantia nostros perruptas populari terras hostiles.

Quae res Germanorum perculit animos, atque desertis insidiis, quas per arta
 loca et latebrosa struxerant nostris, trans Menum nomine fluvium ad
 opitulandum suis necessitudinibus avolarunt.

Ut enim in 
 rebus amat fieri dubiis et turbatis, hinc equitum nostrorum accursu, inde
 navigiis vectorum militum impetu repentino perterrefacti, evadendi subsidium
 velox locorum invenere prudentes, quorum digressu miles libere gradiens,
 opulentas pecore villas et frugibus rapiebat, nulli parcendo, extractisque
 captivis, domicilia cuncta, curatius ritu Romano constructa, flammis
 subditis exurebat.

Emensaque aestimatione decimi lapidis, cum prope silvam venisset squalore
 tenebrarum horrendam, stetit dux diu
 cunctando, indicio perfugae doctus per subterranea quaedam occulta,
 fossasque multifidas, latere hostium plurimos, ubi habile
 visum fuerit erupturos.

Ausi tamen omnes accedere fidentissime, ilicibus incisis et fraxinis,
 roboreque abietum magno, semitas invenere constratas.
 Ideoque gradientes cautius retro, non nisi per anfractus longos et asperos
 ultra progredi posse, vix indignationem capientibus animis, advertebant.

Et quoniam aeris urente saevitia cum discriminibus ultimis laboratur in
 cassum (aequinoctio quippe autumnali exacto, per eos tractus superfusae
 nives opplevere montes simul et campos) opus arreptum est memorabile.

Et dum nullus obsisteret, munimentum quod in Alamannorum solo conditum
 Traianus suo nomine voluit appellari, dudum violentius oppugnatum,
 tumultuario studio reparatum est; locatisque ibi pro tempore defensoribus,
 ex barbarorum visceribus alimenta congesta sunt.

Quae illi maturata ad suam perniciem contemplantes, metuque rei peractae
 volucriter congregati, precibus et humilitate suprema, petiere missis
 oratoribus pacem; quam Caesar omni consiliorum via firmatam, causatus veri similia plurima, per decem
 mensium tribuit intervallum; id nimirum sollerti colligens mente, quod
 castra supra quam optari potuit occupata sine obstaculo, tormentis muralibus
 et apparatu deberent valido communiri.

Hac fiducia tres immanissimi reges venerunt tandem aliquando iam trepidi,
 ex his qui misere victis apud Argentoratum auxilia, iurantes conceptis ritu
 patrio verbis nihil inquietum acturos, sed foedera ad praestitutum usque
 diem, quia id nostris placuerat, cum munimento servaturos intacto, frugesque
 portaturos humeris suis, si defuisse sibi
 docuerint defensores. Quod utrumque, metu perfidiam frenante, fecerunt.

Hoc memorabili bello, comparando quidem Punicis et Teutonicis, sed
 dispendiis rei Romanae peracto levissimis, ut faustus Caesar exultabat et
 felix; credique obtrectatoribus potuit, ideo fortiter eum ubique fecisse
 fingentibus, quod oppetere dimicando gloriose magis optabat, quam damnatorum
 sorte (sicut sperabat,) ut frater Gallus occidi, ni pari proposito post
 excessum quoque Constanti actibus mirandis inclaruisset.

Quibus ut in tali re compositis firmiter, ad sedes revertens hibernas,
 sudorum reliquias repperit tales. Remos Severus magister equitum per
 Agrippinam petens et Iuliacum, Francorum validissimos
 cuneos, in sexcentis velitibus (ut postea claruit,) vacua praesidiis loca
 vastantes, offendit; hac opportunitate in scelus audaciam erigente, quod
 Caesare in Alamannorum secessibus occupato, nulloque vetante, expleri se
 posse praedarum opimitate sunt arbitrati. Sed metu iam reversi exercitus,
 munimentis duobus, quae olim exinanita sunt, occupatis, se quoad fieri
 poterat, tuebantur.

Hac Iulianus rei novitate perculsus, et coniciens quorsum erumperet, si
 eisdem transisset intactis, retento milite circumvallare disposuit castella
 munita, quae Mosa fluvius praeterlambit, et ad usque quartum et quinquagesimum diem,
 Decembri scilicet et Ianuario mense, obsidionales tractae sunt morae,
 destinatis barbarorum animis incredibili pertinacia reluctantibus.

tunc 
 Tune 
 pertimescens sollertissimus Caesar, ne observata nocte inluni,
 barbari gelu vinctum amnem pervaderent, cotidie a sole in vesperam flexo, ad
 usque lucis principium, lusoriis navibus discurrere flumen ultro citroque
 milites ordinavit, ut crustis pruinarum diffractis, nullus ad erumpendi
 copiam facile perveniret. Hocque commento, inedia et vigiliis et desperatione postrema
 lassati, sponte se propria dederunt, statimque ad
 comitatum Augusti sunt missi.

Ad quos eximendos periculo, 
 multitudo 
 multitude 
 Francorum egressa, cum captos comperisset et asportatos, nihil
 amplius ausa, repedavit ad sua, hisque perfectis, acturus hiemem revertit
 Parisios Caesar.

Quia igitur plurimae gentes vi maiore collaturae capita sperabantur, dubia
 bellorum coniectans, sobrius rector magnis curarum molibus stringebatur.
 Dumque per indutias, licet negotiosas et breves, aerumnosis possessorum
 damnis mederi posse credebat, tributi ratiocinia dispensavit.

Cumque Florentius praefectus praetorio, cuncta permensus (ut contendebat,)
 quicquid in capitatione deesset, ex conquisitis se supplere firmaret, talium
 gnarus, animam prius amittere quam hoc sinere fieri memorabat.

Norat enim huius modi provisionum, immo eversionum, ut verius dixerim,
 insanabilia vulnera, saepe ad ultimam egestatem provincias contrusisse, quae res (ut docebitur postea,) penitus evertit Illyricum.

Ob quae praefecto praetorio ferri non posse clamante, se repente factum infidum, cui Augustus summam commiserit rerum,
 Iulianus eum sedatius leniens, scrupulose computando et vere, docuit non
 sufficere solum, verum etiam exuberare capitationis calculum ad commeatuum
 necessarios apparatus.

Nihilo minus tamen, diu postea indictionale augmentum oblatum sibi nec
 recitare nec subnotare perpessus, humi proiecit. Litterisque Augusti monitus
 ex relatione praefecti, non agere ita perplexe, ut videretur parum Florentio
 credi, rescripsit, gratandum esse si provincialis, hinc inde vastatus,
 saltem sollemnia praebeat nedum incrementa quae nulla supplicia egenis
 possent hominibus extorquere. Factumque est 
 tunc 
 tune 
 et deinde, unius animi firmitate, ut praeter solita nemo Gallis
 quicquam exprimere conaretur.

Denique, inusitato exemplo, id petendo Caesar impetraverat a praefecto,
 ut secundae Belgicae multiformibus malis oppressae, dispositio sibi
 committeretur, ea videlicet lege, ut nec praefectianus nec praesidialis
 apparitor ad solvendum quemquam urgeret. Quo levati solatio cuncti, quos in
 curam susceperat suam, nec interpellati, ante praestitutum tempus debita
 contulerunt.

Inter haec recreandarum exordia Galliarum, administrante secundam adhuc
 Orfito praefecturam, obeliscus Romae in circo erectus est maximo. Super quo
 nunc (quia tempestivum est) pauca discurram.

Urbem priscis saeculis conditam, ambitiosa moenium strue et portarum centum
 quondam aditibus celebrem, hecatompylos Thebas, institutores ex facto
 cognominarunt, cuius vocabulo provincia nunc usque Thebais appellatur.

Hanc inter exordia pandentis se late Carthaginis, improviso excursu duces
 oppressere Poenorum, posteaque reparatam, Persarum rex ille Cambyses, quoad
 vixerat alieni cupidus et immanis, Aegypto perrupta aggressus est, ut opes
 exinde raperet invidendas, ne deorum quidem donariis parcens.

Qui dum inter praedatores turbulente concursat, laxitate praepeditus
 indumentorum, concidit pronus, ac suomet pugione, quem aptatum femori dextro
 gestabat, subita vi ruinae nudato, vulneratus paene letaliter interisset.

Longe autem postea Cornelius Gallus Octaviano res tenente Romanas, Aegypti
 procurator, exhausit civitatem plurimis interceptis, reversusque cum
 furtorum arcesseretur, et populatae provinciae, metu nobilitatis acriter
 indignatae, cui negotium spectandum dederat imperator,
 stricto incubuit ferro. Is est (si recte existimo) Gallus poeta, quem flens
 quodam modo in postrema Bucolicorum parte Vergilius carmine leni
 decantat.

In hac urbe inter delubra ingentia, diversasque moles, figmenta
 Aegyptiorum numinum exprimentes, obeliscos vidimus plures, aliosque iacentes
 et comminutos, quos antiqui reges bello domitis gentibus, aut
 prosperitatibus summarum rerum elati, montium venis vel apud extremos orbis
 incolas perscrutatis 
 excisos 
 excises 
 , et erectos dis superis in religione dicarunt.

Est autem obeliscus asperrimus lapis, in figuram metae cuiusdam sensim ad
 proceritatem consurgens excelsam, utque radium imitetur, gracilescens
 paulatim, specie quadrata in verticem productus angustum, manu levigatus
 artifici.

Formarum autem innumeras notas, hieroglyphicas appellatas, quas ei undique
 videmus incisas, initialis sapientiae vetus insignivit auctoritas.

Volucrum enim ferarumque etiam alieni mundi genera multa sculpentes, ut ad aevi quoque sequentis aetates, impetratorum
 vulgatius perveniret memoria, promissa vel soluta regum vota monstrabant.

Non enim ut nunc litterarum numerus praestitutus et facilis exprimit, quicquid humana mens concipere potest, ita prisci quoque
 scriptitarunt Aegyptii, sed singulae litterae singulis nominibus serviebant
 et verbis; non numquam significabant integros sensus.

Cuius rei scientiam his interim duobus exemplis monstrari sufficiet: per
 vulturem naturae vocabulum pandunt, quia mares nullos posse inter has alites
 inveniri, rationes memorant physicae, perque speciem apis mella
 conficientis, indicant regem, moderatori cum iucunditate aculeos quoque
 innasci debere his rerum insignibus 
 ostendentes. Et similia plurima.

Et quia sufflantes adulatores ex more Constantium id sine modo strepebant,
 quod cum Octavianus Augustus obeliscos duos ab 
 Heliopolitana 
 Heliupolitana 
 civitate transtulisset Aegyptia, quorum unus in Circo Maximo alter
 in Campo locatus est Martio, hunc recens advectum, difficultate magnitudinis
 territus, nec contrectare ausus est nec movere, discant qui ignorant,
 veterem principem translatis aliquibus hunc intactum ideo praeterisse, quod
 Deo Soli speciali munere dedicatus, fixusque intra ambitiosi templi delubra,
 quae contingi non poterant, tamquam apex omnium eminebat.

Verum Constantinus id parvi ducens, avulsam hanc molem sedibus suis,
 nihilque committere in religionem recte existimans, si
 ablatum uno templo miraculum Romae sacraret, id est in templo mundi totius,
 iacere diu perpessus est, dum translationi pararentur utilia. Quo convecto
 per alveum Nili, proiectoque Alexandriae, navis amplitudinis antehac
 inusitatae aedificata est, sub trecentis remigibus agitanda.

Quibus ita provisis, digressoque vita principe memorato, urgens effectus
 intepuit, tandemque sero impositus navi, per maria fluentaque Tibridis,
 velut paventis, ne quod paene ignotus miserat Nilus, ipse parum sub emeatus sui discrimine moenibus alumnis inferret,
 defertur in vicum Alexandri, tertio lapide ab urbe seiunctum. Unde chamulcis
 impositus, tractusque lenius per Ostiensem portam piscinamque publicam,
 Circo illatus est Maximo.

Sola post haec restabat erectio, quae vix aut ne vix quidem sperabatur
 posse compleri. At ea ita est facta: aggestis erectisque digestisque ad
 perpendiculum altis trabibus (ut machinarum cerneres
 nemus) innectuntur vasti funes et longi, ad speciem multiplicium liciorum,
 caelum densitate nimia subtexentes. Quibus colligatus mons ipse effigiatus
 scriptilibus elementis, paulatimque in arduum per inane protentus, diu pensilis, hominum milibus multis tamquam molendinarias
 rotantibus metas, cavea locatur in media, eique sphaera superponitur ahenea,
 aureis lamminis nitens, qua confestim vi ignis divini contacta, ideoque
 sublata, facis imitamentum infigitur aereum, itidem auro
 imbracteatum, velut abundanti flamma candentis.

Secutaeque aetates alios transtulerunt, quorum unus in Vaticano, alter in
 hortis Sallusti, duo in Augusti monumento erecti sunt.

Qui autem notarum textus obelisco incisus est veteri, quem videmus in
 Circo, Hermapionis librum secuti interpretatum litteris subiecimus Graecis.
 
 αρχην απο του νοτιου διερμηνευμενα εχει στιχος
 πρωτος ταδε λεγει

῞ἥλιος βασιλεῖ ʽπαμέστῃ : δεδώρημαί σοι ἀνὰ πᾶσαν
 οἰκουμένην μετὰ χαρᾶς βασιλεύειν, ὃν 
 
 ῞ἥλιος φιλεῖ.—[καὶ] ʼαπόλλων κρατερὸς φιλαλήθης υἱὸς
 ῞ηρωνος, θεογέννητος κτιστὴς τῆς οἰκουμένης, ὃν ῞ηλιος προέκρινεν,
 ἄλκιμος ῎αρεως βασιλεὺς ʽπαμέστης. ᾧ πᾶσα ὑποτέτακται ἡ γῆ μετὰ ἀλκῆς καὶ
 θάρσους. βασιλεὺς ʽπαμέστης ʽηλίου παῖς αἰωνόβιος. 
 
 
 στιχος δευτερος

ʼἀπόλλων κρατερός, ὁ ἑστὼς ἐπ̓ ἀληθείας, δεσπότης
 διαδήματος, τὴν αἴγυπτον δοξάσας κεκτημένος, ὁ ἀγλαοποιήσας ʽηλίου πόλιν,
 καὶ κτίσας τὴν λοιπὴν οἰκουμένην, καὶ πολυτιμήσας τοὺς ἐν ʽηλίου πόλει
 θεοὺς ἀνιδρυμένους, ὃν ῞ηλιος φιλεῖ. 
 
 
 τριτος στιχος

ʼἀπόλλων κρατερὸς ʽηλίου παῖς παμφεγγὴς, ὃν ῞ηλιος
 προέκρινεν καὶ ῎αρης ἄλκιμος ἐδωρήσατο. οὗ τὰ ἀγαθὰ ἐν παντὶ διαμένει
 καιρῷ. ὃν ῎αμμων ἀγαπᾷ, πληρώσας τὸν νέων τοῦ φοίνικος ἀγαθῶν. ᾧ οἱ θεοὶ
 ζωῆς χρόνον ἐδωρήσαντο. 
 
 
 ʼἀπόλλων κρατερὸς υἱὸς ῞ηρωνος βασιλεὺς οἰκουμένης
 ʽραμέστης, ὃς ἐφύλαξεν αἴγυπτον τοὺς ἀλλοεθνεῖς νικήσας, ὃν ῞ηλιος φιλεῖ,
 ᾧ πολὺν χρόνον ζωῆς ἐδωρήσαντο θεοὶ. δεσπότης οἰκουμένης ʽραμέστης
 αἰωνόβιος. 
 
 
 
 λιβος στιχος δεγτερος

῞ἥλιος φεὸς μέγας δεσπότης οὐρανοῦ. δεδώρημαί σοι
 βίον ἀπρόσκοπον. ʼαπόλλων κρατερὸς κύριος διαδήματος ἀνείκαστος, ὃς τῶν
 φεῶν ἀνδριάντας ἀνέθηκεν ἐν τῇδε τῇ βασιλείᾳ, δεσπότης αἰγύπτου, καὶ
 ἐκόσμησεν ʽηλίου πόλιν ὁμοίως καὶ αυτὸν ῞ηλιον δεσπότην οὐρανοῦ.
 συνετελεύτησεν ἔργον ἀγαθὸν ʽηλίου παῖς βασιλεὺς αἰωνόβιος. 
 
 
 τριτος στιχος

῞ἥλιος θεὸς δεσπότης οὐρανοῦ ʽπαμέστῃ βασιλεῖ.
 δεδώρημαι τὸ κράτος καὶ τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν. ὃν ʼαπόλλων φιλαλήθης
 δεσπότης χρόνων καὶ ῞ηφαιστος ὁ τῶν φεῶν πατὴρ προέκρινεν διὰ τὸν ῎αρεα.
 βασιλεὺς παγχαρὴς ʽηλίου παῖς, καὶ ὑπὸ ʽηλίου φιλούμενος. 
 
 
 αφηλιωτης. πρωτος στιχος

ʽὁ ἀφ̓ ʽηλίου πόλεως μέγας θεὸς ἐνουράνιος ʼαπόλλων
 κρατερός, ῞ηρωνος υἱὸς, ὃν ῞ηλιος ἠγάπησεν, ὃν οἱ θεοὶ ἐτιμησαν, ὁ πάσης
 γῆς βασιλεύων, ὃν ῞ηλιος προέκρινεν, ὁ ἄλκιμος διὰ τὸν ʼαρεα βασιλεύς, ὅν
 ῎αμμων φιλεῖ. καὶ ὁ παμφεγγὴς συγκρίνας αἰώνιον βασιλέα et
 reliqua.

Datiano et Cereali consulibus, cum universa per Gallias studio cautiore
 disponerentur, formidoque praeteritorum barbaricos hebetaret excursus, rex
 Persarum in confiniis agens adhuc gentium extimarum, iamque cum Chionitis et
 Gelanis, omnium acerrimis bellatoribus, pignore icto societatis, rediturus
 ad sua, Tamsaporis scripta suscepit, pacem Romanum principem nuntiantis
 poscere precativam.

Ideoque non nisi infirmato imperii robore temptari talia suspicatus, latius
 semet extentans, pacis amplectitur nomen, et condiciones proposuit graves,
 missoque cum muneribus Narseo quodam legato, litteras ad Constantium dedit
 nusquam a genuino fastu declinans, quarum hunc fuisse accepimus sensum:

“Rex regum Sapor, particeps siderum, frater Solis et Lunae, Constantio
 Caesari fratri meo salutem plurimam dico. 
 Gaudeo tandemque mihi placet, ad optimam viam te revertisse, et incorruptum
 aequitatis agnovisse suffragium, rebus ipsis expertum pertinax alieni
 cupiditas quas aliquotiens ediderit strages.

Quia igitur veritatis ratio soluta esse debet et libera,
 et celsiores fortunas idem loqui decet atque sentire, propositum meum in
 pauca conferam reminiscens, haec quae dicturus sum me saepius replicasse.

Ad usque Strymona flumen et Macedonicos fines tenuisse maiores imperium 
 meos, 
 antiquitates 
 antiqnitates 
 quoque vestrae testantur; haec me convenit flagitare (ne sit
 arrogans quod affirmo) splendore virtutumque insignium serie, vetustis
 regibus antistantem. Sed ubique mihi cordi est recta ratio, cui coalitus ab adulescentia prima, nihil
 umquam paenitendum admisi.

Ideoque Armeniam recuperare cum Mesopotamia debeo, avo meo composita fraude
 praereptam. Illud apud nos numquam in acceptum feretur, quod asseritis vos exsultantes, nullo discrimine virtutis ac
 doli, prosperos omnes laudari debere bellorum eventus.

Postremo si morem gerere suadenti volueris recte, contemne partem exiguam,
 semper luctificam et cruentam, ut cetera regas securus, prudenter reputans
 medellarum quoque artifices urere non numquam et secare et partes corporum
 amputare, ut reliquis uti liceat integris, hocque bestias factitare: quae
 cum advertant cur maximo opere capiantur, illud propria sponte amittunt, ut
 vivere deinde possint impavidae.

Id sane pronuntio, quod si haec mea legatio redierit irrita, post tempus
 hiemalis quietis exemptum, viribus totis accinctus,
 fortuna condicionumque aequitate spem successus secundi fundante, venire,
 quoad ratio siverit, festinabo.”

His litteris diu libratis, recto pectore (quod dicitur) considerateque
 responsum est, hoc modo:

‘Victor terra marique Constantius, semper Augustus, fratri meo Sapori regi
 salutem plurimam dico. 
 Sospitati quidem tuae gratulor ut futurus (si velis,) amicus, cupiditatem
 vero semper indeflexam fusiusque vagantem, vehementer insimulo.

Mesopotamiam poscis ut tuam, perindeque Armeniam, et suades integro corpori
 adimere membra quaedam, ut salus eius deinceps locetur in solido, quod
 infindendum est potius quam ulla consensione firmandum.
 Accipe igitur veritatem, non obtectam praestigiis, sed perspicuam, nullisque
 minis inanibus perterrendam.

Praefectus praetorio meus, opinatus aggredi negotium publicae utilitati
 conducens, cum duce tuo per quosdam ignobiles, me inconsulto, sermones
 conseruit super pace. Non refutamus hanc nec repellimus: adsit modo cum
 decore et honestate, nihil pudori nostro praereptura vel maiestati.

Est enim absonum et insipiens nunc cum gestarum rerum ordines (placatae sint aurae invidiae!) nobis
 multipliciter illuxerunt, cum deletis tyrannis, totus
 orbis Romanus nobis obtemperat, ea prodere, quae contrusi in orientales angustias, diu servavimus
 inlibata.

Cessent autem quaeso formidines, quae nobis intentantur ex more, cum ambigi
 nequeat, non inertia nos sed modestia, pugnas interdum excepisse potius quam
 intulisse, et nostra quotiens lacessimur, fortissimo bonae conscientiae spiritu defensare, id
 experiendo legendoque scientes, in proeliis quibusdam raro rem titubasse
 Romanam, in summa vero bellorum numquam ad deteriora prolapsam.’

Hanc legationem nullo impetrato remissam,— nec enim effrenatae regis
 cupiditati responderi amplius quicquam potuit—post paucissimos dies secutus
 est Prosper comes et Spectatus tribunus, et notarius itemque Eustathius,
 Musoniano suggerente philosophus, ut opifex suadendi; imperatoris scripta
 perferentes et munera, enisuri apparatum interim Saporis arte quadam
 suspendere, ne supra humanum
 modum provinciae munirentur arctoae.

Inter quae ita ambigua, Iuthungi Alamannorum pars Italicis conterminans
 tractibus, obliti pacis et foederum, quae adepti sunt obsecrando, Raetias
 turbulente vastabant, adeo ut etiam oppidorum temptarent obsidia praeter
 solitum.

Ad quos repellendos cum valida manu missus Barbatio, in locum Silvani
 peditum promotus magister, ignavus sed verbis effusior, alacritate militum
 vehementer erecta, prostravit acerrime multos, ita ut exigua portio, quae
 periculi metu se dedit in fugam, aegre dilapsa, lares suos non sine
 lacrimis reviseret et lamentis.

Huic pugnae Nevitta, postea consul, equestris praepositus turmae, et
 adfuisse et fortiter fecisse firmatur.

Eisdem diebus terrae motus horrendi, per Macedoniam Asiamque et Pontum,
 assiduis pulsibus oppida multa concusserunt et montes. Inter monumenta tamen
 multiformium aerumnarum, eminuere Nicomediae clades, Bithyniae urbium
 matris, cuius ruinarum eventum vere breviterque absolvam.

Primo lucis exortu, diem nonum kal. Septembrium, concreti nubium globi
 nigrantium, laetam paulo ante caeli speciem confuderunt, et amendato solis
 splendore, nec contigua vel apposita cernebantur; ita oculorum obtutu
 praestricto, humo involutus crassae caliginis squalor insedit.

Dein velut numine summo fatales contorquente manubias, ventosque ab ipsis
 excitante cardinibus, 
 magnitudo 
 magnitude 
 furentium incubuit procellarum, cuius impetu pulsorum auditus est
 montium gemitus, et elisi litoris fragor, haecque secuti typhones atque
 presteres, cum horrifico tremore terrarum, civitatem et suburbana funditus
 everterunt.

Et quoniam acclivitate collium aedes pleraeque vehebantur, aliae super
 alias concidebant, reclangentibus cunctis sonitu ruinarum immenso. Inter
 quae clamoribus variis celsa culmina resultabant, quaeritantium coniugium
 liberosque, et siquid necessitudines artae 
 constringunt 
 coustringunt 
 .

Post horam denique secundam (multo ante
 tertiam) aer iam sudus et liquidus latentes retexit funereas strages. Non
 nulli enim superruentium ruderum vi nimia constipati, sub ipsis interiere
 ponderibus; quidam collo tenus aggeribus obruti, cum
 superesse possent siqui iuvissent, auxiliorum inopia necabantur; alii
 lignorum exstantium acuminibus fixi pendebant.

Uno ictu caesi complures, paulo ante homines 
 tunc 
 tune 
 promiscae strages cadaverum cernebantur. Quosdam domorum inclinata
 fastigia intrinsecus servabant intactos, angore et inedia
 consumendos. Inter quos Aristaenetus affectatam recens dioecensin curans
 vicaria potestate, quam Constantius ad honorem uxoris Eusebiae, Pietatis
 cognominarat, animam hoc casu cruciatam diutius exhalavit.

Alii subita magnitudine ruinae oppressi, eisdem adhuc molibus conteguntur.
 Collisis quidam capitibus, vel umeris praesectis aut cruribus, inter vitae
 mortisque confinia, aliorum adiumenta paria perferentium implorantes, cum
 obtestatione magna deserebantur.

Et superesse potuit aedium sacrarum et privatarum, hominumque pars maior,
 ni palantes abrupti flammarum ardores per quinque dies et noctes, quicquid
 consumi poterat exussissent.

Adesse tempus existimo, pauca dicere quae de terrae pulsibus coniectura
 veteres collegerunt. Ad ipsius enim veritatis arcana, non modo haec nostra
 vulgaris inscitia, sed ne sempiterna quidem lucubrationibus longis nondum
 exhausta, physicorum iurgia penetrarunt.

Unde et in ritualibus et pontificio sacerdotio obtemperantibus libris super auctore motus terrae nihil dicitur caute, ne alio deo pro alio
 nominato, cum qui eorum terram concutiat, sit in abstruse, piacula
 committantur.

Accidunt autem, (ut opiniones aestimant inter quas Aristoteles aestuat et
 laborat), aut in cavernis minutis terrarum, quas Graece σύριγγας appellamus, impulsu crebriore aquis
 undabundis; aut certe (ut Anaxagoras affirmat,) ventorum vi subeuntium ima
 terrarum; qui cum soliditatibus concrustatis inciderint, eruptiones nullas
 reperientes, eas partes soli convibrant, quas subrepserint tumidi. Unde
 plerumque observatur, terra tremente, ventorum apud nos spiramina nulla
 sentiri, quod in ultimis eius secessibus occupantur.

Anaximander ait, arescentem nimia aestuum siccitate, aut post madores
 imbrium terram rimas pandere grandiores, quas penetrat supernus aer
 violentus et nimius, ac per eas vehementi spiritu quassatam, cieri propriis
 sedibus. Qua de causa terrores huius modi, vaporatis temporibus, aut nimia
 aquarum caelestium superfusione, contingunt. Ideoque Neptunum, umentis
 substantiae potestatem, Ennosigaeon et Sisichthona poetae veteres et
 theologi nuncuparunt.

Fiunt autem terrarum motus modis quattuor: aut enim brasmatiae sunt, qui
 humum more aestus imitus 
 suscitantes, sursum propellunt immanissimas moles, ut in Asia Delos emersit,
 et Hiera et Anaphe et Rhodus, Ophiusa et Pelagia, prioribus saeculis
 dictitata, aureo quondam imbri perfusa, et Eleusin in Boeotia, et apud
 Tyrrenos Vulcanus, insulaeque plures; aut climatiae qui limes ruentes atque obliqui, urbes aedificia montesque
 complanant; aut chasmatiae qui grandiore motu patefactis subito voratrinis,
 terrarum partes absorbent, ut in Atlantico mari, Europaeo orbe spatiosior
 insula, et in Crisaeo sinu Helice et Bura, et in Ciminia Italiae parte,
 oppidum Saccumum, ad Erebi profundos hiatus abactae, aeternis tenebris
 occultantur.

Inter haec tria genera terrae motuum, mycematiae sonitu audiuntur minaci,
 cum dissolutis elementa compagibus, ultro assiliunt, vel relabuntur
 considentibus terris. Tune enim necesse est velut taurinis reboare
 mugitibus, fragores fremitusque terrenos. Sed hinc ad exorsa.

At Caesar hiemem apud Parisios agens, Alamannos praevenire studio maturabat
 ingenti, nondum in unum coactos, sed ad insaniam post Argentoratum audaces omnes et saevos,
 opperiensque Iulium mensem, unde sumunt Gallicani procinctus exordia,
 diutius angebatur. Nec enim egredi poterat, antequam ex Aquitania aestatis
 remissione, solutis frigoribus et pruinis, veheretur annona.

Sed ut est difficultatum paene omnium diligens ratio victrix, multa mente
 versans et varia, id tandem repperit solum, ut anni maturitate non
 exspectata, barbaris occurreret insperatus, firmatoque consilio, XX dierum
 frumentum, ex eo quod erat in sedibus consumendum, ad usus diuturnitatem
 excoctum, bucellatum (ut vulgo appellant,) umeris imposuit libentium
 militum, hocque subsidio fretus, secundis (ut ante,) auspiciis profectus
 est, intra mensem quintum vel sextum, duas expeditiones consummari posse
 urgentes et necessarias arbitratus.

Quibus paratis, petit primos omnium Francos, eos videlicet quos consuetudo
 Salios appellavit, ausos olim in Romano solo apud 
 Toxandriam 
 Toxiandriam 
 locum habitacula sibi figere praelicenter. Cui cum Tungros
 venisset, occurrit legatio praedictorum, opinantium reperiri imperatorem
 etiam tum in hibernis, pacem sub hac lege praetendens, ut quiescentes eos
 tamquam in suis, nec lacesseret quisquam nec vexaret. Hos legatos negotio
 plene digesto, oppositaque condicionum perplexitate, ut in eisdem tractibus
 moraturus, dum redeunt, muneratos absolvit.

Dictoque citius secutus profectos, Severo duce misso per ripam, subito
 cunctos aggressus, tamquam fulminis turbo perculsit, iamque precantes potius
 quam resistentes, in opportunam clementiae partem effectu victoriae flexo,
 dedentes se cum opibus liberisque suscepit.

Chamavos itidem ausos similia adortus, eadem celeritate partim cecidit,
 partim acriter repugnantes, vivosque captos, compegit in vincula, alios
 praecipiti fuga repedantes ad sua, ne militem spatio longo
 defatigaret, abire interim permisit innocuos; quorum legatis paulo postea
 missis precatum consultumque rebus suis, humi prostratis sub obtutibus eius,
 pacem hoc tribuit pacto, ut ad sua redirent incolumes.

Cunctis igitur ex voto currentibus, studio pervigili properans, modis
 omnibus utilitatem fundare provinciarum, munimenta tria recta serie
 superciliis imposita fluminis Mosae, subversa dudum obstinatione barbarica,
 reparare pro tempore cogitabat, et ilico sunt instaurata, procinctu
 paulisper omisso.

Atque ut consilium prudens
 celeritas faceret tutum, ex annona decem dierum et septem, quam in expeditionem pergens vehebat cervicibus
 miles, portionem subtractam in eisdem condidit castris, sperans ex
 Chamavorum segetibus id suppleri posse quod ablatum est.

Longe autem aliter accidit. Frugibus enim nondum etiam maturis, miles,
 expensis quae portabat, nusquam reperiens victus, extrema minitans Iulianum
 compellationibus incessebat et probris, Asianum appellans Graeculum et
 fallacem, et specie sapientiae stolidum. Utque inveniri solent quidam inter
 armatos verborum volubilitate conspicui, haec et similia multa strepebant:

‘Quo trahimur spe meliorum abolita, olim quidem dura et
 perpessu asperrima per nives tolerantes et acumina crudelium pruinarum? Sed
 nunc (pro nefas!) cum ultimis hostium fatis instamus, fame, ignavissimo
 mortis genere tabescentes.

Et nequi nos turbarum existimet concitores, pro vita loqui sola testamur,
 non aurum neque argentum petentes, quae olim nec contrectare potuimus nec
 videre, ita nobis negata, velut contra rem publicam, tot suscepisse labores
 et pericula confutatis.’

Et erat ratio iusta querellarum. Inter tot enim rerum probabilium cursus,
 articulosque necessitatum ancipites, sudoribus Gallicanis miles exhaustus,
 nec donativum meruit nec stipendium, iam inde ut Iulianus illo est missus,
 ea re quod nec ipsi quod daret suppetere poterat usquam, nec Constantius
 erogari more solito permittebat.

Hocque exinde claruit fraude potius quam tenacitate committi, quod cum idem
 Caesar petenti ex usu gregario cuidam, ut barbas detonderet, dedisset
 aliquid vile, contumeliosis calumniis appetitus est a Gaudentio 
 tunc 
 tune 
 notario, ad explorandos eius actus diu morato per Gallias, quem
 postea ipse interfici iusserat, ut loco
 monstrabitur competenti.

Lenito tandem tumultu, non sine blanditiarum genere vario, contextoque
 navali ponte transito Rheno, terris Alamannorum calcatis, Severus magister
 equitum, bellicosus ante haec et industrius, repente 
 conmarcuit 
 commarcuit 
 .

Et qui saepe 
 universos 
 universes 
 ad fortiter faciendum hortabatur et singulos, 
 tunc 
 tune 
 dissuasor pugnandi, contemptus videbatur et timidus, mortem
 fortasse metuens adventantem, ut in Tageticis libris legitur vel 
 
 Vegonicis 
 Vegoicis 
 
 fulmine mox tangendos adeo hebetari, ut nec
 tonitruum nec maiores
 aliquos possint audire fragores. Et iter ignaviter egerat praeter solitum,
 ut ductores, viarum praeeuntes alacri gradu, ultima minitando terreret, ni
 omnes conspirantes in unum, se loca penitus ignorare firmarent. Qui
 interdicti, metuentes auctoritatem, nusquam deinde sunt progressi.

Inter has tamen moras, Alamannorum rex Suomarius ultro cum suis improvisus
 occurrit, ferox ante saeviensque in damna Romana, sed tum 
 lucrum existimans insperatum, si propria retinere permitteretur. Et quia
 vultus incessusque supplicem indicabat, susceptus bonoque animo esse iussus
 et placido, nihil arbitrio suo relinquens, pacem genibus curvatis oravit.

Et eam cum concessione praeteritorum sub hac meruit lege, ut captivos
 redderet nostros, et quotiens sit necesse, militibus alimenta praeberet,
 susceptorum vilium more securitates accipiens pro illatis: quas si non
 ostendisset in tempore, sciret se rursus eadem flagitandum.

Quod ita recte dispositum est, impraepedite completo, Hortari nomine
 petendus erat regis alterius pagus, et quia nihil videbatur deesse praeter
 ductores, Nesticae tribuno scutariorum, et Chariettoni viro fortitudinis
 mirae, imperaverat Caesar, ut magna quaesitum industria, comprehensumque
 offerrent sibi captivum, et correptus velociter, adulescens ducitur
 Alamannus, pacto obtinendae salutis pollicitus itinera se monstraturum.

Hoc progresso secutus exercitus, celsarum arborum obsistente concaede, ire
 protinus vetabatur. Verum per circuitus longos et flexuosos ubi ventum est tandem ad loca, ira quisque percitus
 armorum urebat agros et peoora diripiebat et 
 homines 
 hominess 
 , resistentesque sine ulla parsimonia
 contruncabant.

His malis perculsus, rex cum multiplices legiones, vicorumque reliquias cerneret exustorum, ultimas fortunarum
 iacturas adesse iam contemplatus, oravit ipse quoque veniam, facturum se
 imperanda iurandi exsecratione promisit. Captivos restituere universos—id enim
 cura agebatur impensiore—iussus fidem non praestitit. Detentisque plurimis reddidit paucos.

Quo cognito ad indignationem iustam Iulianus erectus, cum munerandus
 venisset ex more, quattuor comites eius, quorum ope et fide maxime
 nitebatur, non ante absolvit, dum omnes rediere captivi.

Ad colloquium tandem accitus a Caesare, trementibus oculis adorato,
 victorisque superatus aspectu, condicione difficili premebatur, hac scilicet
 ut quoniam consentaneum erat, post tot secundos eventus, civitates quoque
 reparari, vi barbarorum excisas, carpenta et materias ex opibus suis
 suorumque praeberet; et haec pollicitus imprecatusque (si perfidum quicquam
 egisset,) luenda sibi cruore supplicia, ad propria remeare permissus est.
 Annonam enim transferre, ita ut Suomarius, ea re compelli non potuit, quod
 ad internicionem regione eius vastata, nihil inveniri poterat quod
 daretur.

Ita reges illi tumentes quondam immaniter, rapinisque ditescere assueti
 nostrorum, Romanae potentiae iugo subdidere colla iam
 domita, et velut inter tributarios nati et educati, obsecundabant imperiis
 ingravate. Quibus hoc modo peractis, disperso per stationes milite
 consuetas, ad hiberna regressus est Caesar.

Haec cum in comitatu Constantii subinde noscerentur—erat enim necesse,
 tamquam apparitorem, Caesarem super omnibus gestis ad Augusti referre
 scientiam—omnes qui plus poterant in palatio, adulandi professores iam
 docti, recte consulta prospereque completa vertebant in deridiculum, talia
 sine modo strepentes insulse: ‘In odium venit cum victoriis suis capella,
 non homo,’ ut hirsutum Iulianum carpentes, appellantesque ‘loquacem talpam’
 et ‘purpuratam simiam’ et ‘litterionem Graecum,’ et his congruentia plurima.
 Atque ut tintinnabula principi resonantes, audire haec
 taliaque gestienti, virtutes eius obruere verbis impudentibus conabantur ut
 segnem incessentes et timidum et umbratilem, gestaque secus verbis
 comptioribus exornantem; quod non 
 tunc 
 tune 
 primitus accidit.

Namque ut solet amplissima quaeque gloria obiecta esse
 semper invidiae, legimus in veteres quoque magnificos
 duces vitia criminaque, etiam si inveniri non poterant, finxisse
 malignitatem, spectatissimis actibus eorum offensam.

Ut Cimonem Miltiadis filium, insimulatum incesti, qui saepe ante et prope Eurymedonta Pamphylium flumen
 Persarum populum delevit innumerum, coegitque gentem insolentia semper
 elatam obsecrare suppliciter pacem; Aemilianum itidem Scipionem ut
 somniculosum aemulorum incusari malivolentia, cuius impetrabili vigilantia,
 obstinatae in perniciem Romae, duae potentissimae sunt urbes excisae.

Nec non etiam in Pompeium obtrectatores iniqui, multa scrutantes, cum nihil
 unde vituperari deberet, inveniretur, duo haec observarunt ludibriosa et
 irrita: quod genuino quodam more caput digito uno scalpebat, quodque
 aliquandiu tegendi ulceris causa deformis fasciola candida crus colligatum
 gestabat: quorum
 alterum factitare ut dissolutum, alterum ut novarum rerum cupidum
 asserebant; nihil interesse oblatrantes argumento subfrigido, quam partem
 corporis redimiret regiae maiestatis insigni; eum virum, quo nec fortior nec
 autem cautior quisquam patriae fuit, ut
 documenta praeclara testantur.

Dum haec ita aguntur, Romae Artemius curans vicariam praefecturam, pro
 Basso quoque agebat, qui recens promotus urbi praefectus,
 fatali decesserat sorte, cuius administratio seditiones perpessa est
 turbulentas, nec memorabile quicquam habuit quod narrari sit dignum.

Augusto inter haec quiescenti per hiemem apud Sirmium, indicabant nuntii
 graves et crebri, permixtos Sarmatas et Quados, vicinitate et similitudine
 morum armaturaeque concordes, Pannonias Moesiarumque alteram cuneis
 incursare dispersis.

Quibus ad latrocinia magis quam aperto habilibus Marti, hastae sunt
 longiores et loricae ex cornibus rasis et laevigatis, plumarum specie
 linteis indumentis innexae; equorumque plurimi ex usu castrati, ne aut
 feminarum visu exagitati, raptentur, aut in subsidiis ferocientes, prodant
 hinnitu densiore vectores.

Et per spatia discurrunt amplissima, sequentes alios vel ipsi terga
 vertentes, insidendo velocibus equis et morigeris,
 trahentesque singulos, interdum et binos, uti permutatio vires foveat
 iumentorum, vigorque otio integretur alterno.

Aequinoctio itaque temporis verni confecto, imperator coacta militum valida
 manu, ductu laetioris fortunae profectus, cum ad locum aptissimum
 pervenisset, flumen Histrum exundantem pruinarum iam resoluta
 congerie, super navium foros ponte contexto transgressus, populandis
 barbarorum incubuit terris. Qui itinere festinato praeventi, catervasque
 bellatoris exercitus iugulis suis imminere cernentes, quem nondum per anni
 tempus colligi posse rebantur, nec spirare ausi nec stare, sed vitantes
 exitium insperatum, semet omnes effuderunt in fugam.

Stratisque plurimis, quorum gressus vinxerat timor, si quos exemit celeritas morti, inter
 latebrosas convalles montium occultati, videbant patriam ferro pereuntem,
 quam vindicassent profecto, si vigore quo discesserant restitissent.

Gerebantur haec in ea parte Sarmatiae, quae secundam prospectat Pannoniam,
 parique fortitudine circa Valeriam opes barbaras urendo rapiendoque occurrentia militaris
 turbo vastabat.

Cuius cladis immensitate permoti, posthabito latendi consilio, Sarmatae
 petendae specie pacis, agmine tripertito agentes, securius nostros aggredi cogitarunt ut nec expedire tela nec vim vulnerum
 declinare, nec quod est in rebus artissimis ultimum, verti possent in fugam.

Aderant autem ilico Sarmatis periculorum Quadi participes, qui noxarum
 saepe socii fuerant indiscreti, sed ne eos quidem prompta iuvit audacia, in
 discrimina ruentes aperta.

Caesis enim compluribus, pars quae potuit superesse, per notos calles evasit; quo eventu vires et animos incitante,
 iunctis densius cuneis, ad Quadorum regna properabat exercitus, qui ex
 praeterito casu impendentia formidantes, rogaturi suppliciter pacem,
 fidentes ad principis venere conspectum, erga haec et similia lenioris,
 dictoque die statuendis condicionibus pari modo Zizais quoque etiam tum
 regalis, ardui corporis iuvenis, ordines Sarmatarum more
 certaminis instruxit ad preces; visoque imperatore, abiectis armis pectore
 toto procubuit, exanimis stratus. Et amisso vocis officio prae timore, tum
 cum orare deberet, maiorem misericordiam movit, conatus aliquotiens,
 parumque impediente singultu, permissus explicare quae poscebat.

Recreatus denique tandem, iussusque exsurgere, genibus nixus, usu linguae
 recuperate, concessionem delictorum sibi tribui supplicavit et veniam, eoque
 ad precandum admissa multitudo, cuius ora formido muta
 claudebat, periculo adhuc praestantioris ambiguo, ubi ille solo iussus
 attolli orandi signum exspectantibus diu monstravit, omnes clipeis telisque
 proiectis, manus precibus dederunt plura excogitantes, ut vincerent
 humilitate supplicandi regalem.

Duxerat potior cum ceteris Sarmatis etiam Rumonem et Zinafrum et Fragiledum
 subregulos, plurimosque optimates, cum impetrandi spe similia petituros.
 Qui, licet elati gaudio salutis indultae, condicionum sarcina compensare
 inimice facta pollicebantur, seque cum facultatibus et liberis et coniugibus
 terrarumque suarum ambitu Romanae potentiae libenter offerrent. Praevaluit
 tamen aequitati iuncta benignitas, iussique obtinere sedes impavidi, nostros
 reddidere captivos. Duxeruntque obsides 
 postulatos 
 postulates 
 , et obedire praeceptis deinde promptissime spoponderunt.

Hortante hoc exemplo clementiae, advolarunt regalis cum suis omnibus Araharius, et Usafer inter optimates
 excellens, agminum gentilium duces, quorum alter Transiugitanorum
 Quadorumque parti, alter quibusdam Sarmatis praeerat, locorum confiniis et
 feritate iunctissimis; quorum plebem veritus imperator, ne ferire foedera
 simulans, in arma repente consurgeret, discreto
 consortio, pro Sarmatis obsecrantes iussit paulisper abscedere, dum Araharii
 et Quadorum negotium spectaretur.

Qui cum reorum ritu oblati, stantes curvatis corporibus, facinora gravia
 purgare non possent, ultimae sortis infortunia metuentes, dederunt obsides
 imperatos, numquam antea pignora foederis exhibere compulsi.

His ex aequo bonoque compositis Usafer in preces admissus est, Arahario
 pertinaciter obstrepente, firmanteque pacem quam ipse meruit, ei quoque
 debere proficere, ut participi licet inferiori, et obtemperare suis imperiis
 consueto.

Verum quaestione discussa, aliena potestate eripi Sarmatae iussi (ut semper
 Romanorum clientes,) offerre obsides quietis vincula conservandae, gratanter
 amplexi sunt.

Ingerebat autem se post haec maximus numerus catervarum confluentium
 nationum et regum, suspendi a iugulis suis gladios obsecrantium, postquam
 Araharium impune compererat abscessisse; et pari modo ipsi quoque adepti
 pacem quam poscebant, accitos ex intimis regni procerum filios obsidatus
 sorte opinione celerius obtulerunt, itidemque captivos (ut placuerat)
 nostros, quos haut minore gemitu perdidere quam suos.

Quibus ordinatis translata est in Sarmatas cura, miseratione dignos potius
 quam simultate. Quibus incredibile quantum prosperitatis haec attulit causa:
 ut verum illud aestimaretur, quod opinantur quidam, fatum vinci principis
 potestate vel fieri.

Potentes olim ac nobiles erant huius indigenae regni, sed
 coniuratio clandestina servos armavit in facinus. Atque ut barbaris esse
 omne ius in viribus adsuevit, vicerunt dominos ferocia pares, et numero praeminentes.

Qui confundente metu consilia, ad Victohalos discretos longius confugerunt,
 obsequi defensoribus, (ut in malis) optabile, quam servire mancipiis
 arbitrati; quae deplorantes, post impetratam veniam recepti in fidem,
 poscebant praesidia libertati, eosque iniquitate rei permotus, inspectante
 omni exercitu, convocatos allocutus verbis mollioribus imperator, nulli nisi
 sibi ducibusque Romanis parere praecepit.

Atque ut restitutio libertatis haberet dignitatis augmentum, Zizaim regem
 eisdem praefecit, conspicuae fortunae tum insignibus aptum profecto, (ut res
 docuit) et fidelem, nec discedere quisquam post haec gloriose gesta
 permissus est, antequam (ut placuerat) remearent nostri captivi.

His in barbarico gestis, Bregetionem castra commota 
 sunt, ut etiam ibi belli Quadorum reliquias, circa illos agitantium tractus,
 lacrimae vel sanguis extingueret. Quorum regalis Vitrodorus, Viduari filius
 regis, et Agilimundus subregulus, aliique optimates et iudices, variis
 populis praesidentes, viso exercitu in gremio regni solique genitalis, sub
 gressibus militum iacuere, et adepti veniam iussa fecerunt,
 sobolemque suam obsidatus pignore (ut obsecuturi condicionibus impositis)
 tradiderunt, eductisque mucronibus, quos pro numinibus colunt, iuravere se permansuros in fide.

His (ut narratum est) secundo finitis eventu, ad Limigantes, Sarmatas
 servos, ocius signa transferri utilitas publica flagitabat, quos erat
 admodum nefas, impune multa et nefaria perpetrasse. Nam velut obliti
 priorum, tunc erumpentibus Liberis, ipsi quoque tempus aptissimum nancti,
 limitem perrupere Romanum, ad hanc solam fraudem dominis suis hostibusque
 concordes.

Deliberatum est tamen, id quoque lenius vindicari, quam
 criminum magnitudo poscebat, hactenus ultione porrecta, ut ad longinqua
 translati, amitterent copiam nostra vexandi, quos pericula formidare monebat
 scelerum conscientia diutius commissorum.

Ideoque in se pugnae molem suspicati vertendam, dolos parabant et ferrum et
 preces. Verum aspectu primo exercitus tamquam fulminis ictu perculsi,
 ultimaque cogitantes, vitam precati, tributum annuum delectumque validae
 iuventutis et servitium spoponderunt, abnuere parati si iuberentur aliorsum
 migrare, ut gestibus indicabant et vultibus, locorum confisi praesidio, ubi
 lares post exactos dominos fixere securi.

Has enim terras Parthiscus irruens obliquatis meatibus, Histro miscetur.
 Sed dum solus licentius fluit, spatia longa et lata sensim praelabens, et ea coartans prope exitum in
 angustias, accolas ab impetu Romanorum alveo Danubii defendit, a barbaricis
 vero excursibus suo tutos praestat obstaculo, ubi pleraque umidioris soli
 natura, et incrementis fluminum redundantia, stagnosa sunt et referta
 salicibus, ideoque invia, nisi perquam gnaris; et super his insularem anfractum, aditu Parthisci paene contiguum, amnis potior
 ambiens, terrae consortio separavit.

Hortante igitur principe, cum genuino fastu ad citeriorem venere fluminis
 ripam, ut exitus docuit, non iussa facturi, sed ne viderentur militis
 praesentiam formidasse, stabantque contumaciter, ideoque propinquasse
 monstrantes, ut iubenda repudiarent.

Quae imperator accidere posse contemplans, in agmina plurima clam
 distributo exercitu, celeritate volucri morantes intra suorum acies clausit. Stansque in aggere
 celsiore cum paucis, et stipatorum praesidio tectus, eos ne ferocirent
 lenius admonebat.

Sed fluctuantes ambiguitate mentium in diversa rapiebantur, et furori mixta
 versutia, temptabant cum precibus proelium, vicinumque sibi in nostros
 parantes excursum, proiecere consulto longius scuta, ut ad
 ea recuperanda sensim progressi, sine ullo fraudis indicio spatia
 furarentur.

Iamque vergente in vesperum die, cum moras rumpere lux moneret excedens,
 erectis vexillis in eos igneo miles impetu ferebatur. Qui conferti acieque
 densiore contracta, adversus ipsum principem stantem (ut dictum est) altius,
 omnem impetum contulerunt, eum oculis incessentes et vocibus truculentis.

Cuius furoris amentiam exercitus ira 
 ferre 
 ferse 
 non potuit, eosque imperatori (ut dictum est) acriter imminentes,
 desinente in angustum fronte (quem habitum caput porci simplicitas militaris
 appellat,) impetu disiecit ardenti, et dextra pedites catervas peditum
 obtruncabant, equites laeva equitum se turmis agilibus infuderunt.

Cohors praetoria ex adverso Augustum cautius stipans, resistentium pectora
 moxque terga fugientium incidebat, et cadentes insuperabili contumacia
 barbari non tam mortem dolere, quam nostrorum laetitiam, horrendo
 stridore monstrabant, et iacentes absque mortuis plurimi, succisis
 poplitibus ideoque adempto fugiendi subsidio, alii dexteris amputatis, non
 nulli ferro quidem intacti, sed superruentium collisi ponderibus, cruciatus
 alto silentio perferebant.

Nec eorum quisquam inter diversa supplicia veniam petit aut ferrum
 proiecit, aut exoravit celerem mortem, sed arma iugiter retinentes, licet
 afflicti, minus criminis aestimabant, alienis viribus potius quam
 conscientiae suae iudicio vinci; mussantesque audiebantur interdum, fortunae
 non meriti fuisse quod evenit. Ita in semihorae curriculo discrimine
 proeliorum emenso, tot procubuere subito barbari, ut pugnam fuisse sola
 victoria declararet.

Vix dum populis hostilibus stratis, gregatim peremptorum necessitudines
 ducebantur, humilibus extractae tuguriis, aetatis sexusque promiscui, et
 fastu vitae prioris abolito, ad infimitatem obsequiorum venere servilium, et
 exiguo temporis intervallo decurso, caesorum aggeres et captivorum agmina
 cernebantur.

Incitante itaque fervore certaminum, fructuque vincendi, consurrectum est
 in perniciem eorum qui deseruerant proelia, vel in tuguriis
 latitantes occultabantur. Hos, cum ad loca venisset avidus barbarici
 sanguinis miles, disiectis culmis levibus obtruncabant, nec quemquam casa,
 vel trabibus compacta firmissimis, periculo mortis extraxit.

Denique cum inflammarentur omnia nullusque latere iam posset, cunctis vitae
 praesidiis circumcisis, aut obstinate igni peribat absumptus, aut incendium
 vitans, egressusque uno supplicio declinato, ferro sternebatur hostili.

Fugientes tamen aliqui tela, incendiorumque magnitudinem, amnis vicini se
 commisere gurgitibus, peritia nandi ripas ulteriores occupare posse
 sperantes, quorum plerique summersi necati sunt, alii iaculis periere
 confixi, adeo ut abunde cruore diffuso, meatus fluminis spumaret immensi;
 ita per elementum utrumque, Sarmatas vincentium ira virtusque delevit.

Placuerat igitur post hunc rerum ordinem cunctis adimi
 spem omnem vitaeque solacium. Et post lares incensos, raptasque familias,
 navigia iussa sunt colligi, ad indagandos eos quos a nostrorum acie ulterior
 discreverat ripa.

Statimque ne alacritas intepesceret pugnatorum, impositi lintribus, per
 abdita ducti, velites expediti occuparunt latibula Sarmatarum, quos
 repentinus fefellit aspectus, gentiles lembos et nota remigia conspicantes.

Ubi vero procul micantibus telis, quod verebantur, propinquare senserunt,
 ad suffugia locorum palustrium se contulerunt, eosque secutus infestius miles, caesis
 plurimis ibi victoriam repperit, ubi nec caute posse consistere, nec audere
 aliquid credebatur.

Post absumptos paene diffusosque Amicenses, petiti sunt sine mora Picenses,
 ita ex regionibus appellati conterminis; quos tutiores fecere sociorum
 aerumnae, rumorum assiduitate compertae. Ad quos opprimendos, (erat enim
 arduum sequi per diversa conspersos, imprudentia viarum arcente,) Taifalorum
 auxilium et Liberorum adaeque Sarmatarum assumptum est.

Cumque auxiliorum agmina locorum ratio separaret, tractus contiguos Moesiae
 sibi miles elegit, Taifali proxima suis sedibus
 obtinebant, Liberi terras occupaverant e regione sibi oppositas.

Quae perpessi Limigantes territique
 subactorum exemplis et subitum prostratorum, diu haesitabant ambiguis
 mentibus, utrum oppeterent an rogarent, cum utriusque rei suppeterent
 documenta non levia. Vicit tamen ad ultimum coetu seniorum urgente, dedendi
 sese consilium. Variaeque palmae victoriarum accessit eorum quoque
 supplicatio, qui armis libertatem invaserant, et reliqui eorum cum precibus, ut superatos
 et imbelles dominos aspernati, fortioribus visis inclinavere cervices.

Accepta itaque publica fide, deserto montium propugnaculo, ad castra Romana
 convolavit eorum pars maior, diffusa per spatia ampla camporum, cum
 parentibus et natis atque coniugibus, opumque vilitate, quam eis 
 celeritatis 
 coleritatis 
 ratio furari permisit.

Et qui animas amittere potius, quam cogi solum vertere putabantur, dum
 licentem amentiam libertatem existimarent, parere imperiis, et sedes alias
 suscipere sunt assensi, tranquillas et fidas, ut nec bellis vexari, nec
 mutari seditionibus possint. Eisdemque ex sententia (ut credebatur,)
 acceptis, quievere paulisper, post feritate nativa in
 exitiale scelus erecti, ut congruo docebitur textu.

Hoc rerum prospero currente successu, tutela Illyrico competens gemina est
 ratione firmata, cuius negotii duplicem magnitudinem imperator aggressus
 utramque perfecit. Infidis attritis stratisque, exsules populos (licet mobilitate suppares ) acturos tamen paulo verecundius, tandem
 reductos in avitis sedibus collocavit. Eisdemque ad gratiae cumulum, non
 ignobilem quempiam regem, sed quem ipsi antea sibi praefecere regalem,
 imposuit, bonis animi corporisque praestantem.

Tali textu recte factorum, Constantius iam metuente sublimior, militarique
 consensu, secundo Sarmaticus appellatus, ex vocabulo subactorum, iamque
 discessurus, convocatis cohortibus, et centuriis, et manipulis omnibus, 
 tribunal 
 tribunall 
 
 insistens, signisque ambitus et aquilis, et
 agmine multiplicium potestatum, his exercitum allocutus est, ore omnium
 favorabilis, (ut solebat).

‘Hortatur recordatio rerum gloriose gestarum, omni iucunditate viris
 fortibus gratior, ea ad modum verecundiae replicare,
 quae divinitus delata sorte vincendi, et ante proelia et in ipso correximus
 fervore pugnarum, Romanae rei fidissimi defensores. Quid enim tam pulchrum
 tamque posteritatis memoriae iusta ratione mandandum,
 quam ut miles strenue factis, ductor prudenter consultis exultet? 27.
 Persultabat Illyricum furor hostilis, absentiam nostram inanitate tumenti
 despiciens, dum Italos tueremur et Gallos, variisque discursibus vastabat
 extima limitum, nunc cavatis roboribus, aliquotiens peragrans pedibus
 flumina, non congressibus nec armis fretus aut viribus, sed latrociniis
 assuetus occultis, astu et ludificandi varietate, iam inde ab instituta
 gente nostris quoque maioribus formidatus; quae longius disparati, qua ferri poterant tulimus, saeviores 
 iacturas efficacia ducum vitari posse sperantes.

Ubi vero per licentiam scandens in maius, ad funestas provinciarum clades
 erepsit et crebras, communitis aditibus Raeticis, tutelaque pervigili
 Galliarum securitate fundata, terrore nullo relicto post terga, venimus in
 Pannonias, si placuerit numini sempiterno, labentia firmaturi; cunctisque paratis (ut
 nostis,) vere adulto egressi, arripuimus negotiorum maximas moles: primum ne
 struendo textis compagibus ponti, telorum officeret 
 multitudo 
 multitude 
 , quo opera levi perfecto, visis terris hostilibus et calcatis,
 obstinatis ad mortem animis conatos resistere Sarmatas, absque nostrorum
 dispendio stravimus, parique petulantia ruentes in agmina nobilium legionum,
 Quados Sarmatis adiumenta ferentes attrivimus. Qui post
 aerumnosa dispendia, inter discursus et repugnandi minaces anhelitus, quid
 nostra valeat virtus experti, manus ad dimicandum aptatas, armorum abiecto
 munimine, pone terga vinxerunt, restareque solam salutem contemplantes in
 precibus, affusi sunt vestigiis Augusti clementis, cuius proelia saepe
 compererant exitus habuisse felices.

His sequestratis Limigantes quoque fortitudine superavimus pari,
 interfectisque pluribus, alios periculi declinatio adegit suffugia petere
 latebrarum palustrium.

Hisque secundo finitis eventu, lenitatis tempus aderat tempestivae.
 Limigantes ad loca migrare compulimus longe discreta, ne in perniciem
 nostrorum se commovere possent ulterius et pepercimus plurimis, et Zizaim
 praefecimus Liberis, dicatum nobis futurum et fidum, plus aestimantes creare
 quam auferre barbaris regem, hoc decore augente sollemnitatem, quod eisdem
 quoque rector tributus antehac electus est et acceptus.

Quadruplex igitur praemium, quod unus procinctus absolvit, nos quaesivimus
 et res publica, primo ultione parta de grassatoribus noxiis, deinde quod
 vobis abunde sufficient ex hostibus capta. His enim virtutem oportet esse contentam, quae sudore quaesivit
 et dexteris.

Nobis amplae facultates opumque sunt magni thesauri, si 
 integra omnium patrimonia nostri labores et fortitudo
 servarint. Hoc enim boni principis menti, hoc successibus congruit
 prosperis.

Postremo ego quoque hostilis vocabuli spolium prae me fero, secundo
 Sarmatici cognomentum, quod vos unum idemque sentientes, mihi (ne sit
 arrogans dicere,) merito tribuistis.’ 
 Post hunc dicendi finem contio omnis alacrior solito, aucta spe potiorum et
 lucris, vocibus festis in laudes imperatoris adsurgens, deumque ex usu
 testata non posse Constantium vinci, tentoria repetit laeta. Et reductus
 imperator ad regiam, otioque bidui recreatus, Sirmium cum pompa triumphali
 regressus est, et militares numeri destinatas remearunt ad 
 sedes.

Hisce eisdem diebus, Prosper et Spectatus atque Eustathius, legati ad
 Persas (ut supra docuimus) missi, Ctesiphonta reversum regem adiere,
 litteras perferentes imperatoris et munera, poscebantque
 rebus integris pacem, et mandatorum principis memores,
 nusquam ab utilitate Romanae rei maiestateque discedebant, amicitiae foedus
 sub hac lege firmari debere adseverantes, ne super turbando Armeniae vel
 Mesopotamiae statu quicquam moveretur.

Diu igitur ibi morati, cum obstinatissimum regem, nisi harum regionum
 dominio sibi adiudicato, obdurescentem ad suscipiendam cernerent pacem,
 negotio redierunt infecto.

Post quod id ipsum condicionum robore pari impetraturi, Lucillianus missus
 est comes, et Procopius tunc notarius, qui postea nodo quodam violentae
 necessitatis adstrictus, ad res consurrexerat novas.

Haec per orbis varias partes uno eodemque anno sunt gesta. At in Galliis
 cum in meliore statu res essent, et Eusebium atque Hypatium fratres
 sublimarent vocabula consulum, Iulianus contextis successibus clarus, apud
 Parisios hibernans, sequestratis interim sollicitudinibus
 bellicis, haut minore cura provinciarum fortunis multa conducentia
 disponebat, diligenter observans nequem tributorum sarcina praegravaret,
 neve potentia praesumeret aliena, aut hi versarentur in
 medio, quorum patrimonia publicae clades augebant, vel iudicum quisquam ab
 aequitate deviaret impune.

Idque ea re levi labore correxit, quod ipse iurgia dirimens, ubi causarum
 cogebat magnitude vel personarum, erat indeclinabilis iustorum iniustorumque
 distinctor.

Et licet multa sint eius laudanda in huius modi controversiis, unum tamen
 sufficiet poni, ad cuius similitudinem acta vel dicta sunt.

Numerium Narbonensis paulo ante rectorem, accusatum ut furem, inusitato
 censorio vigore, pro tribunali palam admissis volentibus audiebat, qui cum
 infitiatione defenderet obiecta, nec posset in quoquam confutari, Delphidius
 orator acerrimus, vehementer eum impugnans, documentorum inopia percitus,
 exclamavit: ‘Ecquis, florentissime Caesar, nocens esse poterit usquam, si
 negare sufficiet?’ Contra quem Iulianus prudenter motus ex tempore, ‘Ecquis’
 ait ‘innocens esse poterit, si accusasse sufficiet?’ Et haec quidem et huius
 modi multa civilia.

Egressurus autem ad procinctum urgentem, cum Alamannorum pagos aliquos esse
 reputaret hostiles, et ausuros immania, ni ipsi quoque ad
 ceterorum sternerentur exempla, haerebat anxius qua vi qua celeritate, cum
 primum ratio copiam tribuisset, rumore praecurso, terras eorum invaderet
 repentinus.

Seditque tandem multa et varia cogitanti, id temptare quod utile probavit
 eventus. Hariobaudem vacantem tribunum, fidei fortitudinisque notae, nullo
 conscio legationis specie ad Hortarium miserat regem iam pacatum, ut exinde
 facile ad collimitia progressus eorum, in quos erant arma protinus
 commovenda, scitari possit quid molirentur, sermonis barbarici perquam
 gnarus.

Quo fidenter ad haec patranda digresso, ipse anni tempore opportuno, ad
 expeditionem undique milite convocato, profectus, id inter potissima mature
 duxit implendum, ut ante proeliorum fervorem, civitates multo ante excisas
 ac vacuas introiret, receptasque communiret, horrea
 quin etiam exstrueret pro incensis, ubi condi possit annona, a Britanniis
 sueta transferri.

Et utrumque perfectum est spe omnium citius. Nam et horrea veloci opere
 surrexerunt, alimentorumque in eisdem satias condita, et civitates occupatae
 sunt septem: Castra Herculis Quadriburgium Tricensima et Novesium, Bonna Antennacum et Vingo, ubi laeto quodam eventu, etiam
 Florentius praefectus apparuit subito, partem militum ducens, et commeatuum
 perferens copiam, sufficientem usibus longis.

Post haec impetrata, restabat adigente necessitatum articulo, receptarum
 urbium moenia reparari, nullo etiam tum interturbante; idque claris indiciis apparet, ea tempestate utilitati publicae metu
 barbaros oboedisse, rectoris amore Romanos.

Reges ex pacto superioris anni aedificiis habilia multa suis misere
 carpentis, et auxiliarii milites semper munia spernentes huius modi, ad
 obsequendi sedulitatem Iuliani blanditiis deflexi, quinquagenarias
 longioresque materias vexere cervicibus ingravate, et fabricandi ministeriis
 opem maximam contulerunt.

Quae dum diligenti maturantur effectu, Hariobaudes exploratis omnibus
 rediit, docuitque comperta. Post cuius adventum incitatis viribus omnes
 venere Mogontiacum, ubi Florentio et Lupicino (Severi successore) destinate
 certantibus, per pontem illic constitutum transiri debere, renitebatur
 firmissime Caesar, asserens pacatorum terras non debere calcari, ne (ut
 saepe contigit) per incivilitatem 
 militis occurrentia
 vastitantis, abrupte foedera frangerentur.

Alamanni tamen omnes quos petebat exercitus, confine periculum cogitantes,
 Suomarium regem amicum nobis ex pactione praeterita
 monuerunt minaciter, ut a transitu Romanos arceret. Eius enim pagi Rheni
 ripis ulterioribus adhaerebant. Quo testante resistere solum non posse, in
 unum coacta barbara multitude venit prope Mogontiacum, prohibitura viribus
 magnis exercitum, ne transmitteret flumen.

Gemina itaque ratione visum est habile quod suaserat Caesar, ne pacatorum
 terrae corrumperentur, neve renitente pugnacissima plebe, pons cum multorum
 discrimine iungeretur iri in locum ad compaginandum
 pontem aptissimum.

Quod hostes sollertissime contemplati, per contrarias ripas leniter
 incedentes, ubi nostros figere tentoria, procul cernebant, ipsi quoque
 noctes agebant exsomnes, custodientes pervigili studio, ne transitus
 temptaretur.

Verum cum nostri locum adventarent provisum, vallo fossaque quievere
 circumdati, et asscito Lupicino in consilium, Caesar certis imperavit
 tribunis, ut trecentenos pararent cum sudibus milites expedites, quid agi
 quove iri deberet penitus ignorantes.

Et collecti nocte provecta, impositique omnes quos lusoriae naves
 quadraginta quae tune aderant solae, ceperunt, decurrere iubentur per
 flumen, adeo taciti, ut etiam remi suspenderentur, ne barbaros sonitus
 excitaret undarum, atque mentis agilitate et corporum, dum hostes nostrorum ignes observant, adversas perrumpere milites ripas.

Dum haec celerantur, Hortarius rex nobis antea foederatus, non novaturus
 quaedam, sed amicus finitimis quoque suis, reges omnes et regales et regulos
 ad convivium corrogatos retinuit, epulis ad usque vigiliam tertiam gentili
 more extentis; quos discedentes inde casu nostri ex improviso adorti, nec
 interficere nec corripere ullo genere potuerunt, tenebrarum equorumque
 adiumento, quo dubius impetus trusit, abreptos; lixas vero vel servos, qui
 eos pedibus sequebantur, (nisi quos exemit discrimine temporis obscuritas)
 occiderunt.

Cognito denique transitu Romanorum, qui tune perque expeditiones praeteritas, ibi
 levamen sumere laborum opinabantur, ubi hostem contingeret inveniri,
 perculsi reges eorumque populi, qui pontem ne strueretur, studio servabant
 intento, metu exhorrescentes diffuse vertuntur in pedes; et indomito furore
 sedato, necessitudines opesque suas transferre longius festinabant.
 Statimque difficultate omni depulsa, ponte constrato, sollicitarum gentium
 opinione praeventa, visus in barbarico miles per Hortarii regna transibat
 intacta.

Ubi vero terras infestorum etiam tum tetigit regum,
 urens omnia rapiensque, per medium
 rebellium solum grassabatur intrepidus. 
 Postque saepimenta fragilium penatium inflammata, et obtruncatam hominum
 multitudinem, visosque cadentes multos aliosque supplicantes, cum ventum
 fuisset ad regionem (cui Capillacii vel Palas nomen est) ubi terminales
 lapides Alamannorum et Burgundiorum
 confinia distinguebant, castra sant posita, ea propter ut Macrianus et
 Hariobaudus, germani fratres et reges, susciperentur impavidi, qui
 propinquare sibi perniciem sentientes, venerant pacem anxiis animis
 precaturi.

Post quos statim rex quoque Vadomarius venit, cuius erat domicilium contra
 Rauracos, scriptisque Constantii principis, quibus commendatus est artius,
 allegatis, leniter susceptus est (ut decebat), olim ab Augusto
 in clientelam rei Romanae susceptus.

Et Macrianus quidem cum fratre inter aquilas admissus et signa, stupebat
 armorum viriumque 
 varium decus, visa tune primitus, proque suis orabat. Vadomarius vero
 nostris coalitus (utpote vicinus limiti) mirabatur quidem apparatum
 ambitiosi procinctus, sed vidisse se talia saepe ab adulescentia meminerat
 prima.

Libratis denique diu consiliis, concordi assensione cunctorum, Macriano
 quidem et Hariobaudo pax est attributa, Vadomario vero,
 qui suam locaturus securitatem in tuto, et legationis nomine precator
 venerat, pro Urio et Ursicino et Vestralpo regibus pacem itidem obsecrans,
 interim responderi non poterat, ne (ut sunt fluxioris fidei barbari) post
 abitum recreati nostrorum, parum acquiescerent per alios impetratis.

Sed cum ipsi quoque missis legatis, post messes incensas et habitacula,
 captosque plures et interfectos, ita supplicarent tamquam ipsi haec deliquissent in nostros, pacem condicionum
 similitudine meruerunt. Inter quas id festinatum est maxime, ut captives
 restituerent omnes, quos rapuerant excursibus crebris.

Haec dum in Galliis caelestis corrigit cura, in comitatu Augusti turbo
 novarum exoritur rerum, a primordiis levibus ad luctus et lamenta
 progressus. In domo Barbationis, pedestris militiae tunc rectoris, examen
 apes fecere perspicuum. Superque hoc ei prodigiorum gnaros sollicite
 consulenti, discrimen magnum portendi responsum est, coniectura videlicet
 tali, quod hae volucres post compositas sedes, opesque
 congestas, fumo pelluntur, et turbulento sonitu cymbalorum.

Huic uxor erat Assyria nomine, nec taciturna nec prudens, quae eo ad
 expeditionem profecto, et multiplici metu suspenso, ob ea quae meminerat
 sibi praedicta, perculsa vanitate muliebri, ancilla asscita notarum perita,
 quam e patrimonio Silvani possederat, ad maritum scripsit intempestive,
 velut flens obtestans ne post obitum Constanti propinquantem, in imperium
 ipse ut sperabat admissus, despecta se anteponeret Eusebiae matrimonium tune
 reginae, decore corporis inter multas feminas excellentis.

Quibus litteris occulte quantum fieri potuit missis, ancilla, quae domina
 dictante perscripserat, reversis omnibus e procinctu, exemplum ferens ad
 Arbetionem noctis prima quiete confugit, avideque suscepta, chartulam
 prodidit.

Hocque indicio ille confisus, ut erat ad criminandum aptissimus, principi
 detulit, atque ex usu, nec mora ulla negotio tributa nec quiete, Barbatio
 epistulam suscepisse confessus, et mulier scripsisse documento convicta non
 levi, cervicibus interiere praecisis.

Hisque punitis, quaestiones longe serpebant, vexatique multi nocentes sunt
 et innocentissimi. Inter quos etiam Valentinus ex primicerio
 protectorum tribunus, ut conscius inter complures alios tortus aliquotiens
 supervixit, penitus quid erat gestum ignorans. Ideoque ad iniuriae
 periculique compensationem, ducis in Illyrico meruit potestatem.

Erat autem idem Barbatio subagrestis, arrogantisque propositi, ea re multis
 exosus, quod et dum domesticos protectores sub Gallo regeret Caesare,
 proditor erat et perfidus, et post eius excessum, nobilioris militiae fastu
 elatus, in Iulianum itidem Caesarem paria confingebat, crebroque
 detestantibus bonis, sub Augusti patulis auribus multa garriebat et saeva.

Ignorans profecto veteris Aristotelis sapiens dictum, qui
 Callisthenem sectatorem et propinquum suum ad regem Alexandrum mittens, ei
 saepe mandabat, ut quam rarissime et iucunde apud hominem loqueretur, vitae
 potestatem et necis in acie linguae portantem.

Ne sit hoc mirum, homines profutura discernere non numquam et nocentia,
 quorum mentes cognatas caelestibus arbitramur, animalia ratione carentia
 salutem suam interdum alto tueri silentio solent, ut exemplum est hoc
 perquam notum.

Linquentes orientem anseres ob calorem, plagamque petentes occiduam, cum
 montem penetrare coeperint Taurum, aquilis abundantem, timentes fortissimas
 volucres, rostra lapillis occludunt, ne eis eliciat vel necessitas extrema
 clangorem, eisdemque collibus agiliore volatu 
 transcursis, proiciunt calculos, atque ita securius pergunt.

Dum apud Sirmium haec diligentia quaeruntur impensa, Orientis fortuna
 periculorum terribiles tubas reflabat. Rex enim Persidis, ferarum gentium
 quas placarat adiumentis accinctus, augendique regni cupiditate supra
 homines flagrans, arma viresque parabat et commeatus, consilia tartareis
 manibus miscens, et superstitiones omnes consulens de futuris; hisque satis collectis, pervadere
 cuncta prima verni temperie cogitabat.

Et cum haec primo rumores, dein nuntii certi perferrent, omnesque suspensos
 adventantium calamitatum complicaret magna formido, comitatensis fabrica
 eandem incudem (ut dicitur) diu noctuque tundendo, ad spadonum arbitrium,
 imperatori suspicaci ac timido intendebat Ursicinum, velut vultus Gorgonei
 torvitatem, haec saepe taliaque replicans, quod interempto Silvano, quasi
 paenuria meliorum, ad tuendas partes eoas denuo missus, altius anhelabat.

Hac autem assentandi nimia foeditate, mercari complures nitebantur Eusebi
 favorem, cubiculi tunc praepositi, apud quem (si vere dici debeat) multa
 Constantius posuit, 
 ante dicti magistri equitum salutem acriter impugnantis
 ratione bifaria, quod omnium solus nec opes eius augebat, ut ceteri, et domo sua non cederet Antiochiae, quam
 molestissime flagitabat.

Qui ut coluber copia virus exuberans, natorum multitudinem etiam tum aegre
 serpentium, excitans ad nocendum, emittebat cubicularios iam adultos, ut
 inter ministeria vitae secretioris, gracilitate vocis semper puerilis et
 blandae, apud principis aures nimium patulas, existimationem viri fortis
 invidia gravi pulsarent. Et brevi iussa fecerunt.

Horum et similium taedio iuvat veterem laudare Domitianum, qui licet patris
 fratrisque dissimilis, memoriam nominis sui inexpiabili detestatione
 perfudit, tamen receptissima inclaruit lege, qua minaciter interdixerat ne
 intra terminos iuris dictionis Romanae castraret quisquam puerum; quod ni
 contigisset, quis eorum ferret examina, quorum raritas difficile toleratur?

Actum est tamen cautius, ne (ut fingebat) rursus accitus idem Ursicinus,
 metu cuncta turbaret, sed cum fors copiam detulisset, raperetur ad
 mortem.

Haec operientibus illis, et ancipiti cogitatione districtis, nobis apud
 Samosatam, Commageni quondam regni clarissimam sedem,
 parumper morantibus, repente novi motus rumoribus densis audiuntur et
 certis. Quos docebit
 orationis progrediens textus.

Antoninus quidam ex mercatore opulento rationarius apparitor Mesopotamiae
 ducis, tunc protector exercitatus et prudens, perque omnes illas notissimus
 terras, aviditate quorundam nexus ingentibus damnis, cum iurgando contra
 potentis, se magis magisque iniustitia frangi contemplaretur, ad deferendam
 potioribus gratiam, qui spectabant negotium, inclinatis, ne contra acumina
 calcitraret, flexus in blanditias
 molliores, confessusque debitum per colludia in nomen fisci translatum,
 iamque ausurus immania, rimabatur tectius rei publicae membra totius, et
 utriusque linguae litteras sciens, circa ratiocinia versabatur, qui vel
 quarum virium milites ubi agant, vel procinctus tempore quo sint venturi describens, itidem armorum et commeatuum copiae, aliaque usui
 bello futura, an abunde suppetant indefessa scitatione percontans.

Et cum 
 totius Orientis didicisset interna, virorum stipendiique
 parte maxima per Illyricum distributa, ubi distinebatur ex negotiis seriis
 imperator, allapsuro iam praestituto die solvendae pecuniae, quam per
 syngrapham debere se confiteri, vi metuque compulsus est, cum omnibus se
 prospiceret undique periculis opprimendum, largitionum comite ad alterius
 gratiam infestius perurgente, fugam ad Persas cum coniage liberis et omni
 vinculo caritatum, ingenti molimine conabatur.

Atque ut lateret stationarios milites, fundum in Iaspide (qui locus
 Tigridis fluentis adluitur,) pretio non magno mercatur. Hocque commento cum
 nullus causam veniendi ad extremas Romani limitis partes, iam possessorem
 cum plurimis auderet exigere, per familiares fidos peritosque nandi,
 occultis saepe colloquiis cum Tamsapore habitis, qui tractus omnes adversos
 ducis potestate tune tuebatur, et antea cognitus, misso a Persicis castris
 auxilio virorum pernicium, lembis impositus, cum omni penatium 
 dulcedine, nocte concubia transfretatur ex contraria specie Zopyri illius similis Babylonii
 proditoris.

Rebus per Mesopotamiam in hunc statum deductis, Palatina cohors palinodiam
 in exitium concinens nostrum, invenit tandem amplam nocendi fortissimo viro,
 auctore et incitatore coetu spadonum, qui feri et acidi
 semper, carentesque necessitudinibus ceteris, divitias solas ut filiolas
 iucundissimas amplectuntur.

Stetitque sententia, ut Sabinianus cultus quidem
 senex et bene nummatus, sed imbellis et ignavus et ab impetranda magisterii
 dignitate per obscuritatem adhuc longe discretus, praeficiendus eois
 partibus mitteretur, Ursicinus vero curaturus pedestrem militiam, et
 successurus Barbationi, ad comitatum reverteretur, quo praesens rerum
 novarum avidus concitor, (ut iactabant,) a gravibus inimicis et metuendis
 incesseretur.

Dum haec in castris Constantii quasi per lustra aguntur et scaenam, et
 diribitores venundatae subito potestatis pretium per potiores diffunditant
 domos, Antoninus ad regis hiberna perductus, aventer suscipitur, et apicis
 nobilitatus auctoritate, quo honore participantur mensae regales, et
 meritorum apud Persas ad suadendum, ferendasque sententias in contionibus
 ora panduntur, non contis nec remulco (ut aiunt,) id est non flexiloquis
 ambagibus vel obscuris, sed velificatione plena in rem publicam ferebatur,
 eundemque incitans regem, ut quondam Maharbal lentitudinis Hannibalem increpans, posse eum vincere, sed
 victoria uti nescire, assidue praedicabat.

Educatus enim in medio, ut rerum omnium gnarus,
 auditorum nanctus vegetos sensus, et aurium
 delenimenta captantes, nec laudantium, sed secundum Homericos Phaeacas cum
 silentio admirantium, iam inde quadragesimi anni memoriam replicabat, post
 bellorum assiduos casus, et maxime apud Hileiam et Singaram, ubi acerrima
 illa nocturna concertatione pugnatum est, nostrorum copiis ingenti strage
 confossis, quasi dirimente quodam medio fetiali, Persas nondum Edessam nec
 pontes Euphratis tetigisse victores quos armipotentia fretos, successibusque
 magnificis, ita dilatasse decuerat regna, ut toti Asia imperarent, 
 eo maxime tempore quo diuturnis bellorum civilium motibus, sanguis utrimque
 Romani roboris fundebatur.

His ac talibus subinde inter epulas sobrius perfuga, ubi de apparatu
 bellorum et seriis rebus apud eos Graiorum more veterum consultatur, regem
 incendebat ardentem, ut exacta hieme statim arma fretus fortunae suae
 magnitudine concitaret, ipse quoque in multis ac necessariis operam suam
 fidenter promittens.

Sub eisdem fere diebus, Sabinianus adepta repentina potestate sufflatus, et
 Ciliciae fines ingressus, decessori suo principis litteras dedit, hortantis
 ut ad comitatum dignitate afficiendus superiore citius properaret, eo
 necessitatum articulo, quo etiam si apud Thulen moraretur Ursicinus, acciri
 eum magnitude rerum ratione probabili flagitabat, utpote disciplinae veteris
 et longo usu bellandi artis Persicae scientissimum.

Quo rumore provinciis percitis, ordines civitatum et populi, decretis et
 acclamationibus densis, iniecta manu detinebant paene publicum defensorem,
 memores quod relictus ad sui tutelam, cum inerti et umbratili milite, nihil
 amiserat per decennium; simul metuentes saluti, quod tempore dubio, remoto
 illo advenisse hominem compererant inertissimum.

Credimus (neque enim dubium est) per aerios tramites Famam praepetem
 volitare, cuius indicio haec gesta pandente, consiliorum apud Persas summa
 proponebatur ; et multis ultro citroque deliberatis,
 placuit Antonino suadente, ut Ursicino procul amoto,
 despectoque duce novello, posthabitis civitatum perniciosis obsidiis,
 perrumperetur Euphrates, ireturque prorsus, ut occupari possint provinciae,
 fama celeritate praeventa, omnibus ante bellis (nisi temporibus Gallieni,)
 intactae, paceque longissima locupletes, cuius rei prosperante deo ductorem
 commodissimum fore spondebat.

Laudato firmatoque concordi omnium voluntate consilio, conversisque
 universis ad ea quae erant citius congerenda, commeatus milites arma
 ceteraque instrumenta, quae poscebat procinctus adventans, perpetua hieme
 parabantur.

Nos interea paulisper cis Taurum morati, ex imperio ad partes Italiae
 festinantes, prope flumen venimus Hebrum, ex Odrysarum montibus decurrentem,
 ibique principis scripta suscepimus, iubentia omni causatione posthabita,
 reverti Mesopotamiam, sine apparitione ulla expeditionem curaturi
 periculosam, ad alium omni potestate translata.

Quod ideo per molestos formatores imperil struebatur, ut si Persae frustra
 habiti redissent ad sua, ducis novi virtuti facinus
 adsignaretur egregium; si fortuna sequior ingruisset, Ursicinus reus
 proditae 
 rei publicae deferretur.

Agitatis itaque rationibus, diu cunctati reversique, fastidii
 plenum Sabinianum invenimus, hominem mediocris staturae, et parvi angustique
 animi, vix sine turpi metu sufficientem ad levem convivii, nedum proelii
 strepitum, perferendum.

Tamen quoniam speculatores apparatus omnes apud hostes fervere, constanti
 asseveratione perfugis concinentibus, affirmabant, oscitante homunculo,
 Nisibin propere venimus, utilia paraturi, ne dissimulantes obsidium, Persae
 civitati supervenirent incautae.

Dumque intra muros maturanda perurgerentur, fumus micantesque ignes assidue
 a Tigride per Castra Maurorum et Sisara et collimitia reliqua, ad
 usque civitatem continui perlucebant, solito crebriores, erupisse hostium
 vastatorias manus superato flumine permonstrantes.

Qua causa ne occuparentur itinera, celeri cursu praegressi, cum ad secundum
 lapidem venissemus, liberalis formae puerum torquatum, (ut coniectabamus)
 octennem, in aggeris medio vidimus heiulantem, ingenui cuiusdam filium (ut
 aiebat); quem mater dum imminentium hostium terrore
 percita fugeret, impeditior trepidando reliquerat solum. Hunc dum imperatu
 ducis miseratione commoti, impositum equo, prae me ferens ad
 civitatem reduco, circumvallato murorum ambitu praedatores latius
 vagabantur.

Et quia me obsidionales aerumnae terrebant, intra semiclausam posticam
 exposito puero, nostrorum agmen agilitate volucri repetebam exanimis, nec
 multum afuit quin
 caperer.

Nam cum Abdigildum quendam tribunum, fugientem cum calone
 ala sequeretur hostilis, lapsoque per fugam domino servum deprehensum, cum
 ego rapido ictu transirem, interrogassent, quisnam provectus sit iudex, audissentque Ursicinum paulo
 ante urbem ingressum, montem Izalam petere; occiso indice in unum quaesiti
 complures nos irrequietis cursibus sectabantur.

Quos cum iumenti agilitate praegressus, apud Amudin munimentum infirmum,
 dispersis per pabulum equis, recubantes nostros securius invenissem,
 porrecto extentius brachio, et summitatibus sagi contortis elatius, adesse
 hostes signo solito demonstrabam, eisdemque iunctus impetu communi ferebar,
 equo iam fatiscente.

Terrebat autem nos plenilunium noctis, et planities supina camporum, nulla
 (si occupasset artior casus,) latibula praebere sufficiens, ubi nec arbores nec frutecta nec quicquam praeter herbas humiles
 visebatur.

Excogitatum est ergo ut ardente superposita lampade, et circumligata ne
 rueret, iumentum solum quod earn vehebat solutum, sine rectore laevorsus ire
 permitteretur, cum nos ad montanos excessus dextra positos tenderemus, ut
 praelucere sebalem facem duci lenius gradienti, Persae credentes, eum
 tenerent potissimum cursum; quod ni fuisset praevisum, circumventi et capti,
 sub dicionem venissemus hostilem.

Hoc extracti periculo, cum ad nemorosum quendam locum vineis arbustisque
 pomiferis consitum, Meiacarire nomine venissemus, cui fontes dedere
 vocabulum gelidi, dilapsis accolis omnibus, solum in remoto secessu latentem invenimus militem,
 qui oblatus duci et locutus varia prae timore, ideoque suspectus, adigente
 metu qui intentabatur, 
 pandit rerum integram fidem, docetque quod apud Parisios natus in Galliis,
 et equestri militans turma, vindictam quondam commissi facinoris timens, ad
 Persas abierat profugus, exindeque morum probitate spectata, sortita coniuge
 liberisque susceptis, speculatorem se missum ad nostra, saepe veros nuntios reportasse. At nunc se a Tamsapore et
 Nohodare optimatibus missum, qui catervas ductaverant praedatorum, ad eos
 redire quae didicerat perlaturum. Post haec, adiectis quae agi in parte
 diversa norat, occiditur.

Proinde curarum crescente sollicitudine, inde passibus citis Amidam pro
 temporis copia venimus, civitatem postea secutis cladibus inclutam. Quo
 reversis exploratoribus nostris, in vaginae internis notarum figuris
 membranam repperimus scriptam, a Procopio ad nos perferri mandatam, quem
 legatum ad Persas antea missum cum comite Lucilliano praedixi, haec consulto
 obscurius indicantem, ne captis baiulis, sensuque intellecto scriptorum,
 excitaretur materia funestissima.

‘Amendatis procul Graiorum legatis, forsitan et necandis, rex ille longaevus non contentus Hellesponto, iunctis Grenici et Rhyndaci pontibus, Asiam cum numerosis populis pervasurus
 adveniet, suopte ingenio irritabilis et asperrimus, auctore et incensore
 Hadriani quondam Romani Principis successore; actum et conclamatum est, ni
 caverit Graecia.’

Qui textus significabat Persarum regem transitis fluminibus Anzaba et
 Tigride, Antonino hortante, dominium Orientis affectare
 totius. His ob perplexitatem nimiam aegerrime lectis, consilium suscipitur
 prudens.

Erat eo tempore satrapa Corduenae, quae obtemperabat potestati Persarum,
 Iovinianus nomine appellatus in solo Romano, adulescens nobiscum occulte sentiens ea gratia, quod obsidatus sorte
 in Syriis detentus, et dulcedine liberalium studiorum illectus, remeare ad
 nostra ardenti desiderio gestiebat.

Ad hunc missus ego cum centurione quodam fidissimo, exploratius noscendi
 gratia quae gerebantur, per avios montes angustiasque praecipites veni.
 Visusque et agnitus, comiterque susceptus, causam praesentiae meae uni illi
 confessus, adiuncto taciturno aliquo locorum perito, mittor ad praecelsas
 rupes exinde longe distantes, unde nisi oculorum deficeret acies, ad
 quinquagesimum usque lapidem, quodvis etiam minutissimum apparebat.

Ibi morati integrum biduum, cum sol tertius affulsisset, cernebamus
 terrarum omnes ambitus subiectos, quos ὁριζοντας appellamus, agminibus oppletos innumeris, et
 antegressum regem vestis claritudine rutilantem. Quem iuxta laevus incedebat
 Grumbates, Chionitarum rex nervositate 
 quidem media rugosisque membris, sed mente quadam
 grandifica, multisque victoriarum insignibus nobilis; dextra rex Albanorum,
 pari loco atque honore sublimis; post duces varii, auctoritate et
 potestatibus eminentes, quos ordinum omnium multitudo sequebatur, ex
 vicinarum gentium roboribus lecta, ad tolerandam rerum asperitatem diuturnis
 casibus erudita.

Quo usque nobis Doriscum Thraciae oppidum, et agminatim intra consaepta
 exercitus, recensitos Graecia fabulosa narrabis? cum nos cauti vel (ut
 verius dixerim) timidi, nihil exaggeremus, praeter ea quae fidei testimonia
 neque incerta monstrarunt.

Postquam reges Nineve Adiabenae ingenti civitate transmissa, in medio
 pontis Anzabae hostiis caesis, extisque prosperantibus, transiere
 laetissimi, coniectantes nos residuam plebem omnem aegre penetrare post
 triduum posse, citius exinde ad satrapen reversi quievimus, hospitalibus
 officiis recreati.

Unde per loca itidem deserta et sola, magno necessitatis ducente solacio,
 celerius quam potuit sperari reversi, confirmavimus
 animos haesitantium, unum e navalibus pontem transisse reges absque ulla
 circumitione perdoctos.

Extemplo igitur equites citi mittuntur ad Cassianum, Mesopotamiae ducem,
 rectoremque provinciae tune 
 Euphronium, compulsuri agrestes cum familiis et pecoribus universis ad
 tutiora transire, et agiliter deseri
 Carras, oppidum invalidis circumdatum muris; super his campos omnes incendi,
 ne pabulorum suppeteret copia.

Et imperatis sine mora completis, iniecto igni furentis elementi vis
 maxima, frumenta omnia cum iam stipula flaventi turgerent, herbasque
 pubentes ita contorruit, ut ad usque Euphraten, ab ipsis marginibus
 Tigridis, nihil viride cerneretur. Tune exustae sunt ferae complures,
 maximeque leones, per ea loca saevientes immaniter, consumi vel caecari
 sueti paulatim hoc modo.

Inter harundineta Mesopotamiae fluminum et frutecta, leones vagantur
 innumeri, dementia hiemis ibi mollissimae semper innocui. At ubi solis
 radiis exarserit tempus, in regionibus aestu ambustis, vapore sideris et
 magnitudine culicum agitantur, quorum examinibus per eas terras referta sunt
 omnia. Et quoniam oculos, quasi umida et lucentia membra,
 eaedem appetunt volucres, palpebrarum libramentis mordicus insidentes, idem
 leones, cruciati diutius, aut fluminibus mersi sorbentur, ad quae remedii
 causa confugiunt, aut amissis oculis, quos unguibus crebro lacerantes
 effodiunt, immanius efferascunt; quod ni fieret, universus oriens huius modi
 bestiis abundaret.

Dum campi cremantur (ut dictum est) tribuni cum protectoribus missi,
 citerioris ripae Euphratis castellis et praeacutis sudibus omnique
 praesidiorum genere communibant, tormenta, qua parum erat voraginosum, locis opportunis aptantes.

Dum haec celerantur, Sabinianus inter rapienda momenta periculorum
 communium lectissimus moderator belli internecivi, per Edessena sepulchra,
 quasi fundata cum mortuis pace, nihil formidans, more vitae remissioris
 fluxius agens, militari pyrrice sonantibus modulis pro
 histrionicis gestibus, in silentio summo delectabatur, ominoso sane et
 incepto et loco, cum haec et huius modi factu dictuque tristia,
 futuros praenuntiantia motus, vitare
 optimum quemque debere saeculi progressione discamus.

Interea reges, Nisibi pro statione 
 vili transmissa, incendiis arida nutrimentorum varietate
 crescentibus, fugitantes inopiam pabuli, sub montium pedibus per valles
 gramineas incedebant.

Cumque Bebasen villam venissent, unde ad Constantinam usque oppidum, quod
 centesimo lapide disparatur, arescunt omnia siti perpetua, nisi quod in
 puteis aqua reperitur exilis, quid agerent diu cunctati, iamque suorum
 duritiae fiducia transituri, exploratore fido docente, cognoscunt Euphratem,
 nivibus tabefactis inflatum, late fusis gurgitibus evagari, ideoque vado
 nequaquam posse transiri.

Convertuntur ergo ad ea quae amplectenda fortuita daret occasio, spe
 concepta praeter opinionem exclusi, ac proposito pro abrupto rerum
 praesentium statu urgenti consilio, Antoninus dicere quid sentiat iussus,
 orditur, flecti iter suadens in dexterum latus, ut per longiorem circumitum,
 omnium rerum usu regionum feracium, et consideratione ea qua rectus pergeret
 hostis, adhuc intactarum, castra duo praesidiaria Barzalo et Claudias peterentur, sese
 ductante, ubi tenuis fluvius prope originem et angustus, nullisque adhuc
 aquis advenis adolescens, facile penetrari poterit ut vadosus.

His auditis laudatoque suasore, et iusso ducere qua
 norat, agmina cuncta, ab institute itinere conversa, praevium
 sequebantur.

Quo certis speculationibus cognito, nos disposuimus properare Samosatam, ut
 superato exinde flumine, pontiumque apud Zeugma et Capersana iuncturis
 abscisis, hostiles impetus (si iuvisset fors ulla,) repelleremus.

Sed contigit atrox et silentio omni dedecus obruendum. Namque duarum
 turmarum equites circiter septingenti, ad subsidium Mesopotamiae recens ex
 Illyrico missi, enerves et timidi, praesidium per eos tractus agentes, nocturnasque paventes insidias, ab
 aggeribus publicis vesperi, quando custodiri magis omnes tramites
 conveniret, longius discedebant.

Hocque observato, eos vino oppresses et somno, viginti milia fere Persarum,
 Tamsapore et Nohodare ductantibus, nullo prospiciente transgressa, post
 tumulos celsos vicinos Amidae, occultabantur armata.

Moxque (ut dictum est) cum abituri Samosatam luce etiam tum dubia
 pergeremus, ab alta quadam specula radiantium armorum splendore perstricti,
 hostisque adesse excitatius clamitantes, signo dato quod
 ad proelium solet hortari, restitimus conglobati, nec fugam capessere, cum
 essent iam in contuitu qui sectarentur, nec congredi cum hoste equitatu et
 numero praevalente, metu indubitatae mortis cautum existimantes.

Denique ex ultima necessitate manibus iam conserendis, cum quid agi
 oporteat cunctaremur, occiduntur quidam nostrorum, temere procursantes, et
 urgente utraque parte, Antoninus ambitiosius praegrediens agmen, ab Ursicino
 agnitus, et obiurgatorio sonu vocis increpitus, proditorque et nefarius
 appellatus, sublata tiara, quam capiti summi ferebat honoris insigne, desiluit equo, curvatisque membris,
 humum vultu paene contingens, salutavit patronum appellans et dominum, manus
 post terga conectens, quod apud Assyrios supplicis indicat formam.

Et ‘Ignosce mihi’ inquit ‘amplissime comes, necessitate non voluntate ad
 haec quae novi scelesta,
 prolapso; egere me praecipitem iniqui flagitatores, ut nosti,
 quorum avaritiae ne tua quidem excelsa illa fortuna, propugnans miseriis
 meis, potuit refragari.’ Simul haec dicens, e medio prospectu abscessit, non
 aversus, sed dum evanesceret, verecunde retrogradiens et pectus
 ostentans.

Quae dum in curriculo semihorae aguntur, postsignani nostri, qui tenebant
 editiora collis exclamant, aliam cataphractorum multitudinem equitum pone visam, celeritate quam maxima propinquare.

Atque ut in rebus solent afflictis, ambigentes cuinam deberet aut posset
 occurri, trudente pondere plebis immensae, passim qua cuique proximum
 videbatur, diffundimur universi, dumque se quisque expedire discrimine magno
 conatur, sparsim disiecti hosti concursatori miscemur.

Itaque spreta iam vivendi cupiditate, fortiter decernentes, ad ripas
 pellimur Tigridis, alte excisas. Unde quidam praecipites pulsi,
 implicantibus armis, haeserunt, ubi vadosus est amnis, alii lacunarum hausti
 vertigine, vorabantur, non nulli cum hoste congressi, vario eventu
 certabant, quidam cuneorum densitate perterriti, petebant proximos Tauri
 montis excessus.

Inter quos dux ipse agnitus pugnatorumque mole circumdatus, cum Aiadalthe
 tribuno, caloneque uno, equi celeritate ereptus, abscessit.

Mihi dum avius ab itinere comitum quid agerem circumspicio, Verennianus
 domesticus protector occurrit, femur sagitta confixus, quam dum avellere
 obtestante collega conarer, cinctus undique antecedentibus Persis, civitatem
 petebam, anhelo cursu rependo, ex eo latere quo incessebamur in arduo sitam, unoque ascensu perangusto meabilem, quem
 scissis collibus molinae, ad calles aptandas aedificatae, densius constringebant.

Hic mixti cum Persis, eodem ictu procurrentibus ad superiora nobiscum, ad
 usque ortum alterius solis immobiles stetimus, ita conferti, ut caesorum
 cadavera multitudine fulta, reperire ruendi spatium nusquam possent, utque
 miles ante me quidam, discriminate capite, quod in aequas partes ictus
 gladii fiderat validissimus, in stipitis modum undique coartatus haereret.

Et licet multiplicia tela, per tormentorum omnia genera, volarent e
 propugnaculis, hoc tamen periculo murorum nos propinquitas eximebat,
 tandemque per posticam civitatem ingressus,
 refertam inveni, confluente ex finitimis virili et muliebri secus. Nam et
 casu illis ipsis diebus, in suburbanis peregrina commercia, circumacto anno
 solita celebrari, multitude convenarum augebat agrestium.

Interea sonitu vario cuncta miscentur, partim amissos gementibus, aliis cum
 exitio sauciis, multis caritates diversas, quas prae angustiis videre non
 poterant, invocantibus.

Hanc civitatem olim perquam brevem, Caesar etiam tum Constantius, ut
 accolae suffugium possint habere tutissimum, eo tempore
 quo Antoninupolim oppidum aliud struxit, turribus circumdedit amplis et
 moenibus, locatoque ibi conditorio muralium tormentorum, fecit hostibus
 formidatam, suoque nomine voluit appellari.

Et a latere quidem australi, geniculato Tigridis meatu subluitur, propius
 emergentis; qua Euri opponitur flatibus, Mesopotamiae plana despectat; unde
 aquiloni obnoxia est, Nymphaeo amni vicina, verticibus Taurinis umbratur,
 gentes Transtigritanas dirimentibus et Armeniam; spiranti zephyro
 contraversa Gumathenam contingit, regionem ubere et cultu iuxta fecundam, in qua vicus est Abarne
 nomine, sospitalium aquarum lavacris calentibus notus. In ipso autem Amidae
 meditullio sub arce fons dives exundat, potabilis quidem, sed vaporatis
 aestibus non numquam faetens.

Cuius oppidi praesidio erat semper Quinta Parthica legio destinata, cum
 indigenarum turma non contemnenda. Sed tunc ingruentem Persarum multitudinem
 sex legiones, raptim percursis itineribus antegressae, muris adstitere
 firmissimis, Magnentiaci et Decentiaci, quos post consummatos civiles
 procinctus, ut fallaces et turbidos, ad Orientem venire compulit imperator,
 ubi nihil praeter bella timetur externa, et Tricensimani Decimanique,
 Fortenses et Superventores atque Praeventores, cum
 Aeliano iam comite, quos tirones tum etiam novellos, hortante memorato adhuc
 protectore, erupisse a Singara, Persasque fusos in somnum retulimus trucidasse complures.

Aderat comitum quoque sagittariorum pars maior, equestris videlicet turmae ita cognominatae, ubi
 merent omnes ingenui barbari, armorum viriumque firmitudine inter alios
 eminentes.

Haec dum primi impetus turbo conatibus agitat insperatis, rex
 cum populo suo gentibusque quas ductabat, a Bebase loco itinere flexo
 dextrorsus ut monuerat Antoninus, per Horren et Meiacarire et Charcha, ut
 transiturus Amidam, cum prope castella Romana venisset, quorum unum Reman,
 alterum Busan appellatur, perfugarum indicio didicit, multorum opes illuc
 translatas servari, ut in munimentis praecelsis et fidis, additumque est,
 ibi cum suppellectili pretiosa, inveniri feminam pulchram cum filia parvula,
 Craugasii Nisibeni cuiusdam uxorem, in municipali ordine genere fama
 potentiaque circumspecti.

Aviditate itaque rapiendi aliena festinans, petit impetu fidenti castella,
 unde subita animi consternatione defensores armorum
 varietate praestricti, se cunctosque prodidere, qui ad praesidia
 confugerunt, et digredi iussi confestim claves obtulere portarum,
 patefactisque aditibus, quicquid ibi congestum erat eruitur, et productae
 sunt attonitae metu mulieres, et infantes matribus implicati, graves
 aerumnas inter initia tenerioris aetatis experti.

Cumque rex percontando cuiusnam coniux esset, Craugasii comperisset, vim in
 se metuentem, prope venire permisit intrepidam, et confisam opertamque ad usque labra ipsa atro velamine,
 certiore iam spe mariti recipiendi, et pudoris inviolati mansuri, benignius
 confirmavit. Audiens enim coniugem miro eius amore flagrare, hoc praemio
 Nisibenam proditionem mercari se posse arbitrabatur.

Inventas tamen alias quoque virgines, Christiano ritu cultui divino
 sacratas, custodiri intactas, et religioni servire solito more, nullo
 vetante, praecepit, lenitudinem profecto in tempore simulans, ut omnes quos
 antehac diritate crudelitateque terrebat, sponte sua metu remoto venirent,
 exemplis recentibus docti, humanitate eum et moribus iam placidis
 magnitudinem temperasse fortunae.

Hoc miserae nostrorum captivitatis eventu rex laetus, successusque operiens
 similes, egressus exinde paulatimque incedens, Amidam die tertio venit.

Cumque primum aurora fulgeret, universa quae videri poterant armis
 stellantibus coruscabant, ac ferreus equitatus campos opplevit et colles.

Insidens autem equo, ante alios celsior, ipse praeibat agminibus cunctis,
 aureum capitis arietini figmentum, interstinctum lapillis, pro diademate
 gestans, multiplici vertice dignitatum, et gentium diversarum comitatu
 sublimis. Satisque eum constabat, colloquio tenus defensores moenium
 temptaturum, aliorsum Antonini 
 consilio festinantem.

Verum caeleste numen ut Romanae rei totius aerumnas intra unius regionis
 concluderet ambitum, adegerat in immensum se extollentem, credentemque quod
 viso statim obsessi omnes metu exanimati, supplices venirent in preces.

Portis obequitabat, comitante
 cohorte regali, qui dum se prope confidentius inserit, ut etiam vultus eius
 possit aperte cognosci, sagittis missilibusque ceteris, ob decora petitus insignia, corruisset, ni pulvere iaculantium adimente
 conspectum parte indumenti tragulae ictu discissa, editurus postea strages
 innumeras evasisset.

Hinc quasi in sacrilegos violati saeviens templi, temeratumque tot regum et
 gentium dominum praedicans, eruendae urbis apparatu nisibus magnis instabat,
 et orantibus potissimis ducibus ne profusus in iram a gloriosis descisceret
 coeptis, leni summatum petitione placatus, postridie quoque super deditione
 moneri decreverat defensores.

Ideoque cum prima lux advenisset, rex Chionitarum Grumbates, fidenter
 domino suam operam navaturus, tendebat ad moenia, cum manu promptissima
 stipatorum, quem ubi venientem iam telo forte contiguum contemplator
 peritissimus advertisset, contorta ballista, filium eius primae pubis
 adulescentem, lateri paterno haerentem, thorace cum pectore perforato
 perfodit, 
 proceritate et decore corporis aequalibus antestantem.

Cuius occasu in fugam dilapsi populares eius omnes, moxque ne raperetur,
 ratione iusta regressi, numerosas gentes ad arma clamoribus dissonis
 concitarunt, quarum concursu ritu grandinis hinc inde convolantibus telis,
 atrox committitur pugna.

Et post interneciva certamina, ad usque finem diei protenta, cum iam noctis esset initium, per acervos caesorum et
 scaturigines sanguinis aegre defensum caligine tenebrarum extrahitur corpus,
 ut apud Troiam quondam super comite Thessali ducis exanimi socii Marte acerrimo conflixerunt.

Quo funere regia maesta, et optimatibus universis cum parente subita clade
 perculsis, indicto iustitio, iuvenis nobilitate commendabilis et dilectus
 ritu nationis propriae lugebatur. Itaque ut armari solebat elatus, in amplo
 quodam suggestu locatur et celso, circaque eum lectuli decem sternuntur,
 figmenta vehentes hominum mortuorum, ita curate pollincta, ut imagines
 essent corporibus similes iam sepultis, ac per dierum spatium septem, viri
 quidem omnes per contubernia et manipulos epulis indulgebant, saltando, et
 cantando tristia quaedam genera naeniarum, regium iuvenem lamentantes.

Feminae vero miserabili planctu, in primaevo flore succisam spem gentis
 solitis fletibus conclamabant, ut lacrimare cultrices Veneris saepe
 spectantur, in sollemnibus Adonidis sacris, quod simulacrum aliquod esse
 frugum adultarum religiones mysticae docent.

Post incensum corpus ossaque in argenteam urnam collecta, quae
 ad gentem humo mandanda portari statuerat pater, agitata
 summa consiliorum, placuerat busto urbis subversae expiare perempti
 iuvenis manes; nec enim Grumbates, inulta unici pignoris umbra, ire ultra
 patiebatur.

Biduoque ad otium dato, ac missis abunde qui pacis modo patentes agros
 pingues cultosque vastarent, quinquiens ordine multiplicato scutorum,
 cingitur civitas ac tertiae principio lucis, corusci globi turmarum
 impleverunt cuncta quae prospectus humanus potuit undique contueri, et sorte
 loca divisa, clementi gradu incedentes ordines occuparunt.

Persae omnes murorum ambitus obsidebant. Pars, quae orientem spectabat,
 Chionitis evenit, qua funestus nobis ceciderat adulescens, cuius manibus
 excidio urbis parentari debebat, Gelani meridiano lateri sunt destinati,
 tractum servabant septentrionis Albani, occidentali portae oppositi sunt
 Segestani, acerrimi omnium bellatores, cum quibus elata in arduum specie
 elephantorum agmina rugosis horrenda corporibus, leniter incedebant, armatis
 onusta, ultra omnem diritatem taetri spectaculi formidanda, ut rettulimus
 saepe.

Cernentes populos tam indimensos, ad orbis Romani incendium diu quaesitos,
 in nostrum conversos exitium, salutis rata desperatione, gloriosos vitae
 exitus deinde curabamus, iamque omnibus nobis optatos.

A sole itaque orto usque diei ultimum, acies immobiles stabant, ut fixae
 nullo variato vestigio, nec sonitu vel equorum audito
 hinnitu, eademque figura digressi qua venerant, cibo recreati et somno, cum
 superesset exiguum noctis, aeneatorum clangore ductante, urbem ut mox
 casuram terribili corona cinxerunt.

Vixque ubi Grumbates hastam infectam sanguine ritu patrio nostrique more
 coniecerat fetialis, armis exercitus concrepans, involat 
 muros, confestimque lacrimabilis belli turbo crudescit, rapido turmarum
 processu, in procinctum alacritate omni tendentium, et contra acri
 intentaque occursatione nostrorum.

Proinde diffractis capitibus, multos hostium scorpionum iactu moles saxeae
 colliserunt, alii traiecti sagittis, pars confixi tragulis humum corporibus
 obstruebant, vulnerati alii socios fuga praecipiti repetebant.

Nec minores in civitate luctus aut mortes, sagittarum creberrima nube auras
 spissa multitudine obumbrante, tormentorumque machinis, quae direpta Singara
 possederant Persae, vulnera inferentibus plura.

Namque viribus collectis propugnatores, omissa vicissim certamina
 repetentes, in maximo defendendi ardore saucii perniciose cadebant, aut
 laniati volvendo stantes proxime subvertebant, aut certe spicula membris
 infixa, viventes adhuc vellendi peritos quaeritabant.

Ita strages stragibus implicatas, et ad extremum usque diei productas, ne
 vespertinae quidem hebetaverunt tenebrae, ea re quod obstinatione utrimque
 magna decernebatur.

Agitatis itaque sub onere armorum vigiliis, resultabant altrinsecus exortis
 clamoribus colles, nostris virtutes Constanti Caesaris extollentibus, ut
 domini rerum et mundi, Persis Saporem saansaan appellantibus et pirosen,
 quod rex regibus imperans, et bellorum victor interpretatur.

Ac priusquam lux quinta occiperet, signo per lituos dato, ad fervorem
 similium proeliorum excitae undique inaestimabiles copiae in modum alituum
 ferebantur, unde longe ac late prospici poterat, campis et convallibus nihil
 praeter arma micantia ferarum gentium demonstrantibus.

Moxque clamore sublato, cunctis temere prorumpentibus, telorum vis ingens
 volabat e muris, utque opinari dabatur, nulla frustra mittebantur inter
 hominum cadentia densitatem. Tot enim nos circumstantibus malis, non
 obtinendae causa salutis, (ut dixi) sed fortiter moriendi studio
 flagrabamus, et a diei principio ad usque lucem obscuram, neutrubi proelio
 inclinato, ferocius quam consultius pugnabatur. Exsurgebant enim terrentium
 paventiumque clamores, ut prae alacritate consistere
 sine vulnere vix quisquam possit.

Tandemque nox finem caedibus fecit, et satias aerumnarum 
 indutias partibus dederat longiores. Ubi enim quiescendi nobis tempus est
 datum, exiguas quae supererant vires, continuus cum insomnia labor
 absumpsit, sanguine et pallente exspirantium facie perterrente, quibus ne
 suprema quidem humandi solacia tribui sinebant angustiae spatiorum, intra
 civitatis ambitum non nimium amplae, legionibus septem et promiscua
 advenarum civiumque sexus utriusque plebe, et militibus aliis paucis, ad
 usque numerum milium centum viginti cunctis 
 inclusis.

Medebatur ergo suis quisque vulneribus pro possibilitate vel curantium
 copia, cum quidam graviter saucii, cruore exhausto, spiritus reluctantes
 efflarent, alii confossi mucronibus frustraque curati, animis in ventum solutis,
 proiciebantur exstincti, aliquorum foratis undique membris mederi periti
 vetabant, ne offensionibus cassis animae vexarentur afflictae, non nulli
 vellendis sagittis in ancipiti curatione graviora morte supplicia
 perferebant.

Dum apud Amidam hac partium destinatione pugnatur, Ursicinus maerens, quod
 ex alterius pendebat arbitrio, auctoritatis tune in regendo milite potioris,
 Sabinianum etiam tum sepulcris haerentem, crebro monebat, ut compositis
 velitaribus cunctis, per imos pedes montium occultis
 itineribus properarent, quo levium armorum auxilio, siqua fors iuvisset,
 stationibus interceptis, nocturnas hostium aggrederentur excubias, quae
 ingenti circumitu vallaverant muros, aut lacessitionibus crebris occuparent
 obsidioni fortiter adhaerentes.

Quibus Sabinianus renitebatur ut noxiis, palam quidem litteras imperiales
 praetendens, intacto ubique milite, quicquid geri potuisset impleri debere
 aperte iubentes, clam vero corde altissimo retinens, saepe in comitatu sibi
 mandatum, ut amplam omnem adipiscendae laudis decessori suo ardenti studio
 gloriae circumcideret, etiam ex re publica processuram.

Adeo vel cum exitio provinciarum festinabatur, ne bellicosus homo
 memorabilis alicuius facinoris auctor nuntiaretur aut socius. Ideoque his
 attonitus malis, exploratores ad nos saepe mittendo, licet ob custodias
 artas nullus facile oppidum poterat introire, et utilia agitando complura,
 nihil proficiens visebatur, ut leo magnitudine corporis et torvitate
 terribilis, inclusos intra retia catulos periculo ereptum ire non audens,
 unguibus ademptis et dentibus.

Sed in civitate, ubi sparsorum per vias cadaverum multitude humandi officia
 superaret, pestilentia tot malis accessit, verminantium corporum lue
 tabifica, vaporatis aestibus varioque plebis languore nutrita, quae genera
 morborum unde oriri solent breviter explicabo.

Nimietatem frigoris aut caloris, vel umoris vel siccitatis, pestilentias
 gignere philosophi et illustres medici tradiderunt. Unde accolentes loca
 palustria vel umecta tusses et oculares casus et
 similia perferunt, contra confines caloribus tepore febrium arescunt. Sed quanto ignis materies
 ceteris est efficacior, tanto ad perimendum celerior siccitas.

Hinc cum decennali bello Graecia desudaret, ne peregrinus poenas dissociati
 regalis matrimonii lucraretur, huius modi grassante pernicie, telis
 Apollinis periere complures (qui sol aestimatur).

Atque ut Thucydides exponit, clades illa, quae in Peloponnesiaci belli
 principiis Athenienses acerbo genere morbi vexavit, ab usque ferventi
 Aethiopiae plaga paulatim proserpens, Atticam occupavit.

Aliis placet auras (ut solent) aquasque vitiatas faetore cadaverum, vel
 similibus, salubritatis violare maximam partem, vel certe aeris
 permutationem subitam aegritudines parere leviores.

Affirmant etiam aliqui, terrarum halitu densiore crassatum aera, emittendis
 corporis spiraminibus resistentem, necare non nullos, qua causa animalia
 praeter homines cetera iugiter prona, Homero auctore, et experimentis
 deinceps multis, cum talis incesserit labes, ante novimus interire.

Et prima species luis pandemus appellatur, quae efficit in aridioribus
 locis agentes, caloribus crebris interpellari, secunda epidemus, quae
 tempore ingruens, acies hebetat luminum, et concitat periculosos umores,
 tertia loemodes, quae itidem temporaria est, sed volucri velocitate
 letabilis.

Hac exitiali peste quassatis, paucis intemperantia aestuum consumptis, quos multitude
 augebat, tandem nocte quae diem consecuta est decimum, exiguis imbribus
 disiecto concreto spiritu et crassato, sospitas retenta est corporum
 firma.

Verum inter haec inquies Persa vineis civitatem pluteisque circumdabat, et erigi aggeres coepti,
 turresque fabricabantur, frontibus ferratis excelsae, quarum fastigiis
 ballistae locatae sunt singulae, ut a propugnaculis propellerent defensores,
 levia tamen per funditores et sagittarios proelia ne puncto quidem brevi
 cessabant.

Erant nobiscum duae legiones Magnentiacae recens e Galliis ductae (ut
 praediximus) virorum fortium et pernicium, ad planarios conflictus aptorum,
 ad eas vero belli artes quibus stringebamur, non modo inhabiles, sed contra
 nimii turbatores, qui cum neque in machinis neque in operum constructione
 iuvarent, aliquotiens stolidius erumpentes, dimicantesque
 fidentissime minuto numero revertebant, tantum proficientes, quantum in
 publico (ut aiunt) incendio, aqua unius hominis manu adgesta.

Postremo obseratis portis praecaute vetantibusque tribunis, egredi nequeuntes,
 frendebant ut bestiae. Verum secutis diebus efficacia eorum eminuit (ut
 docebimus).

In summoto loco partis meridianae murorum, quae despectat fluvium Tigrim,
 turris fuit in sublimitatem exsurgens, sub qua hiabant rupes abscisae, ut
 despici sine vertigine horrenda non posset, unde cavatis fornicibus
 subterraneis, per radices montis scalae ad usque
 civitatis ducebant planitiem, quo ex amnis alveo haurirentur aquae furtim,
 ut in omnibus per eas regiones munimentis quae contingunt flumina vidimus,
 fabre politae.

Per has tenebras ob derupta neglectas, oppidano transfuga quodam ductante,
 qui ad diversam partem desciverat, septuaginta sagittarii Persae ex agmine
 regio arte fiduciaque praestantes, silentio summoti loci defensi, subito
 singuli noctis medio ad contignationem turris tertiam ascenderunt, ibique
 occultati, mane sago punici coloris elato, quod erat subeundae indicium
 pugnae, cum ex omni parte circumveniri urbem suis copiis inundantibus
 advertissent, exinanitis proiectisque ante pedes pharetris, clamoris
 ululabilis incendio tela summa peritia dispergebant. Moxque acies omnes
 densae petebant multo infestius quam antea civitatem.

Inter incertos nos
 et ancipites, quibus occurri deberet, instantibus supra, an multitudini
 transcensu scalarum iam propugnacula ipsa prensanti, dividitur opera, et
 translatae leviores quinque ballistae, contra turrim locantur, quae ocius
 lignea tela fundentes, non numquam et binos
 forabant, e quibus pars graviter vulnerati ruebant, alii machinarum metu stridentium praecipites acti, laniatis corporibus
 interibant.

Quibus hac celeritate confectis, relatisque ad loca sueta tormentis, paulo
 securius moenia omnium concursu defendebantur.

Et quoniam augebat iras militum scelestum facinus perfugae, quasi decurrentes in
 planum, ita iaculantes diversa missilia lacertis fortibus incumbebant, ut
 vergente in meridiem die, gentes acri repulsa disiectae, lacrimantes complurium mortes, tentoria
 repeterent vulnerum 
 metu.

Adspiravit auram quandam salutis fortuna, innoxio die cum hostili clade
 emenso, cuius reliquo tempore ad quietem reficiendis corporibus dato,
 posterae lucis initio ex arce innumeram cernimus plebem, quae Ziata capto
 castello, ad hosticum ducebatur, quem in locum ut capacissimum et
 munitum—spatio quippe decem stadiorum ambitur —promiscua confugerat
 multitudo.

Nam etiam alia munimenta eisdem diebus rapta sunt et incensa, unde hominum
 milia extracta complura, servituri sequebantur, inter quos multi senecta
 infirmi, et mulieres iam grandaevae, cum ex variis deficerent causis,
 itineris longinquitate offensae, abiecta vivendi
 cupiditate, suris vel suffraginibus relinquebantur exsectis.

Has miserabiles turmas Galli milites contuentes, rationabili quidem sed
 intempestivo motu, conferendae cum hostibus manus copiam sibi dari
 poscebant, mortem tribunis vetantibus, primisque ordinibus minitantes, si
 deinceps prohiberent.

Utque dentatae in caveis bestiae, taetro paedore acerbius efferatae,
 evadendi spe repagulis versabilibus illiduntur, ita gladiis portas
 caedebant, quas supra diximus obseratas, admodum anxii, ne urbe excisa ipsi
 quoque sine ullo specioso facinore deleantur, aut exuta periculis, nihil
 egisse operae pretium pro magnanimitate Gallica memorentur, licet antea
 saepe egressi, structoresque aggerum confossis quibusdam impedire conati, paria
 pertulerunt.

Inopes nos consilii, et quid opponi deberet saevientibus ambigentes, id
 potissimum aegre eisdem assentientibus, tandem elegimus, ut quoniam ultra
 ferri non poterant, paulisper morati, custodias aggredi permitterentur
 hostiles, quae non procul erant a coniectu locatae telorum, ut eis
 perruptis, pergerent prorsus. Apparebat enim eos (si impetrassent) strages
 maximas edituros.

Quae dum parantur, per varia certaminum genera defensabantur acriter muri,
 laboribus et vigiliis, et tormentis, ad emittenda undique
 saxa telaque dispositis. Duo tamen aggeres celsi Persarum peditum manu, e
 regione et ex pugnaculo civitatis,
 struebantur operibus lentis, contra quos nostrorum
 quoque impensiore cura moles excitabantur altissimae, fastigio adversae
 celsitudinis aequatae, propugnatorum vel nimia pondera duraturae.

Inter haec Galli morarum impatientes, securibus gladiisque succincti,
 patefacta sunt egressi postica, observata nocte squalida et inluni, 
 orantes caeleste praesidium, ut propitium adesset et libens. Atque ipsum
 spiritum reprimentes, cum prope venissent, conferti valido cursu, quibusdam
 stationariis interfectis, exteriores castrorum vigiles (ut in nullo tali
 metu) sopitos obtruncant, et supervenire ipsi regiae (si prosperior iuvisset eventus) occulte
 meditabantur.

Verum audito licet levi reptantium sonitu, gemituque caesorum, discusso
 somno excitatis multis et ad arma pro se quoque clamitante, steterunt
 milites vestigiis fixis, progredi ultra non ausi; nec enim cautum deinde
 videbatur, expergefactis
 quos petebant insidiae, in apertum properare discrimen, cum iam undique
 frendentium catervae Persarum in proelia venirent accensae.

Contra Galli corporum robore, audaciaque quoad poterant inconcussi, gladiis
 secantes adversos, parte suorum strata vel sagittarum
 undique volantium crebritate confixa, cum unum in locum totam periculi molem
 conversam, et concurrentium hostium agmina advertissent, nullo terga
 vertente, evadere festinabant, et velut repedantes sub modulis, sensim extra
 vallum protrusi, cum manipulos confertius invadentes sustinere non possent,
 tubarum perciti clangore castrensium, discedebant.

Et resultantibus e civitate lituis multis, portae panduntur, recepturae
 nostros si pervenire illuc usque valuissent, tormentorumque machinae
 stridebant sine iaculatione ulla telorum, ut stationibus praesidentes, post
 interemptos socios, quae pone agerentur
 ignari, urbis oppositi moenibus nudarent intuta et porta viri fortes
 susciperentur innoxii.

Hacque arte Galli portam prope confinia lucis introiere minuto, numero
 quidam perniciose, pars leviter vulnerati, quadringentis ea nocte
 desideratis, qui non Rhesum nec cubitantes pro muris Iliacis Thracas, sed
 Persarum regem armatorum centum milibus circumsaeptum, ni obstitisset
 violentior casus, in ipsis tentoriis obtruncarant.

Horum campiductoribus, ut fortium factorum antesignanis, post civitatis
 excidium, armatas statuas apud Edessam in regione celebri
 locari iusserat imperator, quae ad praesens servantur intactae.

Retectis sequenti luce funeribus, cum inter caesorum cadavera optimates
 invenirentur, et satrapae, clamoresque dissoni fortunam aliam alibi cum
 lacrimis indicabant, luctus ubique et indignatio regum audiebatur,
 arbitrantium per stationes muris obiectas irrupisse Romanos indutiisque ob
 haec tridui datis assensu communi, nos quoque spatium ad respirandum
 accepimus.

Perculsae deinde novitate rei efferataeque gentes, omissa omni cunctatione,
 operibus (quoniam vis minime procedebat) decernere iam censebant, et concito
 extremo belli ardore, omnes oppetere gloriose iam properabant, aut ruina
 urbis animis litasse caesorum.

Iamque apparatu cunctorum alacritate perfecto, exsiliente lucifero, operum
 variae species cum turribus ferratis admovebantur, quorum in verticibus
 celsis aptatae ballistae propugnatores agitantes humilius disiectabant.

Et albescente iam die, ferrea munimenta membrorum caelum omne subtexunt,
 densetaeque acies non inordinatim ut antea, sed tubarum
 sonitu leni ductante, nullis procursantibus incedebant,
 machinarum operti tegminibus, cratesque vimineas praetendentes.

Cumque propinquantes ad coniectum venere telorum, oppositis scutis, Persae
 pedites sagittas tormentis excussas e muris aegrius evitantes laxaverant aciem, nullo paene iaculi
 genere in vanum cadente; etiam cataphracti hebetati et cedentes animos
 auxere nostrorum.

Tamen quia hostiles ballistae ferratis impositae turribus, in humiliora ex
 supernis valentes, ut loco dispari ita eventu dissimili, nostra multo cruore foedabant,
 ingruente iam vespera, cum requiescerent partes, noctis spatium maius
 consumptum est, ut excogitari possit quid exitio ita atroci
 obiectaretur.

Et tandem multa versantibus nobis, sedit consilium quod tutius celeritas
 fecit, quattuor eisdem ballistis scorpiones opponi, qui dum translati e
 regione, caute (quod artis est difficillimae) collocantur, lux nobis advenit
 maestissima, Persarum manipulos formidatos ostentans, adiectis elephantorum
 agminibus, quorum stridore immanitateque corporum nihil humanae mentes
 terribilius cernunt.

Cumque omni ex latere armorum et operum beluarumque molibus urgeremur, per
 scorpionum ferreas fundas e propugnaculis subinde rotundi 
 lapides iacti, dissolutis turrium coagmentis, ballistas earumque tortores ita
 fudere praecipites, ut quidam citra vulnerum noxas, alii obtriti magnitudine ponderum
 interirent, elephantis vi magna propulsis, quos flammis coniectis undique
 circumnexos, iam corporibus tactis, gradientesque retrosus regere magistri non poterant, postque exustis operibus, nulla
 quies certaminibus data.

Rex enim ipse Persarum, qui numquam adesse certaminibus cogitur, his
 turbinum infortuniis percitus, novo et nusquam antea cognito more,
 proeliatoris militis ritu prosiluit in confertos, et quia conspectior
 tegentium multitudine procul speculantibus visebatur, petitus crebritate
 telorum, multis stipatoribus stratis, abscessit, alternans regibilis acies,
 et ad extremum diei, nec mortium truci visu nec vulnerum
 territus, tandem tempus exiguum tribui quieti permisit.

Verum nocte proelia dirimente, somno per breve otium capto, nitescente iam
 luce, ad potiunda sperata ira et dolore exundans, nec fas
 ullum prae oculis habiturus, gentes in nos excitabat. Cumque crematis
 operibus (ut docuimus), pugna per aggeres celsos muris proximos temptaretur,
 ex aggestis erectis intrinsecus, quantum facere nitique poterant, nostri
 aequis viribus per ardua resistebant.

Et diu cruentum proelium stetit, nec metu mortis quisquam ex aliqua parte a
 studio propugnandi removebatur, eoque producta contentione, cum sors partium
 eventu regeretur indeclinabili, diu laborata moles illa nostrorum, velut
 terrae quodam tremore quassata procubuit, et tamquam
 itinerario aggere, vel superposito ponte, complanatum spatium, quod inter
 murum congestamque forinsecus struem hiabat,
 patefecit hostibus transitum, nullis obicibus impeditum, et pars pleraque
 militum deiectorum oppressa vel debilitata cessavit.

Concursum est tamen undique ad propulsationem periculi tam abrupti, et
 festinandi studio aliis impedientibus alios, audacia hostium ipso successu
 crescebat.

Accitis igitur regis imperio proeliatoribus universis, strictoque comminus ferro, cum sanguis utrubique
 immensis caedibus funderetur, oppilatae sunt corporibus fossae
 latiorque via ideo pandebatur, et concursu copiarum ardenti iam civitate oppleta, cum omnis defendendi vel fugiendi spes
 esset abscisa, pecorum ritu armati et imbelles sine sexus discrimine
 truncabantur.

Itaque vespera tenebrante, cum adhuc licet iniqua reluctante fortuna,
 multitudo nostrorum manu conserta distringeretur, in abstrusa quadam parte
 oppidi cum duobus aliis latens, obscurae praesidio noctis postica per quam
 nihil servabatur evado, et squalentum peritia locorum, comitumque adiutus
 celeritate, ad decimum lapidem tandem perveni.

In qua statione lenius recreati, cum ire protinus pergeremus, et incedendi
 nimietate iam superarer, ut insuetus ingenuus, offendi dirum aspectum, sed
 fatigato mihi lassitudine gravi levamen impendio tempestivum.

Fugaci equo nudo et infreni calonum quidam sedens (ne labi possit) ex more
 habenam qua ductabatur sinistra manu artius illigavit, moxque decussus,
 vinculi nodum abrumpere nequiens, per avia saltusque membratim discerptus,
 iumentum exhaustum cursu pondere cadaveris detinebat, cuius dorsuali comprensi servitio usus in tempore, cum
 eisdem sociis ad fontes sulphureos aquarum, suapte natura calentium, aegre
 perveni.

Et quia per aestum arida siti reptantes, aquam diu quaeritando, profundum
 bene vidimus puteum, et neque
 descendendi prae altitudine, nec restium aderat copia,
 necessitate docente postrema, indumenta lintea, quibus tegebamur, in oblongos discidimus pannulos, unde explicato fune
 ingenti, centonem quem sub galea unus ferebat e nostris, ultimae aptavimus
 summitati, qui per funem coniectus, aquasque hauriens ad peniculi modum,
 facile sitim qua urgebamur 
 exstinxit.

Unde citi ferebamur ad flumen Euphratem, ulteriorem ripam petituri per
 navem, quam transfretandi causa iumenta et homines, in eo tractu diuturna
 consuetudo locarat.

Ecce autem Romanum agmen cum equestribus signis disiectum, eminus cernimus,
 quod persequebatur multitude Persarum, incertum unde impetu tam repentino
 terga viantum aggressa.

Quo exemplo terrigenas illos, non sinibus terrae emersos, sed exuberanti
 pernicitate credimus natos, qui quoniam inopini per varia visebantur,
 σπαρτοί vocitati, humo exsiluisse,
 vetustate rem fabulosius extollente, sunt
 aestimati.

Hoc malo conciti, cum omne iam
 esset in celeritate salutis praesidium, per dumeta et silvas montes petimus
 celsiores, exindeque Melitinam minoris Armeniae oppidum venimus, mox 
 repertum ducem comitatique iam profecturum, Antiochiam revisimus insperati.

At Persae quia tendere iam introrsus autumno praecipiti haedorumque iniquo sidere exorto prohibebantur, captives agentes et
 praedas, remeare cogitabant ad sua.

Inter haec tamen funera direptionesque civitatis excisae, Aeliano comite et
 tribunis, quorum efficacia diu defensa sunt moenia, stragesque multiplicatae
 Persarum, patibulis sceleste suffixis, Iacobus et Caesius, numerarii
 apparitionis magistri equitum aliique protectores, post terga vinctis
 manibus ducebantur, Transtigritanis qui sollicita quaerebantur industria,
 nullo infimi summique discrimine, ad unum omnibus contruncatis.

Uxor vero Craugasii, quae retinens pudorem inviolatum, ut matrona nobilis
 colebatur, maerebat velut orbem alium sine marito visura, quamquam sperabat
 documentis praesentibus altiora.

In rem itaque consulens suam, et accidentia longe ante
 prospiciens, anxietate bifaria stringebatur, viduitatem detestans et
 nuptias. Ideo familiarem suum perquam fidum, regionumque Mesopotamiae
 gnarum, per Izalam montem, inter castella praesidiaria duo Maride et Lorne
 introiturum, Nisibin occulte dimisit, mandatis arcanisque vitae secretioris,
 maritum exorans, ut auditis quae contigerint, veniret secum beate victurus.

Quibus conventis, expeditus viator per saltuosos tramites
 et frutecta, Nisibin passibus citis ingressus, causatusque se domina nusquam
 visa, et forsitan interempta, data evadendi copia castris hostilibus
 abscessisse, et ideo ut vilis neglectus, docet Craugasium gesta; moxque
 accepta fide quod si tuto licuerit, sequetur coniugem libens, evasit,
 exoptatum mulieri nuntium ferens, quae hoc cognito per Tamsaporem ducem
 supplicaverat regi, ut si daretur facultas, antequam Romanis excederet
 finibus, in potestatem suam iuberet propitius maritum adscisci.

Praeter spem itaque omnium digresso advena repentino, qui postliminio
 reversus, statim sine ullius evanuit conscientia, perculsus suspicione dux
 Cassianus, praesidentesque ibi proceres alii, minitantes ultima Craugasium
 incessebant, non sine eius voluntate vel venisse vel
 abisse hominem clamitantes.

Qui proditoris metuens crimen, impendioque
 sollicitus, ne transitione perfugae uxor eius superesse doceretur et
 tractari piissime, per simulationem matrimonium alterius splendidae virginis
 affectavit. Et velut paraturus necessaria convivio nuptiali, egressus ad
 villa octavo lapide ab urbe distantem, concito equo ad Persarum vastatorium
 globum, quem didicerat adventare, confugit, susceptusque aventer, qui esset
 ex his cognitus quae loquebatur, Tamsapori post diem traditur quintum,
 perque eum regi oblatus, opibus et necessitudine omni recuperata cum
 coniuge, quam paucos post menses amiserat, erat secundi loci post
 Antoninum, ut ait poeta praeclarus ‘longo proximus intervallo.’

Ille enim ingenio et usu rerum diuturno firmatus, consiliis validis
 sufficiebat in cuncta quae conabatur, hic natura simplicior, nominis tamen
 itidem pervulgati. Et haec quidem haut diu postea contigerunt.

Rex vero licet securitatem praeferens vultu, exultansque specie tenus urbis excidio
 videbatur, profundo tamen animi graviter aestuabat, reputans in
 obsidionalibus malis saepe luctuosas se pertulisse iacturas multoque
 ampliores se ipsum populos perdidisse, quam e nostris ceperat vivos, vel
 certe per diversas fuderat pugnas, ut apud Nisibin aliquotiens evenit, et
 Singaram, parique modo cum septuaginta tresque dies
 Amidam multitudine circumsedisset armorum, triginta milia perdidit
 bellatorum, quae paulo postea per Discenen tribunum et notarium numerata
 sunt, hac discretione facilius, quod nostrorum cadavera mox caesorum
 fatiscunt ac diffluunt, adeo ut
 nullius mortui facies post quatriduum agnoscatur, interfectorum vero
 Persarum inarescunt in modum stipitum corpora, ut nec liquentibus membris,
 nec sanie perfusa, madescant, quod vita parcior facit, et ubi nascuntur
 exustae caloribus terrae.

Dum haec per varies turbines in Orientis extimo festinantur, difficultatem
 adventantis inopiae frumentorum urbs verebatur aeterna, vique minacissimae
 plebis, famem ultimum malorum omnium exspectantis, subinde Tertullus
 vexabatur, ea tempestate praefectus, irrationabiliter plane; nec enim per
 eum steterat quo minus tempore congruo alimenta navibus veherentur, quas
 maris casus asperiores solitis ventorumque procellae reflantium, delatas in
 proximos sinus, introire portum Augusti discriminum magnitudine
 perterrebant.

Quocirca idem saepe praefectus seditionibus agitatus, ac
 plebe iam saeviente immanius, quoniam verebatur impendens exitium, ab omni spe tuendae salutis
 exclusus, ut aestimabat, tumultuanti acriter populo, sed accidentia
 considerare sueto prudenter, obiecit parvulos filios, et lacrimans

‘En’ inquit ‘cives vestri (procul omen dii caelestes avertant!) eadem
 perlaturi vobiscum, ni fortuna affulserit laetior. Si itaque his abolitis
 nil triste accidere posse existimatis, praesto in potestate sunt vestra.’
 Qua miseratione vulgus ad clementiam suapte natura
 proclive, lenitum conticuit, aequanimiter venturam operiens sortem.

Moxque divini arbitrio numinis, quod auxit ab incunabulis Romam,
 perpetuamque fore spopondit, dum Tertullus apud Ostia in aede sacrificat
 Castorum, tranquillitas mare mollivit, mutatoque in austrum placidum vento,
 velificatione plena portum naves ingressae, frumentis horrea
 referserunt.

Inter haec ita ambigua, Constantium Sirmi etiam tum hiberna quiete
 curantem, permovebant nuntii metuendi et graves, indicantes id quod tune
 magnopere formidabat, Limigantes Sarmatas, quos expulisse paternis avitisque
 sedibus dominos suos ante monstravimus, paulatim posthabitis locis quae eis anno praeterito utiliter sunt destinata, ne (ut
 sunt versabiles) aliquid molirentur inicum, regiones confines limitibus occupasse, vagarique
 licentius genuine more (ni pellerentur,) omnia turbaturos.

Quae superbius incitanda prope diem imperator dilato negotio credens,
 coacta undique multitudine militis ad bella promptissimi, nec dum adulto
 vere ad procinctum egressus est gemina consideratione alacrior, quod
 expletus praedarum opimitate exercitus, aestate nuper emensa, similium spe
 fidenter in effectus animabitur prosperos, quodque Anatolio regente tune per
 Illyricum praefecturam, necessaria cuncta, vel ante tempus coacta, sine
 ullius dispendiis affluebant.

Nec enim dispositionibus umquam alterius praefecturae (ut inter omnes
 constat) ad praesens Arctoae provinciae bonis omnibus floruerunt,
 correctione titubantium benevola et sollerti, vehiculariae rei iacturis
 ingentibus, quae clausere domos innumeras, et censuali professione speciosa
 fiducia relevatae; indemnesque deinde et innoxii earum incolae partium,
 querellarum sopitis materiis viverent, ni postea exquisitorum detestanda
 nomina titulorum, per offerentes suscipientesque criminose in maius
 exaggerata, his propugnare sibi nitentibus potestates, illis attenuatis omnium opibus, se fore sperantibus tutos, ad usque
 proscriptiones miserorumque suspendia pervenerunt.

Rem igitur emendaturus urgentem, profectus cum instrumentis ambitiosis,
 imperator (ut dictum est) Valeriam venit, partem quondam Pannoniae, sed ad
 honorem Valeriae Diocletiani filiae et institutam et ita cognominatam, sub
 pellibusque exercitu diffuso per Histri fluminis margines, barbaros
 observabat ante adventum suum amicitiae velamento, Pannonias furtim
 vastandas, invadere hiemis durissimo cogitantes, cum nec dum solutae vernis
 caloribus nives amnem undique pervium faciunt, nostrique pruinis subdivales
 moras difficile tolerabunt.

Confestim itaque missis ad Limigantes duobus tribunis cum interpretibus
 singulis, explorabat modestius percunctando, quam ob rem relictis laribus
 post pacem et foedera petentibus attributa, ita palarentur per varia, limitesque contra interdicta pulsarent.

Qui vana quaedam causantes et irrita, pavore adigente mentiri, principem
 exorabant in veniam, obsecrantes ut simultate abolita, transmisso flumine ad
 eum venire permitterentur, docturi quae sustinerent incommoda, paratique
 intra spatia orbis Romani (si id placuerit) terras 
 suscipere longe discretas, ut diuturno otio involuti, et Quietem colentes
 (tamquam salutarem deam) tributariorum onera subirent et nomen.

His post reditum tribunorum compertis, imperator exsultans, ut negotio quod
 rebatur inexplicabile sine ullo pulvere consummando, cunctos admisit,
 aviditate plus habendi incensus, quam adulatorum cohors augebat, id sine
 modo strepentium, quod externis sopitis, et ubique pace composita,
 proletarios lucrabitur plures, et tirocinia cogere poterit validissima:
 aurum quippe gratanter provinciales pro 
 corporibus dabunt, quae spes rem Romanam aliquotiens aggravavit.

Proinde vallo prope Acimincum locato, celsoque aggere in speciem tribunalis
 erecto, naves vehentes quosdam legionarios expedites alveum fluminis
 proximum ripis observare sunt iussae, cum Innocentio quodam agrimensore,
 huius auctore consilii, ut si barbaros tumultuare sensissent, aliorsum
 intentos post terga pervaderent improvisi.

Quae Limigantes licet properari sentirent, nihil tamen praeter preces fingentes, stabant 
 incurvi, longe alia quam quae gestu praeferebant et verbis altis mentibus
 perpensantes.

Visoque imperatore ex alto suggestu, iam sermonem parante lenissimum,
 meditanteque alloqui velut morigeros iam futuros, quidam ex illis, furore
 percitus truci, calceo suo in tribunal contorto, ‘Marha marha’ (quod est
 apud eos signum bellicum) exclamavit, eumque secuta incondita multitudo,
 vexillo elato repente barbarico, ululans ferum, in ipsum principem
 ferebatur.

Qui cum ex alto despiciens, plena omnia discurrentis turbae cum missilibus
 vidisset, retectisque gladiis et verrutis iam propinquante pernicie,
 externis mixtus et suis, ignotusque dux esset an miles, quia neque cunctandi
 aderat tempus, neque cessandi, equo veloci impositus, cursu effuso evasit.

Stipatores tamen pauci dum ignis more inundantes conabantur arcere, aut
 vulnerati interierunt, aut ponderibus superruentium solis afflicti, sellaque
 regalis cum aureo pulvinari, nullo vetante, direpta est.

Mox autem audito, quod ad ultimum paene tractus exitium, in abrupto staret
 adhuc imperator, antiquissimum omnium exercitus ratus eum iuvare (nondum
 enim exemptum periculis aestimavit salutis) fastu fidentior, licet ob
 procursionem subitam semitectus, sonorum et Martium frendens, barbarorum mori obstinatorum catervis semet immersit.

Et quia virtute dedecus purgatura, ardens copia nostrorum erupit, iras in
 hostem perfidum parans, obvia quaeque obtruncabat, sine parsimonia vivos
 conculcans et semineces et peremptos; et antequam exsatiaret caedibus
 barbaricis manus, acervi constipati sunt mortuorum.

Urgebantur enim rebelles, aliis trucidatis, aliis terrore disiectis, quorum
 pars spem vitae cassis precibus usurpando multiplicatis ictibus caedebantur,
 postque deletos omnes in receptum canentibus lituis, nostri quoque licet
 rari videbantur exanimes, quos impetus conculcaverat vehemens, aut furori
 resistentes hostili, lateraque nudantes intecta, ordo fatalis absumpsit.

Mors tamen eminuit inter alios Cellae Scutariorum tribuni, qui inter
 confligendi exordia, primus omnium in medios semet Sarmatarum
 globos immisit.

Post quae tam saeva, digestis pro securitate limitum quae rationes monebant urgentes, Constantius Sirmium redit,
 ferens de hoste fallaci vindictam, et maturatis quae necessitates temporis
 poscebant instantes, egressus exinde Constantinopolim petit, ut Orienti iam
 proximus, cladibus apud Amidam mederetur acceptis, et
 redintegrato supplementis exercitu, impetus regis Persarum pari virium
 robore cohiberet, quem constabat (ni caelestis ratio impensiorque repelleret
 cura multorum) Mesopotamia relicta post terga, per extenta spatia signa
 moturum.

Inter has tamen sollicitudines, velut ex recepto quodam antiquitus more, ad
 vicem bellorum civilium, inflabant litui quaedam colorata laesae crimina
 maiestatis, quorum exsecutor et administer, saepe dictus Tartareus ille notarius missus est Paulus, qui peritus artium
 cruentarum, ut lanista ex commerciis libitinae vel ludi, ipse quoque ex
 eculeo vel carnifice quaestum fructumque captabat.

Ut enim erat obstinatum fixumque eius propositum ad laedendum, ita nec
 furtis abstinuit, innocentibus exitialis causas affingens, dum in calamitosis stipendiis versaretur.

Materiam autem in infinitum quaestionibus extendendis dedit occasio vilis
 et parva. Oppidum est Abydum in Thebaidis partis situm extremo. Hic Besae dei localiter appellati, oraculum quondam futura pandebat, priscis circumiacentium regionum
 caerimoniis solitum coli.

Et quoniam quidam praesentes, pars per alios desideriorum indice missa
 scriptura, supplicationibus expresse conceptis, consulta numinum
 scitabantur, chartulae sive membranae, continentes quae
 petebantur, post data quoque responsa, interdum remanebant in fano.

Ex his aliqua ad imperatorem maligne sunt missa, qui (ut erat angusti
 pectoris ) obsurdescens in aliis etiam nimium seriis,
 in hoc titulo ima (quod aiunt) auricula mollior, et suspicax et minutus,
 acri felle concaluit; statimque ad Orientem ocius ire monuit Paulum,
 potestate delata, ut instar ducis rerum experientia clari, ad arbitrium suum
 audiri efficeret causas.

Datumque est negotium Modesto .(etiam tum per Orientem comiti) apto ad haec
 et similia. Hermogenes enim Ponticus ea tempestate praefectus praetorio, ut
 lenioris ingenii, spernebatur.

Perrexit (ut praeceptum est) Paulus funesti furoris et anhelitus plenus,
 dataque calumniae indulgentia plurimis, ducebantur ab orbe prope terrarum, iuxta nobiles et
 obscuri, quorum aliquos vinculorum afflixerant nexus, alios claustra
 poenalia consumpserunt.

Et electa est speetatrix suppliciorum feralium civitas in Palaestina
 Scythopolis, gemina ratione visa magis omnibus opportuna, quod secretior est et inter Antiochiam
 Alexandriamque media, unde multi plerumque ad crimina trahebantur.

Ductus est itaque inter primos Simplicius, Philippi filius, ex praefecto et
 consule, reus hac gratia postulatus, quod super adipiscendo interrogasse
 dicebatur imperio, perque elogium principis torqueri praeceptus, qui in his
 casibus nec peccatum aliquando pietati dederat nec erratum, fato quodam
 arcente, corpore immaculato lata fuga damnatus est.

Dein Parnasius (ex praefecto Aegypti) homo simplicium morum, eo adductus periculi, ut pronuntiaretur capitis reus, itidem
 pulsus est in exsilium, saepe auditus multo antehac rettulisse, quod cum
 Patras Achaicum oppidum, ubi genitus habuit larem, impetrandae causa
 cuiusdam relinqueret potestatis, per quietem deducentia se habitus tragici
 figmenta viderat multa.

Andronicus postea, studiis liberalibus et claritudine carminum notus, in
 iudicium introductus cum secura mente nullis suspicionibus urgeretur,
 purgando semet fidentius, absolutus est.

Demetrius itidem Cythras cognomento philosophus, grandaevus quidem sed corpore
 durus et animo, sacrificasse aliquotiens confutatus, infitiari non potuit,
 asserens propitiandi causa numinis haec a prima
 adulescentia factitasse, non temptandi sublimiora scrutatis; nec enim
 quemquam id noverat affectare. Diu itaque adhaerens eculeo, cum fiducia
 gravi fundatus, nequaquam varians eadem oraret intrepidus, Alexandriam (unde
 oriebatur) innoxius abire permissus est.

Et hos quidem aliosque paucos aequa sors, veritatis adiutrix, periculis
 eximit abruptis. Criminibus vero serpentibus latius, per implicates nexus
 sine fine distentos, quidam corporibus laniatis exstinguebantur, alii poenis
 ulterioribus damnati sunt bonis ereptis, Paulo succentore fabularum
 crudelium, quasi e promptuaria cella, fallaciarum et nocendi species
 suggerente complures, cuius ex nutu (prope dixerim) pendebat incedentium omnium salus.

Nam siqui remedia quartanae vel doloris alterius collo gestaret, sive per
 monumentum transisse vesperi, malivolorum argueretur indiciis, ut veneficus,
 sepulchrorumque horrores, et errantium ibidem animarum ludibria colligens vana, pronuntiatus reus capitis
 interibat.

Et prorsus ita res agebatur, quasi Clarum, Dodonaeas arbores, et effata
 Delphorum olim sollemnia, in imperatoris exitium
 sollicitaverint multi.

Unde blanditiarum taetra commenta, palatina cohors exquisite confingens,
 immunem eum fore malorum communium asserebat, fatum eius vigens semper et
 praesens in abolendis adversa conantibus eluxisse, vocibus magnis
 exclamans.

Et inquisitum in haec negotia fortius, nemo qui quidem recte sapiat
 reprehendet. Nec enim abnuimus salutem legitimi principis, propugnatoris
 bonorum et defensoris, unde salus quaeritur aliis, consociato studio muniri
 debere cunctorum; cuius retinendae 
 causa validius, ubi maiestas pulsata defenditur, a quaestionibus vel
 cruentis, nullam Corneliae leges exemere fortunam.

Sed exsultare maestis casibus effrenate non decet, ne videantur licentia
 regi subiecti, non potestate. Imitandus sit Tullius, cum parcere vel laedere
 potuisset, ut ipse affirmat, ignoscendi quaerens causas, non puniendi
 occasiones, quod iudicis lenti et considerati est proprium.

Tunc apud Daphnen, amoenum illud et ambitiosum Antioohiae suburbanum, visu
 relatuque horrendum natum est monstrum, infans ore gemino cum dentibus binis
 et barba, quattuorque oculis, et brevissimis duabus
 auriculis, qui partus ita distortus praemonebat rem publicam in statum verti
 deformem.

Nascuntur huius modi saepe portenta, indicantia rerum variarum eventus,
 quae quoniam non expiantur, ut apud veteres publice, inaudita praetereunt et
 incognita.

His temporibus Isauri diu quieti post gesta quae superior continet textus,
 temptatumque Seleuciae civitatis obsidium, paulatim reviviscentes, ut solent
 verno tempore foveis exsilire serpentes, saltibus degressi scrupulosis et
 inviis, confertique in cuneos densos per furta et latrocinia finitimos
 afflictabant, praetenturas militum (ut montani) fallentes, perque rupis et
 dumeta ex usu facile discurrentes.

Ad quos vi vel ratione sedandos Lauricius, adiecta comitis dignitate,
 missus est rector, homo civilis prudentiae, qui minis potius quam acerbitate
 pleraque correxit, adeo ut eo diu provinciam obtinente, nihil accideret,
 quod animadversione dignum aestimaretur.

Haec per Illyricum perque Orientem rerum series fuit. Consulatu vero
 Constantii deciens, terque Iuliani, in Britanniis cum Scottorum Pictorumque
 gentium ferarum excursus, rupta quiete condicta, loca limitibus vicina vastarent, et
 implicaret formido provincias, praeteritarum cladium congerie fessas, hiemem
 agens apud Parisios Caesar distractusque in sollicitudines varias, verebatur
 ire subsidio transmarinis, ut rettulimus ante fecisse Constantem, ne rectore
 vacuas relinqueret Gallias, Alamannis ad saevitiam etiam tum incitatis et
 bella.

Ire igitur ad haec ratione vel vi componenda,
 Lupicinum placuit, ea tempestate magistrum armorum,
 bellicosum sane et castrensis rei peritum, sed supercilia erigentem ut
 cornua, 
 et de tragico (quod aiunt) cothurno strepentem, super quo diu ambigebatur, avarus esset potius an
 crudelis.

Moto igitur velitari auxilio, Aerulis scilicet et Batavis, numerisque
 Moesiacorum duobus, adulta hieme dux ante dictus Bononiam venit,
 quaesitisque navigiis, et omni imposito milite, observato flatu secundo
 ventorum, ad Rutupias sitas ex adverso defertur, petitque Lundinium, ut
 exinde suscepto pro rei qualitate consilio, festinaret ocius ad
 procinctum.

Quae cum ita geruntur, post
 Amidae oppugnationem Ursicinum ad commilitium principis ut peditum magistrum
 reversum, (successisse enim eum Barbationi praediximus), obtrectatores
 excipiunt, primo disseminantes mordaces susurros, dein propalam ficta
 crimina subnectentes.

Quibus imperator assensus, ex opinione pleraque aestimans, et insidiantibus
 patens, Arbitionem et Florentium officiorum magistrum quaesitores dederat
 spectaturos, quas ob res oppidum sit excisum.

Quibus apertas probabilesque refutantibus causas,
 veritisque ne offenderetur Eusebius, cubiculi 
 tunc 
 tune 
 praepositus, si documenta suscepissent perspicue demonstrantia,
 Sabiniani pertinaci ignavia haec accidisse, quae contigerunt, a veritate
 detorti, inania quaedam, longeque a negotio distantia, scrutabantur.

Qua iniquitate percitus qui audiebatur, ‘Etsi me ‘inquit’ despicit
 imperator, negotii tamen ea est 
 magnitudo 
 magnitude 
 , ut non nisi iudicio principis nosci possit et vindicari; sciat
 tamen velut quodam praesagio, quod dum maeret super his quae apud Amidam
 gesta 
 emendata 
 amendata 
 
 didicit fide, dumque ad spadonum
 arbitrium trahitur, defrustandae Mesopotamiae proximo vere ne ipse quidem
 cum exercitus robore omni, opitulari poterit praesens.’

Relatis adiectisque cum interpretatione maligna compluribus, iratus ultra
 modum Constantius, nec discusso negotio, nec patefieri quae scientiam eius
 latebant, permissis, appetitum calumniis, deposita militia digredi iussit ad
 otium, Agilone ad eius locum immodico saltu promoto, ex Gentilium et Scutariorum tribuno.

Eodem tempore per Eoos tractus caelum subtextum caligine cernebatur
 obscura, et a primo aurorae exortu ad usque meridiem,
 intermicabant iugiter stellae; hisque terroribus accedebat, quod cum lux
 caelestis operiretur, e mundi conspectu penitus lance abrepta, defecisse
 diutius solem pavidae mentes hominum aestimabant; primo attenuatum in lunae
 corniculantis effigiem, deinde in speciem auctum semenstrem, posteaque in
 integrum restitutum.

Quod alias non evenit ita perspicue, nisi cum post inaequales cursus iter menstruum lunae ad idem 
 revocatur initium, certis temporum intervallis, id est cum in domicilio
 eiusdem signi tota reperitur luna sub sole, liniamentis obiecta rectissimis,
 atque in his paulisper consistit minutis, quae geometrica ratio partium
 partes appellat.

Ac licet utriusque sideris conversiones et motus, ut scrutatores causarum
 intellegibilium adverterant, in unum eundemque finem, lunari cursu impleto,
 perenni distinctione conveniunt, tamen sol non semper his diebus obducitur,
 sed cum luna e regione (velut libramento quodam igneo) orbi et aspectui
 nostro opponitur media.

Ad summam tum sol occultatur, splendore suppresso, cum ipse et lunaris
 globus astrorum omnium infimus, paril1 comitatu obtinentes circulos
 proprios, salvaque ratione altitudinis interiectae, iunctim locati, ut
 scienter et decore Ptolemaeus exponit, ad dimensiones venerint, quas 
 ἀναβιβάζοντας et καταβιβάζοντας ἐκλειπτικοὺς 
 συνδέσμους (coagmenta videlicet
 defectiva.) Graeco dictitamus 
 sermone. Et si contigua eisdem iuncturis praestrinxerint spatia, dilutior
 erit defectus.

Si vero articulis ipsis inhaeserint, qui coactius ascensus vinciunt et
 descensus, offunditur densioribus tenebris caelum, ut crassato aere ne
 proxima quidem et apposita cernere queamus.

Sol autem geminus ita videri existimatur, si erecta solito celsius nubes, aeternorumque ignium propinquitate
 collucens, orbis alterius claritudinem tamquam e speculo puriore
 formaverit.

Nunc veniamus ad lunam. Apertum et evidentem ita demum sustinet luna
 defectum, cum pleno lumine rotundata, solique contraria, ab eius orbe centum
 octoginta partibus (id est signo septimo) disparatur. Et quamquam hoc per
 omne plenilunium semper eveniat, non semper deficit tamen.

Sed quoniam circa terrenam mobilitatem locata, et a caelo totius
 pulchritudinis extima, non numquam ferienti se subserit lanci, obiectu metae
 noctis in conum desinentis angustum, latet parumper
 umbrata, tumque nigrantibus involvitur globis, si sol ut sphaerae inferioris
 curvamine circumfusus, mole obsistente terrena, radiis eam suis illustrare
 non possit, quam numquam habere proprium lumen, opiniones variae
 collegerunt.

Et cum ad idem signum aequis partibus soli concurrent, obscuratur
 (ut dictum est) penitus hebetato candore, Graece σύνοδος dicitur.

Nasci autem putatur et tunc lunae cum parva declinatione velut e perpendiculo,
 superiectum gerit solem. Exortus vero eius adhuc
 gracilescens, primitus mortalitati videtur, cum ad secundum relicto sole
 migraverit signum. Progressa itaque porrectius, iamque abunde nitens
 cornutae habitu μηνοειδής est appellata.
 Cum autem sole longo coeperit interstitio summoveri, et ad quartum pervenerit signum, radiis eius ad se conversis, maius concipit
 lumen, et fit Graeco sermone διχόμηνις, 
 quae forma semiorbem ostendit.

Procedens deinde iam disiunctissime, quintoque signo arrepto, figuram
 monstrat amphicyrti, utrimque prominentibus gibbis. E
 regione vero cum normaliter steterit contra, lumine pleno fulgebit,
 domicilium septimi retinens signi, et in eodem tum etiam agens, paululumque
 progressa, minuitur, quem habitum vocamus ἀπόκρουσιν, et usque 
 easdem formas repetit senescendo, traditurque doctrina multiplici
 congruente, non nisi tempore intermenstrui deficere visam usquam lunam.

Quod autem solem nunc in aethere, nunc in mundo inferiore, versari praediximus, sciendum est siderea corpora 
 quantum 
 quantumi 
 ad universitatem pertinet) nec occidere nec oriri, sed ita videri
 nostris obtutibus, constitutis in terra, spiritus cuiusdam interni motu
 suspensa: rerumque magnitudini instar exigui subditum puncti, nunc caelo infixas suspicere
 stellas, quarum ordo est sempiternus, aliquotiens humana visione languente,
 discedere suis sedibus arbitrari. Verum ad instituta iam revertamur.

Properantem Constantium Orienti ferre suppetias, turbando prope diem
 excursibus Persicis, ut perfugae concinentes exploratoribus indicabant,
 urebant Iuliani virtutes, quas per ora gentium
 diversarum fama celebrior effundebat, magnorum eius laborum factorumque
 vehens adoreas celsas, post Alamanniae quaedam regna prostrata, receptaque
 oppida Gallicana, ante direpta a barbaris et excisa, quos 
 tributarios 
 tributaries 
 ipse fecit et vectigales.

Ob haec et similia percitus, metuensque ne augerentur in maius, stimulante
 (ut ferebatur) praefecto Florentio, Decentium tribunum et notarium misit,
 auxiliares milites exinde protinus abstracturum, Aerulos et Batavos, cumque
 Petulantibus Celtas, et lectos ex numeris aliis trecentenos, hac specie
 iussos accelerare, ut adesse possint armis primo vere movendis in
 Parthos.

Et super auxiliariis quidem et trecentenis, cogendis ocius proficisci,
 Lupicinus conventus est solus, transisse ad Britannias nondum compertus, de
 Scutariis autem et Gentilibus excerpere quemque promptissimum, et ipse
 perducere Sintula iubetur, Caesaris stabuli 
 tunc 
 tune 
 tribunus.

Conticuit hisque acquieverat Iulianus, potioris arbitrio cuncta concedens.
 Illud tamen nec dissimulare potuit nec silere: ut illi nullas paterentur
 molestias, qui relictis laribus transrhenanis, sub hoc venerant pacto, ne
 ducerentur ad partes umquam transalpinas, verendum esse affirmans, ne
 voluntarii barbari militares, saepe sub eius modi legibus assueti transire
 ad nostra, hoc cognito deinceps arcerentur. Sed loquebatur in cassum.

Tribunus enim parvi querellas Caesaris ducens, Augusti iussis obtemperabat,
 et lecta expeditiore manu vigore, corporumque levitate praestanti, cum
 eisdem profectus est, spe potiorum erectis.

Et quia sollicitus Caesar, quid de residuis mitti praeceptis agi deberet,
 perque varias curas animum versans, attente negotium tractari oportere
 censebat, cum hinc barbara feritas, inde iussorum urgeret 
 auctoritas, maximeque absentia magistri equitum augente dubietatem, redire ad se praefectum hortatus
 est, olim Viennam specie annonae parandae digressum, ut se militari eximeret
 turba.

Perpendebat enim ad relationem suam, quam olim putabatur misisse,
 abstrahendos e Galliarum defensione pugnaces numeros barbarisque iam
 formidatos.

Qui cum suscepisset Caesaris litteras, monentis petentisque ut venire
 acceleraret, rem publicam consiliis iuvaturus, obstinatissime detrectabat,
 hac ratione pavore mente confusa, quod
 aperte scripta significabant, ab imperatore nusquam diiungi debere
 praefectum, in ardore terribilium rerum. Adiectumque est quod si procurare dissimulasset, ipse
 propria sponte proiceret insignia principatus, gloriosum esse existimans
 iussa morte oppetere, quam ei provinciarum interitum assignari. Sed vicit
 praefecti propositum pertinax, his quae rationabiliter poscebantur, parere,
 contentione maxima reluctantis.

Inter has tamen moras absentis Lupicini, motusque militares timentis
 praefecti, Iulianus consiliorum adminiculo destitutus, ancipitique
 sententia fluctuans, id optimum factu existimavit: et sollemniter cunctos e stationibus egressos, in quibus
 hiemabant, maturare disposuit.

Hocque comperto, apud Petulantium signa famosum quidam libellum humi
 proiecit occulte, inter alia multa etiam id continentem: ‘Nos quidem ad
 orbis terrarum extrema ut noxii pellimur et damnati, caritates vero nostrae
 Alamannis denuo servient, quas captivitate prima post internecivas
 liberavimus pugnas.’

Quo textu ad comitatum perlato lectoque, Iulianus contemplans rationabiles
 querellas, cum familiis eos ad orientem proficisci praecepit, 
 clabularis 
 clavularis 
 cursus facultate permissa, et cum ambigeretur diutius qua
 pergerent via, placuit notario suggerente Decentio, per Parisios omnes
 transire, ubi morabatur adhuc Caesar nusquam motus. Et ita est factum.

Eisdemque adventantibus, in suburbanis princeps occurrit, et ex more
 laudans quos agnoscebat, factorumque fortium singulos monens, animabat
 lenibus verbis, ut ad Augustum alacri gradu pergerent ire, ubi potestas est ample patens et
 larga, praemia laborum adepturi dignissima.

Utque honoratius procul abituros tractaret, ad convivium proceribus
 corrogatis, petere 
 (siquid in promptu esset) edixit. Qui liberaliter ita suscepti, dolore
 duplici suspensi discesserunt et maesti, quod eos fortuna
 quaedam inclemens et moderato rectore et terris genitalibus dispararet.
 Hocque angore impliciti, ut in stativis solati cessarunt.

Nocte vero coeptante, in apertum erupere discidium, incitatisque animis, ut
 quemque insperata res afflictabat, ad tela convertuntur et manus, fremituque
 ingenti omnes petiverunt 
 palatium, et spatiis eius ambitis, ne ad evadendi copiam quisquam
 perveniret, Augustum Iulianum horrendis clamoribus concrepabant, eum ad se
 prodire destinatius adigentes, exspectareque coacti, dum lux promicaret,
 tandem progredi compulerunt. Quo viso iterata magnitudine sonus, Augustum
 appellavere consensione firmissima.

Et ille mente fundata, universis resistebat et singulis, nunc indignari
 semet ostendens, nunc manus tendens oransque et
 obsecrans, ne post multas felicissimasque victorias, agatur aliquid
 indecorum, neve intempestiva temeritas et prolapsio, discordiarum materias
 excitaret. Haecque adiciebat, tandem sedatos leniter allocutus:

‘Cesset ira—quaeso—paulisper: absque dissensione, vel rerum appetitu
 novarum, impetrabitur facile quod postulatis. Quoniam dulcedo vos patriae
 retinet, et insueta peregrinaque metuitis loca, redite iam
 nunc ad sedes nihil visuri (quia displicet) transalpinum. Hocque apud
 Augustum, capacem rationis et prudentissimum, ego competenti satisfactione
 purgabo.’

Conclamabatur post haec ex omni parte nihilo minus, uno parique ardore
 nitentibus universis, maximoque contentionis fragore, probrosis conviciis mixto, Caesar assentire coactus
 est. Impositusque scuto pedestri, et sublatius eminens, nullo silente,
 Augustus renuntiatus, iubebatur diadema proferre, negansque umquam habuisse,
 uxoris colli decus vel capitis
 poscebatur.

Eoque affirmante, primis auspiciis non congruere aptari muliebri mundo,
 equi phalera quaerebatur, uti coronatus
 speciem saltem obscuram, superioris praetenderet potestatis. Sed cum id
 quoque turpe esse asseveraret, Maurus nomine quidam, postea comes, qui rem
 male gessit apud Succorum angustias, Petulantium tune hastatus, abstractum sibi torquem,
 quo ut draconarius utebatur, capiti Iuliani imposuit confidenter, qui trusus
 ad necessitatem extremam, iamque periculum praesens vitare non posse
 advertens, si reniti perseverasset, quinos omnibus aureos, argentique
 singula pondo promisit.

Hisque gestis, haut minore quam antea cura constrictus, futuraque celeri
 providens corde, nec diadema gestavit, nec procedere ausus est usquam, nec
 agere seria quae nimis urgebant.

Sed cum ad latebras secessisset occultas, accidentium varietate perterritus
 Iulianus, aliqui palatii decurio, qui ordo est dignitatis, pleniore gradu
 signa Petulantium ingressus atque Celtarum, facinus indignum turbulente
 exclamat, pridie Augustum eorum arbitrio declaratum, clam interemptum.

Hocque comperto, milites quos ignota pari sollicitudine movebant et nota,
 pars crispantes missilia, alii minitantes nudatis gladiis, diverso vagoque
 (ut in repentino solet) excursu, occupavere volucriter regiam, strepituque immani
 excubitores perculsi, et tribuni et domesticorum comes Excubitor nomine,
 veritique versabilis perfidiam militis, evanuere metu mortis subitae
 dispalati.

Viso tamen otio summo, quieti stetere paulisper armati, et interrogati,
 quae causa esset inconsulti motus et repentini, diu tacendo haesitantes
 super salute principis novi, non antea
 discesserunt, quam adsciti in consistorium, fulgentem eum augusto habitu
 conspexissent.

His tamen auditis, etiam illi quos antegressos rettulimus, ducente Sintula,
 cum eo iam securi Parisios revertuntur: edictoque ut futura luce cuncti
 convenirent in campo, progressus princeps ambitiosius solito, tribunal
 ascendit, signis aquilisque circumdatus et vexillis, saeptusque tutius armatarum cohortium globis.

Cumque interquievisset paulisper, dum alte contemplatur praesentium vultus,
 alacres omnes visos et laetos, quasi lituis verbis (ut intellegi possit)
 simplicibus incendebat:

‘Res ardua poscit et flagitat, propugnatores mei reique publicae fortes et
 fidi, qui mecum pro statu provinciarum vitam saepius obiecistis, quoniam
 Caesarem vestrum firmo iudicio ad potestatum omnium columen sustulistis,
 perstringere pauca summatim, ut remedia permutatae rei iusta 
 colligantur et cauta.

Vixdum adulescens specie tenus purpuratus (ut nostis), vestrae tutelae nutu
 caelesti commissus, numquam a proposito recte vivendi deiectus sum, vobiscum
 in omni labore perspicuus, cum dispersa gentium confidentia, post civitatum
 excidia, peremptaque innumera hominum milia, pauca quae semiintegra sunt
 relicta cladis immensitas persultaret. Et retexere
 superfluum puto, quotiens hieme cruda rigentique caelo, quo tempore terrae
 ac maria opere Martio vacant, indomitos antea, cum iactura virium suarum
 reppulimus Alamannos.

Id sane nec praetermitti est 
 aequum 
 aequ 
 
 
 
 nec 
 umnec 
 taceri, quod cum prope Argentoratum illuxisset ille beatissimus
 dies, vehens quodam modo Galliis perpetuam libertatem, inter confertissima
 tela me discurrente, vos vigore ususque diuturnitate fundati, velut
 incitatos torrentes, hostes abruptius inundantes, superastis ferro 
 prostratos 
 prostrates 
 , vel fluminis profundo submersos, paucis relictis nostrorum,
 quorum exequias honestavimus, celebri potius laude quam luctu.

Post quae opinor tanta et talia, nec posteritatem tacituram de vestris in
 rem publicam meritis, quae gentibus cunctis plene iam cognita sunt, si eum quem altiore fastigio maiestatis ornastis, virtute
 gravitateque, siquid adversum ingruerit, defendatis.

Ut autem rerum integer ordo servetur, praemiaque virorum fortium maneant
 incorrupta, nec honores ambitio praeripiat clandestina, id sub reverenda
 consilii vestri facie statuo, ut neque civilis quisquam iudex, nec militiae
 rector, alio quodam praeter merita suffragante, ad potiorem veniat gradum,
 non sine detrimento pudoris, eo qui pro quolibet petere temptaverit
 discessuro.’

Hac fiducia spei maioris animatus inferior miles, dignitatum iam diu expers
 et praemiorum, hastis feriendo clipeos sonitu assurgens
 ingenti, uno prope modum ore dictis favebat et coeptis.

Statimque ne turbandae dispositioni consultae, tempus saltem breve
 concederetur, pro actuariis obsecravere Petulantes
 et Celtae, recturi quas placuisset provincias, mitterentur; quo non
 impetrato, abiere nec offensi nec tristes.

Nocte tamen, quae declarationis Augustae praecesserat diem, iunctioribus
 proximis rettulerat imperator, per quietem aliquem visum, ut formari Genius
 publicus solet, haec obiurgando dixisse: ‘Olim Iuliane vestibulum aedium
 tuarum observo latenter, augere tuam gestiens dignitatem, et aliquotiens
 tamquam repudiatus abscessi : si ne nunc quidem recipior,
 sententia concordante multorum, ibo demissus et maestus. Id tamen retineto
 imo corde quod tecum non diutius habitabo.’

Haec dum per Gallias agerentur intente, truculentus rex ille Persarum,
 incentivo Antonini adventu Craugasii duplicato, ardore
 obtinendae Mesopotamiae flagrans, dum ageret cum exercitu procul
 Constantius, armis multiplicatis et viribus, transmisso sollemniter Tigride,
 oppugnandam adoritur Singaram, milite usuique congruis omnibus, ut existimavere qui
 regionibus praeerant, abunde munitam.

Cuius propugnatores viso hoste longissime, clausis ocius portis, ingentibus
 animis per turres discurrebant et minas, saxa tormentaque bellica
 congerentes, cunctisque praestructis, stabant omnes armati, multitudinem
 parati propellere, si moenia subire temptasset.

Adventans itaque rex cum per optimates suos propius admissos, pacatiore
 colloquio flectere defensores ad suum non potuisset arbitrium, quieti diem
 integrum dedit, et matutinae lucis exordio, signo per flammeum erecto
 vexillum, circumvaditur civitas a quibusdam vehentibus scalas, aliis
 componentibus machinas, plerisque obiectu vinearum pluteorumque tectis, iter
 ad fundamenta parietum quaerentibus subvertenda.

Contra haec oppidani superstantes propugnaculis celsis, lapidibus eminus
 telorumque genere omni ad interiora ferocius se proripientes arcebant.

Et pugnabatur eventu ancipiti diebus aliquot, hinc inde multis amissis et
 vulneratis: postremo fervente certaminum mole, et
 propinquante iam vespera, inter machinas plures admotus aries robustissimus,
 orbiculatam turrim feriebat ictibus densis, unde reseratam urbem obsidio
 superiore docuimus.

Ad quam conversa plebe dimicabatur artissime, facesque cum taedis
 ardentibus et malleolis, ad exurendum imminens malum undique convolabant,
 nec sagittarum crebritate nec glandis hinc inde cessante. Vicit tamen omne
 prohibendi commentum acumen arietis, coagmenta fodiens lapidum recens
 structorum, madoreque etiam tum infirmium.

Dumque adhuc ferro certatur et ignibus, turri collapsa, cum patuisset iter
 in urbem, nudato propugnatoribus loco, quos periculi disiecerat 
 magnitudo 
 magnitude 
 , Persarum agmina undique ululabili clamore sublato, nullo
 cohibente cuncta oppidi membra complebant, caesisque 
 promiscue 
 promise 
 paucissimis, residui omnes mandatu Saporis vivi comprehensi, ad
 regiones Persidis ultimas sunt asportati.

Tuebantur autem hanc civitatem legiones duae (prima Flavia primaque
 Parthica), et indigenae plures cum auxilio equitum, illic ob repentinum malum clausorum, qui omnes (ut dixi) vinctis manibus
 ducebantur, nullo iuvante nostrorum.

Nisibin enim sub pellibus agens pars maior exercitus custodibat, intervallo
 perquam longo discretam, alioqui numquam labenti Singarae vel temporibus priscis, quisquam ferre auxilium potuit, aquarum penuria
 cunctis circum arentibus locis. Et licet ad praesciscendos adversos
 subitosque motus, id munimentum opportune locavit antiquitas, dispendio
 tamen fuit rei Romanae, cum defensorum iactura aliquotiens interceptum.

Exciso itaque oppido, rex Nisibin prudenti consilio vitans, memor nimirum
 quae saepius ibi pertulerat, dextrum latus itineribus petit obliquis,
 Bezabden, quam Phaenicham quoque institutores veteres appellarunt, vi vel
 promissorum dulcedine illectis defensoribus retenturus, munimentum impendio validum in colle mediocriter edito
 positum, vergensque in margines Tigridis, atque ubi loca suspecta sunt et
 humilia, duplici muro vallatum. Ad cuius tutelam tres legiones sunt
 deputatae, secunda Flavia secundaque Armeniaca, et Parthica itidem secunda cum
 sagittariis pluribus Zabdicenis, in quorum solo 
 tunc 
 tune 
 nobis obtemperantium hoc est municipium positum.

Primo igitur impetu, cum agmine cataphractorum fulgentium, rex ipse
 sublimior ceteris castrorum ambitum circumcursans, prope
 labra ipsa fossarum venit audentius, petitusque ballistarum ictibus crebris et
 sagittarum, densitate opertus armorum in modum testudinis contextorum,
 abscessit innoxius.

Ira tamen tum sequestrata, caduceatoribus missis ex more, clausos blandius
 hortabatur, ut vitae speique consulturi, obsidium deditione solverent
 opportuna, reseratisque portis egressi, supplices victori gentium semet
 offerrent.

Quibus adire propius ausis, defensores moenium ideo pepercerunt, quod
 cohaerenter sibi iunctos duxerant eisdem notos ingenuos Singarae captos:
 eorum enim miseratione, telum nemo contorsit, nec super pace respondit.

Deinde datis indutiis diei totius et noctis, ante alterius lucis initium
 Persarum populus omnis adortus avide vallum, acriter minans ac fremens, ubi
 ad ipsa moenia confidenter accessit, dimicabat vi magna resistentibus oppidanis.

Eaque re
 sauciabantur plerique Parthorum, quod pars scalas vehentes, alii opponentes
 vimineas crates, velut caeci pergebant introrsus, nec nostris innocui. Sagittarum enim nimbi crebrius volitantes, stantes
 confertius perforabant, partibusque post solis occasum aequa iactura
 digressis, appetente postridie luce, ardentius multo quam antea pugnabatur,
 hinc inde concinentibus tubis, nec minores strages utrubique visae sunt,
 ambobus obstinatissime colluctatis.

Verum secuto die otio communi assensu post aerumnas multiplices attribute,
 cum magnus terror circumsisteret muros, Persaeque paria formidarent,
 Christianae legis antistes exire se velle gestibus ostendebat et nutu,
 acceptaque fide quod redire permitteretur incolumis, usque ad tentoria regis
 accessit.

Ubi data copia dicendi quae vellet, suadebat placido sermone discedere
 Persas ad sua, post communes partis utriusque luctus, formidari etiam
 maiores affirmans forsitan 
 adventuros 
 adventures 
 . Sed perstabat in cassum, haec multaque similia disserendo,
 efferata vesania regis obstante, non ante castrorum excidium digredi
 pertinaciter adiurantis.

Perstrinxit tamen suspicio vana quaedam episcopum (ut opinor), licet
 asseveratione vulgata multorum, quod clandestine colloquio Saporem docuerat,
 quae moenium appeteret membra, ut fragilia intrinsecus et invalida. Hocque
 exinde veri simile visum est, quod postea intuta loca carieque nutantia, cum 
 exsultatione 
 exultatione 
 maligna, velut regentibus penetralium
 callidis, contemplabiliter machinae feriebant hostiles.

Et quamquam angustae calles difficiliorem aditum dabant ad muros, aptatique
 arietes aegre promovebantur, manualium saxorum, sagittarumque metu arcente,
 nec ballistae tamen cessavere nec scorpiones, illae tela torquentes, hi
 lapides crebros, qualique simul ardentes pice et bitumine illiti, quorum
 assiduitate per proclive labentium, machinae haerebant velut
 altis radicibus fixae, easque malleoli et faces iactae destinatius
 exurebant.

Sed cum haec ita essent, caderentque altrinsecus multi, ardebant magis
 oppugnatores, naturali situ et ingenti opere munitum oppidum ante brumale
 sidus excindere, rabiem regis non ante sedari posse credentes. Quocirca nec
 multa cruoris effusio, nec confixi mortiferis vulneribus plurimi, ceteros ab
 audacia parili revocabant.

Sed diu cum exitio decernentes, postremo periculis obiectavere semet
 abruptis, et agitantes arietes denso saxorum molarium pondere, fomentisque
 ignium variis ire protinus vetabantur.

Verum unus aries residuis celsior, umectis taurinis 
 opertus 
 copertus 
 
 exuviis, ideoque minus casus flammeos pertimescens aut tela,
 antegressus omnes erepsit nisibus magnis ad murum,
 vastoque acumine coagmenta lapidum fodiens, turrim laxatam
 evertit. Qua sonitu lapsa ingenti, superstantes quoque repentina ruina
 deiecti, diffractique vel obruti, mortibus interiere diversis et insperatis,
 inventoque tutiore ascensu, armata irruit multitudo.

Trepidis deinde superatorum auribus ululantium undique Persarum intonante
 fragore, artius proelium intra muros exarsit, hostium nostrorumque catervis
 certantibus comminus, cum confertis inter se corporibus hinc indeque stricto
 mucrone, nulli occurrentium parceretur.

Magna denique mole, ancipiti diu exitio renitentes obsessi, postremo plebis
 immensae ponderibus effuse disiecti sunt. Et post haec iratorum hostium
 gladii quicquid inveniri poterat concidebant, abreptique sinibus matrum
 parvuli ipsaeque matres trucidabantur, nullo quid ageret
 respectante. Inter quae tam funesta gens
 rapiendi cupidior, onusta spoliorum genere omni, captivorumque examen
 maximum ducens, tentoria repetivit exsultans.

Rex tamen gaudio insolenti elatus, diuque desiderio capiendae Phaenichae
 flagrans, munimenti perquam tempestivi, non ante discessit quam labefactata
 murorum parte reparata firmissime, alimentisque affatim conditis, armatos
 ibi locaret, insignis origine, bellique artibus claros. Verebatur enim quod accidit, ne amissionem castrorum ingentium
 ferentes aegre Romani, ad eadem obsidenda viribus magnis accingerentur.

Latius se proinde iactans, additaque spe quicquid aggredi posset
 adipiscendi, interceptis castellis aliis vilioribus, Virtam adoriri
 disposuit, munimentum valde vetustum, ut aedificatum a Macedone credatur
 Alexandro, in extreme quidem Mesopotamiae situm, sed muris velut sinuosis
 circumdatum et cornutis, instructioneque varia inaccessum.

Quod cum omni arte temptaret, nunc promissis defensores alliciens, nunc
 poenas cruciabiles minitans, aliquotiens struere aggeres parans,
 obsidionalesque admovens machinas, multis acceptis vulneribus quam illatis,
 omisso vano incepto, tandem abscessit.

Haec eo anno inter Tigrim gesta sunt et Euphraten. Quae cum frequentibus
 nuntiis didicisset Constantius, expeditiones metuens 
 Parthicas, hiemem apud Constantinopolim agens, impensiore cura limitem
 instruebat eoum omni apparatu bellorum, armaque et tirocinia cogens,
 legionesque augens iuventutis validae supplementis, quarum 
 statariae pugnae per orientales saepius eminuere 
 procinctus, auxilia super his Scytharum poscebat, mercede vel gratia, ut
 adulto vere profectus e Thraciis, loca suspecta protinus occuparet.

Inter quae Iulianus apud Parisios hibernis locatis, summa coeptorum quorsum
 evaderet pertimescens haeserat anxius, numquam assensurum
 Constantium factis multa volvendo considerans, apud quem sordebat ut infimus
 et contemptus.

Circumspectis itaque trepidis rerum novarum exordiis, legatos ad eum
 mittere statuit, gesta docturos, eisque concinentes litteras dedit, quid
 actum sit quidve fieri oporteat deinceps, monens apertius et demonstrans.

Quamquam eum haec dudum comperisse opinabatur, relatu Decentii olim
 reversi, et cubiculariorum recens de Galliis praegressorum, 
 qui ad Caesarem aliqua portavere sollemnia. Et quamquam nova referret, non
 repugnanter tamen nec arrogantibus verbis quicquam scripsit, ne videretur
 subito redundasse tumore. Erat autem litterarum sensus
 huius modi:

‘Ego quidem propositi mei fidem non minus moribus quam foederum pacto
 (quoad fuit) unum semper atque idem sentiens conservavi,
 ut effectu multiplici claruit evidenter.

Iamque inde uti me creatum Caesarem pugnarum horrendis fragoribus
 obiecisti, potestate delata contentus, currentium ex voto prosperitatum,
 nuntiis crebris (ut apparitor fidus), tuas aures implevi, nihil usquam
 periculis meis assignans, cum documentis assiduis constet, diffusis
 permixtisque passim Germanis, in laboribus me semper visum omnium primum, in
 laborum refectione postremum.

Sed bona tua venia dixerim, siquid novatum est nunc (ut existimas): in
 multis bellis et asperis, aetatem sine fructu conterens miles, olim
 deliberatum implevit, fremens, secundique impatiens loci rectorem, cum
 nullas sibi vices a Caesare diuturni sudoris et victoriarum frequentium
 rependi posse contemplaretur.

Cuius iracundiae nec dignitatum augmenta, nec annuum merentis stipendium,
 id quoque inopinum accessit, quod ad partis orbis eoi postremas venire iussi
 homines assueti glacialibus terris, separandique liberis et
 coniugibus, egentes trahebantur et nudi. Unde solito saevius efferati nocte
 in unum collecti, palatium obsidere, Augustum Iulianum vocibus magnis
 appellantes et crebris.

Cohorrui (fateor) et secessi, amendatusque dum potui, salutem occultatione quaeritabam et latebris.
 Cumque nullae darentur indutiae, libero pectoris muro (ut
 ita dixerim) saeptus, progressus ante conspectum omnium steti, molliri posse
 tumultum auctoritate ratus vel sermonibus blandis.

Sed exarsere mirum
 in modum, eo usque provecti, ut quoniam precibus vincere pertinaciam
 conabar, instanter mortem contiguis assultibus intentarent. Victus denique
 mecumque ipse contemplans, quod alter confosso me
 forsitan libens declarabitur princeps, assensus sum, vim lenire posse ratus armatam.

Gestorum hic textus est, quem mente quaeso accipito placida. Nec actum
 quicquam secus existimes, vel susurrantes perniciosa malignos admittas, ad
 compendia sua excitare secessiones principum assuetos; sed adulatione
 vitiorum altrice depulsa, excellentissiman virtutum omnium adverte
 iustitiam, et condicionum aequitatem, quam propono, bona fide suscipito, cum
 animo disputans, haec statui Romano prodesse, nobiscum, qui
 caritate sanguinis et 
 fortunae superioris culmine sociamur.

Ignosce enim: 
 quae 
 quake 
 cum ratione poscuntur, non tam fieri cupio, quam a te utilia
 probari et recta, avide tua praecepta deinde quoque suscepturus.

Quae necesse sit fieri in compendium redigam breue. Equos praebebo currules
 Hispanos, et miscendos Gentilibus atque Scutariis adulescentes Laetos
 quosdam, cis Rhenum editam barbarorum progeniem, vel certe ex dediticiis,
 qui ad nostra desciscunt. Et haec ad usque exitum vitae me
 spondeo non modo grato animo, verum cupido quoque facturum.

Praefectos praetorio, aequitate et meritis notos, tua nobis dabit dementia,
 residuos 
 ordinarios 
 ordinaries 
 iudices, militiaeque moderatores, promovendos arbitrio meo concedi
 est consentaneum, itidemque stipatores. Stultum est enim cum ante caveri
 possit ne fiat, eos ad latus
 imperatoris adscisci, quorum mores ignorantur et voluntates.

Hoc sane sine ulla dubitatione firmaverim: tirones ad peregrina et
 longinqua Galli transmittere, diuturna perturbatione, casibusque vexati gravissimis,
 nec sponte sua poterunt nec coacti, ne consumpta penitus iuventute, ut affliguntur
 praeterita recordantes, ita desperatione pereant impendentium.

Nec Parthicis gentibus opponenda auxilia hinc acciri conveniet, cum adhuc
 nec barbarici sint impetus interclusi, et (si dici quod verum est pateris),
 haec provinciae malis iactatae continuis, externis indigeant adiumentis et
 fortibus.

Haec hortando (ut aestimo) salutariter scripsi, poscens et rogans. Scio
 enim scio nequid sublatius dicam, quam imperio 
 congruens 
 congrait 
 , quas rerum acerbitates, iam
 conclamatas et perditas, concordia vicissim sibi cedentium principum,
 meliorem revocavit in statum, cum appareat maiorum exemplo
 nostrorum, moderatores haec et similia cogitantes, fortunate beateque
 vivendi 
 reperire 
 repperire 
 quodam modo viam, et ultimo tempori posteritatique iucundam sui
 memoriam commendare.’

His litteris iunctas secretiores alias Constantio offerendas clanculo
 misit, obiurgatorias et mordaces, quarum seriem nec scrutari licebat, nec (si licuisset),
 proferre decebat in publicum.

Ad id munus implendum, electi viri sunt graves, Pentadius officiorum
 magister, et Eutherius cubiculi 
 tunc 
 tune 
 praepositus, post oblatas litteras relaturi, nullo suppresso, quae
 viderunt, et super ordine futurorum fidenter acturi.

Auxerat inter haec coeptorum invidiam, Florenti fuga praefecti, qui velut
 praesagiens concitandos motus ob militem (ut sermone tenus iactabatur), accitum, consulto
 discesserat Viennam, alimentariae rei gratia divelli causatus a Caesare,
 quem saepe tractatum asperius formidabat.

Dein cum comperisset eum ad Augustum culmen evectum, exigua ac prope nulla
 vivendi spe versus in metum, ut longe disiunctus, malis se quae
 suspicabatur, exemit, et necessitudine omni relicta, digressus venit ad
 Constantium itineribus lentis, utque se nulli obnoxium culpae monstraret,
 Iulianum ut perduellem multis criminibus appetebat.

Cuius post abitum, bene Iulianus cogitans et prudenter, scirique volens
 quod praesenti quoque pepercisset, caritates eius cum re familiari intacta,
 publico cursu usu permisso, ad Orientem vehi tutius
 imperavit.

Nec minore studio secuti legati, haec secum ferentes, quae praediximus,
 intentique ad viandum, cum venirent ad iudices celsiores, oblique
 tenebantur, morasque per Italiam et Illyricum perpessi diuturnas et graves,
 tandem transfretati per Bosporum, itineribusque lentis progressi, apud
 Caesaream Cappadociae etiam tum degentem invenere Constantium, Mazacam
 antehac nominatam, opportunam urbem et celebrem, sub Argaei montis pedibus
 sitam.

Qui intromissi data potestate offerunt scripta, hisque recitatis, ultra
 modum solitae indignationis excanduit imperator, limibusque oculis eos ad
 usque metum contuens mortis, egredi iussit, nihil post haec percontatus, vel
 audire perpessus.

Perculsus tamen ardenter, cunctatione stringebatur ambigua, utrum in Persas
 an contra Iulianum moveri iuberet acies quibus fidebat,
 haesitansque diu perpensis consiliis, flexus est quorundam sententia utilium
 suasorum, et iter orientem versus edixit.

Statim tamen et legatos absolvit, et Leonam quaestorem suum in Gallias cum
 litteris datis ad Iulianum pergere celeri statuit gradu, nihil aovatorum se
 asserens suscepisse, sed eum si saluti suae proximorumque consulit, tumenti
 flatu deposito, intra Caesaris se potestatem continere praecipiens.

Utque id facile formido intentatorum efficeret, velut magnis viribus
 fretus, in locum Florentii praefectum praetorio, Nebridium tum quaestorem
 eiusdem Caesaris promoverat, et Felicem notarium, officiorum magistrum, et
 quosdam alios. 
 gumoarium 
 Gomoarium 
 enim successorem Lupicini, antequam sciretur huius modi quicquam,
 magistrum provexit armorum.

Ingressus itaque Parisios, Leonas susceptus ut honoratus et prudens,
 postridie principi progresso in campum, cum multitudine armata pariter et
 plebeia, quam de industria convocarat, e tribunali (ut emineret altius)
 superstanti, scripta iubetur offerre. Replicatoque volumine edicti quod
 missum est, et legi ab exordio coepto, cum ventum fuisset 
 ad locum id continentem, quod gesta omnia Constantius improbans Caesaris
 potestatem sufficere Iuliano censebat, exclamabatur undique vocum
 terribilium sonu:

‘Auguste Iuliane,’ ut provincialis et miles, et rei publicae
 decrevit auctoritas recreatae quidem, sed adhuc metuentis redivivos
 barbarorum excursus.

Quibus auditis, Leonas cum Iuliani litteris haec eadem indicantibus,
 revertit incolumis, solusque admissus est ad praefecturam Nebridius; id enim
 Caesar quoque scribens, ex sententia sua fore aperte praedixit. Magistrum
 enim officiorum iam pridem ipse Anatolium ordinavit, libellis antea
 respondentem, et quosdam alios ut sibi utile videbatur et tutum.

Et quoniam cum haec ita procederent, timebatur Lupicinus, licet absens
 agensque etiam tum apud Britannos, homo superbae mentis et turgidae, eratque
 suspicio quod (si haec trans mare didicisset) novarum rerum materias
 excitaret, notarius Bononiam mittitur, observaturus sollicite, ne quisquam
 fretum oceani transire permitteretur. Quo vetito, reversus Lupicinus,
 antequam horum quicquam sciret, nullas ciere potuit turbas.

Iulianus tamen iam celsiore fortuna, militisque fiducia laetior, ne
 intepesceret, neve ut remissus argueretur et deses, legatis ad Constantium
 missis, in limitem Germaniae secundae egressus est, omnique apparatu, quem
 flagitavit 
 instans negotium, communitus, Tricensimae oppido propinquabat.

Rheno exinde transmisso, regionem subito pervasit Francorum, quos
 Atthuarios vocant, inquietorum hominum licentius etiam tum percursantium
 extima Galliarum. Quos adortus subito nihil metuentes hostile, nimiumque
 securos, quod scruposa viarum difficultate arcente, nullum adhuc suos pagos introisse meminerant principem, superavit negotio
 levi: captisque plurimis et occisis, orantibus aliis qui superfuere, pacem
 ex arbitrio dedit, hoc prodesse possessoribus finitimis arbitratus.

Unde reversus pari celeritate per flumen, praesidiaque limitis explorans
 diligenter et corrigens, ad usque Rauracos venit, locisque recuperatis, quae
 olim barbari intercepta retinebant ut propria, eisdemque
 pleniore cura firmatis, per Besantionem Viennam hiematurus abscessit.

Hic per Gallias erat ordo gestorum. Quae dum ita prospere succedunt et
 caute, Constantius accitum Arsacen Armeniae regem, summaque liberalitate
 susceptum, praemonebat et hortabatur, ut nobis amicus esse perseveraret et
 fidus.

Audiebat enim saepius eum temptatum a rege Persarum fallaciis et minis et
 dolis, ut Romanorum societate posthabita, suis rationibus stringeretur.

Qui crebro adiurans, animam prius posse amittere quam sententiam, muneratus
 cum comitibus quos duxerat redit ad regnum, nihil ausus temerare postea
 promissorum, obligatus gratiarum multiplici nexu Constantio, inter quas
 illud potius excellebat, quod Olympiada (Ablabi filiam), praefecti quondam
 praetorio, ei copulaverat coniugem sponsam fratris sui Constantis.

Quo dimisso a Cappadocia ipse per Melitenam (minoris Armeniae oppidum), et
 Lacotena et Samosata, transito Euphrate Edessam venit, ibique dum agmina
 undique convenientium militum, et rei cibariae abundantes
 copias operitur, diu moratus, post aequinoctium egreditur autumnale Amidam
 petens.

Cuius cum prope venisset moenia favillis oppleta, collustrans, flebat
 cum gemitu, reputans qualis miseranda civitas pertulerat clades. Ibi 
 tunc 
 tune 
 forte Ursulus praesens, qui aerarium tuebatur, dolore percitus
 exclamavit: ‘En quibus animis urbes a milite defenduntur, cui ut abundare
 stipendium possit, imperii opes iam fatiscunt!’ Quod dictum ita amarum
 militaris multitudo postea apud Chalcedona recordata, ad eius exitium
 consurrexit.

Exinde cuneis confertis incedens, cum Bezabden adventaret, fixis tentoriis,
 vallo fossarumque altitudine circumsaeptis, obequitans castrorum ambitum
 longius, docebatur relatione multorum, instaurata esse firmius loca, quae
 antehac incuria corruperat vetustatis.

Et nequid omitteret, quod ante fervorem certaminum erat necessario
 praestruendum, viris prudentibus missis, condicione posita dupla, urgebat
 moenium defensores redire ad suos, alienis sine cruore concessis, aut in
 dicionem venire Romanam, dignitatibus augendos et praemiis. Atque
 cum illi destinatione nativa reniterentur, ut dare nati periculisque et laboribus
 indurati obsidioni congrua parabantur.

Densis itaque ordinibus, cum tubarum incitamentis, latera oppidi cuncta
 adortus alacrius miles,
 legionibus in testudines varias conglobatis paulatim tuto progrediens,
 subruere moenia conabatur, et quia telorum omne genus in subeuntes
 effundebatur, nexu clypeorum soluto discessum est, in receptum canentibus
 signis.

Laxatis deinde ad diem unum indutiis, tertia luce milite curiosius
 tecto, elatis passim clamoribus, ascensus undique temptabatur. Et licet
 defensores sub obtentis ciliciis, ne conspicerentur ab
 hostibus, latebant intrinsecus, tamen quotiens flagitabat necessitas,
 lacertos fortiter exsertantes, lapidibus subiectos incessebant et telis.

Et vimineae crates cum procederent confidenter, essentque parietibus iam contiguae,
 dolia desuper cadebant et molae, et
 columnarum fragmenta, quorum ponderibus nimiis obruebantur oppugnatores,
 hiatuque violento disiectis operimentis, cum periculis ultimis
 evadebant.

Decimo itaque postquam pugnari coeptum est die, cum spes nostrorum inferior cuncta maerore compleret, transferri placuerat molem arietis
 magnam, quam Persae quondam, Antiochia pulsibus eius excisa, relatam
 reliquerant apud Carras. Quae subito visa, aptataque faberrime, clausorum
 hebetaverat mentes, ad usque deditionis remedia paene
 prolapsas, ni resumptis viribus opponenda minaci machinae praeparassent.

Nec temeritas post haec cessaverat nec consilium; namque dum instrueretur
 aries vetustus et dissolutus, ut facile veheretur, omni arte omnique virium
 nisu, et oppugnatorum vineae firmitudine summa
 defensabatur, tormenta nihilo minus et lapidum crebritas atque fundarum ex
 utraque parte plurimos consumebant, et aggerum moles incrementis celeribus
 consurgebant, acriorque in dies adulescebat obsidio, multis nostrorum
 idcirco cadentibus, quod decernentes sub imperatoris conspectu, spe praemiorum, ut
 possint facile qui essent agnosci, nudantes galeis capita, sagittariorum
 hostilium peritia fundebantur.

Proin dies et noctes intentae vigiliis cautiores stantes utrubique
 faciebant. Et Persae aggerum altitudine iam in sublime porrecta, machinaeque
 ingentis horrore perculsi, quam minores quoque sequebantur, omnes exurere vi
 maxima nitebantur, et assidue malleolos atque incendiaria tela torquentes,
 laborabant in cassum, ea re quod umectis coriis et centonibus erant opertae
 materiae plures, aliae unctae alumine diligenter, ut ignis in eas laberetur
 innoxius.

Verum has admoventes fortitudine magna, Romani licet difficile defensabant, tamen cupiditate potiundi oppidi ne prompta
 quidem pericula non 
 contemnebant.

Et contra propugnatores cum iam discussurus turrim oppositam aries maximus
 adventaret, prominentem eius ferream frontem, quae re vera formam effingit
 arietis, arte subtili illaqueatam altrinsecus, laciniis retinuere
 longissimis, ne retrogradiens resumeret vires, neve ferire muros assultibus
 densis contemplabiliter posset, fundentes quoque ferventissimam picem.
 Et diu promotae machinae stabant, muralia saxa perferentes et tela.

Iamque aggeribus cumulatius excitatis, defensores, ni vigilassent, exitium
 affore iam sperantes, in audaciam ruere praecipitem, et repentino decursu,
 portis effusi, primosque adorti nostrorum, faces sitellasque ferreas onustas
 ignibus in arietes magnis viribus iaciebant.

Verum post ambiguam proelii varietatem, 
 plurimi nullo impetrato intra moenia repelluntur: moxque ex
 aggeribus quos erexerunt 
 Romani, idem Persae propugnaculis insistentes, sagittis incessebantur, et
 fundis telisque igniferis, quae per tegumenta turrium volitantia, paratis
 qui restinguerent, plerumque irrita labebantur.

Cumque pauciores utrubique fierent bellatores, et Persae truderentur ad
 ultima ni potior ratio succurrisset, impensiore opera
 procursus temptabatur ex castris, et eruptione subita multitudinis facta,
 inter armatos qui portabant ignes amplioribus ordinatis, iaciebantur corbes
 in materias ferreae, plenae flammarum, et sarmenta aliaque ad ignes
 concipiendos aptissima.

Et quia conspectum abstulerant fumi nigerrimae nubes, classico excitante in
 pugnam, legiones procinctae celeri gradu venerunt, et subcrescente paulatim
 ardore bellandi, cum ventum fuisset ad manus, repente machinae omnes effusis
 ignibus urebantur praeter maiorem, quam diruptis restibus quibus e muro iactis implicabatur,
 virorum fortium acrior nisus aegre semustam extraxit.

At ubi nocturnae tenebrae finem proeliis attulerunt, non in longum militi
 quies data. Cibo enim exiguo refectus et somno, rectorum monitu excitus,
 munitiones a muro longe demovit, dimicare succinctius parans per sublimes
 aggestus, qui iam consummati muris altius imminebant. Utque facile defensuri moenia pellerentur, in ipsis aggerum summitatibus binae sunt
 locatae ballistae, quarum metu ne prospicere quidem posse hostium quisquam
 crederetur.

His satis provisis, prope ipsum crepusculum triplex acies nostrorum
 instructa, conisque galearum minacius nutans, scalas
 vehentibus multis, impetum conabatur in muros. Iamque resultantibus armis et
 tubis, uno parique ardore hinc indeque pugnabatur audaci conflictu,
 latiusque sese pandente manu Romana,
 cum Persas occultari viderent, pavore impositorum aggeribus tormentorum,
 pulsabant turrim ariete, et cum ligonibus et dolabris et vectibus scalae
 quoque propinquabant utrimque
 convolante missilium crebritate.

Afflictabant tamen multo vehementius Persas ictus varii ballistarum,
 tamquam per transennam a clivis structilibus decurrentes. Unde fortunas suas
 sitas in extremo iam cogitantes, destinatam ruebant in mortem, et partiti
 munera dimicandi inter necessitatis articulos, relictis qui moenia
 tuerentur, reserata latenter postica, strictis gladiis valida manus erupit,
 pone sequentibus aliis, qui flammas occulte portabant.

Dumque Romani nunc instant cedentibus, nunc ultro incessentes excipiunt,
 qui vehebant foculos repentes incurvi, prunas unius aggesti inseruere
 iuncturis ramis arborum diversarum, et iunco et manipulis constructi
 cannarum: qui conceptis incendiorum aridis nutrimentis, iam cremabantur, militibus cum intactis tormentis exinde periculose
 digressis.

Ut vero certaminibus finem vespera dedit incedens, partesque discesserunt
 ad otium breve, imperator in varia sese consilia diducens et versans, cum
 excidio Phaenichae diutius imminere, necessariae rationes urgerent, quod
 munimentum velut insolubile claustrum, hostium excursibus erat obiectum, et
 serum repelleret tempus: certaturus leviter ibi statuit immorari, alimentis
 destituendos forsitan cedere existimans Persas. Quod secus atque rebatur
 evenit.

Cum enim remissius pugnaretur, umente caelo undantes nubes cum tenebris
 advenere minacibus, assiduisque imbribus ita immaduerat solum, ut luti
 glutinosa mollities, per eas regiones pinguissimi caespitis, omnia
 perturbaret. Et super his iugi fragore, tonitrua fulguraque mentes hominum
 pavidas perterrebant.

Accedebant arcus caelestis conspectus assidui. Quae species unde ita
 figurari est solita, expositio brevis ostendet. Halitus terrae calidiores et umoris spiramina
 conglobata in nubes, exindeque disiecta in aspergines parvas, ac radiorum
 fusione splendida facta, supinantur volubiliter contra ipsum igneum orbem,
 irimque conformant, ideo spatioso curvamine sinuosam, quod in nostro
 panditur mundo, quem sphaerae dimidiae parti rationes physicae superponunt.

Cuius species quantum mortalis oculus contuetur, prima lutea visitur,
 secunda flavescens vel fulva, punicea tertia, quarta purpurea, postrema caerulo concreta et viridi.

Hac autem mixta
 pulchritudine temperatur, ideo ut terrenae existimant mentes, quod prima
 eius pars dilutior cernitur, aeri concolor circumfuso, sequens fulva, id est
 paulo excitatior quam lutea, punicea tertia, quod solis obnoxia claritudini,
 pro reciprocatione spiritus fulgores eius purissime e regione deflorat, quarta
 ideo purpurat, quod intermicante asperginum densitate, per quas oritur,
 radiorum splendor concipiens ostendit
 aspectum flammeo propiorem, qui color quanto magis diffunditur, concedit in
 caerulum et virentem.

Arbitrantur alii tune iridis formam rebus apparere mundanis, cum altius
 delatae nubi crassae radii solis infusi, lucem iniecerint liquidam, quae non
 reperiens exitum, in se conglobata nimio splendescit attritu, et proximos
 quidem albo colores a sole sublimiore decerpit, subvirides vero a nubis
 similitudine superiectae, ut in mari solet usu venire, ubi candidae sunt
 undae quae litoribus illiduntur, interiores sine ulla concretione
 caerulae.

Et quoniam indicium est permutationis aurae (ut diximus), a sudo aere
 nubium concitans globos, aut contra ex concreto mutans in serenam laetitiam
 caelum, ideo apud poetas legimus saepe, Irim de caelo
 tunc mitti, cum
 praesentium rerum verti necesse sit status. Suppetunt aliae multae opiniones
 et variae, quas dinumerare nunc est supervacuum, narratione redire unde
 digressa est festinante.

His ac talibus imperator inter spem metumque iactabatur, ingravescente
 hiemis magnitudine, suspectisque per avios tractus insidiis, inter
 quae etiam tumultum exasperati militis verebatur.
 Super his urebat eius anxiam mentem, quod velut patefacta ianua divitis
 domus, irritus propositi reverteretur.

Quas ob res omisso vano incepto, hiematurus Antiochiae redit in Syriam,
 aerumnosa perpessus et gravia; nec enim levia erant
 damna quae Persae intulerant, sed atrociora diuque deflenda. Evenerat enim hoc, quasi fatali
 constellatione ita regente diversos eventus, ut ipsum Constantium dimicantem
 cum Persis, fortuna semper sequeretur afflictior, unde vincere saltim per
 duces optabat, quod aliquotiens meminimus contigisse.

Intercluso hac bellorum difficili sorte Constantio trans flumen Euphratem,
 Iulianus agens apud Viennam, firmandis in futura consiliis, dies impendebat et
 noctes, quantum opes patiebantur angustae, altius semet attollens, semperque
 ambigens, utrum Constantium modis omnibus alliceret in concordiam, an
 terroris incutiendi gratia lacesseret prior.

Quae sollicite reputans, utrumque formidabat, et amicum cruentum et in
 aerumnis civilibus saepe victorem, maximeque Galli fratris exemplum, mentem
 eius anxiam suspendebat, quem inertia mixtaeque periuriis fraudes prodidere
 quorundam.

Erigebat tamen aliquotiens animum ad multa et urguentia, tutissimum ratus inimicum se ex confesso
 monstrare, ei cuius ex praeteritis motus coniectabat ut prudens, ne 
 per amicitias fictas insidiis falleretur occultis.

Parvi igitur habitis, quae per Leonam Constantius scripserat, nulloque
 arbitrio eius promotorum suscepto, praeter Nebridium, quinquennalia Augustus
 iam edidit: et ambitioso diademate utebatur, lapidum
 fulgore distincto, cum inter exordia principatus, assumpta vili corona
 circumdatus erat xystarchae similis purpurato.

Inter quae Helenae coniugis defunctae suprema miserat Romam, in suburbano
 viae Nomentanae condenda, ubi uxor quoque Galli quondam (soror eius) sepulta
 est Constantina.

Acuebat 
 autem incendebatque eius cupiditatem, pacatis iam Galliis, incessere ultro
 Constantium, animus coniciens eum per vaticinandi
 praesagia multa (quae callebat) et somnia, e vita protinus excessurum.

Et quoniam erudito et studioso cognitionum omnium principi, malivoli
 praenoscendi futura pravas artes assignant, advertendum est breviter, unde
 sapienti viro hoc quoque accedere poterit, doctrinae genus haud leve.

Elementorum omnium spiritus, utpote perennium corporum praesentiendi motu
 semper et ubique vigens, ex his, quae per disciplinas varias affectamus,
 participat nobiscum munera divinandi: et substantiales potestates ritu
 diverso placatae, velut ex perpetuis fontium venis, vaticina mortalitati
 suppeditant verba, quibus numen praeesse dicitur Themidis, quam ex eo quod fixa fatali lege decreta, praescire facit in
 posterum, quae τεθειμένα sermo Graecus
 appellat, ita cognominatam, in cubili solioque 
 Iovis 
 louis 
 , vigoris vivifici, theologi veteres collocarunt.

Auguria et auspicia non volucrum arbitrio futura nescientium colliguntur
 (nec enim hoc vel insipiens quisquam dicet) sed volatus avium dirigit deus,
 ut rostrum sonans aut praetervolans pinna, turbido meatu vel leni, futura
 praemonstret. Amat enim benignitas numinis, seu quod merentur homines, seu
 quod tangitur eorum affectione, his quoque artibus prodere quae
 impendent.

Extis itidem pecudum attenti fatidicis, in species converti assuetis innumeras,
 accidentia sciunt. Cuius disciplinae Tages nomine quidam monstrator est, ut
 fabulantur, in Etruriae partibus emersisse subito visus e terra.

Aperiunt 
 tunc 
 tune 
 quoque ventura, cum aestuant hominum corda, sed locuntur divina.
 Sol enim (ut aiunt physici) mens mundi nostras mentes ex sese velut
 scintillas diffunditans cum eas incenderit vehementius, futuri conscias
 reddit. Unde Sibyllae crebro se dicunt ardere, torrente vi magna flammarum.
 Multa significant super his crepitus vocum, et occurrentia signa, tonitrua
 quin etiam et fulgura, et fulmina itidemque siderum sulci.

Somniorum autem rata fides et indubitabilis foret, ni ratiocinantes
 coniectura fallerentur interdum. Quae (ut Aristoteles affirmat)
 tum fixa sunt et stabilia, cum animantis altius quiescentis, ocularis pupula 
 neutrubi inclinata, rectissime cernit.

Et quia vanities aliquotiens plebeia strepit, haec imperite mussando, si
 esset praesentiendi notitia quaedam, cur ille se casurum in bello, vel alius
 hoc se passurum ignoravit aut illud, sufficiet dici, quod et grammaticus
 locutus interdum est barbare, et absurde cecinit musicus, et ignoravit
 remedium medicus: sed non ideo nec grammatica nec musica nec medicina subsistit.

Unde praeclare hoc quoque (ut alia) Tullius: ‘Signa ostenduntur’ ait ‘a dis
 rerum futurarum. In his siqui erraverit, non deorum natura sed hominum
 coniectura peccavit.’ Ne igitur extra calcem (quod dicitur) sermo decurrens,
 lecturo fastidium ferat, ad explicanda prospecta revertamur.

Cum apud Parisios adhuc Caesar Iulianus quatiens scutum variis motibus
 exerceretur in campo, axiculis, quibus orbis erat compaginatus, in
 vanum excussis, ampla remanserat sola, quam
 retinens valida manu stringebat.

Territisque ut omine diro praesentibus cunctis, ‘Nemo’ inquit ‘vereatur:
 habeo firmiter quod tenebam.’ Item cum apud Viennam postea quiesceret
 sobrius, horrore medio noctis, imago quaedam visa splendidior, hos ei versus
 heroes modo non vigilanti aperte edixit, eadem saepius replicando, quibus fretus nihil
 asperum sibi superesse existimabat 
 
 ζεὺς ὅταν εἰς πλατὺ τέρμα μόλῃ κλυτοῦ
 ὑδροχόοιο, 
 
 
 παρθενικῆς δὲ κρόνος μοίρῃ βαίνῃ ἐπὶ
 πέμπτῃ 
 
 
 εἰκοστῇ, βασιλεὺς κωνστάντιος ʼασίδος
 αἴης 
 
 
 τέρμα φίλου βιοτοῦ στυγερὸν καὶ ἐπώδυνον
 ἕξει.

Agebat itaque nihil interim de statu rerum praesentium mutans, sed animo
 tranquillo et quieto incidentia cuncta disponens, paulatimque sese
 corroborans, ut dignitatis augmento, virium quoque congruerent incrementa.

Utque omnes nullo impediente, ad sui favorem illiceret, adhaerere cultui 
 Christiano 
 Christano 
 fingebat, a quo iam pridem occulte desciverat, arcanorum
 participibus paucis, haruspicinae auguriisque intentus,
 et ceteris quae deorum semper fecere cultores.

Et ut haec interim celarentur, feriarum die, quem celebrantes mense
 Ianuario Christiani Epiphania dictitant, progressus in eorum ecclesiam,
 sollemniter numine orato discessit.

Dum haec ita aguntur, propinquante iam vere, nuntio percitus inopino, ad
 tristitiam versus est et maerorem. Didicit enim Alamannos a pago Vadomarii
 exorsos, unde nihil post ictum foedus sperabatur incommodum, vastare
 confinis Raetiis tractus, nihilque sinere intemptatum, manus praedatorias
 fusius discurrentes.

Quod ne dissimulatum redivivas bellorum materias excitaret, Libinonem
 quendam comitem cum Celtis et Petulantibus misit, hiemantibus secum,
 negotium (ut poscebat ratio) correcturum.

Qui cum mature prope oppidum Sanctionem venisset, longe visus a barbaris, qui
 iam certamina meditantes, sese per valles abdiderant, hortatusque milites
 licet numero impares, cupidine tamen pugnandi vehementius
 irritatos, aggreditur inconsulte Germanos, interque dimicandi exordia, ipse
 concidit omnium primus, cuius interitu erecta barbarorum fiducia, Romanisque
 ad ducis vindictam accensis, certamen committitur obstinatum, et urgente
 magnitudinis mole, disiecti sunt nostri occisis paucis et vulneratis.

Cum hoc Vadomario et Gundomado eius fratre itidem rege, Constantius (ut iam
 relatum est) firmaverat pacem. Post quae mortuo Gundomado, hunc sibi fore
 existimans fidum, secretorumque taciturnum exsecutorem et efficacem
 mandabat, si famae solius admittenda est fides, scribebatque, ut tamquam
 rupto concordiae pacto, subinde collimitia sibi vicina vexaret, quo Iulianus
 id metuens nusquam a tutela discederet Galliarum.

Quibus (si dignum est
 credere) obtemperans Vadomarius haec et similia perpetrabat, ad
 perstringendum fallendumque miris modis ab aetatis primitiis callens, ut
 postea quoque ducatum per Phoenicen regens ostendit. Sed re ipsa convictus
 abstinuit. Capto enim a stationariis militibus notario, quem miserat ad
 Constantium, scrutatoque siquid portaret, epistula eius reperta est, in qua
 praeter alia multa, id quoque scripserat: ‘Caesar tuus
 disciplinam non habet.’ Iulianum autem assidue per litteras dominum et
 Augustum appellabat et deum.

Haec ut erant periculosa et dubia, Iulianus in exitiale malum eruptura
 considerans, in unum omni cogitatione intenta, eum vi incautum rapere
 festinabat, ut securitatem suam provinciarumque locaret in tuto, et iniit
 consilium tale.

Philagrium notarium, Orientis postea comitem, ad eas miserat partes, cuius
 prudentiae fidebat, olim sibi compertae, eique inter multa, quae pro captu
 instantium rerum erat acturus, signatam quoque chartulam tradidit,
 mandavitque, ne aperiret vel recitaret nisi Vadomario viso cis Rhenum.

Perrexit Philagrius ut praeceptum est, eoque praesente et negotiis
 adstricto diversis, transgressus Vadomarius flumen, ut nihil in profunda
 metuens pace nihilque secus gestorum simulans scire, viso praeposito militum
 ibi degentium, pauca locutus ex more, ultro semet, ut suspicionis nihil
 relinqueret abiturus, ad convivium eius venire promisit, ad quod erat etiam
 Philagrius invitatus.

Qui statim ingressus, rege conspecto imperatoris recordatus est verba,
 causatusque rem seriam et urgentem, ad diversorium rediit, scriptisque
 lectis, doctus quid agi conveniet, confestim reversus discubuit inter
 ceteros.

Finitisque epulis Vadomarium fortiter apprehensum, rectori militum arte
 custodiendum apud signa commisit, textu lecto iussorum, comitibus eius ad
 sua redire compulsis, super quibus nihil fuerat imperatum.

Exhibitus tamen idem rex ad principis castra, iamque spe veniae omni
 praeclusa, cum interceptum notarium et quae scripserat ad Constantium,
 comperisset iam publicata, ne convicio quidem tenus compellatus, missus est
 ad Hispanias. Id enim studio curabatur ingenti, ne Iuliano discedente a
 Galliis, immanissimus homo provinciarum statum aegre compositum, licentius
 conturbaret.

Hoc casu elatior Iulianus, regis opinione citius intercepti, quem
 profecturus ad longinqua formidabat nihil remittentibus curis, barbaros
 adoriri disposuit, quos peremisse Libinonem comitem in congressu cum
 militibus docuimus paucis.

Et ne rumor adventus sui eos ad remotiora traduceret, superato Rheno noctis alto silentio, cum auxiliorum expeditissimis
 globis, nihil metuentes huius modi circumvenit, excitatosque hostilium
 fragore armorum, dum gladios circumspectant et tela, celeriter involavit et
 quosdam occidit, orantes alios praedamque offerentes,
 dediticios cepit, reliquis, qui remansere, pacem precantibus dedit, quietem
 pollicitis firmam.

Quae dum mentibus aguntur erectis, coniectans quantas intestinae cladis
 excitaverat moles, nihilque tam convenire conatibus subitis, quam
 celeritatem sagaci praevidens mente, professa palam defectione, se tutiorem
 fore existimavit, incertusque de militum fide, placata ritu secretiore
 Bellona, classico ad contionem exercitu convocato, saxeo suggestu insistens,
 iamque (ut apparebat) fidentior haec clarius solito disserebat:

‘Iam dudum tacita deliberatione vos aestimo (magni commilitones) gestorum excitos
 amplitudine, hoc operiri consilium, ut eventus, qui sperantur, perpendi
 possint et praecaveri. Plus enim audire quam loqui militem decet actibus
 coalitum magnis et gloriosis, nec
 alia spectatae aequitatis sentire rectorem, quam ea, quae laudari digne potuerunt et probari. Ut igitur quae proposui ambagibus abiectis absolvam, advertite oro benivole,
 quae sermone brevi percurram.

Arbitrio dei caelestis, vobis inter ipsa iuventae rudimenta permixtus,
 irruptiones Alamannorum assiduas et Francorum, populandique iugem licentiam
 fregi, et vigore communi, Romanis agminibus quotiens libet Rhenum pervium
 feci, contra rumorum fremitus gentiumque validarum violentos excursus,
 stando immobilis, virtutis vestrae nimirum firmamento confisus.

Et haec laborum, quos exhausimus, Galliae spectatrices post funera multa,
 iacturasque recreatae diuturnas et graves, posteritati per aetatum examina
 commendabunt.

At nunc cum auctoritate vestri iudicii, rerumque necessitate compulsus, ad
 Augustum elatus sum culmen, deo vobisque fautoribus, si fortuna coeptis
 adfuerit, altius affecto maiora, id prae me ferens quod exercitui cuius
 aequitas armorumque inclaruit magnitudo, domi moderatus visus sum et
 tranquillus, et in crebritate bellorum, contra conspiratas gentium copias,
 consideratus et cautus.

Ut igitur adversa praeveniamus mentium societate iunctissima, sequimini
 viam consilii mei salutarem (ut puto), cum integritas rerum intentioni
 nostrae voluntatique respondeat, et dum maioribus vacant
 praesidiis regiones Illyricae, impraepedito cursu tendentes, Daciarum
 interim fines extimos occupemus, exinde quid agi oporteat bonis successibus
 instruendi.

Ad quae vos ex more fidentium ducum, iuramento quaeso concordiam
 spondete mansuram et fidem, operam mi navaturo
 sedulam et sollicitam, nequid agatur inconsultum et segne, et producturo, siquis exegerit,
 incorruptam conscientiam meam, quod nihil voluntate praeter ea, quae in
 commune conducunt, aggrediar aut temptabo.

Illud sane obtestor et rogo: observate, ne impetu gliscentis ardoris, in
 privatorum damna quisquam vestrum exsiliat, id cogitans quod ita nos
 illustrarunt hostium innumerae strages, ut indemnitas provinciarum et salus
 exemplis virtutum pervulgatae.’

Hoc sermone imperatoris vice alicuius oraculi comprobato, mota est
 incitatius contio, et rerum cupida novandarum, unanimanti consensu, voces
 horrendas immani scutorum fragore miscebat, magnum elatumque ducem, et (ut
 experta est) fortunatum domitorem gentium appellans et regum.

Iussique universi in eius nomen iurare, sollemniter, gladiis cervicibus
 suis admotis, sub exsecrationibus diris, verbis iuravere conceptis, omnes
 pro eo casus, quoad vitam profuderint (si necessitas
 adegerit) perlaturos; quae secuti rectores,
 omnesque principis proximi, fidem simili religione firmarunt.

Solus omnium licet proposito stabili, audacter tamen praefectus repugnavit
 Nebridius, iuris iurandi nexu contra Constantium nequaquam se stringi posse commemorans, cuius beneficiis
 obligatus erat crebris et multis.

Quibus auditis, cum stantes propius milites
 acriter inflammati, eum appeterent trucidandum, ad genua sua prolapsum,
 imperator paludamento protexit, indeque reversus in regiam cum antegressum eum
 vidisset supplicemque iacentem orare, ut levandi causa timoris, ei
 porrigeret dexteram, ‘Ecquid’ ait ‘praecipuum amicis servabitur, si tu manum
 tetigeris meam? Sed tu quo
 libet abi securus.’ Hocque audito, ille innoxius ad larem suum recessit in
 Tusciam.

His Iulianus, ut poscebat negotii magnitudo, praestructis, expertus quid in
 rebus tumultuosis anteversio valeat et praegressus, per tesseram edicto
 itinere in Pannonias, castris promotis et signis, temere
 se fortunae commisit ambiguae.

Replicare nunc convenit tempora, et narrare summatim, quae dum aguntur in
 Galliis ante dicta, Constantius hiemans Antiochiae, domi militiaeque
 perfecit.

Inter complures alios honore conspicuos, adoraturi imperatorem peregre
 venientem, ordinantur etiam ex tribunis insignibus. Cum igitur a Mesopotamia
 reversus, Constantius hoc exciperetur officio, Amphilochius quidam ex
 tribuno Paphlago, quem dudum sub Constante militantem discordiarum sevisse
 causas inter priores, fratres, suspiciones contiguae veritati
 pulsabant, ausus paulo petulantius stare, ut ipse quoque ad parile obsequium
 admittendus, agnitus est et prohibitus, strepentibusque multis, et intueri
 lucem ulterius non debere clamantibus, ut perduellem, et obstinatum,
 Constantius circa haec lenior solito, ‘Desinite’ ait
 ‘urgere hominem ut existimo sontem, sed nondum aperte convictum, et
 mementote quod, siquid admisit huius modi, sub obtutibus meis conscientiae
 ipsius sententia punietur, quam latere non poterit,’ et ita discessum est.

Postridie ludis Circensibus idem ex adverse imperatoris (ubi consueverat)
 spectans, repentino clamore sublato, cum certamen opinatum emitteretur,
 diffractis cancellis, quibus una cum pluribus incumbebat, cunctis cum eo in
 vanum excussis laesisque leviter paucis, interna compage disrupta, efflasse
 spiritum repertus est solus, unde Constantius
 ut futurorum quoque
 praescius exsultabat.

Eodem tempore Faustinam nomine sortitus est coniugem, amissa iam pridem
 Eusebia, cuius fratres erant Eusebius et Hypatius consulares, corporis
 morumque pulchritudine pluribus antistante, et in culmine tam celso humana,
 cuius favore iustissimo exemptum periculis, declaratumque Caesarem
 rettulimus Iulianum.

Habita est eisdem diebus etiam Florentii ratio, e Galliis novitatis metu
 digressi, et Anatolio recens mortuo praefecto praetorio per Illyricum, ad
 eius mittitur locum, cumque Tauro itidem praefecto praetorio per Italiam,
 amplissimi suscepit insignia magistratus.

Parabantur nihilo minus externorum atque civilium instrumenta bellorum, et
 augebatur turmarum equestrium numerus, parique studio supplementa legionibus
 scripta sunt, indictis per provincias tirociniis, omnisque ordo et professio
 vexabatur, vestem armaque exhibens et tormenta, aurum quin etiam et
 argentum, multiplicisque rei cibariae copias, et diversa genera iumentorum.

Et quia a 
 Persarum rege ad sua ob 
 difficultatem hiberni temporis aegre contruso, reserata caeli temperie
 validior impetus timebatur, ad Transtigritanos reges et satrapas legati cum
 muneribus missi sunt amplis, monituri cunctos et hortaturi, nostra sentire,
 et nihil fallax temptare vel fraudulentum.

Ante omnia tamen Arsaces et Meribanes, Armeniae et Hiberiae reges, cultu
 ambitioso indumentorum emercabantur, et multiformibus donis, damna Romanis
 negotiis 
 illaturi, si rebus tum etiam dubiis descivissent ad Persas.

Inter tot urgentia, Hermogene defuncto, ad praefecturam promovetur
 Helpidius, ortus in Paphlagonia, aspectu vilis et lingua, sed simplicioris
 ingenii, incruentus et mitis, adeo ut cum ei coram innocentem quendam
 torquere Constantius praecepisset, aequo animo abrogari sibi potestatem
 oraret, haecque potioribus aliis ex sententia principis agenda
 permitti.

Rigore itaque instantium negotiorum anceps Constantius, quid capesseret
 ambigebat, diu multumque anxius, utrum Iulianum peteret et longinqua, an
 Parthos repelleret, iam transituros (ut minabantur) Euphratem, haerensque
 tandem cum ducibus communicato saepe consilio, in id flexus est, ut finito
 propiore bello vel certe mollito, nullo post terga relicto quem formidaret,
 Illyriis percursis et Italia (ut rebatur), Iulianum inter exordia ipsa
 coeptorum tamquam praedam venaticiam 
 caperet. Hoc enim ad leniendum suorum metum subinde praedicabat.

Tamen ne intepesceret, aut omisisse belli videretur aliud latus, adventus
 sui terrorem ubique dispergens, veritusque ne Africa absente eo
 perrumperetur, ad omnes casus principibus opportuna, velut finibus Orientis
 egressurus, per mare notarium misit Gaudentium, quem
 exploratorem actuum Iuliani per Gallias aliquamdiu fuisse praestrinximus.

Hunc enim obsequio celeri cuncta consideratione gemina efficere posse
 sperabat, quod adversam partem metueret offensam et properaret, nanctus hanc opportunitatem commendari
 Constantio, quem credebat procul dubio fore victorem: nemo enim omnium 
 tunc 
 tune 
 ab hac constanti sententia discrepabat.

Qui cum eo venisset, mandatorum principis memor, per litteras Cretione
 comite quid ageretur edocto, reliquisque rectoribus, lecto undique milite
 fortiore, translatisque ab utraque Mauritania discursatoribus expeditis,
 Aquitaniae et Italiae obiecta
 litora tuebatur artissime.

Neque id consilium fefellit Constantium. Eo enim superstite nullus
 adversorum illas tetigit terras, licet oram Siciliensem a Lilybaeo protentam
 ad Pachynum 
 multitudo 
 multitude 
 servabat armata, si patuisset facultas, ocius transitura.

His pro rerum ratione, ut sibi prodesse existimabat Constantius, aliisque
 minutis et levioribus ordinatis, ducum nuntiis
 docebatur et litteris, Persarum copias in unum coactas, rege turgido
 praeeunte, iam prope margines tendere Tigridis, incertum quonam erumpere
 cogitantes.

Quibus percitus, ut propius agens, futuros possit antevenire conatus, quam
 primum hibernis egressus, accito undique equitatu, peditumque robore, quo
 fidebat, per Capersanam Euphrate navali ponte transcurso Edessam petit,
 uberem commeatibus et munitam, ibi parumper operiens, dum
 exploratores aut perfugae motum castrorum hostilium indicarent.

Discedens inter haec Iulianus a Rauracis, peractis quae docuimus dudum,
 Sallustium 
 praefectum 
 praefectur 
 promotum remisit in Gallias, Germaniano iusso vicem tueri
 Nebridii, itidemque Nevittae magisterium commisit armorum, 
 Gumoarium 
 Gomoarium 
 proditorem antiquum timens, quem cum Scutarios ageret, latenter
 prodidisse Veteranionem suum principem audiebat; et Iovio quaesturam, cuius
 in actibus Magnenti meminimus, et Mamertino largitiones curandas, et
 Dagalaifum praefecit domesticis, aliosque plures ex arbitrio suo militibus
 regendis apposuit, quorum merita norat et fidem.

Profecturus itaque per Marcianas silvas viasque iunctas Histri fluminis
 ripis, inter subita vehementer incertus, id verebatur, ne contemptus ut
 comitantibus paucis, multitudinem offenderet repugnantem.

Quod ne fieret consilio sollerti praevidit, et agminibus distributis, per
 itinera Italiae nota quosdam properaturos cum Iovino misit et Iovio, alios
 per mediterranea Raetiarum magistro equitum Nevittae
 commissos, quo diffusi per varia, opinionem numeri praeberent immensi,
 formidineque cuncta complerent. Id enim et Alexander Magnus, et deinde alii
 plures, negotio ita poscente, periti fecere ductores.

Mandabat tamen egressis, ut tamquam hoste protinus occursuro, tutius
 graderentur, stationesque nocturnas agerent et vigilias, ne improviso
 hostium 
 invaderentur excursu.

Quibus ita (ut videbatur) apte dispositis, more quo tractus perruperat
 saepe barbaricos, contextis successibus fidens, 
 porrectius 
 rrectius 
 ire pergebat.

Cumque ad locum venisset, unde navigari posse didicit flumen, lembis
 escensis, quos opportune fors dederat plurimos, per alveum, quantum fieri
 potuit, ferebatur occulte, ideo latens, quod toleranter et fortiter, nullius
 cibi indigens mundioris, sed paucis contentus et vilibus, oppida forinsecus
 transibat et castra, imitatus egregium illud Cyri veteris dictum, qui cum
 delatus ad hospitem interrogaretur ab eo, quid ad 
 convivium parari deberet, panem responderat solum: sperare enim aiebat,
 prope rivum se cenaturum.

Fama vero, quae mille, ut aiunt, linguis rerum mire exaggerat fidem, per Illyrios omnes celebrior
 fundebatur, Iulianum strata per Gallias multitudine regum et gentium
 numeroso exercitu, et successibus tumidum variis, adventare.

Quo rumore perculsus, praefectus praetorio Taurus, ut hostem vitans
 externum, mature discessit, vectusque mutatione celeri publici cursus, transitis Alpibus Iuliis, eodem ictu Florentium itidem
 praefectum secum abduxit.

Levibus tamen indiciis super Iuliani motu Lucillianus percitus comes, qui
 per illas regiones rem curabat ea tempestate castrensem, agensque apud
 Sirmium milites congregans, quos ex stationibus propinquis acciri
 celeritatis ratio permittebat, venture 
 resistere 
 resistcre 
 cogitabat.

Sed ille ut fax vel incensus malleolus, volucriter ad destinata festinans,
 cum venisset Bononeam, a Sirmio miliario nono disparatam et decimo,
 senescente luna ideoque obscurante noctis maximam partem, e navi exsiluit
 improvisus, statimque Dagalaifum misit cum expeditis ad Lucillianum
 vocandum, trahendumque si resistere niteretur.

Qui tum etiam quiescens, cum strepitu excitatus turbulento vidisset
 ignotorum hominum se circulo circumsaeptum, concepto negotio, et imperatorii
 nominis metu praestrictus, praeceptis paruit
 invitissimus, secutusque alienum arbitrium, magister equitum paulo ante
 superbus et ferox, iumentoque impositus repentino, principi ut
 captivus offertur ignobilis, oppressam terrore vix colligens mentem.

Verum cum primitus visus, adorandae purpurae datam sibi copiam advertisset,
 recreatus tandem suique securus, ‘Incaute’ inquit ‘imperator et temere cum
 paucis alienis partibus te commisisti.’ Cui amarum Iulianus subridens, ‘Haec
 verba prudentia serva’ inquit ‘Constantio. Maiestatis enim insigne non ut
 consiliario tibi, sed ut desinas pavere porrexi.’

Nihil deinde amoto Lucilliano, differendum nec agendum segnius ratus,
 ut erat in rebus trepidis audax et confidentior, civitatem (ut praesumebat)
 dediticiam petens, citis passibus incedebat, eumque suburbanis propinquantem
 amplis nimiumque protentis, militaris et omnis generis turba, cum lumine
 multo et floribus, votisque faustis, Augustum appellans et dominum, duxit in regiam.

Ubi eventu laetus et omine, firmata spe venturorum, quod
 ad exemplum urbium matris populosae et celebris, per alias quoque civitates
 ut sidus salutare susciperetur, edito postridie curuli certamine, cum gaudio
 plebis, ubi lux excanduit tertia, morarum impatiens, percursis aggeribus
 publicis, Succos nemine auso resistere, praesidiis occupavit, eisdemque
 tuendis Nevittam praefecit ut fidum. Cuius loci situm excessu brevi conveniet ostendi.

Consertae celsorum montium summitates Haemi et Rhodopae, quorum alter ab
 ipsis Histri marginibus, alter ab Axii fluminis citeriore parte consurgit,
 in angustias tumulosis collibus desinentes, Illyrios 
 interscindunt et Thracas, 
 hinc 
 hine 
 vicinae mediterraneis Dacis et Serdicae, inde Thracias
 despectantes et Philippopolim, civitates amplas et nobiles, et tamquam
 natura in dicionem Romanam redigendas nationes circumsitas praenoscente, ita
 figuratae consuite, inter artos colles quondam hiantes obscurius, ad
 magnitudinem splendoremque postea rebus elatis, patefactae sunt et
 carpentis, aditibusque aliquotiens clausis, magnorum ducum populorumque
 reppulere conatus.

Et pars, quae Illyricum spectat, mollius edita, velut incauta, subinde
 superatur. Latus vero e regione oppositum Thraciis, prona humilitate deruptum,
 hincque et inde fragosis tramitibus impeditum difficile scanditur, etiam
 nullo vetante. Sub hac altitudine aggerum, utrubique spatiosa camporum
 planities iacet, superior ad usque Iulias Alpes extenta, inferior ita
 resupina et panda ut nullis habitetur obstaculis ad usque fretum et
 Propontidem.

His ut in re tali tamque urgenti compositis, magistro equitum illic
 relicto, imperator revertitur Naessum (copiosum oppidum), de quo
 impraepedite cuncta disponeret, suis utilitatibus profutura.

Ubi Victorem apud Sirmium visum, scriptorem historicum, exindeque venire
 praeceptum, Pannoniae secundae consularem praefecit, et honoravit aenea
 statua, virum sobrietatis gratia aemulandum, multo post urbi praefectum.

Iamque altius semet extollens, et numquam
 credens ad concordiam provocari posse Constantium, orationem acrem et
 invectivam, probra quaedam in eum explanantem et vitia, scripserat ad
 senatum. Quae cum Tertullo administrante adhuc praefecturam, recitarentur in
 curia, eminuit nobilitatis cum speciosa fiducia, benignitas grata.
 Exclamatum est enim in unum, cunctorum sententia
 congruente, ‘auctori tuo reverentiam rogamus.’

tunc 
 Tune 
 et memoriam Constantini, ut novatoris turbatorisque priscarum
 legum et moris antiquitus recepti, vexavit, eum aperte incusans, quod
 barbaros omnium primus ad usque fasces auxerat et trabeas consulares,
 insulse nimirum et leviter, qui cum vitare deberet id quod infestius
 obiurgavit, brevi postea Mamertino in consulatu iunxit Nevittam, nec
 splendore nec usu nec gloria horum similem, quibus magistratum amplissimum
 detulerat Constantinus: contra inconsummatum et subagrestem et (quod minus
 erat ferendum) celsa in potestate crudelem.

Haec et talia cogitanti, sollicitoque super maximis rebus et seriis,
 nuntius metuendus intimatur et insperatus, ausa indicans quorundam immania,
 impeditura cursus eius ardentes, ni vigilanter haec quoque antequam 
 adolescerent 
 adulescerent 
 hebetasset. Quae breviter exponentur.

Duas legiones Constantiacas addita una sagittariorum cohorte, quas
 invenerat apud Sirmium, ut suspectae adhuc fidei, per
 speciem necessitatum urgentium misit in Gallias. Quae pigrius motae,
 spatiaque itinerum longa, et Germanos hostes truces et assiduos formidantes,
 novare quaedam moliebantur, auctore et incitatore Nigrino, equitum turmae
 tribuno, in Mesopotamia genito: reque digesta per secreta colloquia, et alto
 roborata silentio, cum Aquileiam pervenissent, uberem situ et opibus, murisque circumdatam validis, eam hostiliter
 repente clausere, iuvante indigena plebe tumultum horrore, cui
 Constanti nomen erat tum etiam iunctum.

Et obseratis aditibus, turribusque armatis ac propugnaculis, futurae
 concertationi praeparabant utilia, interim soluti et liberi, hocque facinore
 ita audaci, ad favendum Constanti partibus ut superstitis Italicos incolas
 excitabant.

Quibus Iulianus acceptis, agens tunc apud Naessum, nihil a tergo timens
 adversum, legensque et audiens hanc civitatem circumsessam quidem
 aliquotiens, numquam tamen excisam aut deditam, 
 impensiore studio sibi sociare vel fraude, vel diversis adulationum
 generibus, antequam maius oriretur aliquid, properabat.

Ideoque Iovinum magistrum equitum venientem per Alpes, Noricosque
 ingressum, ad id quod exarserat, quoquo modo corrigendum, redire citius
 imperavit. Et nequid deesset, milites omnes, qui comitatum sequebantur aut
 signa, retineri iussit per idem oppidum transeuntes, pro viribus laturos
 auxilium.

Hisque dispositis, ipse haut diu postea cognita morte Constanti, discursis
 Thraciis Constantinopolim introiit: ac saepe doctus lentius fore id obsidium quam verendum, Immone cum comitibus aliis ad
 hoc destinato, ire monuit exinde
 Iovinum, alia quae potiores flagitabant necessitates, acturum.

Ordine itaque scutorum gemino Aquileia circumsaepta, concinentibus
 sententiis ducum, conveniens visum est ad deditionem allicere defensores,
 minacium blandorumque varietate sermonum: et multis ultro citroque
 dictitatis, in immensum obstinatione gliscente, ex colloquio re infecta
 disceditur.

Et quia nihil praeter pugnam exspectabatur, curatis utrubique cibo somnoque
 corporibus, aurora iam surgente, 
 concrepante sonitu bucinarum, partes accensae in clades mutuas,
 ferocientes magis quam consultius, elatis clamoribus
 ferebantur.

Pluteos igitur prae se ferentes oppugnatores, cratesque densius textas, sensim incedentes et
 caute, murorum ima suffodere ferramentorum multitudine conabantur, aptas plerique vehentes ad mensuram moenium scalas, iamque parietibus
 paene contigui pars lapidibus volutis in pronum collisi, pars confixi
 stridentibus iaculis, retroque gradientes, averterunt secum omnes alios metu
 similium a proposito pugnandi detortos.

Hoc primo congressu erecti in audaciam clausi, assumpta fiducia meliorum,
 parvi ducebant restantia, mentibusque fundatis et compositis per opportuna
 tormentis, indefesso labore, vigilias et cetera subsidia securitatis
 implebant.

Contra munitores licet pavore discriminum anxii, pudore tamen ne secordes
 viderentur et segnes, ubi parum vis procedebat, Marte aperto temptata, ad
 instrumenta obsidionalium artium transtulerunt. Et quia nec arietibus admovendis, nec ad intemptandas
 machinas vel ut possint forari cuniculi, inveniebatur locus usquam habilis, disparatione brevi civitatem 
 Natisone 
 Natesione 
 
 amni praeterlabente, commentum excogitatum est cum
 veteribus admirandum.

Constructas veloci studio ligneas turres, propugnaculis hostium celsiores,
 imposuere trigeminis navibus, valide sibi conexis, quibus
 insistentes armati, uno parique ardore 
 prohibitores 
 probibitores 
 dispellere, collatis ex propinquo viribus, nitebantur: subterque
 expediti velites a turrium cavernis egressi, iniectis ponticulis, quos ante
 compaginarant, transgredi festinarunt indiviso negotio ut, dum vicissim
 missilibus se petunt et saxis utrimquesecus alte locati, hi qui transiere
 per pontes, nullo interpellante, aedificii parte convulsa, aditus in
 penetralia oppidi reserarent.

Verum summa coepti prudentis aliorsum evasit. Cum
 enim adventarent iam turres, contortis malleolis madentibus pice, harundine
 quin etiam, sarmentis ac vario fomite flammarum incessebantur. Quae quoniam,
 incendio celeri, ponderibusque trepide superstantium inclinatae, prociderunt
 in flumen, armatorum aliqui per earum fastigia interibant, eminus confixi tormentis.

Inter quae destituti pedites post navalium sociorum occasum, obtriti sunt
 saxis immanibus, praeter paucos quos morte scilicet per impedita suffugia,
 velocitas exemerat pedum. Ad ultimum certamine protracto in vesperam,
 datoque signo in receptum ex more, ambo digressi, diei residuum animis egere
 disparibus.

Munitorum enim maerores, funera lugentium propria, 
 prohibitores spe iam superandi firmabant, licet ipsi quoque paucos gemebant
 amissos. Properabatur tamen nihilo minus, et quantum recreandis viribus
 quiete et cibo satis fuit tribute, per noctis integrae spatium, reparatur
 lucis exordio proelium, incitamento tubarum.

Et quidam elatis super capita scutis (ut pugnaturi levius), alii vehentes
 umeris ut antea scalas, ferventique impetu procurrentes, pectora
 multiformium telorum ictibus exponebant. Alii ferratas portarum obices
 effringendas adorti, ultro ignibus petebantur, vel elisi saxis muralibus oppetebant.
 Quidam fossam fidentius transire conati, repentinis eorum assultibus, qui
 erumpebant clanculo per posticas, ruebant incaute, aut saucii discedebant. Recursus enim
 ad moenia tutior, vallumque antemuranum caespitibus fultum, insidiantes ab
 omni discrimine defendebant.

Et quamquam prohibitores duritia bellorumque artibus 
 antistarent 
 antistabant 
 , quibus nihil praeter moenium
 supererat adiumentum, collectus tamen ex potioribus numeris miles, diuturnas
 ferre nequiens moras, suburbana omnia circumibat, diligenter inquirens, qua
 vi vel machinis posset patefactam irrumpere civitatem.

Quod ubi patrare non poterat, magnitudine vetante difficultatum, obsideri
 remissius coepta est, et excubiis stationibusque relictis, praesidiarii
 milites vastantes agros propinquos, omnibus congruentibus
 abundabant, raptorum pleraque concorporalibus suis impertientes. Unde
 largiore admodum potu, saginisque distenti marcebant.

His relatione Immonis consortiumque cognitis, Iulianus Constantinopoli
 etiam tum hibernans, sollerti remedio turbatis consuluit rebus, moxque
 Agilonem magistrum peditum ea tempestate probe cognitum miserat, ut viso
 honoratissimo viro, compertaque per eum morte Constanti, solveretur
 obsidium.

Inter quae ne cessaret Aquileiae oppugnatio cum in reliquis opera
 consumeretur in cassum, placuit resistentes acriter ad deditionem siti
 compelli, et ubi aquarum ductibus intersectis, nihilo minus celsiore fiducia
 repugnarent, flumen laboribus avertitur magnis. Quod itidem frustra est
 factum. Attenuatis enim avidioribus bibendi subsidiis, hic quos temeritas
 clauserat, contenti putealibus aquis, parce vixerunt.

Quae dum agitantur casibus ante dictis, supervenit (ut praeceptum est) Agilo,
 scutorumque densitate contectus, prope fidenter accessit, multaque locutus
 et vera, quibus Constanti obitum, firmatumque Iuliani docebat imperium, sine
 fine conviciis
 confutabatur ut fallax. Nec ei quisquam credidit gesta narranti, antequam pacta salute, susceptus ad
 pugnaculum solus, fide religiosius reddita, ea quae docuerat, replicaret.

His auditis ex diuturno angore portis reclusis omnes effusi, suscepere
 laeti pacificum ducem, seque purgantes, Nigrinum totius furoris auctorem,
 paucosque alios obtulerunt, eorum supplicio laesae crimina maiestatis et
 urbis aerumnas expiari poscentes.

Paucis denique post diebus, exploratius spectato negotio, Mamertino tum
 iudicante, praefecto praetorio, Nigrinus ut acerrimus belli instinctor,
 exustus est vivus. Romulus vero post eum et Sabostius curiales, convicti, sine
 respectu periculi studia sevisse discordiarum, poenali consumpti sunt ferro.
 Residui omnes abierunt innoxii, quos ad certaminum rabiem necessitas egerat, non
 voluntas. Id enim aequitate pensata, statuerat placabilis imperator et
 clemens.

Et haec quidem postea gesta sunt. Iulianus vero agens etiam tum apud
 Naessum, curis altioribus stringebatur, multa utrimque pertimescens.
 Formidabat enim ne clausorum militum apud Aquileiam repentino assultu,
 obseratis angustiis Alpium Iuliarum, provincias et adminicula perderet, quae
 exinde sperabat in dies.

Itidemque opes Orientis magnopere verebatur audiens dispersum per Thracias
 militem, contra vim subitam cito coactum, adventare
 Succorum confinia, comite Martiano ducente. Sed tamen congrua instantium
 sollicitudinum moli, ipse quoque agitans efficaciter, Illyricum contrahebat exercitum,
 pulvere coalitum Martio, promptumque in certaminibus bellicoso iungi
 rectori.

Nec privatorum utilitates in tempore ita flagranti despiciens, litesque
 audiens controversas maxime municipalium ordinum, ad quorum favorem
 propensior, iniuste plures muneribus publicis annectebat.

Ibi Symmachum repertum et Maximum, senatores conspicuos, a nobilitate
 legatos ad Constantium missos, exinde reversos honorifice vidit, et potiore
 posthabito, in locum Tertulli Maximum urbi praefecit aeternae, ad Rufini
 Vulcatii gratiam, cuius sororis eum filium norat. Hoc administrante
 alimentaria res abundavit et querellae plebis excitari crebro solitae
 cessaverunt.

tunc 
 Tune 
 ut et securitatem trepidis rebus afferret,
 et obedientium nutriret fiduciam, Mamertinum promotum praefectum
 praetorio per Illyricum designavit consulem et Nevittam, qui nuper ut primum
 augendae barbaricae vilitatis auctorem, immoderate notaverat
 Constantinum.

His ac talibus eo 
 inter spem metumque nova negotia commovente, Constantius apud Edessam
 exploratorum relationibus variis anxius, in rationes diducebatur ancipites,
 nunc ad concursatorias pugnas militem struens, nunc si copia patuisset,
 obsidione gemina Bezabden aggressurus, consultans prudenter, ne mox partes
 petiturus arctoas, improtectum Mesopotamiae relinqueret latus.

Verum consiliorum ambiguum retinebant multiplices morae, tardante trans
 Tigridem rege, dum moveri permitterent sacra. Nam si permeate flumine nullum
 qui resisteret invenisset, absque difficultate penetrarat Euphratem; alioqui
 ad civilia bella custodiens militem, timebat eum periculis obiectare
 circummuranis, firmitatem moenium munimenti, defensorumque alacritatem
 expertus.

Ne quiesceret tamen, neve condemnaretur 
 inertiae, Arbitionem et Agilonem, equestris pedestrisque militiae magistros, cum agminibus maximis properare
 coegit, non ut lacesserent Persas in proelia, sed praetenturis iuncturos
 citeriores Tigridis ripas, et speculaturos quonam rex erumperet violentus.
 Addebatque monendo saepius et scribendo, ut si 
 multitudo 
 multitude 
 transire coepisset hostilis, referrent citius pedem.

Dumque collimitia iussa custodiunt duces, et occulta fallacissimae gentis
 observantur, agens ipse cum parte validiori exercitus, curabat urgentia
 (velut pugnaturus) oppidaque tuebatur excursu. Speculatores vero et
 transfugae subinde venientes, repugnantia prodebant, ideo futurorum incerti,
 quod apud Persas nemo consiliorum est conscius, praeter optimates taciturnos
 et fidos, apud quos Silentii quoque colitur numen.

Accersebatur autem a memoratis ducibus imperator assidue, orantibus ferri
 sibi suppetias. Testabantur enim se non nisi coactis in unum viribus
 cunctis, posse impetum regis ardentissimi sustinere.

Quae dum aguntur ita sollicite, nuntii percrebuere certissimi, quorum clara
 fide compertum est, Iulianum Italiam et Illyricum cursu celeri
 praetergressum, claustra interim occupasse Succorum, accita undique
 praestolantem auxilia, ut multitudine stipatus armorum pervaderet Thracias.

Quo cognito, maerore offusus Constantius, solacio uno sustentabatur, quod 
 intestinos 
 intestines 
 semper superaverit motus; re tamen magnam ei difficultatem ad
 capessendum consilium afferente, id elegit potissimum, ut vehiculis publicis
 impositum paulatim praemitteret militem, imminentis casus atrocitati velocius occursurum.

Omniumque consensu hac probata 
 sententia, pergebant (ut praeceptum est), expediti. Eique haec disponenti,
 luce postera nuntiatur, regem cum omni manu quam duxerat, ad propria
 revertisse, auspiciis dirimentibus, lenitoque metu, revocatis omnibus
 praeter eos quos consuetudo praesidio Mesopotamiae destinarat, confestim
 reversus est Nicopolim urbem.

Summa itaque coeptorum quorsum evaderet ambigens, cum in unum exercitus
 convenisset, omnes centurias et manipulos et cohortes in contionem vocavit,
 concinentibus tubis, oppletoque multitudinis campo, ut eam ad firmanda
 promptius adigeret imperanda, tribunali celso insistens, stipatusque solito densius, haec
 prosecutus est, ad serenitatis speciem et fiduciae vultu formato:

‘Sollicitus semper nequid re levi vel verbo committam, inculpatae parum
 congruens honestati, utque cautus navigandi magister, clavos pro fluctuum
 motibus erigens vel inclinans, compellor nunc apud vos, amantissimi viri,
 confiteri meos errores, quin potius (si dici liceat verum) humanitatem, quam
 credidi negotiis communibus profuturam. Proinde ut sciri facilius possit,
 quae sit huius concilii convocandi materia, accipite quaeso aequis auribus
 et secundis.

Gallum patruelem meum tempore quo confundendis rebus pertinaciter
 Magnentius inhaerebat, quem obruere vestrae virtutes, potestate Caesaris
 sublimatum, ad Orientis praesidium misi. Qui cum a iustitia per multa visu
 relatuque nefaria defecisset, arbitrio punitus est legum.

Atque utinam hoc contenta fuisset Invidia, turbarum
 acerrima concitatrix, ut angat nos una sed secura doloris praeteriti
 recordatio. At nunc aliud accidit, ausim dicere praeteritis maestius, quod
 per fortitudinem vobis ingenitam, adiumenta caelestia coercebunt.

Iulianus, quem dum circumfrementes Illyricum nationes exteras oppugnatis,
 tuendis praefecimus Galliis, levium confidentia proeliorum, quae cum
 Germanis gessit semermibus, ut vecors elatus, adscitis in societatem
 superbam auxiliaribus paucis, feritate speque postrema, ad perniciosam
 audaciam promptis, in noxam publicam conspiravit, aequitate calcata, parente
 nutriceque orbis Romani, quam tumentes spiritus tamquam favillas reflaturam
 vindicaturamque, deinde ut sceleste factorum ultricem, et ipse expertus, et docente
 antiquitate facile credo.

Quid igitur superest, nisi ut turbinibus excitis occurramus, subcrescentis
 rabiem belli, antequam pubescat validius, celeritatis remediis oppressuri?
 Nec enim dubium, favore numinis summi praesente, cuius
 perenni suffragio damnantur ingrati, ferrum impie praeparatum ad eorum
 interitum esse vertendum, qui non lacessiti, sed aucti beneficiis pluribus,
 ad insontium pericula surrexerunt.

Ut enim mea mens augurat Iustitiaque
 rectis consiliis adfutura promittit, spondeo quod, si ventum fuerit
 comminus, ita pavore torpescent, ut nec oculorum vestrorum vibratae lucis
 ardorem, nec barritus sonum perferant primum.’

Omnes post haec dicta in sententiam ducti suam hastasque vibrantes
 irati, post multa quae benivole responderant, petebant duci se protinus in
 rebellem. Qua gratia in laetitiam imperator versus ex metu, contione mox
 absoluta, Arbitionem ante alios faustum ad intestina bella sedanda, ex ante
 actis iam sciens, iter suum praeire cum Lanceariis et Mattiariis, et
 catervis expeditorum praecepit, et cum Laetis itidem Gomoarium, venturis in
 Succorum angustiis opponendum, ea re aliis antelatum, quod ut
 contemptus in Galliis erat Iuliano infestus.

In hoc rerum adversarum tumultu, haerens eius fortuna iam et subsistens,
 adventare casum vitae difficilem, modo non loquentibus signis aperte
 monstrabat. Namque et nocturnis imaginibus terrebatur, et nondum penitus
 mersus in somnum, umbram viderat patris obtulisse pulchrum infantem, eumque
 susceptum et locatum in gremio suo, excussam sibi proiecisse longius
 sphaeram, quam ipse dextera manu gestabat. Id autem permutationem temporum
 indicabat, licet interpretantes placentia responderent.

Post haec confessus est iunctioribus proximis, quod tamquam desolatus,
 secretum 
 aliquid 
 liquid 
 videre desierit, quod interdum adfuisse sibi squalidius
 aestimabat, et putabatur genius esse quidam, tutelae salutis appositus, eum
 reliquisse mundo citius digressurum.

Ferunt enim theologi in lucem editis hominibus cunctis, salva firmitate
 fatali, huius modi quaedam velut actus rectura numina sociari, admodum tamen
 paucissimis visa, quos multiplices auxere virtutes.

Idque et oracula et auctores docuere praeclari. Inter quos est etiam
 Menander comicus, apud quem hi senarii duo leguntur: 
 
 
 ἅπαντι δαίμων ἀνδρὶ συμπαρίσταται 
 
 
 εὐθὺς γενομένῳ, μυσταγωγὸς τοῦ βίου.

Itidem ex sempiternis Homeri carminibus intellegi datur, non deos
 caelestes cum viris fortibus collocutos, nec adfuisse pugnantibus vel
 iuvisse, sed familiaris genios cum eisdem versatos, quorum adminiculis freti
 praecipuis, Pythagoras enituisse dicitur et Socrates, Numaque Pompilius, et
 superior Scipio et (ut quidam existimant) Marius et Octavianus, cui Augusti
 vocabulum delatum est primo, Hermesque Termaximus, et Tyaneus Apollonius
 atque Plotinus, ausus quaedam super hac re disserere mystica, alteque
 monstrare, quibus primordiis hi genii animis conexi mortalium eas tamquam
 gremiis suis susceptas tuentur (quoad licitum est) docentique maiora, si
 senserint puras et a colluvione peccandi, immaculata corporis 
 societate 
 societte 
 discretas.

Ingressus itaque Antiochiam festinando Constantius, ad motum certaminum
 civilium (ut solebat), avide surrecturus, paratis omnibus
 exire properabat immodice, renitentibus plurimis murmure tenus. Nec enim
 dissuadere palam audebat quisquam vel vetare.

Autumno iam senescente profectus, cum ad suburbanum venisset, disiunctum
 exinde tertio lapide, Hippocephalum nomine, lucente iam die, cadaver hominis
 interfecti, dextra iacens capite avulso conspexit, contra occiduum latus
 extensum: territusque omine, finem parantibus fatis, destinatius ipse
 tendebat, venitque Tarsum, ubi leviore febri contactus, ratusque itinerario
 motu imminutae valetudinis excuti posse discrimen, petit per vias difficiles
 Mobsucrenas, Ciliciae ultimam 
 hinc 
 hine 
 pergentibus stationem, sub Tauri montis radicibus positam,
 egredique secuto die conatus, illabente morbi gravitate detentus est:
 paulatimque urente calore nimio venas, ut ne tangi quidem corpus eius
 posset, in modum foculi fervens, cum usus deficeret medelarum, ultimum
 spirans, deflebat exitium, mentisque sensu tum etiam integro, successorem
 suae potestatis statuisse dicitur Iulianum.

Deinde anhelitu iam pulsante letali, conticuit, diuque cum anima
 colluctatus iam discessura, abiit e vita tertium nonarum Octobrium, imperii tricesimo
 octavo 
 vitaeque anno quadragesimo quarto et mensibus
 paucis.

Post quae, supremis cum gemitu conclamatis, excitisque lamentis et luctu,
 deliberabant locum obtinentes in aula regia primum, quid agerent quidve
 moliri deberent: paucisque occulte super eligendo imperatore temptatis,
 incitante (ut ferebatur) Eusebio, quem noxarum conscientia stimulabat, cum
 novandis rebus imminens obsisteret Iulianus, mittuntur ad eum Theolaifus et
 Aligildus 
 tunc 
 tune 
 comites, mortem indicantes propinqui, et oraturi, ut mora omni
 depulsa, ad obtinendum obtemperare sibi paratum, tenderet Orientem.

Fama tamen rumorque loquebatur incertus, Constantium voluntatem ordinasse
 postremam, in qua Iulianum (ut praediximus) scripsit heredem, et his quos
 diligebat, fidei commissa detulit et legata.

Uxorem autem praegnantem reliquit, unde edita postuma eiusque nomine
 appellata, cum adolevisset, matrimonii iure copulata est Gratiano.

Bonorum igitur vitiorumque eius differentia vere servata, praecipua prima
 conveniet expediri. Imperatoriae auctoritatis cothurnum
 ubique custodiens, popularitatem elato animo contemnebat et magno, erga
 tribuendas celsiores dignitates impendio parcus, nihil circa
 administrationum augmenta praeter pauca novari perpessus, numquam erigens
 cornua militarium.

Nec sub eo dux quisquam cum clarissimatu provectus est. Erant enim (ut nos
 quoque meminimus), perfectissimi: nec occurrebat magistro equitum provinciae
 rector nec contingi ab eo civile negotium permittebat. Sed cunctae
 castrenses et ordinariae potestates, ut honorum omnium apicem, priscae
 reverentiae more, praefectos semper suspexere praetorio.

In conservando milite nimium cautus, examinator meritorum non numquam
 subscruposus, palatinas dignitates velut ex quodam
 tribuens perpendiculo, et sub eo nemo celsum aliquid acturus, in regia
 repentinus adhibitus est vel incognitus, sed qui post decennium officiorum
 magisterium vel largitiones vel simile quicquam esset recturus, apertissime
 noscebatur. Valdeque raro contigerat, ut militarium aliquis ad civilia
 regenda transiret, contraque non nisi pulvere bellico indurati, praeficiebantur armatis.

Doctrinarum diligens affectator, sed cum a rhetorice per ingenium
 desereretur obtunsum, ad versificandum transgressus, nihil operae pretium
 fecit.

In vita parca et sobria, edendi potandique moderatione, valetudinem ita
 retinuit firmam, ut raros colligeret morbos, sed eos non 
 procul a vitae periculis: id enim evenire corporibus a lascivia dimotis et
 luxu, diuturna experimenta et professiones medendi monstrarunt.

Somno contentus exiguo, cum id posceret tempus et ratio, perque spatia
 vitae longissima impendio castus, ut nec malivolo citerioris vitae ministro saltem suspicione tenus
 posset redargui, quod crimen etiam si non invenit, malignitas fingit, in
 summarum licentia potestatum.

Equitandi et iaculandi, maximeque perite dirigendi sagittas, artiumque
 armaturae pedestris perquam
 scientissimus. Quod autem nec os tersisse umquam vel nares in publico, nec spuisse,
 nec transtulisse in partem alterutram vultum aliquando est visus, nec
 pomorum quoad vixerat gustaverit (ut dicta saepius) praetermitto.

Dinumeratis carptim bonis, quae scire potuimus, nunc ad 
 explananda 
 explanada 
 eius vitia veniamus. Cum esset in negotiis aliis principibus
 mediis comparandus, si affectatae dominationis amplam
 quandam falsam repperisset aut levem, hanc sine fine scrutando, fasque eodem
 loco ducens et nefas, Caligulae et Domitiani et Commodi immanitatem facile
 superabat, quorum aemulatus saevitiam inter imperandi exordia, cunctos
 sanguine et genere se contingentes, stirpitus interemit.

Addebatur miserorum aerumnis, qui rei maiestatis imminutae vel laesae
 deferebantur, acerbitas eius et iracundia suspicionesque in huius modi cuncta distentae. Et siquid
 tale increpuisset, in quaestiones acrius exsurgens quam civiliter,
 spectatores apponebat his litibus truces, mortemque longius in puniendis
 quibusdam, si natura permitteret, conabatur extendi, in eius modi
 controversiarum partibus etiam Gallieno ferocior.

Ille enim perduellionum crebris verisque appetitus insidiis, Aureoli et
 Postumi et Ingenui et Valentis, cognomento Thessalonici, aliorumque plurium,
 mortem factura crimina aliquotiens lenius vindicabat: 
 hic 
 hie 
 etiam ficta vel dubia, adigebat videri certissima, vi nimia tormentorum.

iustumque 
 lustumque 
 
 in eius modi titulis capitali odio oderat,
 cum maxime id ageret ut iustus aestimaretur et clemens. Et tamquam ex arida
 silva volantes scintillae, flatu leni ventorum, ad usque discrimina vicorum
 agrestium incohibili cursu perveniunt, ita ille quoque ex 
 minimis causis, malorum congeries excitabat, Marci illius dissimilis
 principis verecundi, qui cum ad imperiale culmen in Syria Cassius
 surrexisset, epistularum fascem ab eo ad conscios missum, perlatore capto
 sibi oblatum, ilico signatum exuri praecepit, agens adhuc in Illyrico, ne
 insidiatoribus cognitis, invitus quosdam habere posset offensos.

Utque recte sentientes quidam arbitrabantur, virtutis erat potius indicium
 magnum, imperio eundem Constantium sine cruore
 cessisse, quam vindicasse tam inclementer.

Ut Tullius quoque docet, crudelitatis increpans Caesarem, in quadam ad
 Nepotem epistula: ‘Neque enim quicquam aliud est felicitas’ inquit ‘nisi
 honestarum rerum prosperitas. Vel ut alio modo definiam: felicitas est
 fortuna adiutrix consiliorum bonorum, quibus qui non utitur, felix esse
 nullo pacto potest. Ergo in perditis impiisque consiliis, quibus Caesar usus
 est, nulla potuit esse felicitas. Feliciorque meo iudicio Camillus exsulans
 quam temporibus eisdem Manlius, etiam si (id quod cupierat) regnare
 potuisset.’

Id Ephesius quoque Heraclitus asserens monet, ab inertibus et ignavis,
 eventus variante fortuna, superatos aliquotiens viros fuisse praestantes;
 illud vero eminere inter praecipuas laudes, cum potestas,
 in gradu, velut sub iugum missa nocendi saeviendi
 cupiditate et irascendi, in arce victoris animi tropaeum erexerit
 gloriosum.

Ut autem in externis bellis hie princeps fuit saucius et afflictus, ita
 prospere succedentibus pugnis civilibus tumidus, et intestinis ulceribus rei
 publicae sanie perfusus horrenda: quo pravo proposito magis quam recto vel
 usitato, triumphalis arcus ex clade provinciarum sumptibus magnis erexit in
 Galliis et Pannoniis, titulis gestorum affixis, se (quoad stare poterunt
 monumenta) lecturis.

Uxoribus et spadonum gracilentis vocibus et palatinis quibusdam nimium
 quantum addictus, ad singula eius verba plaudentibus, et quid ille aiat aut
 neget (ut assentiri possint) observantibus.

Augebat etiam amaritudinem temporum, flagitatorum rapacitas inexpleta, plus
 odiorum ei quam pecuniae conferentium. Hocque multis intolerantius
 videbatur, quod nec causam aliquando audivit, nec provinciarum indemnitati
 prospexit, cum multiplicatis tributis et vectigalibus vexarentur. Eratque
 super his adimere facilis quae donabat.

Christianam religionem absolutam et simplicem anili superstitione
 confundens, in qua scrutanda perplexius quam componenda
 gravius excitavit discidia plurima, quae progressa fusius aluit
 concertatione verborum, ut catervis antistitum iumentis publicis ultro
 citroque discurrentibus per synodos (quas appellant), dum ritum omnem ad
 suum trahere conatur arbitrium, rei vehiculariae succideret nervos.

Figura tali situque membrorum: subniger, luce oculorum edita, cernensque
 acutum, molli 
 capillo 
 capilo 
 , rasis assidue genis lucentibus ad decorem, usque ad pubem ab
 ipsis colli confinis longior, brevissimis cruribus et incurvis, unde saltu
 valebat et cursu.

Pollinctum igitur corpus defuncti, conditumque in loculis, Iovianus etiam
 tum protector domesticus, cum regia prosequi pompa, Constantinopolim usque
 iussus est, prope necessitudines eius humandum.

Eique vehiculo insidenti, quod portabat reliquias, ut principibus solet,
 annonae militaris offerebantur indicia (ut ipsi nominant ‘probae’) et
 animalia publica monstrabantur, et ex usu crebrescebant occursus, quae et
 alia horum similia eidem 
 Ioviano 
 loviano 
 imperium quidem sed et cassum et umbratile (ut
 ministro rerum funebrium) portendebant.

Dum haec in diversa parte terrarum, Fortunae struunt volubiles casus,
 Iulianus inter multa, quae per Illyricum agitabat, exta rimabatur assidue,
 avesque suspiciens, praescire festinabat accidentium finem, sed responsis
 ambiguis et obscuris haerebat, futurorum incertus.

Eique tandem aruspicinae peritus, 
 Aprunculis 
 Aprunculus 
 Gallus orator, promotus rector postea Narbonensis, nuntiavit
 eventus, inspectu iecoris (ut aiebat ipse) praedoctus, quod operimento
 duplici viderat tectum. Cumque ille timeret, ne cupiditati suae congruentia
 fingerentur, eratque ideo maestus, omen multo praesentius ipse conspexit, quod
 excessum Constantii dare monstrabat. Eodem enim puncto quo idem obierat in
 Cilicia, lapso milite qui se insessurum equo dextra manu erexit, humique
 prostrate, exclamavit ilico audientibus multis, cecidisse qui eum ad culmen
 extulerat celsum.

Et quamquam haec laetifica sciret, velut fixa tamen
 firmitate consistens, intra terminos Daciae se continebat, sic quoque
 plurima pertimescens. Nec enim cautum ducebat,
 coniecturis credere forsitan in contrarium erupturis.

Inter quae tam suspensa advenere subito missi ad eum legati Theolaifus
 atque Aligildus, defunctum Constantium nuntiantes, addentesque quod eum voce
 suprema successorem suae fecerit potestatis.

Qua re cognita post exemptos periculorum aestus et bellicarum
 sollicitudinum turbas, in immensum elatus, iamque vaticiniis credens, et
 celeritatem negotiis suis aliquotiens profuisse expertus, edixit iter in
 Thracias, motisque propere signis, emensa declivitate Succorum Philippopolim
 petit, Eumolpiada veterem, alacri gradu sequentibus quos duxerat cunctis.

Advertebant enim imperium, quod ereptum ibant cum ultimorum metu
 discriminum, praeter spem ordinario iure concessum. Utque solet fama
 novitates augere, properabat exinde sublimior, uti quodam
 Triptolemi curru, quem ob rapidos circumgressus, aeriis serpentibus et
 pinnigeris fabulosa vetustas imponit: perque terras et
 maria formidatus, nullis obstantibus moris, Heracleam ingressus est Perinthum.

Quo apud Constantinopolim mox comperto, effundebatur aetas omnis et sexus,
 tamquam demissum aliquem visura de caelo. Exceptus igitur tertium Iduum
 Decembrium verecundis senatus officiis, et popularium consonis plausibus,
 stipatusque armatorum et togatorum agminibus, velut acie ducebatur
 instructa, omnium oculis in eum non modo contuitu destinato, sed cum
 admiratione magna defixis.

Somnio enim propius videbatur
 adultum adhuc iuvenem, exiguo corpore, factis praestantem ingentibus, post
 cruentos exitus regum et gentium, ab urbe in urbem inopina velocitate
 transgressum, quaqua incederet accessione opum et virium, famae instar
 cuncta facilius occupasse, principatum denique deferente nutu caelesti,
 absque ulla publicae rei suscepisse iactura.

Brevi deinde Secundo Salutio, promoto
 praefecto praetorio, summam quaestionum agitandarum ut fido commisit:
 Mamertino et Arbitione et Agilone atque Nevitta adiunctis, itidemque Iovino
 magistro equitum per Illyricum recens provecto.

Qui omnes transgressi Chalcedona, praesentibus
 Iovianorum Herculianorumque principiis et tribunis, causas vehementius aequo
 bonoque spectaverunt, praeter paucas ubi veritas reos nocentissimos offerebat.

Et Palladium primum ex magistro officiorum in Brittannos exterminarunt,
 suspicione tenus insimulatum, quaedam in Gallum composuisse apud
 Constantium, dum sub eodem Caesare officiorum esset magister.

Dein Taurum ex praefecto praetorio in exilium egere Vercellum, cuius factum
 apud iudices iustorum iniustorumque distinctores, videri potuit veniae
 dignum. Quid enim deliquit, si ortum turbinem veritus, ad tutelam
 principis sui confugit? Et acta super eo gesta non sine magno legebantur
 horrore, cum id voluminis publici contineret exordium: ‘Consulatu Tauri et
 Florenti, inducto sub praeconibus Tauro.’

Ad exitium itidem tale Pentadius trahebatur, cui id obiectum est, quod a
 Constantio missus, notis excepit, quae propinquante pernicie, super multis
 interrogatus, responderat Gallus. Sed cum se iuste defenderet, tandem abiit
 innoxius.

Iniquitate simili Florentius 
 tunc 
 tune 
 magister officiorum (Nigriniani filius) contrusus est in insulam 
 Delmatiam 
 Delmatiae 
 Boas. Alter enim Florentius, ex praefecto
 praetorio consul etiamtum, rerum mutatione subita territus, cum coniuge
 periculis exemptus, diu delituit, nec redire ante mortem potuit Iuliani, capitis
 crimine tamen damnatus est absens.

Pari sorte Euagrius comes rei privatae, et Saturninus ex cura palatii, et
 Cyrinus ex notario, portati sunt in exilium. Ursuli vero necem largitionum
 comitis ipsa mihi videtur flesse Iustitia, imperatorem arguens ut ingratum.
 Cum enim Caesar in partes mitteretur occiduas, omni tenacitate stringendus,
 nullaque potestate militi quicquam donandi delata, ut pateret ad motus
 asperiores exercitus, hic idem
 Ursulus datis litteris ad eum qui Gallicanos tuebatur thesauros, quicquid
 posceret Caesar, procul dubio iusserat dari.

Quo exstincto cum maledictis execrationibusque multorum se Iulianus
 sentiret expositum, impurgabile crimen excusari posse existimans, absque
 conscientia sua hominem affirmabat occisum, praetendens quod eum militaris
 ira delevit, memor quae dixerat (ut ante rettulimus), cum Amidam vidisset
 excisam.

Ideoque timidus videbatur, vel parum intellegens quid conveniret, cum
 Arbitionem semper ambiguum et praetumidum his quaestionibus praefecisset,
 aliis specie tenus cum principiis legionum praesentibus,
 quem primum omnium saluti suae norat obiectum, ut decuit victoriarum
 civilium participem fortem.

Et quamquam haec quae retulimus, eius displicuere fautoribus, sequentia
 tamen severitatis recto vigore sunt gesta.

Apodemium enim ex agente in rebus, quem in Silvani necem et Galli,
 effrenatius arsisse docuimus, Paulumque notarium cognomento Catenam, cum
 multorum gemitu nominandum, vivos exustos, qui sperari debuit oppressit
 eventus.

Eusebium super his, cui erat Constantiani thalami cura commissa, alte
 spirantem et dirum, addixere iudices poenae letali,
 quem ab ima sorte ad usque iubendum imperatoria paene elatum, ideoque
 intolerabilem, humanorum spectatrix Adrastia aurem (quod dicitur) vellens,
 monensque ut castigatius viveret, reluctantem, praecipitem tamquam e rupe
 quadam egit excelsa.

Conversus post haec princeps ad palatinos, omnes omnino qui sunt quique
 esse possunt removit 
 non ut philosophus veritatis indagandae professor.

Laudari enim poterat, si saltem 
 moderatos 
 moderates 
 quosdam licet paucos retinuisset, morumque probitate compertos.
 Namque fatendum est, pleramque eorum partem vitiorum omnium seminarium
 effusius aluisse, ita ut rem publicam infecerint cupiditatibus pravis,
 plusque exemplis, quam peccandi licentia, laederent multos.

Pasti enim ex his quidam templorum spoliis et lucra ex omni odorantes
 occasione, ab egestate infima ad saltum sublati divitiarum ingentium nec largiendi nec rapiendi nec
 absumendi tenuere aliquem modum, aliena invadere semper assuefacti.

Unde fluxioris vitae initia pullularunt, et periuria, et nullus
 existimationis respectus, demensque superbia fidem suam probrosis quaestibus
 polluebat.

Inter quae ingluvies et gurgites
 crevere praerupti conviviorum, et pro victorialibus epulares triumphi,
 ususque abundantes serici et textiles auctae sunt artes, et
 culinarum sollicitior cura, et ambitiosa ornatarum domorum exquisita sunt
 spatia, quorum mensuram si in agris consul Quinctius possedisset, amiserat
 etiam post dictaturam gloriam paupertatis.

Quibus tam maculosis accessere flagitia disciplinae castrensis, cum miles
 cantilenas meditaretur, pro iubilo molliores: et non saxa (ut erant antehac) armato cubile,
 sed pluma et flexiles lectuli, et graviora gladiis pocula (testa enim bibere
 iam pudebat), quaerebantur et aedes
 marmoreae, cum scriptum sit antiquitatibus, Spartanum militem coercitum
 acriter, quod procinctus tempore ausus sit videri sub tecto.

Adeo autem ferox erat in suos illis temporibus miles et rapax, ignavus vero
 in hostes et fractus, ut per ambitiones otiumque opibus partis, auri et
 lapillorum varietates discerneret scientissime, contra quam recens memoria
 tradidit.

Notum est enim sub Maximiano Caesare vallo regis Persarum direpto,
 gregarium quendam post sacculum Parthicum (in quo
 erant margaritae) repertum, proiectis imperitia gemmis, abisse, pellis
 nitore solo contentum.

Evenerat eisdem diebus, ut ad demendum imperatoris capillum, tonsor venire
 praeceptus, introiret quidam ambitiose vestitus. Quo viso Iulianus
 obstipuit, et ‘Ego’ inquit ‘non rationalem iussi,
 sed tonsorem acciri.’ Interrogatus tamen ille quid haberet ex arte
 compendii, vicenas diurnas respondit annonas, totidemque pabula iumentorum,
 quae vulgo dictitant capita, et annuum stipendium grave, absque fructuosis
 petitionibus multis.

Unde motus omnes huius modi, cum cocis similibusque 
 allis, eadem paene accipere consuetos (ut parum sibi necessarios) data quo
 velint eundi potestate, proiecit.

Et quamquam a rudimentis pueritiae primis, inclinatior erat erga numinum
 cultum, paulatimque adulescens, desiderio rei flagrabat, multa metuens tamen
 agitabat quaedam ad id pertinentia, quantum fieri poterat, occultissime.

Ubi vero abolitis quae verebatur, adesse sibi liberum tempus faciendi quae
 vellet advertit, pectoris patefecit arcana, et planis absolutisque decretis,
 aperire templa arisque hostias admovere, et restituere deorum statuit cultum.

Utque dispositorum roboraret effectum, dissidentes Christianorum antistites
 cum plebe discissa in palatium intromissos, monebat civilius, ut discordiis
 consopitis, quisque nullo vetante, religioni suae serviret intrepidus.

Quod agebat ideo obstinate, ut dissensiones augente licentia, non timeret
 unanimantem postea plebem, nullas infestas hominibus bestias, ut sunt sibi
 ferales plerique 
 Christianorum expertus. Saepeque dictitabat: ‘Audite me
 quem Alamanni audierunt et Franci,’ imitari putans Marci principis veteris
 dictum. Sed parum advertit, hoc ab eo nimium discrepare.

Ille enim cum Palaestinam transiret, Aegyptum petens, Iudaeorum faetentium
 et tumultuantium saepe taedio percitus, dolenter dicitur exclamasse: ‘O
 Marcomanni, o Quadi, o Sarmatae, tandem alios vobis inquietiores
 inveni.’

Per hoc idem tempus, rumoribus exciti variis, Aegyptii venere complures,
 genus hominum controversum et assuetudine perplexius litigandi semper
 laetissimum, maximeque avidum multiplicatum reposcere, si compulsori
 quicquam dederit, ut levari debito possit, vel certe commodius per
 dilationem inferre quae flagitantur, aut criminis vitandi formidine, divites
 pecuniarum repetundarum interrogare.

Hi omnes 
 densati 
 denseti 
 in unum, principem ipsum, et
 praefectos praetorio, graculorum more strepentes, interpellabant incondite,
 modo non ante septuagensimum annum extorquentes, quae dedisse se iure vel
 secus plurimis affirmabant.

Cumque nihil aliud agi permitterent, edicto proposito, universos iussit
 transire Chalcedona, pollicitus quod ipse quoque protinus veniet, cuncta eorum negotia finiturus.

Quibus transgressis, mandatum est navigiorum magistris, ultro citroque
 discurrentium, nequis transfretare auderet Aegyptium, hocque observato cura
 perpensiore, evanuit
 pertinax calumniandi propositum, et omnes spe praesumpta frustrati,
 redierunt ad lares.

Unde velut aequitate ipsa dictante lex est promulgata, qua cavetur nullum
 interpellari suffragatorem, super his quae eum recte constiterit
 accepisse.

Allapso itaque Calendarum Ianuariarum die cum Mamertini et Nevittae nomina
 suscepissent paginae consulares, humilior princeps visus est, in officio
 pedibus gradiendo cum honoratis, quod laudabant alii quidam ut affectatum et
 vile carpebant.

Dein Mamertino ludos edente circenses, manu mittendis ex more inductis per
 admissionum proximum, ipse lege agi ocius dixerat, ut solebat, statimque admonitus iuris dictionem eo die
 ad alterum pertinere, ut errato obnoxium, decem libris auri semet ipse
 multavit.

Frequentabat inter haec curiam agendo diversa, quae divisiones multiplices
 ingerebant. Et cum die quodam ei causas ibi spectanti, venisse nuntiatus
 esset ex Asia philosophus Maximus, exsiluit indecore: et qui esset oblitus,
 effuso cursu a vestibulo longe progressus, exosculatum susceptumque
 reverenter, secum induxit per ostentationem intempestivam, nimius captator
 inanis gloriae visus, praeclarique illius dicti immemor Tulliani, quo tales
 notando ita relatum:

‘Ipsi illi philosophi etiam in his libris, quos de contemnenda gloria
 scribunt, nomen suum inscribunt, ut in eo ipso, quo praedicationem
 nobilitatemque despiciunt, praedicari de se ac se nominari velint.’

Haud multo deinceps, duo agentes in rebus, ex his qui proiecti sunt, eum
 adiere fidentius, promittentes latebras monstrare Florentii, si eis gradus
 militiae redderetur, quos incessens delatoresque appellans addebat non esse
 imperatorium, obliquis flecti indiciis ad retrahendum
 hominem mortis metu absconditum, qui forte non diu latitare citra spem
 veniae permitteretur.

Aderat his omnibus Praetextatus, praeclarae indolis gravitatisque priscae
 senator, ex negotio proprio forte repertus apud Constantinopolim, quem
 arbitrio suo Achaiae proconsulari praefecerat potestate.

Nec tamen, cum corrigendis civilibus ita diligenter instaret, omisit
 castrensia, rectores militibus diu exploratos apponens, urbes quin etiam per
 Thracias omnes, cum munimentis reparans extimis, curansque sollicite, ne
 arma vel indumenta, aut stipendium vel alimenta deessent his quos per
 supercilia Histri 
 dispersos 
 disperses 
 , excursibusque barbarorum oppositos agere vigilanter audiebat et
 fortiter.

Quae cum ita divideret, nihil segnius agi permittens, suadentibus proximis,
 ut aggrederetur propinquos Gothos, saepe fallaces et perfidos, hostes
 quaerere se meliores aiebat: illis enim sufficere mercatores Galatas, per
 quos ubique sine condicionis discrimine venundantur.

Haec eum curantem et talia, commendabat externis nationibus fama, ut
 fortitudine, sobrietate, militaris rei scientia, virtutumque omnium
 incrementis excelsum, paulatimque progrediens, ambitum 
 oppleverat mundi.

Proinde timore eius adventus per finitimos longeque distantes latius
 explicato, legationes undique solito ocius concurrebant: hinc Transtigritanis pacem obsecrantibus et
 Armeniis, inde nationibus Indicis certatim cum donis optimates mittentibus
 ante tempus ab usque Divis et Serendivis, ab australi plaga ad famulandum
 rei Romanae semet offerentibus Mauris, ab aquilone et regionibus solis, per
 quas in mare Phasis accipitur, Bosporanis aliisque antehac ignotis
 legationes vehentibus supplices, ut annua complentes sollemnia, intra
 terrarum genitalium terminos otiose vivere sinerentur.

Appositum est (ut existimo) tempus, ad has partes nos occasione magni
 principis devolutos, super Thraciarum extimis situque Pontici sinus, visa
 vel lecta quaedam perspicua fide monstrare.

Athos in Macedonia mons ille praecelsus navibus quondam Medicis pervius, et
 Caphereus Euboicus scopulus, ubi Nauplius Palamedis pater
 classem collisit Argivam, licet longo spatio controversi a Thessalo mari
 distinguunt Aegaeum, quod paulatim fusius adulescens, dextra (qua late
 protenditur) per Sporadas est insulosum atque Cycladas, ideo sic appellatas
 quod omnes ambiunt Delon partu deorum insignem, laeva Imbrum et Tenedum
 circumluens et Lemnum et Thasum, quando perflatur, Lesbo illiditur
 violentius.

Unde gurgitibus refluis Apollinis Sminthii templum et Troada perstringit et
 Ilium heroicis casibus claram, efficitque Melana sinum oppositum Zephyro,
 cuius apud principium Abdera visitur Protagorae domicilium et Democriti,
 cruentaeque Diomedis Thracii sedes et convalles, per quas Hebrus sibi
 miscetur, et Maronea et Aenus, qua diris auspiciis coepta moxque relicta ad
 Ausoniam veterem ductu numinum properavit Aeneas.

Hinc gracilescens paulatim et velut naturali quodam commercio ruens in
 Pontum eiusque partem ad se iungens, in speciem φ litterae Graecae formatur, exin Hellespontum a
 Rhodopa scindens, Cynossema (ubi sepulta creditur Hecuba) et Coelan
 praeterlabitur et Seston et Callipolin. Contra per Achillis Aiacisque
 sepulchra, Dardanum contingit et Abydon, unde iunctis pontibus Xerxes maria
 pedibus peragravit, dein Lampsacum Themistocli dono datam a rege Persarum,
 et Parion quam condidit Iasionis filius Paris.

Unde semiorbe curvescens altrinsecus, lataque aperiens terrarum divortia,
 circumfluis spatiis Propontidos respergit ex eoo latere Cyzicum, et Dindyma
 (religiosa Matris Magnae delubra), et Apamiam Ciumque, ubi Hylam et Astacum secuto tempore
 Nicomediam a rege cognominatam, qua in occasum procedit Cherronesum pulsat
 et Aegospotamus, in quo loco lapides casuros ex caelo praedixit Anaxagoras,
 et Lysimachiam et civitatem, quam Hercules conditam Perinthi comitis sui
 memoriae dedicavit.

Et ut effecte pleneque φ 
 litterae figura servetur, in meditullio ipso rotunditatis
 Proconesus insula est oblonga et Besbicus.

Post cuius summitatem in angustias rursus extenuatum Europam et Bithyniam
 intercurrens, per Chalcedona et Chrysopolim et stationes transit obscuras.

Nam supercilia eius sinistra Athyras portus despectat et Selymbria et
 Constantinopolis, vetus Byzantium, Atticorum colonia, et promuntorium Ceras
 praelucentem navibus vehens constructam celsius turrim, quapropter Ceratas
 appellatur ventus inde suetus oriri praegelidus.

Hoc modo fractum et participatione maris utriusque finitum, iamque
 mitescens in aequoream panditur faciem, quantum potest cadere sub aspectum,
 late diffusum et longe.

Omnis autem eius velut insularis circuitus litorea navigatio viginti tribus
 dimensa milibus stadiorum, ut Eratosthenes affirmat et Hecataeus et
 Ptolomaeus aliique huius modi cognitionum minutissimi scitatores, in speciem
 Scythici arcus nervo coagmentati geographiae totius 
 assensione formatur.

Et qua sol oceano exsurgit eoo, paludibus clauditur Maeotidos: qua declinat
 in vesperum, Romanis provinciis terminatur: unde suspicit sidus arctoum,
 homines alit linguis et moribus dispares: latus eius austrinum molli
 devexitate subductum.

Per haec amplissima spatia oppida sunt dispersa Graecorum, quae cuncta
 aetatibus variis praeter pauca Atheniensium coloni condidere Milesii, inter
 Ionas alios in Asia per Nileum multo ante locati,
 Codri illius filium, qui se pro patria bello fertur Dorico devovisse.

Extremitatis autem arcus utrumque tenus duo exprimunt Bospori, e regione sibi oppositi,
 Thracius et Cimmericus: hac causa Bospori vocitati, quod per eos quondam
 Inachi filia, mutata (ut poetae loquuntur) in bovem, ad mare
 Ionium permeavit.

Dextram igitur inflexionem Bospori Thracii excipit Bithyniae litus, quam veteres dixere 
 Mygdoniam, in qua Thynia et Mariandena sunt regiones et Amyci saevitia
 Bebryces exempti virtute Pollucis, remotaque statio, in qua volitantes
 minaciter harpyias Phineus vates horrebat; per quae litora in sinus oblongos
 curvatus Sangarius et Phyllis et Lycus et 
 Rhebas 
 Rheba 
 fluvii funduntur in maria, quibus controversae cyaneae sunt
 Symplegades, gemini scopuli in vertices undique porrecti deruptos, 
 assueti priscis saeculis obviam sibi cum horrendo fragore collisis molibus
 ferri, cedentesque retrorsus acri assultu, ad ea reverti quae pulsarant. Per
 has saxorum dehiscentium concursantiumque crebritates si etiam ales
 intervolasset, nulla celeritate pinnarum eripi poterat quin interiret
 oppressa.

Hi scopuli cum eos Argo prima omnium navis Colchos as direptionem aurei
 properans velleris praeterisset innoxia, immobiles turbine circumfracto
 stetere concorporati, ut eos aliquando fuisse diremptos nulli nunc
 conspicantium credant, nisi super hoc congruerent omnes priscorum carminum
 cantus.

Post Bithyniae partem provinciae Pontus et Paphlagonia protenduntur, in
 quibus Heraclea et Sinope et Polemonion, et Amisos amplae sunt civitates, et
 Tios et Amastris, omnes ab auspicio diligentia fundatae Graecorum, et
 Cerasus, unde advexit huius nominis poma Lucullus, insulaeque duae, et Trapezunta et Pityunta continentis
 oppida non obscura.

Ultra haec loca Acherusium specus est, quod accolae μυχοπόντιον appellant, et portus Acone, fluviique Acheron, idemque Arcadius, et Iris et 
 Tibris 
 Thybris 
 et iuxta Parthenius, omnes in mare ictu rapido decurrentes.
 Thermodon his amnis est proximus
 ab Armonio defluens monte, et Themiscyraeos interlabens lucos ad quos
 Amazonas quondam migrare necessitas subegerat talis.

Attritis damnorum assiduitate finitimis, Amazones veteres, quae eos
 cruentis populabantur incursibus, altiora spirabant, viresque suas
 circumspectantes his, quae propinqua saepius appetebant, validiores, raptae
 praecipiti cupiditatis ardore, perruptis nationibus plurimis, manus
 Atheniensibus intulerunt, acrique concertatione effuse disiectae, omnes
 nudatis equitatus sui lateribus, corruere.

Harum interitu cognito, residuae ut imbelles domi relictae, extrema
 perpessae, et vicinitatis
 repensantis similia, funestos impetus declinantes, ad pacatiorem sedem
 transiere Thermodontis, quarum progenies longe deinde propagata, per
 numerosam subolem manu firmissima ad loca reverterat genitalia, secuto tempore populis diversarum originum
 formidabilis.

Haut procul inde 
 attollitur 
 attolitur 
 Carambis, placide collis contra septentrionem Helicen exsurgens, cuius e regione
 est Criumetopon, 
 Tauricae 
 Taurices 
 
 promuntorium,
 duobus milibus et quingentis stadiis disparatum. Hocque ex loco omnis ora
 maritima, cuius initium Halys est amnis, velut longitudine lineali directa
 nervi efficit speciem, duabus arcus summitatibus complicati.

His regionibus Dahae confines sunt, acerrimi omnium bellatores, et
 Chalybes, per quos erutum et domitum est primitus ferrum. Post quos terras
 patentes Byzares obtinent et Sapires et Tibareni et Mossynoeci et Macrones
 et Philyres, populi nulla nobis assuetudine cogniti.

A quibus brevi spatio distant virorum monumenta nobilium, in quibus
 Sthenelus est humatus et Idmon et Tiphys, primus Herculis socius, Amazonico
 bello letaliter vulneratus, alter augur Argonautarum, tertius eiusdem navis
 cautissimus rector.

Praetercursis partibus memoratis, Aulion antron est, et fluenta Callichori,
 ex facto cognominati, quod superatis post triennium Indicis nationibus, ad
 eos tractus Liber reversus, circa huius ripas viridis et opacas orgia
 pristina reparavit et choros: trieterica huius modi sacra quidam existimant
 appellari.

Post haec confinia, Camaritarum pagi sunt celebres, et
 Phasis fremebundis cursibus Colchos attingit, Aegyptiorum antiquam subolem,
 ubi inter civitates alias Phasis est nomine fluvii dictitata, et Dioscurias 
 nunc 
 nune 
 usque nota, cuius auctores Amphitus et Cercius Spartani traduntur,
 aurigae Castoris et Pollucis, quibus Heniochorum natio est instituta.

Paulum ab his secernuntur Achaei, qui bello anteriore quodam apud Troiam
 consummate, non cum super Helena certaretur (ut auctores prodidere non
 nulli), usque in Pontum reflantibus ventis errore delati, cunctisque
 hostilibus, stabilem domicilii sedem nusquam reperientes, verticibus montium insedere semper
 nivalium, et horrore caeli districti, victum sibi cum periculis raptu parare assuefacti sunt, atque eo ultra omnem deinde ferociam
 saevierunt. Super Cercetis, qui eisdem annexi sunt, nihil memoratu traditur
 dignum.

Quorum post terga Cimmerici agitant incolae Bospori, ubi Milesiae sunt
 civitates, harumque velut mater omnium Panticapaeum, quam perstringit
 Hypanis fluvius, genuinis intumescens aquis et externis.

Itineribus hinc extensis, Amazones ad usque Caspium mare porrectae,
 circumcolunt Tanain, qui inter Caucasias oriens rupes per sinuosos labitur
 circumflexus, Asiamque disterminans ab Europa, in
 stagnis Maeoticis delitescit.

Huic Ra 
 vicinus est amnis, in cuius superciliis quaedam vegetabilis eiusdem nominis
 gignitur radix, proficiens ad usus multiplicis medelarum.

Ultra Tanain panduntur in latitudinem Sauromatae, per quos amnes fluunt
 perpetui 
 Marabius 
 Maraccus 
 
 et 
 Rombitus 
 Rombites 
 et Theophanes et Totordanes. Licet alia quoque distans immanibus
 intervallis, Sauromatarum praetenditur natio, litori iuncta, quod Coracem
 suscipiens fluvium in aequor eiectat Euxinum.

Prope palus est Maeotis amplissimi circumgressus, ex cuius uberrimis venis
 per Panticapes angustias undarum magnitudo prorumpit in
 Pontum, cuius in dextro latere insulae sunt Phanagorus et Hermonassa studio
 constructae Graecorum.

Circa haec stagna ultima extimaque plures habitant gentes, sermonum
 institutorumque varietate dispariles, 
 Iaxamatae 
 Ixomatae 
 et Maeotae et 
 Iazyges 
 lazyges 
 , Roxolanique et Halani et Melanchlaenae et cum Gelonis Agathyrsi,
 apud quos adamantis est copia lapidis: aliique ultra latentes, quod sunt
 omnium penitissimi.

Sed Maeotidos lateri laevo Cherronesus est propinqua, coloniarum plena
 Graecarum. Unde quieti sunt homines et sedati, adhibentes
 vomeri curam, et proventibus fructuariis victitantes.

A quibus per varia regna diducti itineribus modicis Tauri dissociantur,
 inter quos immani diritate terribiles Arichi et Sinchi et Napaei, intendente saevitiam
 licentia diuturna, indidere mari nomen inhospitali, et a contrario per
 cavillationem Pontus εὔξεινος appellatur,
 ut εὐήθη Graeci dicimus stultum et noctem
 εὐφρόνην, et furias εὐμενίδας.

Deos enim hostiis
 litantes humanis et immolantes advenas Dianae, quae apud eos dicitur
 Orsiloche, caesorum capita fani parietibus praefigebant, velut fortium
 perpetua monumenta facinorum.

In hac Taurica insula Leuce sine habitatoribus ullis Achilli est dedicata.
 In quam si fuerint quidam forte delati, visis antiquitatis vestigiis
 temploque et donariis eidem heroi consecratis, vesperi repetunt naves: aiunt
 enim non sine discrimine vitae illic quemquam pernoctare. Ibi et aquae sunt,
 et candidae aves nascuntur, 
 halcyonibus 
 alcyonibus 
 similes, super quarum origine et Hellespontiacis proeliis tempore
 disseremus.

Sunt autem quaedam per Tauricam civitates, inter quas eminet Eupatoria et
 Dandace, et Theodosia et minores aliae nullis humanis hostiis impiatae.

Hactenus arcus apex protendi existimatur. Eius nune residua leniter
 sinuata, subiectaque ursae caelesti, ad usque laevum Bospori Thracii latus
 (ut ordo postulat) exsequemur, id admonentes, quod, cum arcus omnium gentium
 flexis curventur hastilibus, Scythici soli vel Parthici, circumductis
 utrimque introrsus pandis et patulis cornibus, 
 effigiem 
 efigiem 
 lunae decrescentis ostendunt, medietatem recta et rotunda regula
 dividente.

Ergo in ipso huius compagis exordio, ubi Riphaei deficiunt montes, habitant 
 Arimphaei 
 Aremphaei 
 , iusti homines placiditateque cogniti, quos amnes Chronius et
 Visula praeterfluunt; iuxtaque
 Massagetae, Halani et Sargetae, aliique plures obscuri, quorum nec vocabula
 nobis sunt nota nec mores.

Interiectu deinde non mediocri Carcinites panditur sinus eiusdemque nominis
 fluvius, et religiosus per eas terras Triviae lucus.

Dein Borysthenes a montibus oriens Nerviorum, primigeniis fontibus copiosus
 concursuque multorum amnium adulescens, mari praeruptis
 undarum verticibus intimatur, cuius in marginibus nemorosis Borysthenes est
 civitas et Cephalonesus, et arae Alexandro Magno Caesarique Augusto
 sacratae.

Longo exinde intervallo paene est insula, quam incolunt Sindi ignobiles,
 post eriles in Asia casus, coniugiis potiti dominorum et rebus, quibus
 subiectum gracile litus ʼἀχιλλέως vocant
 indigenae δρόμον, exercitiis ducis quondam
 Thessali memorabilem. Eique proxima est civitas Tyros, colonia Phoenicum,
 quam praestringit fluvius Tyras.

In medio autem spatio arcus, quod prolixae rotunditatis esse praediximus,
 quodque expedite viatori diebus conficitur quindecim, Europaei sunt Halani
 et Costobocae, gentesque Scytharum innumerae, quae porriguntur ad usque
 terras sine cognito fine distentas. Quarum pars exigua frugibus alitur,
 residuae omnes palantes per solitudines vastas, nec stivam aliquando nec
 sementem expertas, sed squalentes et pruinosas, ferarum taetro ritu
 vescuntur, eisque caritates et habitacula, vilesque suppellectiles plaustris
 impositae sunt corticibus tectis, et cum placuerit, sine obstaculo migrant,
 eodem carpenta quo libuerit convolventes.

Cum autem ad alium portuosum ambitum fuerit ventum, qui arcus figuram
 determinat ultimam, 
 Peuce 
 Pence 
 prominet insula, quam circumcolunt Trogodytae et 
 Peucini 
 Peuci 
 , minoresque aliae gentes, et Histros quondam
 potentissima civitas, et Tomi et Apollonia et Anchialos et Odessos, aliae praeterea multae, quas litora continent Thraciarum.

Amnis vero Danubius, oriens prope Rauracos montesque confines limitibus Raeticis, per latiorem orbem praetentus, ac
 sexaginta navigabilis paene omnes recipiens
 fluvios, septem ostiis per hoc Scythicum litus erumpit in mare.

Quorum primum est Peuce insula supra dicta, ut
 interpretata sunt vocabula Graeco sermone, secundum Naracustoma, tertium
 Calonstoma, quartum Pseudostoma; nam Borionstoma ac deinde Stenostoma longe
 minora sunt ceteris; septimum
 caenosum et palustri specie nigrum.

Omnis autem circumfluo ambitu Pontus et nebulosus est, et dulcior aequorum
 ceteris et vadosus, quod et concrescit aer ex umorum spiramine saepe
 densatus, et irruentium undarum magnitudine temperatur, et consurgit in
 brevia dorsuosa, limum glebasque aggerente multitudine circumvenientium
 fluentorum.

Et constat ab ultimis nostri finibus maris, agminatim ad hunc secessum
 pariendi gratia petere pisces, ut aquarum suavitate
 salubrius fetus educant in receptaculis cavis (qualia sunt ibi densissima), securi voracium beluarum:
 nihil enim in Ponto huius modi aliquando est visum, praeter innoxios
 delphinas et parvos.

Quicquid autem eiusdem Pontici sinus aquilone caeditur et pruinis, ita
 perstringitur gelu, ut nec amnium cursus subtervolvi credantur, nec per
 infidum et labile solum, gressus hominis possit vel iumenti firmari, quod
 vitium numquam mare sincerum, sed permixtum aquis amnicis temptat. Prolati
 aliquanto sumus 
 longius quam sperabamus, pergamus ad reliqua.

Accesserat aliud ad gaudiorum praesentium cumulum, diu quidem speratum, sed
 dilationum ambage 
 multiplici 
 mutiplici 
 tractum. Nuntiatum est enim per Agilonem et Iovium, postea
 quaestorem, Aquileiae defensores longioris obsidii taedio, cognitoque
 Constanti excessu, patefactis portis egressos, auctores prodidisse turbarum,
 eisdemque vivis exustis (ut supra relatum est), omnes concessionem
 impetrasse delictorum et veniam.

At prosperis Iulianus elatior, ultra homines iam spirabat, periclis
 expertus assiduis, quod ei orbem Romanum placide iam regenti, velut mundanam
 cornucopiam Fortuna gestans propitia, cuncta gloriosa deferebat et prospera,
 antegressis victoriarum titulis haec quoque adiciens, quod, dum teneret
 imperium solus, nec motibus internis est concitus, nec barbarorum quisquam
 ultra suos exsiluit fines: et populi omnes, aviditate semper insectari
 praeterita, ut damnosa et noxia, in laudes eius studiis miris
 accendebantur.

Omnibus igitur, quae res diversae poscebant et tempora, perpensa
 deliberatione dispositis, et militibus orationibus crebris, 
 stipendioque competenti, ad expedienda incidentia promptius animatis,
 cunctorum favore sublimis, Antiochiam ire contendens, reliquit
 Constantinopolim incrementis maximis fultam: natus enim illic, diligebat eam
 ut genitalem patriam et colebat.

Transgressus itaque fretum, praetercursa Chalcedone et Libyssa, ubi sepultus 
 est Hannibal Poenus, Nicomediam venit, urbem antehac inclytam, ita magnis
 retro principum amplificatam impensis, ut aedium multitudine privatarum et
 publicarum, recte noscentibus regio quaedam urbis aestimaretur aeternae.

Cuius moenia cum vidisset in favillas miserabiles consedisse, angorem animi
 tacitis fletibus indicans, pigriore gradu pergebat ad regiam, hoc maxime
 aerumnis eius illacrimans, quod ordo squalens occurrit et populus nimium
 quantum antehac florentissimus; et agnoscebat quosdam, ibidem ab Eusebio
 educatus episcopo, quem genere longius contingebat.

Hic quoque pari modo ad reparanda, quae terrae subverterat tremor, abunde
 praestitis plurimis, per Nicaeam venit ad Gallograeciae fines, unde
 dextrorsus itinere declinato, Pessinunta convertit, visurus vetusta Matris
 magnae delubra, a quo oppido bello Punico secundo, carmine Cumano monente,
 per Scipionem Nasicam simulacrum translatum est Romam.

Cuius super adventu in Italiam pauca cum aliis huic materiae congruentibus,
 in actibus Commodi principis digessimus per excessum. Quam autem ob rem hoc
 nomine oppidum sit appellatum, variant rerum scriptores:

quidam enim figmento deae caelitus lapso ἀπὸ
 τοῦ 
 πεσεῖν (quod cadere nos dicimus) urbem
 asseruere cognominatam. Alii memorant Ilum, Trois filium Dardaniae regem,
 locum sic appellasse. At Theopompus non Ilum id egisse, sed Midam affirmat, Phrygiae
 quondam potentissimum regem.

Venerato igitur numine, hostiisque litato et votis, Ancyram rediit : eumque exinde
 progredientem ulterius, multitudo inquietabat, pars violenter erepta reddi
 sibi poscentium, alii querentes consortiis se curialium 
 addictos iniuste, non nulli sine respectu periculi agentes ad usque rabiem,
 ut adversarios suos laesae maiestatis criminibus illigarent.

Verum ille iudicibus Cassiis tristior et Lycurgis, causarum momenta aequo
 iure perpendens, suum cuique tribuebat, nusquam a vero abductus, acrius in
 calumniatores exsurgens, quos oderat, multorum huius modi petulantem saepe
 dementiam, ad usque discrimen expertus, dum esset adhuc
 humilis et privatus.

Exemplumque patientiae eius in tali negotio, licet sint alia plurima, id
 unum sufficiet poni. Inimicum quidam suum, cum quo discordabat asperrime,
 commisisse in maiestatem turbulentius deferebat, imperatoreque dissimulante,
 eadem diebus continuis replicans, interrogatus ad ultimum, qui esset quem
 argueret, respondit municipem locupletem Quo audito princeps renidens
 ‘Quibus indiciis’ ait ‘ad hoc pervenisti?’

Et ille ‘Purpureum sibi’ 
 inquit 
 inquid 
 ‘indumentum ex serico pallio parat,’ iussusque post haec ut vilis
 arduae rei vilem incusans, abire tacitus et innoxius, nihilo minus instabat.
 Quo taedio Iulianus defetigatus ad largitionum comitem visum propius ‘Iube’
 inquit ‘periculoso garrulo pedum tegmina dari purpurea, ad adversarium perferenda,
 quem (ut datur intellegi), chlamydem huius coloris memorat sibi
 consarcinasse, ut sciri possit sine viribus maximis quid pannuli proficiant
 leves.’

Sed ut haec laudanda et bonis moderatoribus aemulanda, ita illud amarum et
 notabile fuit, quod aegre sub eo a curialibus quisquam appetitus, licet
 privilegiis et stipendiorum numero et originis penitus alienae firmitudine
 communitus, ius obtinebat aequissimum, adeo ut plerique
 territi emercarentur molestias pretiis clandestinis et magnis.

Itineribus itaque emensis cum ad Pylas venisset, qui locus Cappadocas
 discernit et Cilicas, osculo susceptum rectorem provinciae, nomine Celsum,
 iam inde a studiis cognitum Atticis, asscitumque in consessum vehiculi,
 Tarsum secum induxit.

At hinc videre properans Antiochiam, orientis apicem pulcrum, usus
 itineribus solitis venit, urbique propinquans, in speciem alicuius numinis
 votis excipitur publicis, miratus voces multitudinis magnae, salutare sidus
 illuxisse eois partibus acclamantis.

Evenerat autem eisdem diebus, annuo cursu completo, Adonea ritu veteri
 celebrari, amato Veneris (ut fabulae fingunt), apri dente ferali deleto,
 quod in adulto flore sectarum est indicium frugum. Et visum est triste, quod
 amplam urbem principumque domicilium introeunte imperatore tunc primum, ululabiles undique planctus et
 lugubres sonus audiebantur.

Hic patientiae eius et lenitudinis documentum leve quidem apparuit, sed
 mirandum. Thalassium quendam ex proximo libellorum, insidiatorem fratris
 oderat Galli, quo adorare adesseque officio inter honoratos prohibito,
 adversarii, cum quibus litigabat in foro, postridie turba congregata superflua, adito imperatore ‘Thalassius’ clamitabant,
 ‘inimicus pietatis tuae nostra violenter eripuit.’

Et ille hac occasione hominem opprimi posse coniciens, ‘Agnosco’ respondit,
 ‘quem dicitis offendisse me iusta de causa, sed silere vos interim
 consentaneum est, dum mihi inimico potiori faciat satis.’ Mandavitque
 assidenti praefecto, ne audiretur eorum negotium, antequam ipse 
 cum 
 oum 
 Thalassio rediret in gratiam, quod brevi evenit.

Ibi hiemans ex sententia, nullis interim voluptatium rapiebatur illecebris, quibus abundant Syriae omnes,
 verum per speciem quietis, iudicialibus causis intentus, non minus quam
 arduis bellicisque, distrahebatur multiformibus curis, exquisita docilitate
 deliberans, quibus
 modis suum cuique tribueret, iustisque sententiis, et improbi modicis
 coercerentur suppliciis, et innocentes fortunis defenderentur intactis.

Et quamquam in disceptando aliquotiens erat intempestivus, quid quisque
 iurgantium coleret, tempore alieno interrogans, tamen nulla eius definitio
 litis a vero dissonans reperitur, nec argui umquam potuit, ob religionem vel
 quodcumque aliud ab aequitatis recto tramite deviasse.

Iudicium enim hoc est optandum et rectum, ubi per varia
 negotiorum examina, iustum distinguitur et iniustum; a quo ille ne aberraret, tamquam
 scopulos cavebat abruptos. Hoc autem ideo assequi potuit, quod levitatem
 agnoscens commotioris ingenii sui, praefectis proximisque permittebat, ut
 fidenter impetus sues aliorsum tendentes atque decebat, monitu opportune
 frenarent; monstrabatque subinde se dolere
 delictis et gaudere correctione.

Cumque eum defensores causarum, ut conscium rationis perfectae, plausibus
 maximis celebrarent, fertur id dixisse permotus: ‘Gaudebam plane praeque me
 ferebam, si ab his laudarer, quos et
 vituperare posse adverterem, siquid factum sit secus aut dictum.’

Sufficiet autem pro multis, quae clementer egit in litibus cognoscendis,
 hoc unum ponere nec abhorrens a proposito, nec absurdum. Inducta in iudicium
 femina quaedam, cum palatinum adversarium suum e numero proiectorum cinctum
 praeter spem conspexisset, hoc factum insolens tumultuando querebatur, et
 imperator ‘Prosequere’ ait ‘mulier, siquid te laesam existimas; hic enim sic
 cinctus est, ut expeditius per lutum incedat: parum nocere tuis partibus
 potest.’

Et aestimabatur per haec et similia, ut ipse dicebat assidue, vetus illa
 Iustitia, quam offensam vitiis hominum, Aratus extollit in caelum, imperante
 eo reversa ad terras, ni quaedam suo ageret, non legum arbitrio, erransque
 aliquotiens, obnubilaret gloriarum multiplices cursus.

Post multa enim etiam iura quaedam correxit in melius, ambagibus
 circumcisis, indicantia liquide, quid iuberent fieri vel vetarent. Illud
 autem erat inclemens, obruendum perenni silentio, quod arcebat docere
 magistros rhetoricos et grammaticos, ritus Christiani cultores.

Eisdem diebus notarius ille Gaudentius, quem opponendum per Africam missum
 supra diximus a Constantio, Iulianus quin etiam ex vicario, earundem partium
 nimius fautor, retracti sub vinculis, morte periere poenali.

tunc 
 Tune 
 et Artemius, ex duce Aegypti, Alexandrinis urgentibus atrocium
 criminum mole, supplicio capitali multatus est. Post quem
 Marcelli ex magistro equitum et peditum filius, ut iniectans imperio manus
 publica deletus est morte. Romanus quin etiam et Vincentius, scutariorum
 scholae primae secundaeque tribuni, agitasse convicti quaedam suis viribus
 altiora, acti sunt in exilium.

Cumque tempus interstetisset exiguum, Alexandrini, Artemii comperto
 interitu, quem verebantur, ne cum potestate reversus (id enim minatus est),
 multos laederet ut offensus, iram in Georgium verterunt episcopum, vipereis
 (ut ita dixerim), morsibus ab eo saepius appetiti.

Is in
 fullonio natus (ut ferebatur), apud Epiphaniam Ciliciae oppidum, auctusque
 in damna complurium, contra utilitatem suam reique communis, episcopus
 Alexandriae est ordinatus, in civitate quae suopte motu et ubi causae non
 suppetunt, seditionibus crebris agitatur et turbulentis, ut oraculorum
 quoque loquitur fides.

His efferatis hominum mentibus, Georgius quoque ipse grave accesserat
 incentivum, apud patulas aures Constantii multos exinde incusans ut eius
 recalcitrantes imperiis, professionisque suae oblitus, quae nihil nisi
 iustum suadet et lene, ad delatorum ausa feralia desciscebat.

Et inter cetera dicebatur id quoque maligne docuisse Constantium, quod in urbe praedicta aedificia cuncta solo cohaerentia, a conditore Alexandro magnitudine
 impensarum publicarum exstructa, emolumentis aerarii proficere debent ex
 iure.

Ad haec mala id quoque addiderat, unde paulo post actus est in exitium praeceps. Reversus ex comitatu
 principis cum transiret per speciosum Genii templum, multitudine stipatus ex
 more, flexis ad aedem ipsam luminibus ‘Quam diu’ inquit ‘sepulcrum hoc
 stabit?’ Quo audito, velut fulmine multi perculsi, metuentesque ne illud
 quoque temptaret evertere, quicquid poterant in eius perniciem clandestinis
 insidiis 
 concitabant.

Ecce autem repente perlato laetabili nuntio, indicante exstinctum Artemium,
 plebs omnis elata gaudio insperato, vocibus horrendis infrendens, Georgium
 petit, raptumque diversis mulcandi generibus proterens et conculcans,
 divaricatis pedibus, interfecit.

Cumque eo Dracontius monetae praepositus et Diodorus quidam, veluti comes,
 iniectis per crura funibus simul exanimati sunt; ille quod aram in moneta
 quam regebat, recens locatam evertit; alter quod dum aedificandae praeesset
 ecclesiae, cirros puerorum licentius detondebat, id quoque ad deorum cultum
 existimans pertinere.

Quo non contenta 
 multitudo 
 multitude 
 immanis, dilaniata cadavera peremptorum camelis
 imposita, vexit ad litus, eisdemque subdito igne crematis, cineres proiecit
 in mare, id metuens (ut clamabat), ne
 collectis supremis, aedes illis exstruerentur, ut reliquis, qui deviare a
 religione compulsi, pertulere cruciabiles poenas, ad usque gloriosam mortem
 intemerata fide progressi, et nunc martyres appellantur. 
 Poterantque miserandi homines ad crudele supplicium ducti, Christianorum
 adiumento defendi, ni Georgii odio omnes indiscrete flagrabant.

Hoc comperto imperator ad vindicandum facinus nefandum erectus, iamque
 expetiturus poenas a noxiis ultimas, mitigatus est lenientibus proximis,
 missoque edicto, acri oratione scelus detestabatur admissum, minatus
 extrema, si deinde temptatum fuerit aliquid quod iustitia vetet et
 leges.

Inter haec expeditionem parans in Persas, quam dudum animi robore
 conceperat celso, ad ultionem praeteritorum vehementer elatus est, sciens et
 audiens, gentem asperrimam per sexaginta ferme annos
 inussisse Orienti caedum et direptionum monumenta saevissima, ad
 internecionem exercitibus nostris saepe deletis.

Urebatur autem bellandi gemino desiderio, primo quod impatiens otii, lituos
 somniabat et proelia, dein quod in aetatis flore primaevo, obiectus
 efferatarum 
 gentium armis, recalentibus etiam tum regum precibus et regalium, qui vinci
 magis posse quam supplices manus tendere credebantur, ornamentis illustrium
 gloriarum inserere Parthici cognomentum ardebat.

Quae maximis molibus festinari cernentes, obtrectatores desides et maligni,
 unius corporis permutationem tot ciere turbas
 intempestivas, indignum et perniciosum esse strepebant, studium omne in
 differendo procinctu ponentes. Et dictitabant, his praesentibus quos audita
 referre ad imperatorem posse rebantur, eum ni sedatius ageret in immodica rerum secundarum prosperitate, velut luxuriantes ubertate nimia
 fruges, bonis suis protinus occasurum.

Et haec diu multumque agitantes, frustra virum circumlatrabant immobilem
 occultis iniuriis, ut Pygmaei vel Thiodamas agrestis homo
 Lindius Herculem.

Ille tamen ut maioris praeter ceteros spiritus, nihilo lentius magnitudinem
 expeditionis secum commentans, in praeparandis congruis operam navabat
 enixam.

Hostiarum tamen sanguine plurimo aras crebritate nimia perfundebat, tauros
 aliquotiens immolando centenos, et innumeros varii pecoris greges, avesque
 candidas terra quaesitas et mari, adeo ut in dies paene singulos milites
 carnis distentiore sagina, victitantes incultius, potusque aviditate
 corrupti, umeris impositi transeuntium, per plateas ex publicis aedibus, ubi
 vindicandis potius quam cedendis conviviis indulgebant, ad sua diversoria
 portarentur, Petulantes ante omnes et Celtae,
 quorum ea tempestate confidentia creverat ultra modum.

Augebantur autem cerimoniarum ritus immodice, cum impensarum amplitudine
 antehac inusitata et gravi: et quisque cum impraepedite liceret, scientiam
 vaticinandi professus, iuxta imperitus et docilis, sine fine vel
 praestitutis ordinibus, oraculorum permittebantur scitari responsa, et
 extispicia non numquam futura pandentia, oscinumque et auguriorum et ominum
 fides, si reperiri usquam posset, affectata varietate
 quaerebatur.

Haecque dum more pacis ita
 procedunt, multorum curiosior Iulianus, novam 
 consilii viam ingressus est, venas fatidicas Castalii recludere cogitans
 fontis, quem obstruxisse Caesar dicitur Hadrianus mole saxorum ingenti,
 veritus ne (ut ipse praecinentibus aquis capessendam rem publicam comperit),
 etiam alii similia docerentur: deumque adfatus circumhumata
 corpora statuit exinde transferri, eo ritu quo Athenienses insulam
 purgaverant Delon.

Eodem tempore diem undecimum kalendarum Novembrium amplissimum Daphnaei Apollinis
 fanum, quod Epiphanes Antiochus rex ille condidit iracundus et saevus, et
 simulacrum in eo Olympiaci Iovis imitamentum, eiusque aequiperans magnitudinem, subita vi flammarum exustum est.

Quo tam atroci casu repente consumpto, ad id usque imperatorem ira
 provexit, ut quaestiones agitari iuberet, solito acriores, et maiorem
 ecclesiam Antiochiae claudi. Suspicabatur enim id Christianos egisse, 
 stimulatos 
 stimulates 
 invidia, quod idem templum inviti videbant ambitioso circumdari
 peristylio.

Ferebatur autem licet rumore levissimo, hac ex causa conflagrasse delubrum, quod
 Asclepiades philosophus, cuius in actibus Magnenti meminimus, cum visendi
 gratia Iuliani peregre ad id suburbanum venisset, deae caelestis argenteum
 breve figmentum, quocumque ibat secum solitus ferre, ante
 pedes statuit simulacri sublimes, accensisque cereis ex usu cessit, unde medietate noctis
 emensa, cum nec adesse quisquam potuit nec iuvare, volitantes scintillae
 adhaesere materiis vetustissimis, ignisque aridis nutrimentis, omne quicquid
 contingi potuit (licet erecta discretum celsitudine)
 concremarunt.

Eo anno sidere etiam tum instante brumali, aquarum incessit inopia
 metuenda, ut et rivi cassescerent quidam, et fontes antehac aquarum
 copiosis pulsibus abundantes, sed in integrum postea restituti sunt.

Et quartum nonas Decembres, vergente in
 vesperam die, reliqua Nicomedia collapsa est terrae motu, itidemque Nicaeae
 portio non mediocris.

Quae tametsi maestitiam sollicito incuterent principi, residua tamen non
 contemnebat urgentia, dum pugnandi tempus ei veniret optatum. Inter
 praecipua tamen et seria illud agere superfluum videbatur, quod, nulla
 probabili ratione suscepta, popularitatis amore, vilitati studebat venalium
 rerum, quae non numquam secus quam convenit ordinata, inopiam gignere solet
 et famem.

Et Antiochensi ordine id 
 tunc 
 tune 
 fieri, cum ille iuberet, non posse, aperte monstrante, nusquam a
 proposito declinabat, Galli similis fratris licet incruentus. Quocirca in
 eos deinceps saeviens ut obtrectatores et contumaces volumen composuit
 invectivum, quod Antiochense vel Misopogonem appellavit, probra civitatis
 infensa mente dinumerans, 
 addensque veritati complura: post quae multa in se facete dicta comperiens,
 coactus dissimulare pro tempore, ira sufflabatur interna.

Ridebatur enim ut Cercops, homo brevis humeros extentans angustos et barbam
 prae se ferens hircinam, grandiaque incedens tamquam Oti
 frater et Ephialtis, quorum proceritatem Homerus in immensum extollit, itidemque victimarius pro sacricola dicebatur
 ad crebritatem hostiarum alludentibus multis, et culpabatur hinc opportune,
 cum ostentationis gratia, vehens licenter pro sacerdotibus sacra,
 stipatusque mulierculis laetabatur. Et quamquam his paribusque de causis
 indignaretur, tacens tamen motumque in animi retinens potestate, sollemnia
 celebrabat.

Denique praestituto feriarum die Casium montem ascendit, nemorosum et
 tereti ambitu in sublime porrectum, unde secundis galliciniis videtur primo
 solis exortus. Cumque Iovi faceret rem divinam, repente conspexit quendam
 humi prostratum, supplici voce vitam precantem et veniam. Interrogantique
 ei, qui esset, responsum est praesidalem esse Theodotum Hierapolitanum, qui
 profectum a civitate sua Constantium inter honoratos deducens, adulando
 deformiter, tamquam futurum sine dubietate victorem, orabat, lacrimas
 fingens et gemitum, ut Iuliani ad eos mitteret caput, perduellis ingrati,
 specie illa, qua Magnenti circumlatum meminerat membrum.

Quibus auditis, ‘Accepi’ inquit, ‘olim hoc dictum’ imperator ‘relatione
 multorum, sed abi securus ad lares exutus omni metu 
 dementia principis, qui (ut prudens definivit) inimicorum minuere numerum
 augereque amicorum sponte sua contendit ac libens.’

Exinde sacrorum 
 perfecto ritu digresso, offeruntur rectoris Aegypti scripta, Apim bovem
 operosa quaesitum industria, tandem post tempus inveniri potuisse firmantis, quod
 (ut earum regionum existimant incolae) faustum, et ubertatem frugum
 diversaque indicans bona.

Super qua re pauca conveniet expediri. Inter animalia antiquis
 observationibus consecrata, Mnevis et Apis sunt notiora: Mnevis Soli
 sacratur, super quo nihil dicitur memorabile; sequens Lunae. Est enim Apis
 bos diversis genitalium notarum figuris expressus, maximeque omnium
 corniculantis lunae specie latere dextro insignis, qui cum post vivendi
 spatium praestitutum, sacro fonte immersus e vita abierit (nec enim ultra
 eum trahere licet aetatem, quam secreta librorum praescribit auctoritas
 mysticorum), necatur choragio pari, bos
 femina, quae ei 
 inventa cum notis certis offertur, quo perempto alter cum publico quaeritur
 luctu, et si omnibus signis consummatus reperiri
 potuerit, ducitur 
 Memphim, urbem praesentia frequenti numinis Aesculapii claram.

Cumque initiante antistitum numero centum, inductus in thalamum esse
 coeperit sacer, coniecturis apertis, signa rerum
 futurarum dicitur demonstrare, et adeuntes quosdam indiciis averti videtur
 obliquis, ut offerentem cibum aliquando Germanicum Caesarem (sicut lectum
 est) aversatus portenderat paulo post eventura.

Strictim itaque, quoniam tempus videtur hoc flagitare, res Aegyptiacae
 tangantur, quarum notitiam in actibus Hadriani et Severi principum
 digessimus late, visa pleraque narrantes.

Aegyptum gentem omnium vetustissimam, nisi quod super antiquitate certat
 cum Scythis, a meridiali latere Syrtes maiores et Phycus promuntorium et
 Borion et Garamantes nationesque varia claudunt; qua orientem e regione
 prospectat, Elephantinen et Meroen urbes Aethiopum, et
 Catadupos rubrumque pelagus, et Scenitas praetenditur Arabas, quos Sarracenos nunc appellamus; septentrioni supposita, terrarum situ cohaeret immenso, unde
 exordium Asia Syriarumque provinciae sumunt; a vespera Issiaco disiungitur
 mari, quod quidam nominavere Parthenium.

Pauca itaque super benivolo omnium flumine Nilo (quem Aegyptum Homerus appellat),
 praestringi conveniet, mox ostendendis aliis, quae sunt in his regionibus
 admiranda.

Origines fontium Nili, ut mihi quidem videri solet, sicut adhuc factum est,
 posterae quoque ignorabunt aetates. Verum quoniam fabulantes poetae
 variantesque geographi, in diversa latentem notitiam scindunt, opiniones
 eorum veritati confines, ut arbitror, expediam paucis.

Affirmant aliqui physicorum, in subiectis septentrioni spatiis cum hiemes
 frigidae cuncta constringunt, magnitudines nivium congelare, easque postea
 vi flagrantis sideris resolutas, fluxis umoribus nubes efficere gravidas,
 quae in meridianam plagam Etesiis flantibus pulsae, expressaeque tepore
 nimio incrementa ubertim suggerere Nilo creduntur.

Ex Aethiopicis imbribus, qui abundanter in tractibus illis per
 aestus torridos cadere memorantur, exundationes eius erigi anni temporibus
 asserunt alii praestitutis: quod utrumque dissonare videtur a veritate. Imbres enim apud Aethiopas aut numquam aut per
 intervalla temporum longa cadere memorantur.

Opinio est celebrior alia, quod spirantibus Prodromis, perque dies
 quadraginta et quinque, Etesiarum continuis flatibus repellentibus eius
 meatum, velocitate cohibita, superfusis fluctibus intumescit; et reluctante
 spiritu controverso adulescens in maius, hinc vi reverberante ventorum, inde
 urgente cursu venarum perennium, progrediens in sublime, contegit 
 omnia, et humo suppressa, per supina camporum speciem exhibet maris.

Rex autem Iuba, Punicorum confisus textu librorum, a monte quodam oriri eum
 exponit, qui situs in Mauritania despectat oceanum, hisque indiciis hoc
 proditum ait, quod pisces et herbae et beluae similes per eas paludes
 gignuntur.

Aethiopiae autem partes praetermeans Nilus nominum diversitate decussa, quae ei orbem peragranti nationes indidere complures, aestuans inundatione ditissima, ad cataractas (id est praeruptos
 scopulos ) venit, e quibus praecipitans, ruit potius quam
 fluit: unde Atos olim accolas usu aurium fragore assiduo deminuto,
 necessitas vertere solum ad quietiora coegit.

Exinde lenius means, per ostia septem, quorum singula
 perpetuorum amnium usum et faciem praebent, nullis per Aegyptum aquis
 externis adiutus eiectatur. Et praeter amnis plurimos ex alveo derivatos
 auctore, cadentesque in suppares eis, septem navigabiles sunt et undosi, quibus subiecta vocabula
 veteres indiderunt: Heracleoticus, Sebennyticus, Bolbiticus, Pathmiticus,
 Mendesius, Taniticus et Pelusiacus.

Oriens autem inde (ut dictum est) propellitur e paludibus ad usque
 cataractas, insulasque efficit plures, quarum aliquae ita porrectis spatiis dicuntur
 extentae, ut singulas aegre tertio die relinquat.

Inter quas duae sunt clarae, Meroe et Delta, a triquetrae litterae forma
 hoc vocabulo signatius appellata. Cum autem sol per Cancri sidus coeperit
 vehi, augescens ad usque transitum eius in Libram, 
 diebusque centum sublatius fluens, minuitur postea, et mitigatis ponderibus
 aquarum, navibus antea pervios equitabiles campos ostendit.

Abunde itaque luxurians ita est noxius, ut infructuosus, si venerit
 parcior: gurgitum enim nimietate umectans diutius terras culturas moratur
 agrorum, parvitate autem minatur steriles segetes. Eumque nemo aliquando
 extolli cubitis altius sedecim possessor optavit. Et si inciderit moderatius, aliquotiens iactae sementes in loco prae- pinguis cespitis cum augmento fere
 septuagesimo renascuntur: solusque fluminum auras nullas exspirat.

Exuberat Aegyptus etiam pecudibus multis, inter quas terrestres sunt et
 aquatiles, aliaeque humi et in humoribus vivunt, unde ἀμφίβιοι nominantur. Et in aridis quidem
 capreoli vescuntur et bubali et spinturnicia omni deformitate ridicula,
 aliaque monstra quae enumerare non refert.

Inter aquatiles autem bestias, crocodilus ubique per eos tractus abundat,
 exitiale quadrupes malum, assuetum elementis ambobus, lingua carens,
 maxillam superiorem commovens solum, ordine dentium pectinato, perniciosis
 morsibus quicquid contigerit pertinaciter petens, per ova edens fetus
 anserinis similia.

Utque armatus est unguibus, si haberet etiam pollices, ad evertendas quoque
 naves sufficeret viribus magnis: ad cubitorum enim longitudinem octodecim
 interdum extentus, noctibus
 quiescens per undas, diebus humi vaporatur confidentia cutis, quam ita validam gerit, ut eius terga
 cataphracta vix tormentorum ictibus perforentur.

Et saevientes semper eaedem ferae (quasi pacto foedere quodam castrensi),
 per septem caerimoniosos dies mitescunt, ab omni saevitia desciscentes,
 quibus sacerdotes Memphi natales celebrant Nili.

Praeter eos autem, qui fortuita pereunt morte, alii dirumpuntur suffossis
 alvis mollibus serratis 
 ferarum dorsualibus cristis, quas delphinis similes nutrit fluvius ante
 dictus, alii exitio intereunt tali.

Trochilus avicula brevis, dum escarum minutias captat, circa cubantem feram
 volitans blande, genasque eius irritatius titillando pervenit ad usque ipsam
 viciniam gutturis. Quod factum contuens enhydrus, ichneumonis genus, oris aditum penetrat
 alite praevia patefactum, et populato ventre, vitalibus dilancinatis
 erumpit.

Audax tamen crocodilus monstrum fugacibus; ubi audacem senserit,
 timidissimum; et in terra acutius cernens, per quattuor menses hibernos,
 nullo vesci dicitur cibo.

Hippopotami quoque generantur in illis partibus, ultra animalia cuncta
 ratione carentia sagacissimi, ad speciem equorum bifidos unquis habentes, caudasque breves,
 quorum sollertiae duo interim ostendere documenta sufficiet.

Inter arundines celsas, ut squalentes nimia densitate, haec belua cubilibus
 positis, otium pervigili studio circumspectat, laxataque copia, ad segetes
 depascendas egreditur. Cumque iam coeperit redire distenta, aversis
 vestigiis distinguit tramites multos, ne unius plani
 itineris lineas insidiatores secuti, repertum sine difficultate confodiant.

Item cum aviditate nimia extuberato ventre pigrescit, super calamos recens
 exsectos femora convolvit et crura, ut pedibus vulneratis cruor egestus
 sagina 
 distentum faciat levem: et partes saucias caeno oblinit quam diu in
 cicatrices conveniant plagae.

Has monstruosas antehac raritates in beluis, in aedilitate Scauri vidit
 Romanus populus primitus, patris illius Scauri, quem defendens Tullius
 imperat Sardis, ut de familia nobili ipsi quoque cum orbis terrarum
 auctoritate sentirent, et per aetates exinde plures saepe huc ducti, nunc
 inveniri nusquam possunt, ut coniectantes regionum incolae dicunt,
 insectantis multitudinis taedio ad Blemmyas migrasse compulsi.

Inter Aegyptias alites, quarum varietas nullo comprehendi numero potest,
 ibis sacra est et amabilis, et innocua ideo, quod nidulis suis ad cibum
 suggerens ova serpentum, efficit ut rarescant mortiferae pestes absumptae.

Occurrunt eaedem volucres pinnatis agminibus anguium, qui ex Arabicis
 emergunt paludibus, venena maligna gignentes, 
 mosque antequam finibus suis excedunt, proeliis superatos
 aeriis vorant, quas aves per rostra edere fetus accepimus.

Serpentes quoque Aegyptus alit innumeras, ultra omnem perniciem saevientes:
 basiliscos et amphisbaenas et scytalas, et acontias et dipsadas et viperas,
 aliasque complures, quas omnes magnitudine et decore aspis facile
 supereminens, numquam sponte sua fluenta egreditur Nili.

Multa in illis tractibus pretium est operae ac maxima cernere; e quibus pauca
 conveniet explicari. Templa ubique molibus magnis exstructa. Pyramides ad miracula septem provectae, quarum diuturnas
 surgendi difficultates scriptor Herodotus docet, ultra omnem altitudinem, quae humana manu confici potest,
 erectae sunt turres, ab imo latissimae in summitates acutissimas desinentes.

Quae figura apud geometras ideo sic appellatur, quod ad ignis speciem
 ( τοῦ πυρὸς, ut nos dicimus) extenuatur
 in conum. Quarum magnitudo quoniam in celsitudinem nimiam
 scandens, 
 gracilescit 
 graciliscit 
 paulatim, umbras quoque mechanica ratione consumit.

Sunt et syringes subterranei quidam, et flexuosi secessus, quos (ut fertur)
 periti rituum vetustorum adventare diluvium praescii, metuentesque ne
 cerimoniarum oblitteraretur memoria, penitus operosis digestos fodinis per
 loca diversa struxerunt, et excisis parietibus volucrum ferarumque genera
 multa sculpserunt, et animalium species innumeras illas, quas hierographicas litteras appellarunt.

Dein Syene, in qua solstitii tempore, quo sol aestivum cursum extendit,
 recta omnia ambientes radii excedere ipsis corporibus umbras non sinunt.
 Inde si stipitem
 quisquam fixerit rectum, vel hominem aut arborem viderit stantem, circa
 lineamentorum ipsas extremitates contemplabitur umbras absumi, sicut apud
 Meroen, Aethiopiae partem aequinoctiali circulo proximam, dicitur evenire,
 ubi per nonaginta dies umbrae nostris in contrarium cadunt, unde
 Antiscios eius incolas vocant.

Quae quoniam miracula multa sunt, opusculi nostri 
 propositum excedentia, ad ingenia celsa reiciamus, pauca super provinciis
 narraturi.

Tres provincias Aegyptus fertur habuisse temporibus priscis, Aegyptum ipsam
 et Thebaida 
 et Libyam, quibus duas adiecit posteritas, ab Aegypto Augustamnicam et
 Pentapolim a Libya sicciore disparatam.

Igitur Thebais multas inter urbes clariores aliis Hermopolim habet, et
 Copton et Antinou, quam Hadrianus in honorem Antinoi ephebi condidit sui:
 hecatompylos enim Thebas nemo ignorat.

In Augustamnica Pelusium est oppidum nobile, quod Peleus Achillis pater
 dicitur condidisse, lustrari deorum monitu iussus in lacu, qui eiusdem
 civitatis alluit moenia, cum post interfectum fratrem nomine Phocum,
 horrendis furiarum imaginibus raptaretur, et Cassium, ubi Pompei sepulcrum
 est Magni, et Ostracine et Rhinocorura.

In Pentapoli Libya Cyrene est posita, urbs antiqua sed deserta, quam
 Spartanus condidit Battus, et Ptolemais et Arsinoe (eadem quae Teuchira) et
 Darnis et Berenice, quas Hesperidas appellant.

In sicciore vero Libye Paraetonion et Chaerecla et Neapolis inter municipia
 pauca et brevia.

Aegyptus ipsa, quae iam inde uti Romano imperio iuncta est, regio iure regitur a praefectis, exceptis minoribus
 multis, Athribi et Oxyryncho et 
 Thmui 
 Thumi 
 et Memphi maximis urbibus nitet.

Alexandria enim vertex omnium est civitatum, quam multa nobilitant et
 magnifica, conditoris altissimi, et
 architecti sollertia Dinocratis, qui cum ampla moenia fundaret et pulchra,
 paenuria calcis ad momentum parum repertae,
 omnes ambitus lineales farina respersit, quod civitatem post haec
 alimentorum uberi copia circumfluere fortuito monstravit.

Inibi aurae salubriter spirant, et aer
 est tranquillus
 et clemens atque, ut periculum docuit, per varias collectum aetates, nullo
 paene die incolentes hanc civitatem solem serenum non vident.

Hoc litus cum fallacibus et insidiosis accessibus affligeret antehac
 navigantes discriminibus plurimis, excogitavit in portu Cleopatra turrim
 excelsam, quae Pharos a loco ipso cognominatur,
 praelucendi navibus nocturna suggerens ministeria, cum quondam ex Parthenio
 pelago venientes vel Libyco, per pandas oras et patulas, montium nullas speculas vel collium signa cernentes, harenarum
 illisae glutinosae mollitiae frangerentur.

Haec eadem regina heptastadium sicut vix credenda celeritate, ita
 magnitudine mira construxit, ob causam notam et necessariam. Insula Pharos,
 ubi Protea cum phocarum gregibus diversatum Homerus fabulatur inflatius, a
 civitatis litore mille passibus disparata, Rhodiorum erat obnoxia vectigali.

Quod cum hi die quodam nimium quantum petituri
 venissent, femina callida semper in fraudes, sollemnium specie feriarum
 eisdem publicanis secum ad suburbana perductis, opus iusserat inrequietis
 laboribus consummari, et septem diebus totidem stadia molibus iactis in mari
 solo propinquante, terrae sunt vindicata;
 equorumque cum vehiculo ingressa riserat Rhodios, insularum non continentis portorium flagitantes.

His accedunt altis sufflata fastigiis templa, inter quae eminet Serapeum,
 quod licet minuatur exilitate verborum, atriis tamen
 columnatis amplissimus, et spirantibus signorum figmentis, et reliqua operum
 multitudine ita est exornatum, ut post Capitolium, quo se venerabilis Roma
 in aeternum attollit, nihil orbis terrarum ambitiosius cernat.

In quo bybliothecae fuerunt inaestimabiles: et loquitur monumentorum
 veterum concinens fides, septingenta voluminum milia, Ptolomaeis regibus
 vigiliis intentis composita, bello Alexandrino, dum diripitur civitas, sub
 dictatore Caesare conflagrasse.

Canopus inde duodecimo disiungitur lapide, quem (ut priscae memoriae
 tradunt), Menelai gubernator sepultus ibi cognominavit. Amoenus impendio locus, et diversoriis
 laetis exstructus, auris et salutari temperamento perflabilis, ita ut extra
 mundum nostrum morari se quisquam arbitretur, in illis tractibus agens, cum
 saepe aprico spiritu immurmurantes audierit ventos.

Sed Alexandria ipsa non sensim (ut aliae urbes), sed inter initia prima
 aucta per spatiosos ambitus internisque seditionibus diu aspere fatigata, ad
 ultimum multis post annis, Aureliano imperium agente, civilibus iurgiis ad
 certamina interneciva prolapsis, dirutisque moenibus,
 amisit regionum maximam partem, quae
 Bruchion appellabatur, diuturnum praestantium hominum domicilium.

Unde Aristarchus grammaticae rei dumis excellens, et Herodianus
 artium minutissimus sciscitator, et Saccas Ammonius Plotini magister,
 aliique plurimi scriptores multorum in litteris nobilium studiorum, inter
 quos Chalcenterus eminuit Didymus, multiplicis scientiae copia memorabilis, qui in illis sex
 libris, ubi non numquam imperfecte Tullium reprehendit, sillographos
 imitatus, scriptores maledicos, iudicio doctarum
 aurium incusatur, ut immania frementem leonem trepidulis vocibus canis
 catulus longius circumlatrans.

Et quamquam veteres cum his quorum memini floruere complures, tamen ne 
 nunc 
 nune 
 quidem in eadem urbe doctrinae variae silent; nam et disciplinarum
 magistri quodam modo spirant, et nudatur ibi geometrico radio quicquid
 reconditum latet, nondumque apud eos penitus exaruit musica, nec harmonia
 conticuit, et recalet apud quosdam adhuc (licet raros ), consideratio mundani motus et siderum, doctique sunt alii
 numeros; pauci super his scientiam callent, quae fatorum
 vias ostendit.

Medicinae autem— cuius in hac vita nostra nec parca nec sobria,
 desiderantur adminicula crebra—ita studia augentur in dies ut (licet opus
 ipsum redoleat) pro omni tamen experimento sufficiat
 medico ad commendandam artis auctoritatem, Alexandriae si se dixerit
 eruditum.

Et haec quidem hactenus. Sed si intellegendi
 divini editionem multiplicem, et praesensionum originem mente vegeta
 quisquam volverit replicare, per mundum omnem inveniet mathemata huius
 modi ab Aegypto circumlata, 20, Ibi primum homines longe ante alios ad varia religionum incunabula (ut
 dicitur) pervenerunt et initia prima sacrorum caute tuentur condita scriptis 
 arcanis.

Hac institutus prudentia Pythagoras colens secretius deos, quicquid dixit
 aut voluit auctoritatem esse instituit ratam, et femur suum aureum apud
 Olympiam saepe monstrabat, et cum aquila colloquens subinde visebatur.

Hinc Anaxagoras lapides e caelo lapsuros et putealem limum contrectans,
 tremores 
 futuros 
 futures 
 praedixerat terrae. Et Solon sententiis adiutus Aegypti 
 sacerdotum 
 sacredotum 
 , latis iusto moderamine legibus, Romano quoque iuri maximum
 addidit firmamentum. Ex his 
 fontibus per sublimia gradiens, sermonum amplitudine
 Iouis aemulus Platon, visa Aegypto militavit sapientia
 gloriosa.

Homines autem Aegyptii plerique subfusculi sunt et atrati, magisque
 maestiores, gracilenti et aridi, ad singulos motus excandescentes,
 controversi et reposcones acerrimi. Erubescit apud eos siqui non infitiando
 tributa, plurimas in corpore vibices ostendat. Et nulla tormentorum vis
 inveniri adhuc potuit, quae obdurato illius tractus latroni invito elicere
 potuit, ut nomen proprium dicat.

Id autem notum est (ut annales veteres monstrant), quod Aegyptus omnis sub
 avitis erat antea regibus, sed superatis apud Actium
 bello navali Antonio et Cleopatra, provinciae nomen accepit, ab Octaviano
 Augusto possessa. Aridiorem Libyam supremo Apionos regis consecuti sumus
 arbitrio, Cyrenas cum residuis civitatibus Libyae Pentapoleos, Ptolomaei
 liberalitate suscepimus. Evectus longius ad ordinem remeabo coeptorum.

Haec eo anno (ut praetereamus
 negotiorum minutias) agebantur. Iulianus vero iam tertio consul, adscito in collegium trabeae Sallustio praefecto per
 Gallias, quater ipse amplissimum inierat magistratum et videbatur novum
 adiunctum esse Augusto privatum, quod post Diocletianum et Aristobulum,
 nullus meminerat gestum.

Et licet accidentium varietatem sollicita mente praecipiens, multiplicatos
 expeditionis apparatus flagranti studio perurgeret, diligentiam tamen ubique
 dividens, imperiique sui memoriam, magnitudine operum gestiens propagare,
 ambitiosum quondam apud Hierosolymam templum, quod post multa et interneciva
 certamina, obsidente Vespasiano, posteaque Tito, aegre est expugnatum,
 instaurare sumptibus cogitabat immodicis, negotiumque maturandum Alypio
 dederat Antiochensi qui olim Britannias curaverat pro praefectis.

Cum itaque rei idem fortiter instaret Alypius, iuvaretque provinciae
 rector, metuendi globi flammarum prope fundamenta crebris assultibus
 erumpentes, fecere locum exustis aliquotiens operantibus inaccessum, hocque
 modo elemento destinatius repellente, cessavit inceptum.

Eisdem diebus, legatos ad se missos ab urbe aeterna, dare natos meritisque
 probabilis vitae compertos, imperator honoribus diversis affecit. Et
 Apronianum Romae decrevit esse praefectum, Octavianum proconsulem Africae,
 Venusto vicariam commisit Hispaniae, Rufinum Aradium comitem Orientis, in
 locum avunculi sui Iuliani, recens defuncti, provexit.

Quibus ut convenerat ordinatis, terrebatur omine quodam, ut docuit exitus,
 praesentissimo. Felice enim largitionum comite profluvio sanguinis repente
 exstincto, eumque comite Iuliano secuto, vulgus publicos contuens titulos,
 Felicem Iulianum Augustumque pronuntiabat.

Praecesserat aliud scaevum ; namque kalendis ipsis Ianuariis ascendente eo gradile Genii
 templum, e sacerdotum consortio quidam ceteris diuturnior, nullo pulsante,
 repente concidit animamque insperato casu efflavit, quod adstantes (incertum
 per imperitiam an adulandi cupiditate), memorabant consulum seniori
 portendi, nimirum Sallustio, sed (ut apparuit) non aetati sed potestati
 maiori, interitum propinquare monstrabat.

Super his alia quoque minora signa subinde quod acciderat ostendebant. Inter ipsa enim exordia procinctus Parthici disponendi, nuntiatum est
 Constantinopolim terrae pulsu vibratam: quod horum periti minus laetum esse
 pronuntiabant aliena pervadere molienti rectori. Ideoque intempestivo conatu
 desistere suadebant, ita demum haec et similia contemni oportere firmantes,
 cum irruentibus armis externis, lex una sit et perpetua, salutem omni
 ratione defendere, nihil remittentem vigoris. Eisdem diebus nuntiatum est ei per litteras, Romae super hoc
 bello libros Sibyllae consultos, ut iusserat, imperatorem eo anno discedere
 a limitibus suis, aperto prohibuisse responso.

Inter haec tamen legationes gentium plurimarum auxilia pollicentium,
 liberaliter susceptae remittebantur, speciosa fiducia principe respondente,
 nequaquam decere adventiciis adiumentis rem vindicari Romanam, cuius opibus
 foveri conveniret amicos et socios, si auxilium eos adegerit necessitas
 implorare.

Solum Arsacem monuerat Armeniae regem, ut collectis copiis validis, iubenda
 operiretur, quo tenderet, quid deberet urgere, propere cogniturus. Proinde
 cum primam consultae rationes copiam praebuissent, rumore
 praecurso, hostiles occupare properans terras, nondum adulto vere, missa per
 militares numeros expeditionali tessera cunctos transire iussit Euphraten.

Quo comperto omnes evolant ex hibernis, transmissique (ut textus docebat
 scriptorum), dispersi per stationes varias adventum principis exspectabant.
 Ipse autem Antiochiam egressurus, Heliopoliten quendam Alexandrum, Syriacae
 iuris dictioni praefecit, turbulentum et saevum; dicebatque non illum
 meruisse, sed Antiochensibus avaris et contumeliosis huius modi iudicem
 convenire.

Cumque eum profecturum deduceret 
 multitudo 
 multitude 
 promiscua, itum felicem reditumque gloriosum exoptans, oransque ut
 deinde placabilis esset et lenior, nondum ira, quam ex compellationibus et
 probris conceperat, emollita, loquebatur asperius, se esse eos asserens
 postea non visurum.

Disposuisse enim aiebat, hiemandi gratia per compendiariam viam, consummate
 procinctu, Tarsum Ciliciae reversurum, scripsisseque ad Memorium praesidem,
 ut in eadem urbe cuncta usui congrua pararentur. Et hoc haud
 diu postea contigit. Corpus namque eius illuc relatum exsequiarum humili
 pompa, in suburbano sepultum est, ut ipse mandarat.

Iamque apricante caelo tertium nonas Martias profectus, Hierapolim solitis
 itineribus venit. Ubi cum introierit civitatis
 capacissimae portas, sinistra porticus subito lapsa, subter tendentes
 quinquaginta milites exceptis plurimis vulneratis, tignorum tegularumque
 pondere magno collisit.

Unde contractis copiis omnibus, Mesopotamiam propere signa commovit, ut fama de se
 nulla praeversa—id enim curatius observarat,—improvisus Assyrios occuparet.
 Denique cum exercitu et Scytharum auxiliis, Euphrate navali ponte
 transmisso, venit ad Batnas, municipium Osdroenae, ibique illaetabile
 portentum offendit.

Cum enim calonum frequens multitude ad suscipiendum consuete pabulum prope
 acervum palearum stetisset, impendio celsum—hoc enim modo per regiones illas
 tales species construuntur,—rapientibus multis, quassata congeries inclinata
 est, parique exitio quinquaginta obruit homines, mole maxima ruinarum.

Maestus exinde digressus, venit cursu propero Carras, antiquum oppidum,
 Crassorum et Romani exercitus aerumnis insigne. Unde duae ducentes Persidem
 viae regiae distinguuntur, laeva per Adiabenam et Tigridem, dextra per
 Assyrios et Euphraten.

Ibi moratus aliquot dies, dum necessaria parat, et Lunae (quae religiose
 per eos colitur tractus), ritu locorum fert sacra, dicitur ante aras, nullo
 arbitrorum admisso occulte paludamentum purpureum propinquo suo tradidisse
 Procopio, mandasseque arripere fidentius principatum, si se interisse
 didicerit apud Parthos.

Hic Iuliani quiescentis animus agitatus insomniis, eventurum triste aliquid praesagibat. Quocirca et ipse et visorum interpretes, praesentia
 contemplantes, diem secutum, qui erat quartum decimum kalendas Aprilis,
 observari debere pronuntiabant. Verum ut compertum est postea, hac eadem nocte Palatini Apollinis templum,
 praefecturam regente Aproniano, in urbe conflagravit aeterna, ubi ni
 multiplex iuvisset auxilium, etiam Cumana carmina consumpserat 
 magnitudo 
 magnitude 
 flammarum.

Post quae ita digesta, agmina et commeatus omnis generis disponenti 
 imperatori, procursatorum adventu anhelantium
 etiam tum indicatur, equestres hostium turmas vicino limite quodam perrupto,
 avertisse subito praedas.

Cuius atrocitate mali perculsus, ilico (ut ante cogitaverat) triginta milia
 lectorum militum eidem commisit Procopio, iuncto ad
 parilem potestatem Sebastiano comite ex duce Aegypti, eisdemque praecepit,
 ut intra Tigridem interim agerent, vigilanter omnia servaturi, nequid
 inopinum ex incauto latere oreretur, qualia multa saepe didicerat evenisse,
 mandabatque eis ut (si fieri potius posset), regi sociarentur Arsaci, cumque
 eo per Corduenam et Moxoenam, Chiliocomo uberi Mediae tractu, partibusque
 aliis praestricto cursu vastatis, apud Assyrios adhuc agenti sibi
 concurrerent, necessitatum articulis adfuturi.

His ita ordinatis, ipse exitu simulato per Tigrim, quod iter etiam re
 cibaria de industria iusserat instrui, flexit dextrorsus, et quieta nocte
 emensa, mane iumentum quo veheretur ex usu poposcit, oblatusque ei equus
 Babylonius nomine, ictu torminum consternatus, dum dolorum impatiens volvitur,
 auro lapillisque ornamenta distincta conspersit. Quo ostento laetior
 exclamavit, plaudentibus proximis, Babylona humi procidisse ornamentis
 omnibus spoliatam.

Et paulisper detentus, ut omen per hostias litando firmaret, Davanam venit
 castra praesidiaria, unde ortus Belias fluvius funditur in Euphraten. Hic
 corporibus cibo curatis et quiete, postridie ventum est ad Callinicum,
 munimentum robustum et commercandi opimitate gratissimum,
 ubi diem sextum kalendas Apriles, quo
 Romae Matri deorum pompae celebrantur annuales, et carpentum, quo vehitur
 simulacrum, Almonis undis ablui perhibetur, sacrorum sollemnitate prisco
 more completa, somno per otium capto, exsultans pernoctavit et laetus.

Luce vero secuta, profectus exinde per supercilia riparum fluvialium, aquis
 adulescentibus undique convenis, cum armigera gradiens manu, in statione
 quadam sub pellibus mansit, ubi Saracenarum reguli gentium, genibus
 supplices nixi, oblata ex auro corona, tamquam mundi nationumque suarum
 dominum adorarunt, suscepti gratanter, ut ad furta bellorum appositi.

Dumque hos alloquitur, Xerxis illius potentissimi regis instar, classis
 advenit, tribuno Constantiano cum comite Lucilliano ductante, quae
 latissimum flumen Euphraten artabat, in qua mille erant onerariae naves, ex
 diversa trabe confectae, 
 commeatus abunde ferentes, et tela, et obsidionales etiam machinas, quinquaginta aliae bellatrices, totidemque ad
 compaginandos necessariae pontes.

Re ipsa admoneor, breviter quantum mediocre potest ingenium, haec
 instrumentorum genera ignorantibus circumscripte
 monstrare; et ballistae figura docebitur prima.

Ferrum inter axiculos duos firmum compaginatur et vastum in modum regulae
 maioris extentum, cuius ex volumine tereti, quod in medio pars polita
 componit, quadratus eminet stilus extentius, recto canalis angusti meatu
 cavatus, et hac multiplici chorda nervorum tortilium illigatus: eique
 cochleae duae ligneae coniunguntur artissime, quarum prope unam assistit
 artifex contemplabilis, et subtiliter apponit in temonis cavamine, sagittam
 ligneam spiculo maiore conglutinatam, hocque facto, hinc inde validi iuvenes
 versant agiliter rotabilem flexum.

Cum ad extremitatem nervorum acumen venerit summum, percita interno pulsu a
 ballista ex oculis avolat, interdum nimio ardore scintillans, et evenit
 saepius ut antequam telum cernatur, dolor letale vulnus agnoscat.

Scorpionis autem (quem appellant nunc Onagrum) huius modi forma est.
 Dolantur axes duo quernei vel ilicei, curvanturque mediocriter, ut prominere
 videantur in gibbas, hique in modum serratoriae machinae conectuntur ex
 utroque latere patentius perforati, quos inter per cavernas funes
 colligantur robusti, compagem (ne dissiliat) continentes.

Ab hac medietate restium ligneus stilus exsurgens obliquius, et in modum iugalis temonis
 erectus, ita nervorum nodulis implicatur, ut altius
 tolli possit et inclinari, summitatique eius unci ferrei copulantur, e
 quibus pendet stuppea vel ferrea funda, cui ligno fulmentum prosternitur
 ingens, cilicium paleis confertum minutis, validis nexibus illigatum, et
 locatum super congestos caespites vel latericios aggeres. Nam muro saxeo
 huius modi moles imposita disiectat quidquid invenerit subter concussione
 violenta, non pondere.

Cum igitur ad concertationem fuerit ventum, lapide rotundo fundae imposito, quaterni altrinsecus iuvenes
 repagula quibus incorporati sunt funes, explicantes retrorsus, stilum paene
 supinum inclinant: itaque demum sublimis adstans magister, claustrum quod
 totius operis continet vincula, reserat malleo forti perculsum, unde
 absolutus ictu volucri stilus, et mollitudine offensus cilicii, saxum
 contorquet, quicquid incurrerit collisurum.

Et tormentum quidem appellatur ex eo quod omnis explicatio torquetur,
 scorpio autem quoniam aculeum desuper habet erectum, cui etiam onagri
 vocabulum indidit aetas novella ea re, quod asini feri cum venatibus
 agitantur, ita eminus lapides post terga calcitrando emittunt, ut perforent
 pectora sequentium aut perfractis ossibus capita ipsa displodant.

Hinc ad arietem
 veniemus. Eligitur abies vel ornus excelsa, cuius summitas duro ferro
 concluditur et prolixo, arietis efficiens prominulam speciem, quae forma huic machinamento vocabulum indidit, et sic suspensa
 utrimque, transversis asseribus et ferratis, quasi ex lance vinculis trabis
 alterius continetur, eamque quantum mensurae ratio patitur, 
 multitudo 
 multitude 
 retro repellens, rursus ad obvia quaeque rumpenda protrudit,
 ictibus validissimis, instar adsurgentis et cedentis arietis Qua crebritate velut reciproci
 fulminis impetu aedificiis scissis in rimas, concidunt structurae laxatae murorum.

Hoc genere operis si fuerit exserto vigore discussum, nudatis defensoribus
 muris, ideoque solutis
 obsidiis, civitates munitissimae recluduntur.

Pro his arietum meditamentis iam crebritate despectis, conditur machina
 scriptoribus historicis nota, quam ἑλέπολιν Graeci cognominamus. Cuius opera diuturna Demetrius,
 Antigoni filius regis, Rhodo aliisque urbibus oppugnatis, Poliorcetes est
 appellatus.

Aedificatur autem hoc modo: testudo compaginatur immanis, axibus roborata
 longissimis, ferreisque clavis aptata, et contegitur coriis bubulis, 
 virgarumque 
 virgarumqae 
 recenti textura, atque limo asperguntur eius suprema, ut flammeos
 detrectet et missiles casus.

Conseruntur autem eius frontalibus trisulcae cuspides praeacutae,
 ponderibus ferreis graves, qualia nobis pictores
 ostendunt fulmina vel fictores, ut quicquid petierit, aculeis exsertis
 abrumpat.

Hanc ita validam molem rotis et funibus regens, numerosus intrinsecus
 miles, languidiori murorum parti viribus admovet concitis, et nisi desuper
 propugnantium valuerint vires, collisis parietibus aditus patefacit
 ingentes.

Malleoli autem, teli genus, figurantur hac specie: sagitta est cannea,
 inter spiculum et harundinem multifido ferro coagmentata, quae in muliebris
 coli formam (quo nentur lintea stamina), concavatur ventre subtiliter, et
 plurifariam patens, atque in alveo ipso ignem cum aliquo suscipit alimento.

Et si emissa lentius arcu invalido,—ictu enim rapidiore
 exstinguitur,—haeserit usquam, tenaciter cremat, aquisque conspersa acriores
 excitat aestus incendiorum, nec remedio ullo quam superiacto pulvere
 consopitur. Hactenus de instrumentis muralibus, e quibus pauca sunt dicta.
 Nunc ad rerum ordinem revertamur.

Adscitis Saracenorum auxiliis, quae animis obtulere promptissimis, tendens
 imperator agili gradu Cercusium, principio mensis Aprilis ingressus est,
 munimentum tutissimum et fabre politum, cuius moenia
 Abora et Euphrates ambiunt flumina, velut spatium insulare fingentes.

Quod Diocletianus exiguum 
 antehac 
 antehoc 
 et suspectum, muris turribusque circumdedit celsis, cum in ipsis
 barbarorum confiniis interiores limites ordinaret, documento recenti
 perterritus, ne vagarentur per Syriam Persae, ita ut paucis ante annis cum magnis
 provinciarum contigerat damnis.

Namque, cum Antiochiae in alto silentio, scaenicis ludis mimus cum uxore
 immissus, e medio sumpta quaedam imitaretur, populo venustate attonito,
 coniunx ‘Nisi somnus est’ inquit ‘en Persae,’ et retortis plebs universa
 cervicibus, ex arce volantia in se tela declinans, spargitur passim.
 Ita civitate incensa, et obtruncatis pluribus, qui pacis more palabantur
 effusius, incensisque locis finitimis et vastatis, onusti praeda hostes ad
 sua remearunt innoxii, Mareade vivo exusto, qui eos ad suorum interitum
 civium duxerat inconsulte. Et haec quidem Gallieni temporibus evenerunt.

Iulianus vero dum moratur apud Cercusium, ut per navalem Aborae pontem
 exercitus et omnes sequelae transirent, litteras tristes Sallusti, Galliarum
 praefecti, suscepit, orantis suspendi expeditionem in
 Parthos, obtestantisque, ne ita intempestive, nondum pace numinum exorata,
 irrevocabile subiret exitium.

Posthabito tamen suasore cautissimo, fidentius ultra tendebat, quoniam
 nulla vis humana vel virtus meruisse umquam potuit, ut quod praescripsit
 fatalis ordo non fiat. Statimque transgressus, pontem avelli praecepit, 
 necui 
 nequi 
 
 militum ab agminibus propriis revertendi fiducia remaneret.

Pari sorte hic quoque omen inlaetabile visum est, apparitoris cuiusdam
 cadaver extentum, carnificis manu deleti, quem praefectus 
 Sallustius 
 Salutius 
 
 praesens, ea re supplicio capitali
 damnarat, quod intra praestitutum diem alimentorum augmentum exhibere
 pollicitus, casu impediente frustratus est. Sed miserando homine trucidato,
 postridie advenit, ut ille promiserat, alia classis, abunde vehens
 annonam.

Profecti exinde Zaitham venimus locum, qui olea arbor interpretatur. Hic
 Gordiani imperatoris longe conspicuum vidimus tumulum, cuius actus a
 pueritia prima, exercituumque felicissimos ductus, et insidiosum interitum,
 digessimus tempore competenti.

Ubi cum pro ingenita pietate consecrato principi parentasset, pergeretque
 ad Duram (desertum oppidum ) procul militarem cuneum conspicatus, stetit
 immobilis, eique dubitanti quid ferrent, offertur ab eis immanissimi
 corporis leo, cum aciem peteret, multiplici telorum iactu
 confossus. Quo omine velut certiore iam spe status 
 prosperioris elatus, exsultantius incedebat, sed
 incerto flatu fortunae, aliorsum prorupit eventus. Obitus enim regis
 portendebatur, sed cuius, erat incertum.

Nam et oracula dubia legimus, quae non nisi casus discrevere postremi, ut
 fidem vaticinii Delphici, quae post Halyn flumen transmissum, maximum regnum
 deiecturum praedixerat Croesum, et aliam quae Atheniensibus ad certandum
 contra Medos oblique destinaverat mare, sortemque his posteriorem, veram
 quidem, sed non minus ambiguam: aio te, Aeacida, Romanos vincere posse.

Etrusci tamen haruspices qui comitabantur gnaros prodigialium rerum, cum
 illis procinctum 
 hunc 
 hune 
 saepe arcentibus, non crederetur, prolatis libris exercitualibus,
 ostendebant signum hoc esse prohibitorium, principique aliena licet iuste
 invadenti, contrarium.

Sed calcabantur philosophis refragantibus, quorum reverenda 
 tunc 
 tune 
 erat auctoritas, errantium subinde, et in parum cognitis
 perseverantium diu. Et enim ut probabile argumentum ad fidem implendam
 scientiae suae, id praetendebant, quod et Maximiano
 antehac Caesari, cum Narseo Persarum rege iam congressuro, itidem leo et
 aper ingens trucidati simul oblati sunt, et superata gente discessit
 incolumis, illo minime contemplato, quod aliena petenti portendebatur
 exitium, et Narseus primus Armeniam Romano iuri obnoxiam occuparat.

Secuto itidem die, qui erat septimum idus Aprilis, sole vergente iam in
 occasum, ex parva nubecula subito aere crassato, usus adimitur lucis, et
 post minacem tonitruum crebritatem et fulgurum, Iovianus nomine miles ex caelo tactus cum duobus equis concidit, quos potu satiatos
 a flumine reducebat.

Eoque viso, harum rerum interpretes arcessiti, interrogatique etiam id
 vetare procinctum fidentius affirmabant, fulmen consiliarium esse
 monstrantes: ita enim appellantur quae dissuadent aliquid fieri vel suadent.
 Ideoque hoc nimis cavendum, quod militem celsi nominis cum bellatoriis
 iumentis exstinxit, et hoc modo contacta loca nec intueri nec calcari debere
 fulgurales pronuntiant libri.

Contra philosophi, candorem ignis sacri repente conspecti, nihil
 significare aiebant, sed esse acrioris spiritus cursum, ex aethere aliqua vi
 ad inferiora detrusum, aut si exinde praenoscitur aliquid, incrementa claritudinis imperatori portendi, gloriosa coeptanti, cum
 constet flammas suapte natura nullo obstante ad sublimia convolare.

Fracto igitur (ut ante dictum est) ponte, cunctisque transgressis,
 imperator antiquissimum omnium ratus est militem alloqui, sui rectorisque
 fiducia properantem intrepide. Signo itaque per lituos dato, cum centuriae
 omnes et cohortes et manipuli convenissent, ipse aggeri glebali assistens, coronaque celsarum circumdatus potestatum,
 talia ore sereno disseruit favorabilis studio concordi cunctorum:

‘Contemplans maximis viribus et alacritate vos vigere, fortissimi milites,
 contionari disposui, docturus ratione multiplici, non nunc primitus (ut
 maledici mussitant) Romanos penetrasse regna Persidis. Namque ut Lucullum
 transeam vel Pompeium, qui per Albanos et Massagetas, quos Alanos nunc
 appellamus, hac quoque natione perrupta, adivit Caspios
 lacus, Ventidium novimus Antoni legatum, strages per hos tractus innumeras
 edidisse.

Sed ut a vetustate discedam, haec quae tradidit recens memoria replicabo.
 Traianus et Verus et Severus hinc sunt digressi,
 victores et tropaeati, redissetque pari splendore iunior
 Gordianus, cuius monumentum nunc vidimus honorate, apud Resainan superato
 fugatoque rege Persarum, ni factione Philippi, praefecti praetorio, sceleste
 iuvantibus paucis, in hoc ubi sepultus est loco, vulnere impio cecidisset.
 Nec erravere diu manes eius inulti, quod velut facta librante Iustitia,
 omnes qui in eius conspiravere perniciem, cruciabilibus interiere suppliciis.

Et illos quidem voluntas, ad altiora propensiores, subire impulit facinora
 memoranda, sors vero miseranda
 recens captarum urbium et inultae caesorum exercituum umbrae, et damnorum
 magnitudines castrorumque amissiones, ad haec quae proposuimus
 agenda hortantur, votis
 omnium sociis ut medeamur praeteritis, et roborata huius lateris securitate
 re publica, quae de nobis magnifice loquatur posteritas relinquamus.

Adero ubique vobis, adiumento numinis sempiterni, imperator et antesignanus
 et conturmalis ominibus secundis (ut reor). At si fortuna versabilis in
 pugna me usquam fuderit, mihi vero pro Romano orbe memet
 vovisse sufficiet, ut Curtii Muciique veteres, et clara prosapia Deciorum.
 Abolenda nobis natio molestissima, cuius in gladiis nondum nostrae
 propinquitatis exaruit cruor.

Plures absumptae sunt maioribus nostris aetates, ut interirent radicitus
 quae vexabant. Devicta est perplexo et diuturno Marte Carthago, sed 
 eam 
 earn 
 dux inclytus timuit superesse victoriae. Evertit funditus
 Numantiam Scipio, post multiplices casus obsidionis emensos. Fidenas ne
 imperio subcrescerent aemulae Roma subvertit, et Faliscos ita oppressit et
 Veios, et suadere nobis laborat monumentorum veterum fides, ut has civitates
 aliquando valuisse credamus.

Haec ut antiquitatum peritus exposui; superest ut aviditate rapiendi
 posthabita, quae insidiatrix saepe Romani militis fuit, quisque agmini
 cohaerens incedat, cum ad necessitatem congrediendi fuerit ventum, signa
 propria secuturus, sciens quod si remanserit usquam, exsectis cruribus relinquetur. Nihil
 enim praeter dolos et insidias hostium vereor, nimium callidorum.

Ad summam polliceor universis, rebus post haec prospere mitigatis, absque omni praerogativa principum, qui quod dixerint vel
 censuerint, pro potestate auctoritatis iustum esse existimant, rationem me
 recte consultorum vel secus, siquis exegerit, redditurum.

Quocirca erigite iam nunc, quaeso, erigite animos vestros, multa
 praesumentes et bona, aequata sorte nobiscum
 quicquid occurrerit difficile subituri, et coniectantes aequitati semper
 solere iungi victoriam.’

Conclusa oratione ad hunc gratissimum finem, ductoris gloria proeliator
 miles exsultans, speque prosperorum elatior, sublatis altius scutis, nihil
 periculosum fore vel arduum clamitabat, sub imperatore plus sibi laboris
 quam gregariis indicente.

Maxime omnium id numeri Gallicani fremitu laetiore monstrabant, memores
 aliquotiens eo ductante, perque ordines discurrente, cadentes vidisse gentes
 aliquas alias supplicantes.

Res adigit huc prolapsa ut in excessu celeri situm monstrare Persidis, descriptionibus gentium curiose digestis, in quibus aegre
 vera dixere paucissimi. Quod autem erit paulo prolixior textus, ad scientiam proficiet plenam. Quisquis enim affectat
 nimiam brevitatem ubi narrantur incognita non quid signatius explicet, sed
 quid debeat praeteriri, scrutatur.

Hoc regnum quondam exiguum, multisque antea nominibus appellatum, ob causas
 quas saepe rettulimus, cum apud Babylona Magnum fata rapuissent Alexandrum,
 in vocabulum Parthi concessit Arsacis, obscuro geniti loco, latronum inter adulescentiae rudimenta
 ductoris, verum paulatim in melius mutato proposito, clarorum contextu
 factorum aucti sublimius.

Qui post multa gloriose et fortiter gesta, superato Nicatore Seleuco,
 eiusdem Alexandri successore, cui victoriarum crebritas hoc indiderat
 cognomentum, praesidiisque Macedonum pulsis, ipse tranquillius agens
 temperator oboedientium fuit et arbiter lenis.

Denique post finitima cuncta vi vel aequitatis consideratione vel metu
 subacta, civitatum et castrorum castellorumque munimentis oppleta Perside,
 assuefactaque timori esse accolis omnibus, quos antea formidabat, medium
 ipse agens cursum aetatis placida morte decessit. Certatimque summatum et
 vulgi sententiis concinentibus, astris, ut ipsi existimant, ritus sui
 consecratione permixtus est omnium primus.

Unde ad id tempus reges eiusdem gentis praetumidi, appellari se patiuntur
 Solis fratres et Lunae, utque imperatoribus nostris
 Augusta nuncupatio amabilis est et optata, ita regibus Parthicis abiectis et
 ignobilibus antea, incrementa dignitatum felicibus Arsacis auspiciis
 accessere vel maxima.

Quam ob rem numinis eum vice venerantur et colunt, eo usque propagatis
 honoribus, ut ad nostri memoriam temporis, non nisi
 Arsacides (si sit usquam) 
 in suscipiendo regno cunctis anteponatur, et in qualibet civili
 concertatione, quae assidue apud eos eveniunt, velut sacrilegium quisque
 caveat, ne dextra sua Arsaciden arma gestantem feriat vel privatum.

Satisque constat, hanc gentem regna populis vi superatis compluribus
 dilatasse ad usque Propontidem et Thracias, sed alte spirantium ducum
 superbia, licenter grassantium per longinqua, aerumnis maximis imminutam,
 primo per Cyrum, quem Bospori fretum cum multitudine fabulosa transgressum,
 ad internecionem delevit Tomyris, regina Scytharum, ultrix acerrima
 filiorum.

Deinde cum Dareus posteaque Xerxes, Graeciam elementorum usu mutato
 aggressi, cunctis paene copiis terra marique consumptis, vix ipsi tutum
 invenere discessum, ut bella praetereamus Alexandri, ac testamento
 nationem omnem in successoris unius iura translatam.

Quibus peractis, transcursisque temporibus longis sub consulibus et
 deinceps in potestatem Caesarum redacta re publica, nobiscum hae nationes
 subinde dimicarunt paribusque momentis interdum, aliquotiens superatae, non
 numquam abiere victrices.

Nunc locorum situm (quantum ratio sinit), carptim breviterque absolvam. Hae
 regiones in amplitudines diffusae longas et latas, ex omni latere insulosum
 et celebre, Persicum ambiunt mare, cuius ostia adeo esse perhibentur
 angusta, ut ex Harmozonte,
 Carmaniae promuntorio, contra oppositum aliud promuntorium, quod appellant
 incolae Maces, sine impedimento cernatur.

Quibus angustiis permeatis, cum latitudo patuerit nimis extensa, aequa navigatio ad usque urbem
 Teredona porrigitur, ubi post iacturas multiplices pelago miscetur
 Euphrates, omnisque sinus dimensione litorea in numerum viginti milium
 stadiorum velut spatio detornato, finitur, cuius per oras omnes oppidorum
 est densitas et vicorum, naviumque crebri discursus.

Ergo permeatis angustiis ante dictis venitur ad Carmaniae sinum
 orienti obiectum. Inde longo intervallo 
 cantichus 
 Canthicus 
 nomine panditur sinus australis, haut procul inde alius, quem
 vocant Chaliten occiduo obnoxius
 sideri. Hinc praestrictis pluribus insulis, e quibus
 paucae sunt notae, Indorum mari iunguntur oceano, qui ferventem solis
 exortum suscipit omnium primus, ipse quoque nimium calens.

Utque geographici stili formarunt, hac specie distinguitur omnis circuitus
 ante dictus. Ab arctoo cardine usque ad Caspias portas, Cadusiis conterminat
 et Scytharum gentibus 
 multis 
 miultis 
 et Arimaspis hominibus luscis et feris. Ab occidua plaga contingit
 Armenios et Niphaten et in Asia sitos Albanos, Mare Rubrum et Scenitas
 Arabas quos Saracenos posteritas appellavit: Mesopotamiam sub axe meridiali
 despectat: orienti a fronte contrarius ad Gangen extenditur flumen, quod
 Indorum intersecans terras, in pelagus eiectatur australe.

Sunt autem in omini Perside, hae regiones maximae, quas vitaxae (id est
 magistri equitum) curant, et reges et satrapae—nam minores plurimas
 recensere difficile est et superfluum—Assyria, Susiana, Media, Persis,
 Parthia, Carmania maior, Hyrcania, Margiana, Bactriani, Sogdiani, Sacae,
 Scythia infra Imaum et ultra eundem montem, Serica, Aria, Paropanisadae,
 Drangiana, Arachosia et Gedrosia.

Citra omnes propinqua est nobis Assyria, celebritate et magnitudine et
 multiformi feracitate ditissima. Quae per populos pagosque amplos diffusa
 quondam et copiosos, ad unum concessit vocabulum et nunc
 omnis appellatur Assyria, ubi inter bacarum vulgariumque abundantiam frugum,
 bitumen nascitur prope lacum nomine Sosingiten, cuius alveo Tigris voratus,
 fluensque subterraneus, percursis spatiis longis emergit.

hic 
 Hie 
 et naphtha gignitur picea specie glutinosa, similis ipsa quoque
 bitumini, cui etiam si avicula insederit brevis, praepedito volatu submersa
 penitus evanescit. Et cum hoc liquoris ardere coeperit genus, nullum
 inveniet humana mens praeter pulverem exstinguendi commentum.

In his pagis hiatus quoque conspicitur terrae, unde halitus letalis
 exsurgens, quodcumque animal proxime steterit, odore gravi consumit. Quae
 lues oriens a profundo quodam puteo, cum os eius excesserit, si in latum
 ante quam sublimius vagaretur, terras circumsitas inhabitabiles acerbitate
 fecisset.

Cuius simile foramen apud Hierapolim Phrygiae antehac (ut asserunt aliqui),
 videbatur. Unde emergens itidem noxius spiritus, perseveranti odore quidquid
 prope venerat corrumpebat, absque spadonibus solis, quod qua causa eveniat,
 rationibus physicis permittatur.

Apud Asbamaei quoque Iovis templum in Cappadocia, ubi amplissimus ille
 philosophus Apollonius traditur natus prope oppidum 
 Tyana, stagno effluens fons cernitur, qui magnitudine aquarum inflatus,
 seseque resorbens, numquam extra margines intumescit.

Intra hunc circuitum Adiabena est, Assyria priscis temporibus vocitata,
 longaque assuetudine ad hoc translata vocabulum, ea re quod inter Onam et
 Tigridem sita, navigeros fluvios, adiri vado numquam potuit: transire enim
 διαβαίνειν dicimus Graeci. Et veteres
 quidem hoc arbitrantur.

Nos autem dicimus quod in his terris amnes sunt duo perpetui, quos ipsi transivimus, Diabas et Adiabas,
 iunctis navalibus pontibus, ideoque intellegi Adiabenam cognominatam ut
 a fluminibus maximis Aegyptos, Homero auctore, et India et Euphratensis ante
 hoc Commagena, itidemque Hiberia ex Hibero (nunc Hispania) et a Baeti amne
 insigni provincia Baetica.

In hac Adiabena, Ninus est civitas, quae olim Persidis regna possederat,
 nomen Nini potentissimi quondam regis, Samiramidis mariti, declarans, et
 Ecbatana et Arbela et Gaugamela, ubi Dareum Alexander post discrimina varia
 proeliorum, incitato Marte prostravit.

In omni autem Assyria, multae sunt urbes. Inter quas Apamia eminet, Mesene
 cognominata, et Teredon et Apollonia et Vologessia, hisque similes multae.
 Splendidissimae vero et pervulgatae hae solae sunt tres: Babylon cuius
 moenia bitumine Samiramis struxit—arcem enim antiquissimus rex condidit
 Belus—et Ctesiphon, quam Vardanes temporibus priscis instituit, posteaque
 rex Pacorus, incolarum viribus amplificatam et moenibus, Graeco indito
 nomine, Persidis effecit specimen summum. Post hanc Seleucia ambitiosum opus
 Nicatoris Seleuci.

Qua per duces Veri Caesaris (ut ante rettulimus), expugnata, avulsum sedibus simulacrum 
 Comei 
 Comaei 
 Apollinis, perlatumque Romam, in aede Apollinis Palatini deorum
 antistites collocarunt. Fertur autem quod post direptum hoc idem figmentum,
 incensa civitate, milites fanum scrutantes invenere foramen angustum, quo
 reserato, ut pretiosum aliquid
 invenirent, ex adyto quodam concluso a Chaldaeorum arcanis, labes
 primordialis exsiluit, quae insanabilium vi concepta morborum, eiusdem Veri
 Marcique Antonini temporibus, ab ipsis Persarum finibus ad usque Rhenum et
 Gallias, cuncta contagiis polluebat et mortibus.

His 
 prope Chaldaeorum est regio, altrix philosophiae veteris, ut memorant ipsi,
 apud quos veridica vaticinandi fides eluxit. Perfluunt autem has easdem
 terras potiores ante alios amnes, hi quos praediximus, et Marses et Flumen
 Regium et Euphrates, cunctis excellens. Qui tripertitus navigabilis per
 omnes est rivos, insulasque circumfluens, et arva cultorum industria
 diligentius rigans, vomeri et gignendis arbustis habilia facit.

His tractibus Susiani iunguntur, apud quos non multa sunt oppida. Inter
 alia tamen eminet Susa, saepe domicilium regum, et Arsiana et Sele et
 Aracha. Cetera brevia sunt et obscura. Fluvii vero multi per haec loca
 discurrunt, quibus praestant Oroates et Harax et Mosaeus, per harenosas
 angustias, quae a Rubro prohibent Caspium mare, aequoream multitudinem
 inundantes.

At in laeva Media confinis Hyrcano panditur mari: quam ante regnum Cyri
 superioris, et incrementa 
 Persidis 
 Persidos 
 , legimus Asiae reginam totius, Assyriis domitis, quorum plurimos
 pagos in 
 Atropatenae 
 Agropatenae 
 vocabulum permutatos, belli iure possedit.

Pugnatrix natio et formidanda post Parthos, quibus vincitur solis, regiones
 inhabitans ad speciem quadratae figurae formatas. Harum terrarum incolae omnes ad latitudinem nimiam extenduntur, eisque
 maximae celsitudines imminent montium, quos Zagrum et Orontem et Iasonium
 vocant.

Coroni quoque montis altissimi partem habitantes occiduam, frumentariis
 agris affluunt et vinariis, pingui fecunditate laetissimi, et fluminibus fontiumque venis liquidis locupletes.

Edunt 
 apud eos prata virentia fetus equorum nobilium, quibus (ut scriptores
 antiqui docent, nosque vidimus), ineuntes proelia viri summates vehi exsultantes
 solent, quos Nesaeos appellant.

Abundat itaque 
 civitatibus ditibus Media, et vicis
 in modum oppidorum exstructis, et multitudine incolarum. Utque absolute
 dicatur, uberrimum est habitaculum regum.

In his tractibus Magorum agri sunt fertiles, super quorum secta studiisque,
 quoniam 
 huc 
 hue 
 incidimus, pauca conveniet expediri. Magiam opinionum insignium
 auctor amplissimus Plato, hagistiam esse verbo mystico docet, divinorum
 incorruptissimum cultum, cuius scientiae saeculis priscis multa ex
 Chaldaeorum arcanis Bactrianus addidit Zoroastres, deinde Hystaspes rex prudentissimus, Darei pater.

Qui cum superioris Indiae secreta fidentius penetraret, ad nemorosam
 quandam venerat solitudinem, cuius tranquillis silentiis praecelsa
 Brachmanorum ingenia potiuntur, eorumque monitu, rationes mundani motus et
 siderum, purosque sacrorum ritus (quantum colligere potuit) eruditus, ex
 his, quae didicit, aliqua sensibus magorum infudit, quae illi cum
 disciplinis praesentiendi futura, per suam quisque progeniem, posteris
 aetatibus tradunt.

Ex eo per saecula multa ad praesens, una eademque prosapia, 
 multitudo 
 multitude 
 creata deorum cultibus dedicatur. Feruntque (si iustum est credi),
 etiam ignem caelitus lapsum apud se sempiternis foculis custodiri, cuius
 portionem exiguam (ut faustam) praeisse quondam Asiaticis regibus dicunt.

Huius originis apud veteres numerus erat exilis, eiusque ministeriis
 Persicae potestates in faciendis rebus divinis sollemniter utebantur.
 Eratque piaculum aras adire, vel hostiam contrectare, antequam magus,
 conceptis precationibus, libamenta diffunderet praecursoria. Verum aucti
 paulatim, in amplitudinem gentis solidae concesserunt et nomen, villasque
 inhabitantes, nulla murorum firmitudine communitas, et legibus suis uti
 permissi, religionis respectu sunt honorati.

Ex hoc magorum semine septem post mortem Cambysis, regnum inisse Persidos
 antiqui memorant libri, docentes eos Darei 
 factione 
 faotione 
 oppresses, imperitandi initium equino hinnitu sortiti.

In hac regione oleum conficitur Medicum, quo illitum telum, si emissum
 lentius laxiore arcu (nam ictu exstinguitur rapido) haeserit usquam,
 tenaciter cremat, et si
 aqua voluerit obruere quisquam, aestus excitat
 acriores incendiorum, nec remedio ullo quam iactu pulveris consopitur.

Paratur autem hoc modo. Oleum usus 
 communis herba quadam infectum, condiunt harum rerum periti, ad diuturnitatem servantes et 
 coalescens 
 ooalescens 
 , dum ex materia venenatur. Alia similis oleo crassiori species gignitur apud Persas,
 quam (ut diximus) 
 naphtam 
 naptham 
 
 
 vocabulo appellavere gentili.

Per haec loca civitates dispersae sunt plures, quis omnibus praestant
 Zombis et Patigran et Gazaca. Inter quas opibus et magnitudine moenium
 conspicuae sunt Heraclia et Arsacia et Europos et Cyropolis et Ecbatana, sub
 Iasonio monte in terris sitae Syromedorum.

Amnes has regiones praetereunt multi quorum maximi sunt Choaspes et Gyndes
 et Amardus et Charinda et Cambyses et Cyrus, cui magno et specioso, Cyrus
 ille superior rex amabilis, abolito vetere, id vocabulum dedit, cum ereptum
 ire regna Scythica festinaret, quod et fortis est (ut ipse etiam ferebatur),
 et vias sibi ut ille impetu ingenti molitus in Caspium delabitur mare.

Per tractus meridianos expansa post haec confinia litoribus proxima Persis
 habitatur antiqua, minutis frugibus dives et palmite, aquarumque copia
 iucundissima. Amnes quippe multi per eam ante dictum influunt 
 sinum, quorum maximi sunt Batradites et Rogomanius et Brisoana atque
 Bagrada.

Oppida vero mediterranea sunt ampliora—incertum enim qua ratione per oras
 maritimas nihil condiderunt insigne—inter quae Persepolis est clara et Ardea
 et 
 Obroatis 
 Habroatis 
 atque Tragonice. Insulae vero visuntur ibi tres tantum, Tabiana et
 Fara et Alexandria.

His propinquant Parthyaei, siti sub aquilone, colentes nivales terras et
 pruinosas, quorum regiones Choatres fluvius interscindit ceteris
 abundantior: et haec potiora residuis sunt oppida: Oenunia, Moesia, Charax, Apamia, Artacana et Hecatompylos a cuius finibus
 per 
 Caspia 
 Caspai 
 litora ad usque portarum angustias stadia quadraginta numerantur
 et mille.

Feri sunt 
 illic habitatores pagorum omnium atque pugnaces, eosque ita certamina iuvant
 et bella, ut iudicetur inter alios omnes beatus, qui in proelio profuderit
 animam. Excedentes enim e vita morte fortuita conviciis insectantur ut
 degeneres et ignavos.

Quibus ab orientali australique plaga Arabes beati conterminant, ideo sic
 appellati quod frugibus iuxta et fetibus et palmite odorumque suavitate
 multiplici sunt locupletes, magnaeque eorum partes mare rubrum a latere
 dextro contingunt, laeva Persico mari collimitant, elementi utriusque potiri
 bonis omnibus 
 assueti.

Ubi et stationes et portus tranquilli sunt plures, et emporia densa, et
 diversoria regum ambitiosa nimium et decora, aquarumque suapte natura
 calentium saluberrimi fontes et rivorum fluminumque multitude perspicua,
 sospitalisque temperies caeli, ut recte spectantibus nihil eis videatur ad
 felicitatem deesse supremam.

Ac licet abundet urbibus mediterraneis atque maritimis, campisque copiosis
 et vallibus, has tamen civitates habet eximias: Geapolim et Nascon et Baraba, itidemque Nagara et 
 Maepham 
 Maephen 
 
 et 
 Tapphara 
 Taphra 
 et Dioscurida. Insulas autem complures habet per utrumque proximas
 mare, quas dinumerare non refert. Insignior tamen aliis Turgana est, in qua Serapidis maximum esse dicitur
 templum.

Post huius terminos gentis, Carmania maior verticibus celsis erigitur, ad
 usque Indicum pertinens mare, fructuariis arboreisque fetibus culta, sed
 obscurior Arabum terris multo et minor. Fluminibus tamen ipsa quoque non
 minus abundans, caespiteque ubere iuxta fecunda.

Amnes autem sunt hic ceteris notiores, Sagareus et Saganis et Hydriacus.
 Sunt etiam civitates, licet numero paucae, victu tamen et cultu perquam
 copiosae, inter quas nitet Carmana omnium mater et Portospana et Alexandria
 et Hermupolis.

Interius vero pergenti occurrunt Hyrcani, quos eiusdem nominis alluit mare.
 Apud quos glebae macie internecante sementes, ruris colendi cura
 est levior, sed vescuntur venatibus, quorum varietate immane quantum
 exuberant. Ubi etiam tigridum milia multa cernuntur, feraeque bestiae
 plures, quae cuiusmodi solent capi commentis, dudum nos meminimus
 rettulisse.

Nec ideo tamen stivam ignorant, sed seminibus teguntur aliquae partes, ubi
 solum est pinguius, nec arbusta desunt in locis habilibus
 ad plantandum, et marinis mercibus plerique sustentantur.

Hic amnes duo pervulgat sunt nominis, Oxus et Maxera, quos urgente inedia,
 superantes natatu, aliquotiens tigres improvisae finitima populantur. Habent
 etiam civitates inter minora municipia validas, duas quidem maritimas,
 Socanda et Saramanna, mediterraneas alias
 Asmurnam et Salen et his
 nobiliorem Hyrcanam.

Contra hanc gentem sub aquilone dicuntur Abii versari, genus piissimum,
 calcare cuncta mortalia consuetum, quos (ut Homerus fabulosius canit)
 Iuppiter ab Idaeis montibus contuetur.

Sedes vicinas post Hyrcanos sortiti sunt Margiani, omnes paene collibus
 altis undique circumsaepti, ideo a mari discreti. Et quamquam pleraque sunt
 ibi deserta soli aquarum penuria, quaedam tamen habent oppida; sed Iasonion et Antiochia et
 Nigaea sunt aliis notiora.

Proximos his limites possident Bactriani, natio antehac bellatrix et
 potentissima, Persisque semper infesta, antequam circumsitos populos omnes
 ad dicionem gentilitatemque traheret nominis sui, quam rexere veteribus
 saeculis etiam Arsaci formidabiles reges.

Eius pleraeque partes ita ut Margiana, procul a litoribus sunt disparatae,
 sed humi gignentium fertiles, et pecus quod illic per campestria loca
 vescitur et montana, membris est magnis compactum et validis, ut indicio
 sunt cameli, a Mithridate exinde perducti, et primitus in obsidione Cyzicena
 visi Romanis.

Gentes eisdem Bactrianis oboediunt plures, quas exsuperant Tochari, et ad
 Italiae speciem crebris fluminibus inundantur, E quibus Artamis et Zariaspes
 ante sibi consociati, itidemque Ochus et 
 Dargomanes 
 Orgomanes 
 , iuncti convenis aquis augent immania Oxi fluenta.

Sunt et hic civitates, quas amnes diversi perstringunt, his cedentes ut
 melioribus, Chatracharta et 
 Alicodra 
 Alicodrae 
 et 
 Astacana 
 Astatiae 
 et Menapilae et Bactris ipsis, unde regnum et vocabulum nationis
 est institutum.

Hinc Sogdiani agunt sub imis montium pedibus, quos appellant Sogdios, inter quos amnes
 duo fluunt navium capacissimi, Araxates et Dymas, qui per iuga vallesque praecipites, in campestrem
 planitiem fluvii decurrentes, Oxiam nomine paludem efficiunt, late longeque
 diffusam. Hie inter alia oppida celebrantur Alexandria et Cyreschata et
 Drepsa metropolis.

His contigui sunt Sacae natio fera, squalentia incolens loca, solum pecori fructuosa, ideo
 nec civitatibus culta. Cui Ascanimia mons imminet et Comedus. Praeter quorum
 radices et vicum, quem Lithinon pyrgon appellant, iter longissimum patet,
 mercatoribus pervium, ad Seras subinde commeantibus.

Circa defectus et crepidines montium, quos Imavos et Apurios vocant,
 Scythae sunt varii, intra Persicos
 fines Asianis contermini Sarmatis, Halanorumque latus tangentes extremum.
 Qui velut agentes quodam secessu, coalitique solitudine, per intervalla
 dispersi sunt longa, assueti victu vili et paupertino.

Et gentes quidem variae hos incolunt tractus, quas nunc recensere, alio
 properans, superfluum puto. Illud tamen sciendum est, inter has nationes
 paene ob asperitatem nimiam inaccessas homines esse quosdam mites et pios,
 ut Iaxartae sunt et Galactophagi, quorum meminit vates Homerus in hoc versu
 
 glaktofa/gwn )Abi/wn te dikaiota/twn

Inter flumina vero multa, quae per has terras vel potioribus iungit natura,
 vel lapsu ipso trahit in mare, Rhymmus
 celebris est et Iaxartes, et Daicus. Civitates autem non nisi tres solas
 habere noscuntur, Aspabota et Chauriana et Saga.

Ultra haec utriusque Scythiae loca, contra orientalem plagam in orbis
 speciem consertae, celsorum aggerum summitates ambiunt Seras, ubertate
 regionum et amplitudine circumspectos, ab occidentali latere Scythis 
 adnexos 
 annexes 
 , a septentrione et orientali nivosae solitudini cohaerentes:
 qua meridiem spectant ad usque Indiam porrectos et Gangen. Appellantur autem
 ibidem montes Anniba et 
 Auzacium 
 Nazavicium 
 
 et Asmira et Emodon et 
 Oporocorra 
 Opurocorra 
 .

Hanc itaque planitiem undique prona declivitate praeruptam, terrasque lato
 situ distentas, duo famosi nominis flumina 
 Oechardes 
 Oechartis 
 et Bautis lentiore meatu percurrunt. Et dispar est tractuum
 diversorum ingenium: hic patulum alibi molli devexitate subductum, ideoque
 satietate frugum et pecoribus et arbustis exuberat.

Incolunt autem fecundissimam glebam variae gentes, e quibus Anthropophagi et 
 Annibi 
 Anibi 
 et Sizyges et Chardi aquilonibus obiecti sunt et pruinis. Exortum
 vero solis suspiciunt Rabannae et Asmirae, et Essedones omnium
 splendidissimi, quibus 
 Athagurae 
 Athagorae 
 
 ab occidentali parte cohaerent et Aspacarae. 
 Baetae vero australi celsitudine montium inclinati, urbibus licet non
 multis, magnis tamen celebrantur et opulentis, inter quas maximae Asmira et
 Essedon et 
 Aspacara 
 Asparata 
 et Sera nitidae sunt et notissimae.

Agunt autem ipsi quietius Seres, armorum semper et proeliorum expertes,
 utque hominibus sedatis et placidis otium est voluptabile,
 nulli finitimorum molesti. Caeli apud eos iucunda salubrisque temperies,
 aeris facies munda, leniumque ventorum commodissimus flatus, et abunde
 silvae sublucidae, a quibus arborum fetus aquarum asperginibus crebris,
 velut quaedam vellera molientes, ex lanugine et liquore mixtam subtilitatem
 tenerrimam pectunt, nentesque subtegmina conficiunt sericum, ad usus
 nobilium antehac, nunc
 etiam infimorum sine ulla discretione proficiens.

Ipsi praeter alios frugalissimi pacatioris vitae cultores, vitantes
 reliquorum mortalium coetus. Cumque ad coemenda fila vel quaedam alia
 fluvium transierint advenae, nulla sermonum vice propositarum rerum pretia
 solis oculis aestimantur, et ita sunt abstinentes, ut apud se tradentes
 gignentia, nihil ipsi comparent adventicium.

Ariani vivunt post Seras, Boreae obnoxii flatibus, quorum terras amnis
 vehendis sufficiens navibus, Arias perfluit nomine, faciens lacum ingentem,
 eodem vocabulo dictitatum. Abundat autem haec eadem Aria oppidis, inter quae
 sunt celebria Vitaxa Sarmatina et Sotira et Nisibis et Alexandria, unde
 naviganti ad Caspium mare quingenta stadia numerantur et mille.

His locis Paropanisadae sunt proximi, Indos ab oriente, Caucasumque ab
 occidentali latere prospectantes, ipsi quoque montium defectibus inclinati,
 quos residuis omnibus maior, Gordomaris interluit fluvius a
 Bactrianis exsurgens. Habent autem etiam civitates aliquas, quibus clariores
 sunt Agazaca et Naulibus et Ortospana, unde litorea navigatio ad
 usque Mediae fines, portis proximos Caspiis stadiorum sunt duo milia et
 ducenta.

Ante dictis continui sunt Drangiani collibus cohaerentes, quos flumen
 alluit Arabium nomine ideo
 appellatum, quod inde exoritur, interque alia duobus municipiis exultantes,
 Prophthasia et Ariaspe, ut opulentis et claris.

Post quos exadversum Arachosia visitur, dextrum vergens in latus, Indis
 obiecta, quam ab Indo fluviorum maximo (unde regiones cognominatae sunt)
 amnis multo minor exoriens, aquarum alluit amplitudine, efficitque paludem
 quam Arachotoscrenen
 appellant. Hic quoque civitates sunt inter alias viles, Alexandria et Arbaca
 et Choaspa.

At in penitissima parte Persidos, Gedrosia est dextra terminos contingens
 Indorum, inter minores alios 
 Arabio 
 Artabio 
 uberior flumine, ubi montes deficiunt Arbitani, quorum ex pedibus
 imis emergentes alii fluvii Indo miscentur, amittentes
 nomina magnitudine potioris. Civitates autem etiam hic sunt inclyta epraeter insulas, sed Ratira et Gynaecon limen meliores residuis
 aestimantur.

Ne igitur orae maritimae spatia alluentia Persidos 
 extremitates per minutias demonstrantes, a proposito longius aberremus, id
 sufficiet dici, quod mare praetentum a Caspiis montibus per borium latus ad
 usque memoratas angustias, novem milium stadiorum, australe vero ab ostiis
 Nili fluminis ad usque principia Carmanorum, quattuordecim milium stadiorum
 numero definitur.

Per has nationes dissonas et multiplices, hominum quoque diversitates sunt
 ut locorum. Sed ut generaliter corpora
 describamus, et mores, graciles paene sunt omnes, subnigri vel livido
 colore pallentes, caprinis oculis torvi, et superciliis in semiorbium
 speciem curvatis iunctisque, non indecoribus barbis, capillisque promissis
 hirsuti, omnes tamen 
 promiscue 
 promise 
 vel inter epulas festosque dies gladiis cincti cernuntur. Quem
 Graecorum veterum morem abiecisse primos Athenienses, Thucydides est auctor
 amplissimus.

Effusius plerique soluti in venerem, aegreque contenti multitudine pelicum,
 puerilium stuprorum expertes, pro opibus quisque
 adsciscens matrimonia plura vel pauca. Unde apud eos per libidines varias
 caritas dispersa torpescit, munditias conviviorum et luxum maximeque potandi
 aviditatem vitante ut luem.

Nec apud eos extra regales mensas hora est praestituta prandendi, sed
 venter uni cuique velut solarium est, eoque monente quod incident editur,
 nec quisquam post satietatem superfluos sibi ingerit cibos.

Inmane quantum restricti et cauti, ut inter hostiles hortos gradientes non
 numquam et vineta, nec cupiant aliquid nec contingant, venenorum et
 secretarum artium metu.

Super his nec stando mingens nec ad requisita naturae secedens, facile
 visitur Persa: ita observantius haec aliaque pudenda declinant.

Adeo autem dissoluti sunt et artuum laxitate, vagoque incessu se
 iactitantes, ut effeminatos existimes, cum sint acerrimi bellatores, sed
 magis artifices quam fortes, eminusque terribiles, abundantes inanibus
 verbis, insanumque loquentes et ferum, magnidici et graves ac taetri,
 minaces iuxta in adversis rebus et prosperis, callidi superbi crudeles,
 vitae necisque potestatem in servos et plebeios vindicantes obscuros: cutes
 vivis hominibus detrahunt, particulatim vel solidas, nec ministranti apud
 eos famulo mensaeque adstanti, hiscere vel loqui licet
 vel spuere: ita praestratis pellibus labra omnium vinciuntur.

Leges apud eos impendio formidatae, inter quas diritate exsuperant latae
 contra ingratos et desertores, et abominandae aliae per quas ob noxam unius,
 omnis propinquitas perit.

Ad iudicandum autem usu rerum spectati destinantur et integri, parum
 alienis consiliis indigentes, unde nostram consuetudinem rident, quae
 interdum facundos, iurisque publici peritissimos, post indoctorum collocat
 terga. Nam quod supersidere corio damnati ob iniquitatem iudicis, iudex
 alius cogebatur, aut finxit vetustas, aut olim recepta consuetudo cessavit.

Militari cultu ac disciplina proludiisque continuis rei castrensis et
 armaturae, quam saepe formavimus, metuendi vel exercitibus maximis, equitatus virtute
 confisi, ubi desudat nobilitas omnis et splendor. Pedites enim in speciem 
 mirmillonum 
 murmillonum 
 contecti, iussa faciunt ut calones. Sequiturque semper haec turba,
 tamquam addicta perenni servitio, nec stipendiis aliquando fulta nec donis.
 Et gentes plurimas praeter eas quas abunde perdomuit, sub iugum haec natio
 miserat, ita audax et ad pulveres Martios erudita, ni
 bellis civilibus externisque assidue vexarentur.

Indumentis plerique eorum ita operiuntur lumine colorum fulgentibus vario,
 ut (licet sinus lateraque dissuta relinquant flatibus agitari ventorum)
 inter calceos tamen et verticem nihil videatur intectum. Armillis uti
 monilibusque aureis, et gemmis, praecipue margaritis, quibus abundant,
 assuefacti post Lydiam victam et Croesum.

Restat ut super ortu lapidis huius, pauca succinctius explicentur. Apud
 Indos et Persas, margaritae reperiuntur in testis marinis robustis et
 candidis, permixtione roris anni tempore praestituto conceptae. Cupientes
 enim velut coitum quendam, humores ex lunari aspergine capiunt, densius
 oscitando. Exindeque gravidulae, edunt minutas binas aut ternas, vel
 uniones, ideo sic appellatas quod evisceratae conchulae singulas aliquotiens
 pariunt, sed maiores.

Idque indicium est aetheria potius derivatione, quam saginis pelagi hos
 oriri fetus et vesci, quod guttae matutini roris eisdem infusae, claros
 efficiunt lapillos et teretes, vespertini vero flexuosos contra et rutilos
 et maculosos interdum. Minima autem vel magna pro qualitate haustuum
 figurantur, casibus variatis. Conclusae vero saepissime
 metu fulgurum inanescunt, aut debilia pariunt, aut certe vitiis diffluunt
 abortivis.

Capturas autem difficiles et periculosas, et amplitudines pretiorum illa
 efficit ratio, quod frequentari sueta litora propter piscantium insidias
 declinantes, ut quidam coniciunt, circa devios scopulos et marinorum canum
 receptacula delitescunt.

Quod genus gemmae etiam in Britannici secessibus maris gigni legique (licet
 dignitate dispari) non ignoramus.

Post exploratam alacritatem exercitus, uno parique ardore impetrabilem
 principem superari non posse, deum usitato clamore testati, Iulianus summae
 rei finem imponendum maturius credens, restricta 
 quiete nocturna, itinerarium sonare lituos iubet et praestructis 
 omnibus quae difficultates arduae belli poscebant, candente iam luce, Assyrios fines ingressus, celso praeter alios spiritu obequitans ordinibus,
 aemulatione sui cunctos ad officia fortitudinis incendebat.

Utque ductor usu et docilitate firmatus, metuens ne per locorum insolentiam
 insidiis caperetur occultis, agminibus incedere quadratis exorsus est.
 Excursatores quidem quingentos et mille sensim praeire disposuit, qui
 cautius gradientes ex utroque latere, itidemque a fronte, nequis repentinus
 irrueret, prospectabant. Ipse vero medios pedites regens, quod erat totius
 roboris firmamentum, dextra legiones aliquas cum Nevitta, supercilia
 fluminis praestringere iussit Euphratis. Cornu vero laevum cum equitum
 copiis Arintheo tradidit et 
 Ormizdae 
 Ormisdae 
 , ducendum confertius, per plana camporum et mollia. Agmina vero
 postrema Dagalaifus cogebat et Victor, ultimusque omnium Osdruenae dux
 Secundinus.

Deinde ut hostibus (si erupissent usquam) vel conspicantibus procul timorem
 multitudinis maioris incuteret, laxatis cuneis iumenta dilatavit et homines,
 ut decimo paene lapide postremi dispararentur a signiferis primis, quod arte
 mira saepe fecisse, Pyrrhus ille rex dicitur Epirotes, opportunis in locis
 castra metandi, armorumque speciem diffundendi ex industria vel attenuandi
 perquam scientissimus, ut ubi convenisset 
 plures aestimarentur aut pauci.

Sarcinas vero et calones et apparationem imbellem, impedimentorumque genus
 omne inter utrumque latus instituit procedentium ordinatim, nequa vi subita
 raperentur (ut saepe contigit) improtecta. Classis autem licet per flumen
 ferebatur assiduis flexibus tortuosum, nec residere nec praecurrere
 sinebatur.

Emenso itaque itinere bidui, prope civitatem venimus Duram desertam,
 marginibus amnis impositam. In quo loco greges cervorum plures inventi sunt,
 quorum alii confixi missilibus, alii ponderibus inlisi remorum, ad satietatem omnes paverunt; pars
 maxima natatu assueta veloci, alveo penetrate, incohibili cursu evasit ad
 solitudines notas.

Exin dierum quattuor itinere levi peracto vespera incedente, cum expeditis
 mille impositis navibus, Lucillianus comes imperatu principis mittitur Anathan
 munimentum expugnaturus, quod (ut pleraque alia) circumluitur fluentis
 Euphratis. Et navibus (ut praeceptum est) per opportuna dispersis, insula
 obsidebatur nebulosa nocte obumbrante impetum
 clandestinum.

Sed postquam advenit lux certa, aquatum quidam egressus, visis subito
 hostibus, ululabili clamore sublato, excitos tumultuosis vocibus
 propugnatores armavit. Et mox a specula
 quadam altissima explorato situ castrorum, quam ocissime cum duarum
 praesidio navium, amnem supermeat imperator, pone sequentibus navigiis
 multis, quae obsidionales machinas advehebant.

Iamque muris propinquans, cum non absque discriminibus multis consideraret
 esse certandum, sermone cum leni tum aspero et minaci, hortabatur ad
 deditionem defensores, qui ad colloquium petito Ormizda, promissis eius et
 iuramentis illecti, multa sibi de lenitudine Romana spondebant.

Denique prae se bovem coronatum agentes, quod est apud eos susceptae pacis
 indicium, descendere suppliciter, et statim munimento omni incenso, Pusaeus
 eius praefectus, dux Aegypti postea, honore tribunatus affectus est. Reliqui
 vero cum caritatibus suis et supellectili, 
 humaniore cultu ad Syriacam civitatem Chalcida transmissi sunt.

Inter hos miles quidam, cum Maximianus perrupisset quondam Persicos fines,
 in his locis aeger relictus, prima etiam tum lanugine iuvenis, ut aiebat,
 uxores sortitus gentis ritu complures cum numerosa subole tunc senex
 incurvus, exultans, proditionisque auctor, ducebatur ad nostra, testibus
 affirmans et praescisse se olim et praedixisse, quod centenario iam
 contiguus, sepelietur in solo Romano. Post quae Saraceni procursatores
 partis cuiusdam 
 hostium obtulere laetissimo principi, et munerati ad
 agenda similia sunt remissi.

Acciderat aliud postridie dirum. Ventorum enim turbo exortus, pluresque
 vertigines concitans, ita confuderat omnia, ut tabernacula multa
 conscinderentur, et supini plerique milites sternerentur vel proni, venti
 spiritu stabilitatem vestigii subvertente. Nec
 minus eodem die aliud periculosum evenit. Amne enim repente extra margines
 evagato, mersae sunt quaedam frumentariae naves, cataractis avulsis, ad
 defundendas reprimendasque aquas rigare suetas opere saxeo structis: quod
 utrum per insidias an magnitudine acciderit fluentorum, sciri non
 potuit.

Post perruptam incensamque urbem omnium primam, et captivos transmissos,
 certiore iam spe provectus exercitus ad fiduciam, elatis vocibus in favores
 principis consurgebat, adfore sibi etiam deinde dei caelestis existimans curam.

Et cui per regiones
 ignotas de obscuris erat suspectior cura, astus gentis et ludificandi
 varietas timebatur. Ideoque imperator nunc antesignanus nunc agminibus
 cogendis insistens, cum expeditis velitibus, nequid lateret abstrusum,
 frutecta squalida vallesque scrutabatur, licentiores militum per longinqua
 discursus affabilitate nativa prohibendo vel minis.

Hostiles tamen agros omni frugum genere divites, cum segetibus et tuguriis
 inflammari permisit, ita demum cum usui necessaria abunde sibi quisque
 collegisset, et hoc modo sauciabatur salus hostium nesciorum.

Bellatores enim libenter quaesitis dextris propriis utebantur, alia
 virtutis suae horrea repperisse existimantes, et laeti quod vitae subsidiis
 affluentes, alimenta servabant, quae navigiis vehebantur.

Hic vino gravis quidam temerarius miles ad ulteriorem ripam nullo urgente
 transgressus, in conspectu nostro ab hostilibus 
 captus, occisus est.

Quibus tali casu patratis, ad castra pervenimus nomine Thilutha, in medio
 fluminis sita, locum immenso quodam vertice tumescentem, et potestate
 naturae, velut manu circumsaeptum humana, cuius ad deditionem incolae
 temptati mollius (ut decebat), quoniam asperitas edita vim superabat
 armorum, intempestivam 
 tunc 
 tune 
 defectionem esse firmabant. Sed hactenus responderunt, quod cum
 interiora occupaverint protinus gradientes Romani, se quoque utpote regnorum
 sequellas, victoribus accessuros.

Et post haec praetermeantes moenia ipsa, naves nostras
 verecunda quiete spectabant immobiles. Quo transito cum ad munimentum
 aliud 
 Achaiachalam 
 Achaiachala 
 nomine venissemus, fluminis circumitione vallatum, arduumque
 transcensu, refutati pari responso discessimus. Alia postridie castra ob
 muros invalidos derelicta, praetereuntur incensa.

Postera igitur et insequenti die stadiis ducentis emensis, ventum est ad
 locum Baraxmalcha. Unde amne transito miliario septimo disparata, Diacira
 invaditur civitas, habitatoribus vacua, frumento et salibus nitidis plena,
 in qua templum alti culminis arci vidimus superpositum, qua incensa
 caesisque mulieribus paucis, quae repertae sunt, traiecto fonte scatenti
 bitumine, Ozogardana occupavimus oppidum, quod formidine advenientis
 exercitus itidem deseruere cultores. In quo principis Traiani tribunal
 ostendebatur.

Hac quoque exusta, biduo ad refectionem corporum dato, prope extremum
 noctis quae secundum diem secuta est, Surena post regem apud Persas
 promeritae dignitatis, et Malechus Podosacis nomine, phylarchus Saracenorum
 Assanitarum, famosi nominis latro, omni saevitia per nostros limites diu
 grassatus, structis Ormizdae insidiis, quem ad speculandum exiturum
 (incertum unde) praesenserant, ideo sunt temptamento
 frustrati, quod angusta fluminis interluvies et praealta transiri vado non
 potuit.

Et primo lucis exordio, cum essent hostes iam in contuitu, visi tune
 primitus corusci galeis et horrentes indutibus rigidis, milites in procinctum impetu
 veloci tendentes, eos involavere fortissime. Et quamvis arcus validis
 viribus flecterentur, et splendor ferri intermicans, Romanorum metum
 augeret, ira tamen acuente virtutem, clipeorum densitate contecti, ne
 possint emittere, coegerunt.

Animatus his vincendi primitiis, miles ad vicum Macepracta pervenit, in quo
 semiruta murorum vestigia videbantur, qui priscis temporibus in spatia longa
 protenti, tueri ab externis incursibus Assyriam dicebantur.

Hinc pars fluminis scinditur, largis aquarum agminibus ducens ad tractus 
 Babylonios 
 Babylonos 
 
 interiores, usui agris futura et civitatibus circumiectis,
 alia Naarmalcha nomine, quod fluvius regum interpretatur, Ctesiphonta
 praetermeat, cuius in exordio turris in modum Phari celsior surgit. Hanc
 peditatus omnis pontibus caute digestis, transivit.

Equites vero cum iumentis armati, clementiores gurgites fluminis obliquati
 transnarunt, pars flumine absumpta interierunt, alia multitudine subita petiti telorum hostilium. Quos egressi
 auxiliares ad cursum levissimi, fugientiumque
 cervicibus insistentes. laniatu avium prostraverunt.

Quo negotio itidem gloriose perfecto, ad civitatem Pirisaboram ventum est,
 amplam et populosam, ambitu insulari circumvallatam. Cuius obequitans moenia
 imperator et situm, obsidium omni cautela coeptabat, quasi sola formidine
 oppidanos a propugnandi studio summoturus. Quibus per colloquia saepe
 temptatis, cum nec promissis quisquam flecteretur nec minis, suscipitur
 oppugnandi exordium, et armatorum triplici corona circumdatis muris, a die primo ad
 usque noctis initium, missilibus certabatur.

Tum defensores animo praestantes et viribus, per propugnacula
 ciliciis undique laxius pansis, quae telorum impetus cohiberent, obtecti
 scutis vimine firmissimo textis et crudorum tergorum densitate vestitis,
 validissime resistebant, ferrea nimirum facie omni: quia lamminae singulis
 membrorum lineamentis cohaerenter aptatae, fido operimento, totam hominis
 speciem contegebant.

Et aliquotiens Ormizdae ut indigenae et regalis colloquia petentes obnixe, propinquantem
 probris atque conviciis ut male fidum incessebant et desertorem. Hac lenta
 cavillatione diei maxima parte exempta, tenebrarum silentio primo,
 multiformes admotae sunt machinae, coeptaque altitudo 
 complanari fossarum.

Quae vixdum ambigua luce, defensores intentius contemplati, eo accedente
 quod angularem turrim ictus foravit arietis violentior, relictis civitatis
 duplicibus muris, continentem occupant arcem, asperi montis interrupta
 planitie superpositam, cuius medietas in sublime consurgens, tereti ambitu
 Argolici scuti speciem ostendebat, nisi quod e septemtrione, id quod rotunditati
 defuerat, in Euphratis fluenta proiectae cautes
 eminentius tuebantur, in qua excellebant minae murorum, bitumine et
 coctilibus laterculis fabricatae, quo aedificii genere nihil esse tutius
 constat.

Iamque ferocior miles, pervasa urbe quam viderat vacuam, adversus oppidanos
 ab arce multimoda tela fundentes, acri contentione pugnabat. Cum enim idem
 prohibitores catapultis nostrorum urgerentur atque ballistis, ipsi quoque ex
 edito arcus erigebant fortiter 
 tensos 
 tenses 
 , quibus panda utrimque surgentia cornua ita lentius flectebantur,
 ut nervi digitorum acti pulsibus violentis, harundines ferratas emitterent,
 quae corporibus illisae contrariis, letaliter figebantur.

Dimicabatur nihilo minus utrubique saxorum manualium nimbis, et neutrubi
 inclinato momento, proelium atrox a lucis ortu ad initium noctis
 destinatione magna protractum, pari sorte diremptum est. Proinde die secuto,
 cum certaretur asperrime, multique funderentur
 altrinsecus, et aequi vigores gesta librarent, imperator omnes aleae casus
 inter mutuas clades experiri festinans, cuneatim stipatus, densetisque
 clipeis ab ictu sagittarum defensus, veloci saltu comitantibus promptis,
 prope portam venit hostilem, crasso ferro crustatam.

Et licet saxis et glande, ceterisque telis, cum periculi sociis premeretur, fodicare tamen paratos
 valvarum latera ut aditum patefacerent, vocibus increpans crebris, non ante
 discessit, quam telorum congerie, quae superiaciebantur, se iam cerneret
 obruendum.

Evasit cum omnibus tamen, paucis levius vulneratis, ipse innoxius,
 verecundo rubore suffusus. Legerat enim Aemilianum Scipionem, cum
 historiarum conditore Polybio, Megalopolitano Arcade, et triginta militibus, portam Carthaginis impetu simili subfodisse.
 Sed fides recepta scriptorum veterum recens factum defendit.

Aemilianus enim testudine lapidea tectam successerat portam, sub qua tutus
 et latens, dum moles saxeas detegunt hostes, urbem nudatam irrupit, Iulianus
 vero locum patentem aggressus, obumbrata caeli facie fragmentis montium et
 missilibus aegre repulsus, abscessit.

His raptim ac tumultuarie agitatis, cum operositas vinearum et aggerum
 impeditissima ceteris urgentibus cerneretur, machinam quae
 cognominatur helepolis, iussit expeditius fabricari, qua (ut supra docuimus)
 rex usus Demetrius, superatis oppidis
 pluribus, Poliorcetes appellatus est.

Ad hanc molem ingentem, superaturam celsarum turrium minas, prohibitores
 oculorum aciem intentius conferentes, itidemque instantiam obsidentium
 perpensantes, subito vertuntur ad preces, circumfusique per turres ac
 moenium minas, et fidem Romanam pansis manibus protestantes, vitam cum venia
 postulabant.

Cumque cessasse opera et munitores nihil temptare viderent ulterius, quod
 quietis erat indicium certum, copiam sibi dari conferendi sermonis cum
 Ormizda poscebant.

Hocque impetrato, 
 Mamersidis 
 Mamersides 
 praesidiorum praefectus, demissus per funem, ductusque ad
 imperatorem (ut obsecravit), vita cum impunitate sibi consortibusque suis
 firmiter pacta, redire permissus est. Gestisque nuntiatis, plebs omnis
 utriusque sexus ad sententiam suam cunctis acceptis, pace foederata cum
 religionum consecrationibus fidis, patefactis egreditur portis, salutarem
 genium affulsisse sibi clamitans Caesarem, magnum et lenem.

Numerata sunt autem dediticiorum duo milia et quingenti; nam cetera 
 
 multitudo 
 multitude 
 obsidium ante suspectans, navigiis parvis permeato amne discessit.
 In hac arce armorum alimentorumque copia reperta est maxima, unde
 necessariis sumptis, reliqua cum loco ipso exussere victores.

Postera die quam haec acta erant, perfertur ad imperatorem, cibos per otium
 capientem, nuntius gravis, Surenam Persicum ducem, procursatorum partis
 nostrae tres turmas inopinum aggressum paucissimos trucidasse, inter quos
 strato tribuno, unum rapuisse vexillum.

Statimque concitus ira immani, cum armigera manu, festinatione ipsa
 tutissimus pervolavit, et grassatoribus foeda consternatione depulsis,
 residuos duos tribunos sacramento solvit (ut desides et ignavos): decem vero
 milites ex his qui fugerant, exauctoratos, capitali addixit supplicio,
 secutus veteres leges.

Incensa denique urbe (ut memoratum est), constructo tribunali insistens,
 actis gratiis exercitui convocato, cunctos ad paria facienda deinceps
 hortabatur, et argenteos nummos centenos viritim pollicitus, cum eos
 parvitate promissi percitos tumultuare sensisset, ad indignationem plenam
 gravitatis erectus:

‘En’ inquit ‘Persae, circumfluentes rerum omnium copiis: ditare vos poterit
 opimitas gentis, si unum spirantibus animis fortiter fecerimus. Ex immensis
 opibus egentissima est—tandem credite Romana res publica, per eos qui (ut
 augerent divitias) docuerunt principes auro quietem a barbaris redemptare.

Direptum aerarium est, urbes
 exinanitae, populatae provinciae: mihi nec facultates nec propinquitas
 generis suppetit, quamvis ortus sim nobilis, praeter pectus omni liberum
 metu: nec pudebit imperatorem, cuncta bona in animi cultu ponentem,
 profiteri paupertatem honestam. Nam et Fabricii familiari re pauperes,
 rexere bella gravissima, gloria locupletes.

Haec vobis cuncta poterunt abundare, si imperterriti deo meque (quantum
 humana ratio patitur), caute ductante, mitius egeritis: sin resistitis ad
 seditionum revoluti dedecora pristinarum, iam pergite.

Ut imperatorem decet, ego solus confecto tantorum munerum cursu, moriar
 stando, contempturus animam quam mihi febricula eripiet una, aut certe
 discedam; nec enim ita vixi, ut non possim aliquando esse privatus. Praeque
 me fero et laetor, ductores spectatissimos esse nobiscum,
 perfectos bellicarum omni genere doctrinarum.’

Hac modesta imperatoris oratione, inter secunda et aspera medii, miles pro
 tempore delenitus, assumpta cum meliorum exspectatione fiducia, regibilem se
 fore pollicitus et morigerum, cunctorum adspirante consensu, auctoritatem
 eius sublimitatemque cordis extollebat in caelum, quod cum vere atque ex
 animo dicitur, solet armorum crepitu leni monstrari.

Repetitis post haec tentoriis, pro copia rei praesentis victu se recreavit
 et quiete nocturna. Animabat autem Iulianus exercitum, cum non per
 caritates, sed per inchoatas negotiorum magnitudines deieraret assidue: ‘Sic
 sub iugum mitteret Persas, ita quassatum recrearet orbem Romanum.’ Ut
 Traianus fertur aliquotiens iurando dicta consuesse firmare ‘Sic in
 provinciarum speciem redactam videam Daciam; sic pontibus Histrum et
 Euphratem, superem,’ et similia plurima.

Post haec decursis milibus passuum quattuordecim, ad locum quendam est
 ventum arva aquis abundantibus fecundantem, quo itinere nos ituros Persae
 praedocti, sublatis cataractis undas evagari fusius permiserunt.

Itaque humo late stagnante, altero die militi requie data, imperator ipse
 praegressus, constratis periculis multis ex utribus pro
 copia pontibus, itidemque navibus confectis e palmarum trabibus exercitum non sine
 difficultate traduxit.

In his regionibus agri sunt plures, consiti vineis varioque pomorum genere, ubi oriri arbores assuetae palmarum, per spatia ampla ad usque
 Mesenen et mare pertinent magnum, instar ingentium nemorum. Et quaqua
 incesserit quisquam, termites et spadica cernit assidua, quorum ex fructu
 mellis et vini conficitur abundantia, et maritari palmae ipsae dicuntur
 facileque sexus posse discerni.

Additur etiam generare feminas seminibus illitas marium, feruntque eas
 amore mutuo delectari, hocque inde clarere, quod contra se vicissim
 nutantes, ne turgidis quidem flatibus avertuntur. Et si ex more femina maris
 non illita fuerit semine, abortus vitio fetus amittit intempestivos. Et siqua femina cuius arboris amore perculsa sit ignoretur,
 unguento ipsius inficitur truncus, et arbor alia naturaliter odoris
 dulcedinem concipit, hisque indiciis velut coeundi quaedam proditur
 fides.

Qua cibi copia satur exercitus, plures praetergressus est insulas, et ubi
 formidabatur inopia, ibi timor saginae gravis incessit. Sagittariorum
 denique hostilium impetu latenti temptatus, neque inultus, prope locum venit
 ubi pars maior Euphratis in rivos dividitur multifidos.

In hoc tractu civitas ob muros humiles ab incolis Iudaeis deserta, iratorum
 manu militum conflagravit. Quibus actis pergebat ulterius imperator, placida
 ope numinis (ut arbitrabatur), erectior.

Cumque Maiozamalcham venisset, urbem magnam et validis circumdatam
 moenibus, tentoriis fixis providit sollicite, ne castra repentino equitatus
 Persici turbarentur accursu, cuius fortitudo in locis patentibus, immane
 quantum gentibus est formidata.

Et hoc disposito stipatus velitibus paucis, ipse quoque pedes civitatis
 situm diligenti inquisitione exploraturus, in perniciosas praecipitatus
 insidias, ex ipso vitae discrimine tandem emersit.

Namque per latentem oppidi portam, Persae decem armati degressi, imaque
 clivorum pervadentes, poplitibus subsidendo, repentino impetu nostros
 aggressi sunt. E quibus duo conspectiorem habitu 
 principem gladiis petiere districtis, sed occurrit ictibus erectum altius 
 scutum, quo contectus magna elataque fiducia unius lateri ferrum infixit,
 alterum stipatores multiplicatis ictibus occiderunt. Residuis e quibus
 vulnerati sunt aliqui, disiectis in fugam, spoliatisque ambobus, reducens
 incolumes socios, cum exuviis remeavit ad castra, omnium laetitia magna
 susceptus.

Sustulit in hoste prostrato aureum colli monile Torquatus, fudit
 confidentissimum Gallum alitis propugnatione Valerius, postea cognomento
 Corvinus, hacque gloria posteritati sunt commendati; non invidemus: accedat
 hoc quoque monumentis veteribus facinus pulchrum.

Constratis postridie pontibus, exercituque travecto, et metatis alibi
 salubrius castris, vallo duplici circumductis, quoniam (ut diximus)
 timebantur solitudines planae, oppidi suscepit obsidium, periculosum fore
 existimans, si gradiens prorsus, a tergo relinqueret quos timeret.

Haec dum magno molimine comparantur, Surena hostium dux iumenta adortus,
 quae in lucis palmaribus vescebantur, a cohortibus nostris repulsoriis cum paucorum exitio habitus frustra
 discessit.

Et duarum incolae civitatum, quas amnes amplexi faciunt insulas, parva sui
 fiducia trepidi, ad Ctesiphontis moenia se contulerunt,
 pars per silvarum densa, alii per paludes vicinas,
 alveis arborum cavatarum invecti, ad unicum auxilium et potissimum itineris
 longi, quod supererat, dilabuntur, ulteriora petituri terrarum.

E quibus resistentes aliquos nostri milites trucidabant, ipsi quoque
 lintribus et cymbis per varia discurrentes, captivos alios subinde
 perducebant. Id enim erat librata ratione dispositum, ut, dum copiae
 pedestres muros oppugnant, equestres turmae divisae per globos, abigendis
 insisterent praedis: hocque proviso, nullo provincialium damno, miles
 visceribus hostium pascebatur.

Iamque imperator munitum muris
 duplicibus oppidum, ordine circumdatum trino scutorum, spe patrandi incepti,
 maximis viribus oppugnabat. Sed ut erat necessarius appetitus, ita effectu
 res difficillima. Nam accessus undique rupibus anfractu celsiore discissis,
 flexuosisque excessibus ob periculum anceps, adeundi copiam denegabat,
 maxime quoniam turres crebritate et
 altitudine formidandae, montem saxeum arcis naturaliter editum, aequabant,
 et proclivis planities flumini imminens, propugnaculorum firmitate
 muniebatur.

Accedebat his haut levius malum, quod lecta manus et copiosa (quae
 obsidebatur) nullis ad deditionem illecebris flectebatur,
 sed tamquam superatura, vel devota cineribus patriae, resistebat. Adversus
 eam aegre retentabatur, inferens se protervius miles,
 et pugnam vel aequo campo, iustoque proelio poscens, cumque receptui
 caneretur, assidue animosis hostem urgendi conatibus urebatur.

Vicit tamen nostrorum consilium contentionem virium maximam, divisisque
 operibus, officia quisque distributa capessit ocissime. Hinc enim ardui
 suggestus erigebantur, inde fossarum altitudines alii complanabant, terrarum
 latibula concava oblongis tramitibus alibi struebantur, locabant etiam
 artifices tormenta muralia, in funestos sonitus proruptura,

Et cuniculos quidem cum vineis, Nevitta et Dagalaifus curabant, ineundis
 autem conflictibus, et defendendis ab incendio vel eruptionibus machinis,
 praeerat imperator. 
 Cumque apparatu omni excindendae urbis labore multiplici consummato, pugna
 flagitaretur, Victor nomine dux reversus est ad usque Ctesiphonta,
 itineribus exploratis, nulla obstacula nuntians offendisse.

Quo efferati gaudio milites omnes, elatique firmioribus animis, ad
 certandum signum operiebantur armati.

Iamque clangore Martio sonantibus tubis, strepebant utrimque partes, et
 primi Romani hostem undique lamminis ferreis in modum tenuis plumae contectum, fidentemque, quod tela rigentis ferri
 lapsibus impacta resiliebant, crebris procursationibus et minaci murmure
 lacessebant: non numquam compage scutorum, qua velut testudine
 infigurabilium fornicum operiebantur aptissime, assiduis
 motibus laxius dehiscente. Contra Persae muris obstinatius adhaerentes,
 quantum facere nitique poterant, eludere et frustrari exitiales impetus
 conabantur.

Verum ubi vimineas crates prae se ferentes, oppugnatores iam moenia
 perurgerent, cum sagittariis funditores, alii quin etiam saxa volventes
 ingentia, cum facibus et malleolis eos longius propulsabant, tum aptatae
 ligneis sagittis ballistae, flexus stridore torquebantur, creberrima spicula funditantes,
 et scorpiones quocumque manus peritae duxissent, rotundos lapides
 evibrabant.

Iterum deinde ac saepe geminatis congressibus, aestus in meridiem crescens,
 effervescente vaporatius sole, apparatu operum et studio proeliandi
 intentos, cunctos revocaverat fatigatos et sudore perfusos.

Eodem mentis proposito, secuto quoque die, per varia certaminum genera
 controversae partes dimicantes instanter, aequis manibus et pari fortuna
 discedunt. Verum in omne discrimen armatis proximus princeps civitatis
 urgebat excidium, ne circa muros diu excubans, omitteret maiora quae temptabat.

Sed in districtis necessitatibus, nihil tam leve est quod non interdum
 etiam contra sperata, rerum adferat momenta magnarum. Cum enim (ut saepe)
 discessurae partes levius concertarent, abusive incusso ariete, qui paulo
 ante erat admotus, sternitur residuis omnibus altior turris, latere coctili
 firmissime structa, cuius ruina muri contiguum latus secum immani fragore
 protraxit.

Ibi tum varietate casuum obsidentium labor, obsessorumque industria
 vicissim facinoribus speciosis inclaruit. Nihil enim asperum ira et dolore
 succenso militi videbatur, nihil prohibitoribus erat
 pro salute concurrentibus, metuendum aut dirum. Nam cum anceps proelium diutius fervens, sanguine utrimque multis
 caedibus fuso, diei finisset occasus, tum fatigationi
 consulitur.

Dumque haec luce agerentur ac palam, nuntiatur imperatori, pervigili cura
 distento, legionarios milites, quibus cuniculorum erant fodinae mandatae,
 cavatis tramitibus subterraneis, sublicibusque suspensis, ima penetrasse fundamentorum, iam (si ipse
 disposuerit) evasuros.

Cum itaque noctis plerumque processisset, aeneatorum accentu, signo dato
 progrediendi ad pugnam, ad arma concursum est: et
 consulto murorum invaduntur utrimque frontes, ut dum propulsaturi pericula,
 defensores ultro citroque discurrunt, nec proxima fodientis audiretur ferri
 tinnitus, nec quoquam intrinsecus obsistente, cuniculariorum subito manus
 emergat.

Quibus ita (ut convenerat) ordinatis, et occupatis prohibitoribus,
 patefactisque latebris, evolat Exsuperius, de Victorum numero miles, post
 quem Magnus tribunus, et Iovianus notarius, quos audax multitudo secuta, his
 prius confossis, quos in aede per quam in lucem prodierant, invenerunt,
 suspensis gradibus procedentes obtruncarunt vigiles omnes, ex usu moris
 gentici iustitiam felicitatemque regis sui canoris vocibus extollentes.

Existimabatur Mars ipse (si misceri hominibus numina maiestatis iura
 permittunt), adfuisse castra Lucanorum invadenti Luscino. Hocque ideo
 creditum est quod in congressu flagranti, scalas vehens visus formidandae
 vastitatis armatus, postridie cum recenseretur exercitus, praecipuo studio
 quaesitus, reperiri non potuit, cum se ultro offerret, si miles fuisset,
 memorabilis conscius facti. Sed ut 
 tunc 
 tune 
 qui esset pulchri facinoris auctor penitus est ignoratum, ita nunc
 enituerunt hi qui fecere fortissime, obsidionalibus
 coronis donati, et pro contione laudati, veterum more.

Tandem nudata, reseratis aditibus multis, lapsura invaditur civitas, et
 sine sexus discrimine vel aetatis, quicquid impetus repperit, potestas
 iratorum absumpsit, alii exitii imminentis timore, cum hinc ignis inde
 mucrones urgerent, ultimum flentes, e muris acti sua sponte praecipites,
 membrisque omnibus infirmati, vitam morte funestiorem paulisper, dum
 caederentur egerunt.

Extractus est autem vivus cum satellitibus octoginta Nabdates, praesidiorum
 magister, quem oblatum sibi cum aliis servari iussit intactum, serenus
 imperator et clemens. 
 Divisa itaque perpensis meritis et laboribus praeda, ipse (ut erat parvo
 contentus), mutum puerum oblatum sibi suscepit gesticularium, multa quae
 callebat, nutibus venustissimis explicantem, e tribus aureis nummis, partae victoriae praemium iucundum (ut
 existimabat) et gratum.

Ex virginibus autem, quae speciosae sunt captae ut in Perside, ubi
 feminarum pulcritudo excellit, nec contrectare aliquam
 voluit nec videre, Alexandrum imitatus et Africanum, qui haec declinabant,
 ne frangerentur cupiditate, qui se invictos a laboribus ubique
 praestiterunt.

Inter haec certamina nostrae partis architectus, cuius nomen non suppetit,
 post machinam scorpionis forte assistens, reverberate lapide quem artifex
 titubanter aptaverat fundae, obliso pectore supinatus, profudit animam
 disiecta compage membrorum, adeo ut ne signa quidem totius corporis
 noscerentur.

Exin profecturo imperatori, index nuntiaverat certus, circa
 muros subversi oppidi fallaces foveas et obscuras, quales in tractibus illis
 sunt plurimae, subsedisse manum insidiatricem latenter, ut 
 inproviso 
 improvise 
 inde exorta, agminis nostri terga feriret extrema.

Confestimque ad extrahendam eam missi sunt compertae fortitudinis pedites.
 Qui cum neque pervadere foraminum aditus, nec amendatos intus prolicere
 possent ad decernendum, collectam stipulam et sarmenta specuum faucibus
 aggesserunt. Unde fumus angustius penetrans, ideoque spissior, quosdam
 vitalibus obstructis necavit, alios ignium afflatu semustos, prodire in perniciem coegit abruptam, et ita
 omnibus ferro incendioque consumptis, ad signa repedavit ocius miles. Hoc
 modo civitas ampla et populosa virtute roboris excisa
 Romani, in pulverem concidit et ruinas.

Post quae tam gloriosa, transitis pontibus multorum amnium concursu
 continuatis, ad munimenta gemina venimus, aedificiis cautis exstructa, ubi Victorem comitem exercitus praevium, a
 transitu fluminis regis filius progressus a Ctesiphonte, cum optimatibus et
 multitudine armata, prohibere conatus, catervis sequentium militum visis,
 abscessit.

Pergentes itaque protinus, ad lucos venimus, agrosque pube variorum seminum
 laetos, ubi reperta regia Romano more aedificata, quoniam id placuerat,
 mansit intacta.

Erat etiam in hac eadem regione extentum spatium et rotundum, loricae
 ambitu circumclausum, destinatas regiis voluptatibus continens feras,
 cervicibus iubatis leones, armisque hispidos apros, et ursos (ut sunt
 Persici) ultra omnem rabiem saevientes, et alia lecta immania corpora
 bestiarum: quas omnes diffractis portarum obicibus, equites nostri
 venatoriis lanceis et missilium multitudine confoderunt.

Quae loca pinguia satis et cultu, quibus Coche
 (quam Seleuciam nominant) haut longius disparatur, ubi 
 vallatis opere tumultuario castris, et exercitu omni per aquarum et pabuli
 opportuna biduo recreato, antegressus cum procursatoribus princeps, et
 civitatem desertam collustrans, a Caro principe quondam excisam, in qua perpetuus
 fons stagnum ingens eiectat, in Tigridem defluens, corpora vidit suffixa
 patibulis multa necessitudinum eius, quem prodidisse civitatem Pirisaboram
 rettulimus supra.

Hic et Nabdates vivus exustus est, quem extractum cum octoginta e latebris expugnatae docui civitatis, eo
 quod inter exordia obsidii coepti, clam pollicitus prodere, dimicavit
 acerrime, adeptusque veniam insperatam, ad id proruperat insolentiae, ut 
 Ormizdam 
 Ormisdam 
 
 
 laceraret omnibus probris.

Itaque aliquantum progressi, tristi percellimur facto. Dum enim tres
 procursatorum cohortes expeditae cum cuneo Persico decertarent, quem
 patefactis subito portis, profuderat civitas, proruptores alii ex contraria
 fluminis ripa, iumenta nos sequentia cum pabulatoribus paucis, licenter
 palantibus, intercipiunt et obtruncant.

Unde profectus imperator iratus et frendens, iamque regionibus Ctesiphontis
 propinquans, celsum castellum offendit et munitissimum, ad quod explorandum
 ausus accedere, obscurior (ut ipse rebatur) cum paucis
 obequitans muros, pauloque avidius intra ictum telorum repertus, latere non
 potuit: statimque diversorum missilium nube exagitatus oppetisset tormento
 murali, ni vulnerato 
 armigero 
 aimigero 
 , qui 
 lateri 
 lateii 
 eius haerebat, ipse scutorum densitate contectus, evitato magno
 discrimine, discessisset.

Qua causa concitus ira immani, munimentum disposuit obsidere, prohibitoribus acriter ad
 resistendum intentis, quod loco fidebant, propemodum inaccesso, quodque rex
 cum ambitiosis copiis passibus citis incedens, propediem affore credebatur.

Iamque vineis et residuis omnibus, quae poscebat obsidium, paratis, vigilia
 secunda praecipiti, cum nox casu 
 tunc 
 tune 
 lunari nitens splendore, 
 his qui propugnaculis insistebant, aperte cuncta monstraret, repente in unum
 pondus coacta, multitudo patefactis subito portis erupit, cohortemque nec
 opinantem adorta nostrorum, cecidit complures, inter quos etiam tribunus
 peremptus est, periculum propulsare conatus.

Quae dum ita aguntur, pari modo ut antea, Persae ex adversa fluminis ripa,
 partem adorti nostrorum, interfectis quibusdam vivos cepere non nullos. Et
 timore simul quia venisse in maiorem numerum copiae putabantur hostiles,
 egere nostri tune segnius, sed ubi animis in audaciam restitutis, armisque
 raptis inter tumultum, exercitus cantu concitus
 bucinarum, cum minaci murmure festinaret, eruptores
 perterriti reverterunt intacti.

Et imperator ira gravi permotus, reliquos ex ea cohorte, qui abiecte sustinuerant impetum grassatorum, ad pedestrem compegit
 militiam (quae onerosior est) dignitatibus imminutis.

Flagrans post haec ad eruendum castellum, ubi periclitatus est, operam
 convertit et curam, nusquam ab antesignanis ipse digrediens, ut inter primos
 dimicans militi ad fortiter faciendum esset exemplo, spectator
 probatorque gestorum. Quo inter discriminum vertices diu multumque versato,
 varietate munitionum atque telorum, et conspiratione oppugnatorum, idem
 castellum incenditur captum.

Post quae consideratis asperitatibus ante gestarum rerum et impendentium,
 requievit exercitus, labore nimio quassatus, multis victui congruis adfatim
 distributis. Vallum tamen sudibus densis et fossarum altitudine cautius deinde
 struebatur, cum a vicina iam Ctesiphonte, repentini excursus et alia
 formidarentur occulta.

Ventum est hinc ad fossile flumen, Naarmalcha nomine (quod
 amnis regum interpretatur), 
 tunc 
 tune 
 aridum. Id antehac Traianus, posteaque Severus, egesto solo fodiri
 in modum canalis amplissimi, studio curaverat summo, ut aquis illuc ab
 Euphrate transfusis, naves ad Tigridem commigrarent.

Tutissimumque ad omnia visum est, eadem loca purgari, quae quondam similia
 Persae timentes, mole saxorum obruere multorum. Hacque valle purgata,
 avulsis cataractis undarum magnitudine classis secura, stadiis triginta
 decursis, in alveum eiecta est Tigridis, et contextis ilico
 pontibus transgressus exercitus iter Cochen versus promovit.

Utque lassitudini succederet quies opportuna, in agro consedimus opulento,
 arbustis et vitibus et cupressorum viriditate laetissimo, cuius in medio
 diversorium 
 opacum 
 opaeum 
 est et amoenum, gentiles picturas per omnes aedium partes
 ostendens, regis bestias venatione multiplici trucidantis; 
 nec 
 nee 
 enim apud eos pingitur vel fingitur aliud, praeter varias caedes
 et bella.

Proinde cunctis ex sententia terminatis, Augustus altius iam contra
 difficultates omnes incedens, tantumque a fortuna sperans nondum afflicta,
 ut propius temeritatem multa crebro auderet, validiores naves ex his quae
 alimenta portabant et machinas, deoneratas octogenis implevit armatis,
 retentoque secum classis robore firmiore, quam in tres diviserat partes,
 unam cum Victore comite quiete prima noctis emitti disposuit, ut flumine
 raptim transmisso, ripae occuparentur hostiles.

Quod cum acri metu territi duces, concordi precatu fieri prohibere
 temptarent, neque destinationem flecterent principis, sublato vexillo, ut
 iussum est, evolant e conspectu quinque subito naves, et cum ripas iam
 adventarent, facibus et omni materia, qua alitur ignis, petitae assiduis
 iactibus, cum militibus iam conflagrassent, ni veloci vigore pectoris
 excitus imperator, signum sibi datum nostros quod margines iam tenerent (ut
 mandatum est), erexisse proclamans, classem omnem properare citis remigiis
 adegisset.

Quo facto et naves incolumes sunt receptae, et residuus miles, quamquam
 saxis et varietate telorum ex edito vexaretur, post concertationem
 acerrimam, praealtas ripas et arduas supergressus, stabat immobilis.

Et miratur historia, Rhodanum arma et loricam retinente Sertorio,
 transnatatum, cum eo momento turbati quidam milites,
 veritique ne remanerent, post signum erectum, scutis, quae patula sunt et
 incurva, proni firmius adhaerentes, eaque licet imperite regendo, per
 voraginosum amnem velocitatem comitati sunt navium.

Contra haec Persae obiecerunt instructas cataphractorum equitum turmas, ita confertas, ut
 lamminis cohaerenter aptati 
 corporum flexus, splendore praestringerent occursantes obtutus, operimentis
 scorteis equorum multitudine omni defensa, quorum in subsidiis manipuli
 locati sunt peditum, contecti scutis oblongis et curvis, quae texta vimine
 et coriis crudis gestantes densius se commovebant. Post hos elephanti
 gradientium collium specie, motuque immanium corporum, propinquantibus
 exitium intentabant, documentis praeteritis formidati.

Hinc imperator catervis peditum infirmis medium inter acies spatium secundum Homericam
 dispositionem praestituit, ne locati priores, cedentesque deformiter,
 cunctos averterent secum, aut postsignani pone omnes reiecti centurias,
 nullo retinente 
 licentius verterent terga, ipse cum levis armaturae auxiliis, per prima
 postremaque discurrens.

Ergo ubi vicissim contiguae se cernerent partes, cristatis galeis corusci
 Romani, vibrantesque clipeos, velut pedis anapaesti
 praecinentibus modulis, lenius procedebant, et praepilatis missilibus per
 procursatores principiis pugnae temptatis, excita undique humus rapido
 turbine portabatur.

Et cum undique solito more
 conclamaretur, virorumque alacritatem sonans classicum iuvaret, hastis et mucronibus strictis,
 hinc inde comminus pugnabatur: sagittarum periculo miles erat immunis, quantum interiora festinatius
 occupabat. Inter quae Iulianus pulsos fulcire subsidiis, incitareque
 tardantes, quasi conturmalis strenuus properabat et rector.

Laxata itaque acies prima Persarum, leni ante, dein concito gradu,
 calefactis armis retrorsus gradiens propinquam urbem petebat, quam
 sequebatur miles itidem fessus in campis torridis ad usque diei finem a
 lucis ortu decernens, eiusque occipitiis pertinacius haerens, omnem cum
 Pigrane et Surena et Narseo, potissimis ducibus, ad usque Ctesiphontis muros
 egit praecipitem, adversorum feriens suras et terga.

Perrupissetque civitatis aditus lapsorum agminibus mixtus, ni dux Victor
 nomine manibus erectis prohibuisset et vocibus, et 
 ipse umerum sagitta praestrictus, et timens ne intra 
 moenium ambitus rapidus miles inconsulte repertus nullosque inveniens
 exitus, multitudinis pondere circumveniretur.

Sonent Hectoreas poetae veteres pugnas, fortitudinem Thessali ducis
 extollant, longae loquantur aetates Sophanem et Aminiam et Callimachum et
 Cynaegirum, Medicorum egregia culmina illa bellorum: non minus illo die quorundam ex nostris
 inclaruisse virtutem, omnium confessione monstratur.

Post timorem depositum, calcatasque ruinas hostilium corporum, iusto
 sanguine miles etiam tum cruentus, ad imperatoris tentoria congregatus,
 laudes ei perhibebat et gratias, quod ignoratus ubique dux esset an miles,
 magis aliorum quam suum respiciens commodum, ita rem prospere gesserat ut caesis
 Persarum plus minusve duobus milibus et quingentis, septuaginta caderent
 soli nostrorum.

Qui appellans plerosque nominatim, quos stabili mente aliquid clarum
 fecisse, ipse arbiter perspexit, navalibus donavit coronis et civicis et
 castrensibus.

Abunde ratus post haec prosperitates similis adventare, complures hostias
 Marti parabat ultori, et ex tauris pulcherrimis decem ad hoc perductis,
 nondum aris admoti, voluntate sua novem procubuere
 tristissimi, decimus vero, qui diffractis vinculis lapsus aegre reductus
 est, mactatus ominosa signa monstravit. Quibus visis, exclamavit indignatus
 acriter Iulianus Iovemque testatus est, nulla Marti iam sacra facturum: nec
 resecravit, celeri morte praereptus.

Digesto itaque consilio cum primatibus super Ctesiphontis obsidio, itum est
 in voluntatem quorundam, facinus audax et importunum esse noscentium id
 aggredi, quod et civitas situ ipso inexpugnabilis defendebatur, et cum
 metuenda multitudine protinus rex adfore credebatur.

Vicit sententia melior, cuius utilitate princeps sollertissimus approbata,
 Arintheum cum manu peditum expedita, ad
 populandas regiones circumsitas misit, armentis laetas et frugibus, hostes
 pari persecuturum industria, quos dispalatos nuper densi tramites et
 latebrae texere notissimae.

Sed ille avidae semper ad ulteriora cupiditatis, parvi habitis vetantium
 dictis, et increpitis optimatibus, quod ob inertiam otiique desiderium,
 amitti suaderent prope iam parta regna Persidis, flumine laeva relicto, infaustis 
 ductoribus praeviis, mediterraneas vias arripere citato
 proposuit gradu.

Et tamquam funesta face Bellonae subiectis ignibus exuri cunctas iusserat
 naves, praeter minores duodecim, quas profuturas pangendis pontibus
 disposuit vehi carpentis, idque putabat utiliter ordinasse, ne relicta
 classis usui hostibus foret, aut certe (ut ab expeditionis primordio factum
 est), armatorum fere viginti milia in trahendis occuparentur eisdem navibus
 et regendis.

Dein cum metuens sibi quisque mussaret, monstraretque perspicua veritas,
 quod repulsus forsitan ariditate vel altitudine montium, ad aquas redire non
 poterit miles, tortique perfugae aperte faterentur se fefellisse, concursu
 maximo exstingui iussae sunt flammae. Et quoniam ignis auctus immaniter
 plerasque consumpsit, duodecim tantum modo naves potuerunt intactae servari,
 quae ut possint custodiri discretae sunt.

Hoc casu classe cum non oporteret abolita, Iulianus consociato fretus
 exercitu, cum armatorum nulli per diversa distringerentur, numero potior ad
 interiora tendebat, alimenta adfatim opulentis suggerentibus locis.

Quo cognito hostes, ut inedia nos cruciarent, herbas cum adultis segetibus
 incenderunt, et conflagratione procedere vetiti, stativis castris dum flammae senescerent tenebamur. 
 Insultantesque nobis longius Persae, nunc de industria se diffundebant,
 aliquotiens confertius resistentes, ut procul conspicantibus viderentur
 advenisse iam regis auxilia, ideoque eos aestimaremus erupisse ad audaces
 excursus, et insolita temptamenta.

Maerebat tamen ob haec imperator et miles, quod nec contabulandi pontis
 erat facultas, amissis navibus temere, nec occurri poterat hostis adventicii
 motibus, quem adesse coruscus nitor indicabat armorum, arte pro singulis
 membris inflexus. Hisque accedebat aliud haud exiguum malum, quod nec
 adminicula quae praestolabamur cum Arsace et nostris ducibus apparebant, ob
 causas impedita praedictas.

Has ob res ut solaretur anxios milites princeps, captives graciles suapte
 natura, ut omnes paene sunt Persae, et macie iam confectos, iussit in medium
 duci, nostrosque respiciens, ‘En’ inquit ‘quos Martia ista pectora viros
 existimant, deformes illuvie capellas et taetras, utque crebri docuerunt
 eventus, antequam manus conferant abiectis armis 
 vertentes semet in fugam.’

Quibus dictis remotisque captivis, super rerum summa consultabatur. Et
 multis ultro citroque dictitatis, cum reverti debere per loca qua venimus,
 plebs vociferaretur imprudens, resistebat intentius princeps, multis cum eo
 id nequaquam fieri posse
 monstrantibus, per effusam planitiem pabulo absumpto et frugibus, vicorumque
 reliquiis exustorum inopia squalentibus ultima: quodque liquentibus iam
 brumae pruinis, omne immaduerat solum, et ruptis riparum terminis aucti, inhorruere torrentes.

Eo etiam ad difficultatem accedente
 negotii, quod per eas terras vapore sideris calescentes, muscarum et culicum multitudine referta sunt omnia,
 earumque volatu dies et astrorum noctu micantium facies obumbratur.

Et cum nihil humani proficerent
 sensus, diu fluctuantes et dubii, exstructis aris caesisque hostiis,
 consulta numinum scitabamur, utrum nos per Assyriam reverti censerent,
 an praeter radices montium lenius gradientes, Chiliocomum prope Corduenam
 sitam ex improviso vastare: quorum neutrum extis inspectis, confore
 dicebatur.

Sedit tamen sententia, ut omni spe meliorum succisa, Corduenam arriperemus,
 et sextum decimum Kalendas Iulias promotis iam signis, progresso imperatore cum lucis exordio, fumus vel vis quaedam
 turbinata pulveris apparebat, ut opinari daretur asinorum esse greges
 agrestium, quorum multitudo in tractibus est illis innumera, ideo simul
 incedens, ut constipatione densa feroces leonum frustrentur assultus.

Quidam arbitrabantur, Arsacen ac duces adventare
 iam nostros, rumoribus percitos, quod imperator Ctesiphonta magnis viribus
 oppugnaret, non nulli Persas nobis viantibus incubuisse firmabant.

Ideo inter haec ita ambigua, nequid adversum accideret, revocantibus agmina
 classicis, in valle graminea prope rivum, multiplicato scutorum ordine in
 orbiculatam figuram metatis tutius quievimus castris. Nec enim ad usque
 vesperam, aere concreto, discerni potuit quidnam esset, quod squalidius
 videbatur.

Et hanc quidem noctem nullo siderum fulgore splendentem, ut solet in artis
 rebus et dubiis, exegimus, nec sedere quoquam auso, nec flectere in quietem
 lumina prae timore. Ubi vero primum dies inclaruit, radiantes loricae limbis
 circumdatae ferreis, et corusci thoraces, longe
 prospecti, adesse regis copias indicabant.

Hocque viso accensum, properantem congredi militem, dirimente fluvio brevi,
 prohibuit imperator, et non procul a vallo ipso inter excursatores nostros
 et Persicos, proelio acri conserto, Machameus cecidit, ductor unius agminis
 nostri. Cui propugnaturus Maurus frater (dux postea Phoenices) cum germani
 trucidasset interfectorem, obvium quemque perterrens, infirmatus et ipse
 umerum telo, pallescentem morte propinqua, Machameum extrahere pugna viribus
 valuit magnis.

Et cum fatiscerent vix toleranda aestuum magnitudine, crebrisque
 congressibus partes, ad ultimum hostiles turmae gravi sunt repulsa
 discussae. Hinc recedentibus nobis, longius Saraceni secuti sunt et nostrorum metu peditum repedare compulsi, paulo post innexi
 Persarum multitudini tutius irruebant, Romana
 impedimenta rapturi, verum viso imperatore, ad alas subsidiarias
 reverterunt.

Qua ex regione profecti ad Hucumbra nomine villam pervenimus, ubi per
 biduum omnibus ad usum congruis et 
 satietate quaesita frumenti, ultra spem recreati discessimus, et confestim
 absque his, quae tempus vehi permisit, reliqua flammis exusta sunt.

Postridie exercitu sedatius procedente, extremos qui eo die forte
 cogendorum agminum officia sustinebant, necopinantes Persae adorti, negotio
 levi interfecissent, ni proximus equitatus noster hoc citius intellecto, per patulas valles late diffusus,
 tantam molem discriminis, vulneratis qui supervenerant, reppulisset.

In hac cecidit pugna Adaces, nobilis satrapa, legatus quondam ad
 Constantium principem missus, ac benigne susceptus, cuius exuviis
 interfector Iuliano oblatis, remuneratus est ut decebat.

Eodem die Tertiacorum equestris numerus a legionibus incusatus est, quod
 cum ipsae hostium adversas irrumperent acies, illi paulatim dilapsi,
 alacritatem paene totius minuissent exercitus.

Unde ad indignationem iustam imperator erectus, ademptis signis hastisque diffractis, omnes eos qui fugisse
 arguebantur, inter impedimenta et sarcinas et captivos agere iter imposuit,
 ductore eorum, qui solus fortiter decertarat, aliae turmae apposito, cuius
 tribunus turpiter proelium deservisse convincebatur.

Abiecti sunt autem sacramento etiam alii quattuor ob flagitium simile
 vexillationum tribuni: hoc enim correctionis moderamine leniori,
 impendentium consideratione difficultatum, contentus est imperator.

Progressi itaque stadia septuaginta, attenuata
 rerum omnium copia, herbis frumentisque crematis, ex
 flammis ipsis raptas fruges et pabula, ut quisque vehere potuit,
 conservavit.

Hoc etiam loco relicto, cum ad tractum Maranga appellatum, omnis venisset
 exercitus, prope lucis confinia immensa Persarum apparuit 
 multitudo 
 multitude 
 , cum 
 Merene 
 Merena 
 equestris magistro militiae, filiisque regis duobus, et
 optimatibus plurimis.

Erant autem omnes catervae ferratae, ita per singula membra densis lamminis tectae, ut
 iuncturae rigentes compagibus artuum convenirent, humanorumque vultuum
 simulacra, ita capitibus diligenter 
 apta 
 aptita 
 , ut 
 inbracteatis 
 inbratteatis 
 corporibus solidis, ibi tantum incidentia tela possint haerere,
 qua per cavernas minutas, et orbibus oculorum affixas, parcius visitur, vel
 per supremitates narium angusti spiritus
 emittuntur.

Quorum pars contis dimicatura, stabat immobilis, ut retinaculis aereis
 fixam existimares, iuxtaque sagittarii, cuius artis fiducia ab incunabulis
 ipsis gens praevaluit maxima, tendebant divaricatis brachiis flexiles arcus,
 ut nervi mammas praestringerent dexteras, spicula sinistris manibus
 cohaererent, summaque peritia digitorum pulsibus argutum sonantes,
 harundines evolabant, vulnera perniciosa portantes.

Post hos elephantorum fulgentium formidandam speciem et truculentos hiatus,
 vix mentes pavidae perferebant, ad quorum stridorem odoremque et insuetum aspectum magis equi terrebantur.

Quibus insidentes magistri, manubriatos cultros dexteris manibus illigatos
 gestabant, acceptae apud Nisibin memores cladis, et si ferociens animal,
 vires exsuperasset regentis, ne reversum per suos (ut 
 tunc 
 tune 
 acciderat) collisam sterneret plebem, venam quae caput a cervice disterminat, ictu maximo terebrabant.
 Exploratum est enim aliquando ab Hasdrubale Hannibalis fratre, ita citius
 vitam huius modi adimi beluarum.

Quibus non sine magno terrore perspectis, stipatus armatarum cohortium
 globis, cum primatibus fidentissimus imperator, ut flagitabat maior vis et
 atrocior, lunari acie sinuatisque lateribus, occursuros hosti manipulos
 instruebat.

Et ne sagittariorum procursus nostrorum cuneos disiectaret, illatis
 concitatius signis, spiculorum impetum fregit, datoque ad decernendum
 sollemniter signo, denseti Romani pedites confertas hostium frontes, nisu
 protruserunt acerrimo.

Et fervente certaminum mole, clipeorum sonitus et virorum, armorumque
 lugubre sibilantium fragor, nihil perpetiens iam remissum, campos cruore et
 corporum strage contexit, effusius cadentibus Persis, quibus saepe languidis
 in conflictu, artius pes pede collatus, graviter obsistebat, pugnare
 fortiter eminus consuetis, et si inclinatas suorum copias
 senserint, cedendo in modum imbrium pone versus directis sagittis, hostes a
 persequendi fiducia deterrere. Pulsis igitur pondere magnarum virium
 Parthis, miles solis cursu flammeo diu lassatus, signo in receptum dato ex
 more, in tentoria
 repedat ad audenda deinceps maiora sublatus.

In hoc proelio Persarum maior, ut dictum est, apparuit strages, nostrorum
 admodum levis. Eminuit tamen inter varies certaminum casus Vetranionis mors
 viri pugnacis, qui legionem Ziannorum regebat.

Post quae triduo indutiis destinato, dum suo quisque vulneri medetur vel
 proximi, commeatibus nos destitutos inedia cruciabat iam non ferenda: et
 quoniam frugibus exustis et pabulis, homines in discrimen ultimum venerant
 et iumenta, ex eo cibo, quem animalia tribunorum vehebant et comitum, imae
 quoque militum plebi penitus
 indigenti, pars distributa est magna.

Et imperator, cui non cuppediae ciborum, ex regio more, sed sub columellis
 tabernaculi parvis cenaturo, pultis portio parabatur exigua, etiam munifici
 fastidienda gregario quicquid ad ministeria postulabatur,
 per contubernia paupertina sui securus egessit.

Ipse autem ad sollicitam suspensamque quietem paulisper protractus, cum
 somno ut solebat depulso, ad aemulationem Caesaris Iulii quaedam sub
 pellibus scribens, obscuro noctis altitudine sensus cuiusdam philosophi
 teneretur, vidit squalidius, ut confessus est proximis, speciem illam Genii
 publici, quam cum ad Augustum surgeret culmen, conspexit in Galliis, velata
 cum capite Cornucopia per
 aulaea tristius discedentem.

Et quamquam ad momentum haesit stupore defixus, omni tamen superior metu,
 ventura decretis caelestibus commendabat, relictoque humi strato cubili,
 adulta iam excitus nocte, et numinibus per sacra depulsoria supplicans,
 flagrantissimam facem cadenti
 similem visam, aeris parte sulcata, evanuisse existimavit, horroreque
 perfusus est, ne ita aperte minax Martis apparuerit sidus.

Erat autem nitor igneus iste, quem διαίσσοντα nos appellamus, nec cadens umquam nec terram
 contingens. Corpora enim qui credit caelitus posse labi, profanus merito
 iudicatur, et demens. Fit autem hic habitus modis compluribus, e quibus
 sufficiet pauca monstrare.

Scintillas quidam putant ab aetherio candentes vigore, parumque porrectius
 tendere sufficientes, exstingui, vel certe radiorum
 flammas iniectas nubibus densis, acri scintillare contactu, aut cum lumen
 aliquod cohaeserit nubi. Id enim in stellae speciem figuratum, decurrit
 quidem, dum viribus ignium sustentatur: amplitudine vero spatiorum
 exinanitum in aerium solvitur corpus, ad substantiam migrans, cuius attritu
 incaluit nimio.

Confestim itaque ante lucis primitias, Etrusci haruspices accersiti,
 consultique quid astri species portenderet nova, vitandum esse cautissime
 responderunt nequid tunc temptaretur: ex Tarquitianis libris in titulo de
 rebus divinis, id relatum esse monstrantes, quod face in caelo visa committi
 proelium vel simile quicquam non oportebit.

Quo etiam id inter alia multa spernente, orabant haruspices, saltem aliquot
 horis profectionem differri, et ne hoc quidem sunt adepti, imperatore omni
 vaticinandi scientia reluctante, sed exorto iam die promota
 sunt castra.

Hinc nos egressos, Persae cum saepe afflicti, peditum stabiles pugnas
 horrerent, structis insidiis, occulte comitabantur, altrinsecus viantes
 catervas a celsis collibus explorando, ut id suspicans miles, ad usque
 perpetuum diem nec vallum erigeret nec sudibus se communiret.

Dumque teguntur firmiter latera, et exercitus pro locorum situ quadratis
 quidem sed laxis incedit agminibus, invasa subito terga pone versus arma
 cogentium principi indicatur, etiam tum inermi ad speculanda anteriora
 progresso.

Qua concitus clade, oblitus loricae, scuto inter tumultum adrepto, properans ultimis ferre suppetias, revocatur
 alio metu, qui etiam antesignanos, unde discesserat, paria perpeti
 nuntiabat.

Quae dum sine respectu periculi sui, redintegrare festinat, ex alia parte
 cataphractorum Parthicus globus centurias adoritur medias, ac sinistro cornu
 inclinato acriter superfusus, faetorem stridoremque elephantorum impatienter
 tolerantibus nostris, contis et multiplicatis missilibus decernebat.

Verum principe volitante inter prima discrimina proeliorum, 
 exilivit 
 exsilivit 
 nostra succinctior armatura, aversorumque Persarum et beluarum,
 suffragines concidebat et dorsa.

Quos cum Iulianus cavendi immemor, diffluxisse trepidos elatis vociferando
 manibus aperte demonstrans, irasque sequentium excitans, audenter effunderet
 semet in pugnam, clamabant hinc inde candidati (quos disiecerat terror) ut
 fugientium molem tamquam ruinam male compositi culminis declinaret, et
 (incertum unde )
 subita equestris hasta, cute brachii eius praestricta, costis perfossis,
 haesit in ima iecoris fibra.

Quam dum avellere dextra manu conatur, acuto utrimque ferro digitorum
 nervos sensit excisos, et provolutus iumento, praesentiumque veloci
 concursu, relatus in castra, medicinae ministeriis fovebatur.

Moxque ubi lenito paulisper dolore, timere desiit, magno spiritu contra
 exitium certans, arma poscebat et equum, ut reviso proelio suorum fiduciam
 repararet, ac videretur sui securus, alienae salutis sollicitudine
 vehementer adstringi: eo vigore, licet in negotio dispari, quo Epaminondas
 ille dux inclitus letaliter apud Mantiniam saucius et revectus ex acie cura
 quaerebat sollicita scutum. Quod cum vidisset
 propius laetior, vi vulneris interiit, et qui animam
 intrepidus amittebat, iacturam clipei formidavit.

Sed cum vires parum sufficerent voluntati, sanguinisque profluvio
 vexaretur, mansit immobilis, ideo spe deinceps vivendi absumpta, quod
 percunctando, Phrygiam appellari locum ubi ceciderat comperit. Hic enim
 obiturum se praescripta audierat sorte.

Sed reducto ad
 tentoria principe, incredibile dictu est, quo quantoque ardore, miles ad vindictam ira et
 dolore ferventior involabat, hastis ad scuta concrepans, etiam mori (si
 tulisset fors) obstinatus. Et quamvis offundebatur oculis altitudo pulveris
 et aestus calescens officeret alacritati membrorum, tamen velut
 exauctoratus, amisso ductore, sine parsimonia ruebat in ferrum.

Contra animosius Persae sagittarum volantium crebritate, conspectum sui
 rapiebant oppositis, quos elephanti tardius praecedentes, magnitudine
 corporum, cristarumque a
 horrore, pavorem iumentis incutiebant et viris. Concursus itaque armatorum,
 et cadentium gemitus, equorum flatus et tinnitus ferri procul audiebatur,
 quamdiu satietate vulnerum partibus fessis, nox diremit certamina iam
 tenebrosa.

Quinquaginta tum Persarum optimates et satrapae cum plebe maxima
 ceciderunt, inter has turbas Merena et Nohodare potissimis ducibus interfectis. Obstupescat magniloquentia vetustatis diversis in
 locis proelia viginti Marcelli: Sicinium Dentatum adiciat ornatum militarium
 multitudine coronarum: miretur super his Sergium, qui viciens et ter
 vulneratus est in variis pugnis (ut fertur), cuius posteritatis ultimus
 Catilina claras gloriarum adoreas, sempiternis maculis obumbravit.
 Deformabat tamen tristitia laetiores eventus.

Dum haec enim post discessum ducis ubique aguntur, exercitus cornu dextro
 defatigato, et Anatolio interfecto, qui 
 tunc 
 tune 
 erat officiorum magister, 
 Sallustius 
 Salutius 
 praefectus, actus in exitium praeceps, et opera sui apparitoris
 ereptus, Phosphorio amisso consiliario, qui ei aderat casu, evasit; palatini quidam militesque per
 multa discrimina, occupato castelli vicini praesidio, post diem denique
 tertium, iungi exercitui potuerunt.

Quae dum ita aguntur, Iulianus in tabernaculo iacens, circumstantes
 allocutus est demissos et tristes: ‘Advenit, o socii, nunc abeundi tempus e
 vita impendio tempestivum, quam reposcenti naturae, ut debitor bonae fidei
 redditurus, exulto, non (ut quidam opinantur) afflictus et maerens,
 philosophorum sententia generali perdoctus, quantum corpore sit beatior
 animus, et contemplans, quotiens condicio melior a deteriore secernitur,
 laetandum esse potius quam dolendum. Illud quoque
 advertens, quod etiam dii caelestes quibusdam piissimis mortem tamquam
 summum praemium persolverunt.

Munus autem id mihi delatum optime scio, ne difficultatibus subcumberem
 arduis, neve me proiciam umquam, aut prosternam, expertus quod dolores omnes
 ut insultant ignavis, ita persistentibus cedunt.

Nec me gestorum paenitet aut gravis flagitii recordatio stringit, vel cum
 in umbram et angustias amendarer, vel post
 principatum susceptum, animum 
 tamquam a cognatione caelitum defluentem, immaculatum (ut existimo)
 conservavi et civilia moderatius regens, et examinatis rationibus, bella
 inferens et repellens, tametsi prosperitas simul utilitasque consultorum non
 ubique concordent, quoniam coeptorum eventus superae sibi vindicant
 potestates.

Reputans autem iusti esse finem imperii, oboedientium commodum et salutem,
 ad tranquilliora semper (ut nostis) propensior fui, licentiam omnem actibus
 meis exterminans, rerum corruptricem et morum, gaudensque abeo, sciens quod 
 ubicumque me velut imperiosa parens
 consideratis periculis obiecit res publica, steti fundatus, turbines calcare
 fortuitorum assuefactus.

Nec fateri pudebit, interiturum me ferro, dudum didici fide fatidica
 praecinente. Ideoque sempiternum veneror numen, quod non
 clandestinis insidiis, nec longa morborum asperitate, vel damnatorum fine
 decedo, sed in medio cursu florentium gloriarum, hunc merui clarum ex mundo digressum. Aequo enim iudicio iuxta timidus est
 et ignavus, qui cum non oportet, mori desiderat, et qui refugiat cum sit
 opportunum.

Hactenus loqui, vigore virium labente sufficiet. Super imperatore vero
 creando, caute reticeo, ne per imprudentiam dignum praeteream, aut nominatum
 quem habilem reor, anteposito forsitan alio, ad discrimen ultimum trudam. Ut
 alumnus autem rei publicae frugi, opto bonum post me reperiri rectorem.’

Post haec placide dicta, familiares opes iunctioribus velut supremo
 distribuens stilo, Anatolium quaesivit, officiorum magistrum, quem cum
 beatum fuisse Salutius respondisset praefectus, intellexit occisum,
 acriterque amici casum ingemuit, qui data mente contempserat suum.

Et flentes inter haec omnes qui aderant, auctoritate integra etiam tum
 increpabat, humile esse, caelo sideribusque conciliatum lugeri principem
 dicens.

Quibus ideo iam silentibus, ipse cum Maximo et Prisco philosophis super
 animorum sublimitate perplexius disputans, hiante latius suffossi lateris
 vulnere, et spiritum tumore cohibente venarum, epota
 gelida aqua quam petiit, medio noctis horrore, vita facilius est absolutus,
 anno aetatis altero et tricensimo, natus apud Constantinopolim, a pueritia
 usque parentis obitu destitutus Constanti, quem post fratris Constantini
 excessum, inter complures alios turba consumpsit imperii successorum, et
 Basilina matre iam inde a maioribus nobili.

Vir profecto heroicis connumerandus ingeniis, claritudine rerum et coalita
 maiestate conspicuus. Cum enim sint (ut sapientes definiunt), virtutes
 quattuor praecipuae, temperantia, prudentia, iustitia, fortitudo, eisque
 accedentes extrinsecus aliae, scientia rei
 militaris, auctoritas felicitas atque liberalitas, intento studio coluit
 omnes ut singulas.

Et primum ita inviolata castitate enituit, ut post amissam coniugem nihil
 umquam venereum attigisse eum constaret 
 ; illud advertens, quod apud Platonem legitur, Sophoclem tragoediarum
 scriptorem, aetate grandaevum, interrogatum ecquid adhuc feminis misceretur,
 negantem, id adiecisse, quod gauderet harum rerum amorem ut rabiosum quendam effugisse dominum et crudelem.

Item ut hoc propositum validius confirmaret, recolebat saepe dictum lyrici
 Bacchylidis, quem legebat iucunde, id asserentis, quod ut egregius pictor
 vultum speciosum effingit, ita pudicitia celsius consurgentem vitam exornat.
 Quam labem in adulto robore iuventutis, ita caute vitavit, ut ne suspicione
 quidem tenus libidinis ullius, vel citerioris vitae ministris incusaretur, ut saepe
 contingit.

Hoc autem temperantiae genus crescebat in maius, iuvante parsimonia ciborum
 et somni, quibus domi forisque tenacius utebatur. Namque in pace victus eius
 mensarumque tenuitas erat recte noscentibus admiranda, velut
 ad pallium mox reversuri, per varios autem procinctus, stans interdum more
 militiae, cibum brevem vilemque sumere visebatur.

Ubi vero exigua dormiendi quiete, recreasset corpus laboribus induratum,
 expergefactus, explorabat per semet ipsum vigiliarum vices et stationum,
 post haec seria ad artes confugiens doctrinarum.

Et si nocturna lumina, inter quae lucubrabat, potuissent voce ulla testari,
 profecto ostenderant, inter hunc et quosdam principes multum interesse, quem
 quidem norant
 voluptatibus ne ad necessitatem quidem indulsisse naturae.

Dein prudentiae eius indicia fuere vel plurima, e quibus explicari
 sufficiet pauca. Armatae rei scientissimus et togatae,
 civilitati admodum studens, tantum sibi arrogans quantum a contemptu et
 insolentia distare existimabat: virtute senior quam aetate: studiosus
 cognitionum omnium et indeclinabilis aliquotiens iudex: censor in moribus regendis acerrimus,
 placidus opum contemptor, mortalia cuncta despiciens, postremo id
 praedicabat, turpe esse sapienti, cum habeat animum, captare laudes ex
 corpore.

Quibus autem iustitiae inclaruit bonis, multa significant, primo quod erat
 pro rerum et hominum distinctione,
 sine crudelitate terribilis, deinde quod paucorum discrimine vitia
 cohibebat, tum autem quod minabatur ferro potius quam utebatur.

Postremo ut multa praeteream, constat eum in apertos aliquos inimicos
 insidiatores suos ita consurrexisse mitissime, ut poenarum asperitatem
 genuina lenitudine castigaret.

Fortitudinem certaminum crebritas ususque bellorum ostendit, et patientia
 frigorum immanium et fervoris. Cumque corporis munus a
 milite, ab imperatore vero animi poscitur, ipse trucem hostem ictu confecit,
 audacter congressus, ac nostros cedentes obiecto pectore suo, aliquotiens
 cohibuit solus: regnaque furentium Germanorum exscindens, et in pulvere
 vaporato Persidis, augebat fiduciam militis, dimicans
 inter primos.

Castrensium negotiorum scientiam, plura declarant et nota: civitatum
 oppugnationes et castellorum, inter ipsos discriminum vertices, acies figura
 multiformi compositae, salubriter et caute castra metata, praetenturae
 stationesque agrariae, tutis rationibus ordinatae.

Auctoritas adeo valuit, ut dilectus artissime, dum timetur, ac si
 periculorum socius et laborum, et inter concertationes acerrimas,
 animadverti iuberet in desides, et Caesar adhuc sine stipendio regeret
 militem, feris oppositum gentibus, ut dudum est dictum; allocutusque tumentes
 armatos, discessurum ad vitam minaretur privatam, ni tumultuare desisterent.

Denique id pro multis nosse sufficiet: exhortatum eum simplici contione
 militem Gallicanum, pruinis assuetum et Rheno, peragratis spatiis regionum
 extentis, per tepentem Assyriam ad usque confinia traxisse Medorum.

Felicitas ita eminuit, ut ipsis quodammodo cervicibus Fortunae aliquamdiu
 bonae gubernatricis evectus, victoriosis cursibus
 difficultates superstaret immensas. Et postquam ex occidua plaga digressus
 est, quoad fuit in terris, quievere nationes omnes immobiles, ac si quodam
 caduceo leniente mundano.

Liberalitatis eius testimonia plurima sunt et verissima, inter quae indicta
 sunt tributorum admodum levia, coronarium indultum,
 remissa debita multa, diuturnitate congesta, aequata fisci iurgia cum
 privatis, vectigalia civitatibus restituta cum fundis, absque his quos velut
 iure vendidere praeteritae potestates, quodque numquam augendae pecuniae
 cupidus fuit, quam cautius apud dominos servari existimabat, id aliquotiens
 praedicans, Alexandrum Magnum, ubi haberet thesauros interrogatum, ‘apud
 amicos’ benivole respondisse.

Digestis bonis quae scire potuimus, nunc ad explicanda eius vitia veniamus,
 licet dicta sint carptim. Levioris ingenii, verum hoc institute rectissimo temperabat,
 emendari se cum deviaret a fruge bona permittens.

Linguae fusioris, et admodum raro silentis, praesagiorum sciscitationi
 nimium deditus, ut aequiperare
 videretur in hac parte principem Hadrianum, superstitiosus magis quam
 sacrorum legitimus observator, innumeras sine parsimonia pecudes mactans, ut
 aestimaretur (si revertisset de Parthis), boves iam defuturos, Marci illius
 similis Caesaris, in quem id accipimus dictum: 
 
 
 οἱ βόες οἱ λευκοὶ μάρκῳ τῷ καίσαρι
 χαίρειν. 
 
 
 ἄν πάλι νικήσῃς, ἄμμες ἀπωλόμεθα.

Vulgi plausibus laetus, laudum etiam ex minimis rebus intemperans
 appetitor, popularitatis cupiditate, cum indignis loqui saepe affectans.

Verum tamen cum haec ita essent,
 aestimari poterat (ut ipse aiebat), vetus illa 
 Iustitia 
 lustitia 
 , quam offensam vitiis hominum, Aratus extollit in caelum, eo
 imperante redisse rursus ad terras, ni quaedam ad arbitrium agens, interdum
 ostenderet se dissimilem sui.

Namque et iura condidit non molesta, absolute quaedam iubentia fieri vel
 arcentia, praeter pauca. Inter quae erat illud inclemens, quod docere vetuit
 magistros rhetoricos et grammaticos Christianos, ni 
 transissent ad numinum cultum.

Illud quoque itidem parum ferendum, quod municipalium ordinum coetibus,
 patiebatur iniuste quosdam annecti vel peregrinos, vel ab his consortiis
 privilegiis aut origine longe discretos.

Figura tali 
 situque membrorum. Mediocris erat
 staturae, capillis tamquam pexis et mollibus, hirsuta barba in acutum
 desinente vestitus, venustate oculorum micantium flagrans, qui mentis eius
 argutias indicabant, superciliis decoris, et naso
 rectissimo, ore paulo maiore, labro inferiore demisso, opima et incurva
 cervice, umeris vastis et latis, ab ipso capite usque unguium summitates,
 liniamentorum recta compage, unde viribus valebat et
 cursu.

Et quoniam eum obtrectatores novos bellorum tumultus, ad perniciem rei
 communis, insimulant concitasse, sciant docente veritate perspicue, non
 Iulianum, sed Constantinum ardores Parthicos succendisse, cum Metrodori
 mendaciis avidius acquiescit, ut dudum rettulimus plene.

Unde caesi 
 ad internecionem exercitus nostri, capti militares
 aliquotiens numeri, urbes excisae, rapta munimenta vel diruta, provinciae
 gravibus impensis exhaustae, et ad effectum tendentibus minis, cuncta
 petebantur a Persis, ad usque Bithynos et litora Propontidis.

At in Galliis barbarico tumore 
 gliscente, diffusis per nostra Germanis, iamque Alpibus ad vastandam Italiam
 perrumpendis nihil (multa et nefanda perpessis hominibus), praeter lacrimas
 supererat et terrores, ubi et praeteritorum recordatio erat acerba, et
 expectatio tristior impendentium. Quae omnia iuvenis iste, ad occiduam
 plagam specie Caesaris missus, regesque pro mancipiis
 agitans ignobilibus, cuncta paene mira dictu celeritate correxit.

Itaque ut Orientem pari studio recrearet, adortus est
 Persas, triumphum exinde relaturus, et cognomentum, si consiliis eius et
 factis illustribus decreta caelestia congruissent.

Et cum sciamus adeo experimenta quosdam ridere improvidos, ut bella interdum victi, et
 naufragi repetant maria, et ad difficultates redeant quibus succubuere
 saepissime, sunt qui reprehendant paria repetisse principem ubique
 victorem.

Nec fuit post haec lamentis aut fletibus locus. Corpore enim curato pro
 copia rerum et temporis, ut ubi ipse olim
 statuerat, conderetur, principio lucis secutae, quae erat quintum Kalendas
 Iulias, hostibus ex omni latere circumfusis, collecti duces exercitus,
 advocatisque legionum principiis et turmarum, super creando principe
 consultabant.

Discissique studiis turbulentis, Arintheus et Victor, et e palatio Constanti residui, de parte sua
 quendam habilem scrutabantur; contra Nevitta et Dagalaifus proceresque
 Gallorum virum talem ex commilitio suo quaeritabant.

Quae dum ambiguntur, nulla variante sententia, itum est voluntate omnium in
 Salutium, eoque causante morbos et senectutem, honoratior aliquis miles,
 advertens destinatius reluctantem, ‘Et quid ageretis,’ ait ‘si id bellum vobis
 curandum, commisisset absens (ut saepe factum est) imperator? Nonne
 posthabitis ceteris, militem instantibus aerumnis eriperetis? Id nunc agite
 et si Mesopotamiam videre licuerit, utriusque exercitus consociata suffragia
 legitimum principem declarabunt.’

Inter has exiguas ad tantam rem moras, nondum pensatis sententiis,
 tumultuantibus paucis (ut in rebus extremis saepe est factum), Iovianus
 eligitur imperator, domesticorum ordinis primus, paternis meritis
 mediocriter commendabilis. Erat enim Varroniani, notissimi comitis, filius,
 haut dudum post depositum militiae munus ad tranquilliora vitae digressi.

Et confestim indumentis circumdatus principalibus, subitoque productus e
 tabernaculo, per agmina iam discurrebat, proficisci parantia.

Et quoniam acies ad usque lapidem quartum porrigebatur, antesignani clamare
 quosdam Iovianum audientes Augustum, eadem multo maius
 sonabant: gentilitate enim prope perciti nominis, quod una littera
 discernebat, Iulianum recreatum arbitrati sunt deduci magnis favoribus ut
 solebat. Verum cum incurvus ille visus et longior adventaret, suspicati quod
 acciderat, in lacrimas effusi sunt omnes, et luctum.

Quod si gravis quidam aequitatis spectator, in ultimo rerum spiritu factum
 criminatur improvide, nauticos idem iustius incusabit, si amisso perito navigandi
 magistro, saevientibus flabris et mari, clavos regendae navis cuilibet
 periculi socio commiserunt.

His ita caeco quodam iudicio fortunae peractis, Iovianorum signifer quos
 Varronianus rexerat dudum, cum novo dissidens principe, etiam tum privato,
 ut patris eius obtrectator molestus, 
 periculum ex inimico metuens iam communia supergresso, discessit ad Persas,
 ac data dicendi copia
 quae sciret, docet Saporem iam propinquantem, exstincto quem verebatur,
 turbine concitato calonum, ad umbram imperii Iovianum adhuc protectorem
 adscitum, inertem quendam et mollem. Hoc ille audito, quod semper trepidis
 votis optaverat et inopina prosperitate
 elatus, multitudine ex regio equitatu adiuncta his, qui
 dimicavere nobiscum, celeri disposuit gradu, agminis nostri invadi terga
 postremi.

Quae dum ultro citroque ordinantur, hostiis pro Ioviano caesis, extisque
 inspectis, pronuntiatum est eum omnia perditurum, si intra vallum
 remansisset (ut cogitabat), superiorem vero fore profectum.

Proinde egredi iam coeptantes, adoriuntur nos elephantis praeviis Persae,
 ad quorum 
 fremitum 
 faetorem 
 
 
 inaccessum terribilemque, equis inter initia
 turbatis et viris, Ioviani et Herculiani, occisis beluis paucis,
 cataphractis equitibus acriter resistebant.

Dein legiones Ioviorum atque Victorum, laborantibus suis ferentes auxilium,
 elephantos duo straverunt cum hostium plebe non parva, et in laevo proelio
 viri periere fortissimi, Iulianus et Macrobius et Maximus, legionum tribuni,
 quae 
 tunc 
 tune 
 primas exercitus obtinebant.

Hisque sepultis, ut rerum angustiae permiserunt, prope confinia noctis, cum
 ad castellum Sumere nomine, citis passibus tenderemus, iacens Anatolii
 corpus est agnitum quod tumultuaria opera terrae mandatum
 est. Hic et milites sexaginta cum palatinis recepimus, quos in munimentum
 vacuum confugisse rettulimus.

Secuto deinde die, pro captu locorum, reperta est in valle lata planities,
 in qua 
 castra ponuntur, velut murali ambitu circumclausa, praeter unum exitum
 eundemque patentem, undique in modum mucronum praeacutis sudibus fixis.

Hocque viso, e saltibus nos hostes diversitate telorum et verbis turpibus
 incessebant, ut perfidos, et lectissimi principis peremptores: audierant
 enim ipsi quoque referentibus transfugis, rumore iactato incerto, Iulianum
 telo cecidisse Romano.

Ausi denique inter haec equitum cunei, porta perrupta praetoria, prope
 ipsum tabernaculum principis advenire, occisis multis suorum et vulneratis,
 vi repulsi sunt magna.

Egressi exinde proxima nocte, Charcham occupavimus locum, ideo tuti, quod
 riparum aggeribus humana manu instructis, ne Saraceni deinceps Assyriam persultarent, nostrorum agmina
 nullus ut ante vexabat.

Cumque hinc Kalendis Iuliis stadiis
 triginta confectis, civitatem nomine Duram adventaremus, fatigatis iumentis,
 vectores eorum novissimi pedibus incedentes, a Saracena
 multitudine circumsaepti, protinus interissent, ni expeditiores turmae
 nostrorum opem laborantibus attulissent.

Hos autem Saracenos ideo patiebamur infestos, quod salaria muneraque
 plurima a Iuliano, ad similitudinem praeteriti temporis, accipere vetiti,
 questique apud eum, solum audierant, imperatorem bellicosum et vigilantem
 ferrum habere, non aurum.

In hoc loco Persarum obstinatione tritum est quadriduum. Nam progredientes
 nos sequebantur, crebris lacessitionibus retrahentes; cum staremus ut
 pugnaturi, gradum sensim referentes moris diuturnis excruciabant. Iamque (ut
 solent extrema metuentibus etiam ficta placere), fama circumlata fines haud
 procul limitum esse nostrorum, exercitus vociferans immodeste, dari sibi
 copiam transeundi Tigridis flagitabat.

Quibus oppositus cum rectoribus imperator, tumentemque iam canis exortu
 sideris amnem ostendens, ne se periculosis committerent gurgitibus exorabat,
 nandi imperitos asserens esse complures, simulque adiciens, hostiles manus
 hinc inde margines superfusi fluminis occupasse.

Sed cum haec saepe congeminando, refragaretur in cassum, milesque
 conclamans magno contentionis fragore, minaretur extrema, id impetratur aegerrime, ut mixti cum arctois Germanis,
 Galli amnem primi omnium penetrarent, ut his magnitudine
 fluentorum abreptis residuorum pertinacia frangeretur, aut si id
 perfecissent innocui, transitus fidentior temptaretur.

Electique sunt ad id negotium habiles, qui maxima prae ceteris flumina
 transmeare in regionibus genuinis a prima pueritia sunt instituti, et cum
 latendi copiam nocturna quies daret, tamquam e transenna simul emissi, spe
 citius ripas occupavere contrarias, Persarumque conculcatis pluribus et
 truncatis, quos loca servare dispositos, securitas placido vinxerat somno,
 efficacis audaciae signum, elatis manibus contortisque sagulis, ostendebant.

Hoc longe conspecto, ardens ad transitum miles ea mora tantummodo tenebatur
 quod utribus e caesorum animalium coriis, coagmentare pontes architecti
 promittebant.

Quae dum vanis conatibus agitantur, rex Sapor et procul absens et cum prope
 venisset, exploratorum perfugarumque veris vocibus docebatur, fortia facta
 nostrorum, foedas suorum strages, et elephantos, quot
 numquam se regnante meminerat, interfectos,
 exercitumque Romanum continuis laboribus induratum post casum gloriosi
 rectoris non saluti suae (ut memorabat) consulere, sed vindictae,
 difficultatemque rerum instantium aut victoria summa aut morte memorabili
 finiturum.

Ob quae reputabat multa et formidanda, diffusum abunde militem per
 provincias, levi tessera colligi posse expertus, et sciens populum suum,
 post amissam maximam plebem, ultimis terroribus deformatum, simul comperiens, in
 Mesopotamia relictum 
 haut 
 baud 
 multo minorem exercitum.

Quae super omnia hebetarunt eius anxiam mentem, uno parique natatu
 quingenti viri transgressi tumidum flumen incolumes, custodibusque
 confossis, reliquos consortes suos ad similem fiduciam concitasse.

Haec inter cum neque pontes compaginari, paterentur undae torrentes, et
 absumptis omnibus quae poterant mandi, sine utilibus
 ullis, acto miserabiliter biduo, furebat inedia iraque percitus miles, ferro
 properans quam fame, ignavissimo genere mortis, absumi.

Erat tamen pro nobis numen dei
 caelestis aeternum, et Persae
 praeter sperata priores, super fundanda pace oratores
 Surenam et optimatem alium mittunt, animos ipsi quoque despondentes, quos
 omnibus paene proeliis pars Romana superior gravius quassabat in dies.

Condiciones autem ferebant difficiles et perplexas, fingentes humanorum
 respectu, reliquias exercitus redire sinere clementissimum regem, si quae iubet impleverit cum primatibus Caesar.

Contra hos cum Salutio praefecto mittitur Arintheus, et dum deliberatur
 examinatius, quid finiri deberet, dies quattuor
 sunt evoluti. inedia cruciabiles, et omni supplicio tristiores.

Quo temporis spatio, antequam hi mitterentur, si exabusus princeps paulatim
 terris hostilibus excessisset, profecto venisset ad praesidia Corduenae,
 uberis regionis et nostrae, ex eo loco in quo haec agebantur, centesimo
 lapide disparatae.

Petebat autem rex obstinatius, ut ipse aiebat, sua dudum a Maximiano
 erepta, ut docebat autem negotium, pro redemptione nostra quinque regiones
 Transtigritanas: Arzanenam et Moxoenam et Zabdicenam, itidemque Rehimenam et
 Corduenam cum castellis quindecim, et Nisibin et Singaram et Castra
 Maurorum, munimentum perquam oportunum.

Et cum pugnari deciens expediret, ne horum quicquam dederetur, adulatorum
 globus instabat timido principi, Procopii metuendum
 subserens nomen, eumque affirmans, si redit cognito Iuliani interitu, cum
 intacto milite quem regebat, novas res nullo renitente facile moliturum.

Hac perniciosa verborum ille assiduitate nimia succensus, sine cunctatione
 tradidit omnia, quae petebantur, difficile hoc adeptus, ut Nisibis et
 Singara sine incolis transirent in iura Persarum, a munimentis vero
 alienandis, reverti ad nostra praesidia Romani permitterentur.

Quibus exitiale aliud accessit et impium, ne post haec ita composita,
 Arsaci poscenti, contra Persas ferretur auxilium, amico nobis semper et
 fido. Quod ratione gemina cogitatum est, ut puniretur homo qui Chiliocomum
 mandatu vastaverat principis, et remaneret occasio, per quam subinde
 licenter invaderetur Armenia. Unde postea contigit, ut vivus caperetur idem
 Arsaces, et Armeniae maximum latus, Medis conterminans, et Artaxata, inter
 dissensiones et turbamenta raperent Parthi.

Quo ignobili decreto firmato, nequid committeretur per indutias contrarium
 pactis, obsidatus specie viri celebres altrinsecus dantur Nemota et Victor ex parte nostrorum, et
 Bellovaedius, insignium numerorum tribuni, ex parte vero
 diversa, Bineses e numero nobilium optimatum, tresque alii satrapae non
 obscuri.

Foederata itaque pace annorum triginta, eaque iuris iurandi religionibus
 consecrata, reversi itineribus aliis, quoniam loca contigua flumini ut
 confragosa vitabantur et aspera, potus inopia premebamur et cibi.

Et pax specie humanitatis indulta, in perniciem est versa multorum, qui
 fame ad usque spiritum lacerati postremum, ideoque latenter progressi, aut
 imperitia nandi gurgite fluminis sorbebantur, aut si undarum vi superata venirent ad
 ripas, rapti a Saracenis vel Persis, quos (ut diximus paulo ante),
 exturbavere Germani, caedebantur ut pecora, vel longius amendati sunt
 venundandi.

Ubi vero transeundi amnis aperte signum dedere, bucinae concrepantes,
 immane quo quantoque ardore, temere rapiendo momenta periculorum, semet
 quisque reliquis omnibus anteponens, vitare multa et terribilia festinabat,
 et pars ratibus 
 temere textis, iumenta retinentes hinc inde natantia,
 alii supersidentes utribus, quidam diversa in necessitatis abrupto
 versantes, undarum occursantium fluctus obliquis meatibus penetrabant.

Imperator ipse brevibus lembis, quos post exustam classem docuimus
 remansisse, cum paucis transvectus, eadem navigia ultro citroque discurrere
 statuit, dum omnes conveheremur. Tandemque universi (praeter mersos) ad
 ulteriores venimus margines, favore superi numinis, discrimine per
 difficiles casus extracti.

Dum nos impendentium aerumnarum opprimit timor, compertum est
 procursatorum indicio, Persas pontem iungere procul e nostro conspectu, ut
 post firmatam pacem et foedera, sopitis belli turbinibus, incuriosius
 gradientes aegros et animalia peterent, diu defatigata, verum cum se
 proditos advertissent, a conatu nefario destiterunt.

Hac etiam suspicione iam liberi, properantesque itineribus magnis, prope
 Hatram venimus, vetus oppidum in media solitudine positum, olimque desertum,
 quod eruendum adorti temporibus variis Traianus et Severus principes
 bellicosi, cum exercitibus paene deleti sunt, ut in eorum actibus has quoque
 digessimus partes.

Unde cognito per porrectam planitiem ad usque lapidem septuagensimum, in
 regionibus aridis nec aquam inveniri posse praeter salsam et faetidam, nec
 ad victum aliquid nisi abrotonum et absinthium et dracontium, aliaque herbarum genera ut 
 tristissima, vasa quae portabantur, aquis impleta sunt dulcibus, et mactatis
 camelis, iumentisque aliis, alimenta quaesita sunt, licet noxia.

Et via sex dierum emensa, cum ne gramina quidem invenirentur, solacia
 necessitatis extremae, dux Mesopotamiae Cassianus, et tribunus Mauricius
 (pridem ob hoc missus) ad Ur nomine Persicum venere castellum, cibos
 ferentes, ex his quos relictus cum Procopio et Sebastiano, exercitus parcius
 victitans, conservarat.

Hinc Procopius alter, notarius, et Memoridus, militaris tribunus, ad
 tractus Illyricos mittuntur et Galliarum, nuntiaturi Iuliani mortem et
 Iovianum post eius obitum ad culmen augustum evectum.

Quibus id 
 mandaverat princeps, ut Lucillianum, socerum suum post depositum militiae
 munus, digressum ad otium, morantemque eo tempore apud Sirmium, oblatis
 magisterii equitum et peditum codicillis, quos eisdem tradiderat, properare
 Mediolanum urgerent, res firmaturum ancipites, et (quod magis metuebatur),
 si casus novi quidam exsurgerent, opponendum.

Quibus imperator secretiores addiderat
 litteras, Lucillianum itidem monens, ut quosdam lectos
 exploratae industriae fideique, duceret secum, adminiculis eorum usurus, pro
 incidentium captu negotiorum.

Prudentique consilio Malarichum, ex familiaribus negotiis agentem etiam tum
 in Italia, missis insignibus, Iovino iussit succedere, armorum magistro per
 Gallias, gemina utilitate praespeculata, ut et dux meriti celsioris, ideoque
 suspectus, abiret e medio, et homo inferioris spei ad sublimiora provectus,
 auctoris sui nutantem adhuc statum studio fundaret ingenti.

Iussum est autem ad implenda haec perrecturis, extollere seriem gestorum in
 melius, et rumores quaqua irent, verbis 
 diffundere concinentibus, procinctum Parthicum exitu prospero terminatum,
 additisque festinando itineri noctibus, provinciarum militiaeque rectoribus
 insinuare novi principis scripta, omniumque sententiis occultius
 sciscitatis, remeare velociter cum responsis, ut comperto quid in longinquis
 agatur, principatus corroborandi matura consilia quaerantur et cauta.

Hos tabellarios fama praegrediens, index tristiorum casuum velocissima, per
 provincias volitabat et gentes, maximeque omnium Nisibenos acerbo dolore
 perculsit, cum urbem Sapori deditam comperissent, cuius
 iram metuebant et simultates, recolentes quae assidue pertulerit funera, eam
 saepius oppugnare conatus.

Constabat enim orbem eoum in dicionem potuisse transire Persidis, ni illi haec civitas
 habili situ, et moenium magnitudine, restitisset. Miseri tamen, licet maiore
 venturi pavore constringerentur, spe tamen sustentari potuerunt exigua, hac
 scilicet velut suopte motu vel exoratus eorum precibus, imperator eodem
 statu retinebit urbem, Orientis firmissimum claustrum.

Dum gestorum seriem ubique rumores diffunditant varii, in exercitu
 absumptis commeatibus paucis, quos advectos praediximus, in corpora sua
 necessitas erat humana vertenda, ni iumentorum caro caesorum aliquatenus
 perdurasset, unde effectum est ut et armorum pleraque proicerentur et
 sarcinarum. Adeo enim atroci tabuimus fame, ut si usquam modius unus farinae
 fuisset repertus, quod raro contigerat, aureis decem mutaretur ut minus.

Profecti exinde Thilsaphata venimus, ubi Sebastianus atque Procopius, cum
 tribunis principiisque militum, sibi ad tuendam Mesopotamiam commissorum, ut
 poscebat sollemnitas, occurrerunt. Et sequebantur benigne suscepti.

Post quae itinere festinato, Nisibi cupide visa, extra urbem stativa castra
 posuit princeps, rogatusque enixe precante multiplici
 plebe, ut ingressus palatio more succederet principum, pertinaciter
 reluctatus est, erubescens agente se intra muros, urbem inexpugnabilem
 iratis hostibus tradi.

Ibi 
 tunc 
 tune 
 vespera tenebrante, raptus a cena Iovianus, primus inter notarios
 omnes, quem in obsidione civitatis Maiozamalchae per cuniculum docuimus
 evasisse cum aliis, ductusque ad devium locum, et praeceps actus in puteum
 siccum, obrutus est saxorum multitudine superiacta, hanc profecto ob causam,
 quod Iuliano perempto, ipse quoque nominatus a paucis, ut imperio dignus,
 nec post creatum Iovianum egit modeste, sed susurrans super negotio quaedam
 audiebatur, invitabatque ad convivia subinde militares.

Postridie Bineses, unus ex Persis quem inter alios excellere diximus,
 mandata regis complere festinans, promissa flagitabat
 instanter, et principe permittente Romano, civitatem ingressus, gentis suae
 signum ab arce extulit summa, migrationem e patria civibus nuntians luctuosam.

Et vertere solum extemplo omnes praecepti, manusque tendentes flentesque, orabant ne imponeretur sibi necessitas
 abscedendi, ad defendendos penates se solos 
 sufficere 
 suficere 
 sine alimentis publicis affirmantes et milite,
 satis confisi adfuturam Iustitiam pro genitali sede dimicaturis, ut experti
 sunt saepe. Et haec quidem suppliciter ordo et populus precabatur, sed
 ventis loquebantur in cassum, imperatore (ut fingebat, alia metuens),
 periurii piacula declinante.

Tum Sabinus fortuna et genere inter municipes clarus, ore volubili
 replicabat, Constantium immani crudescente bellorum materia, superatum a
 Persis interdum, deductumque postremo per fugam cum paucis ad Hibitam
 stationem intutam, panis frusto vixisse precario, ab anu quadam agresti
 porrecto, nihil tamen ad diem perdidisse supremum, et Iovianum inter exordia
 principatus, provinciarum muro cessisse, cuius obices iam inde a vetustate
 innoxiae permanserunt.

Cumque nihil promoveretur, iuris iurandi religionem principe destinatius
 praetendente, cum oblatam ei coronam aliquamdiu recusans, coactus denique
 suscepisset, Silvanus quidam causarum defensor,
 confidentius exclamavit: ‘Ita’ inquit, ‘imperator, a civitatibus residuis
 coroneris.’ Quo verbo exasperatus, intra triduum omnes iussit excedere
 moenibus, detestantes rerum praesentium statum.

Appositis itaque compulsoribus, mortem siqui distulerit egredi
 minitantibus, moenia permixta sunt lamentis et luctu, et per omnia civitatis
 membra una vox cunctorum erat gementium, cum laceraret crines matrona, exsul
 fuganda laribus in quibus nata erat et educata, orbataque mater liberis vel
 coniuge viduata, procul ab eorum manibus pelleretur, et turba flebilis
 postes penatium amplexa vel limina, lacrimabat.

Exin variae complentur viae, qua quisque poterat dilabentium. Properando
 enim multi furabantur opes proprias quas vehi posse credebant, contempta
 reliqua supellectili, pretiosa et multa. Hanc enim reliquerunt penuria
 iumentorum.

Tu hoc loco (Fortuna orbis Romani) merito incusaris, quae, difflantibus
 procellis rem publicam, excussa regimenta perito rei gerendae ductori,
 consummando iuveni porrexisti, quem nullis ante
 actae vitae insignibus in huius modi negotiis cognitum, nec vituperari est
 aequum, nec laudari.

Illud tamen ad medullas usque bonorum pervenit, quod dum extimescit aemulum
 potestatis, dumque in animo per Gallias et Illyricum versat, quosdam saepe
 sublimiora coeptasse, famam adventus sui praevenire festinans, indignum
 imperio facinus amictu periurii fugiendi, commisit, Nisibi prodita, quae iam
 inde a Mithridatici regni temporibus, ne Oriens a Persis occuparetur,
 viribus restitit maximis.

Numquam enim ab urbis ortu inveniri potest annalibus replicatis (ut
 arbitror), terrarum pars ulla nostrarum ab imperatore vel consule hosti
 concessa, sed ne ob recepta quidem quae direpta sunt, verum ob amplificata
 regna triumphales glorias fuisse delatas.

Unde Publio Scipioni ob recuperatas Hispanias, Fulvio Capua post diuturna
 certamina superata, et Opimio post diversos exitus proeliorum, Fregellanis 
 tunc 
 tune 
 internecivis hostibus ad deditionem compulsis, triumphi sunt
 denegati.

Id etiam memoriae nos veteres docent in extremis casibus icta cum dedecore
 foedera, postquam partes verbis iuravere conceptis, repetitione bellorum
 ilico dissoluta, ut temporibus priscis apud Furcas Caudinas sub iugum
 legionibus missis in Samnio, et per Albinum in Numidia sceleste pace
 excogitata, et auctore turpiter
 pactionis festinatae Mancino dedito Numantinis.

Proinde extractis civibus et urbe tradita missoque tribuno Constantio, qui
 munimenta praesidiaria cum regionibus, Persicis
 optimatibus assignaret, cum Iuliani supremis Procopius mittitur, ea ut
 superstes ille mandarat, humaturus in suburbano Tarsensi.

Qui ad exsequendum profectus, confestim corpore sepulto discessit, nec
 inveniri usquam potuit, studio quaesitus ingenti, nisi quod multo postea
 apud Constantinopolim visus est subito, purpuratus.

His hoc modo peractis, discursisque itineribus, Antiochiam venimus, ubi per
 continuos dies, velut offenso numine multa visebantur et dira, quorum
 eventus fore luctificos, gnari rerum prodigialium praecinebant.

Nam et Maximiani statua Caesaris, quae locata est in vestibulo regiae,
 amisit repente sphaeram aeream formatam in speciem poli, quam gestabat, et
 cum horrendo stridore sonuerunt in consistorio trabes, et visa sunt interdiu
 sidera cometarum, super quorum natura ratiocinantes physici variant.

Quidam enim eos hoc nomine ideo existimant appellari, quod tortos ignes
 spargunt ut crines, in unum stellis multiplicibus
 congregatis. Alii eos arbitrantur ex halitu sicciore terrarum ignescere,
 paulatim in sublimiora surgentes. Quidam currentes radios solis, densiore nube obiecta, degredi ad inferiora prohibitos, splendore infuso, corpori crasso,
 lucem velut stellis distinctam mortali conspectu, monstrare. Sedit quorundam
 opinioni, hanc speciem 
 tunc 
 tune 
 apparere, cum erecta solito celsius nubes, aeternorum ignium
 vicinitate colluceat, vel certe stellas esse quasdam, ceteris similes,
 quarum ortus obitusque, quibus sint temporibus praestituti, humanis mentibus
 ignorari. Plura alia de cometis apud peritos mundanae rationis sunt lecta,
 quae digerere nunc vetat aliorsum oratio properans.

Moratum paulisper Antiochiae principem, curarumque ponderibus diversis
 afflictum, exeundi mira cupiditas agitabat: proinde nec iumento parcens nec
 militi, flagrante hieme die profectus, signis (ut dictum est),
 vetantibus plurimis, Tarsum urbem Cilicum nobilem introiit, cuius originem
 docuimus supra.

Exindeque egredi nimium properans, exornari sepulchrum statuit Iuliani, in
 pomerio situm itineris, quod ad Tauri montis angustias
 ducit, cuius suprema et cineres, siqui tune iuste consuleret, non Cydnus
 videre deberet, quamvis gratissimus amnis et liquidus, sed ad perpetuandam
 gloriam recte factorum praeterlambere Tiberis, intersecans urbem aeternam
 divorumque veterum monumenta praestringens.

Deinde Tarso profectus, extentis itineribus venit oppidum Cappadociae
 Tyana, ubi ei reversi Procopius notarius et Memoridus tribunus occurrunt,
 gestorumque aperiunt textum, hinc (ut ordo poscebat) exorsi, quod
 Lucillianus Mediolanum ingressus, cum Seniaucho et Valentiniano tribunis,
 quos duxerat secum, cognito quod Malarichus recusavit suscipere magisterium,
 effuso cursu petierat Remos.

Et tamquam in alto gentis silentio, extra calcem (ut dicitur) procurrebat,
 et intempestive, parum etiam tum firmatis omnibus, ex actuario ratiociniis scrutandis
 incubuit, qui fraudum conscius et noxarum, ad militaria signa confugit,
 finxitque Iuliano superstite in res novas quendam medium surrexisse, cuius
 fallaciis turbo militaris acerrime concitus, Lucillianum et Seniauchum
 occidit. Valentinianum enim paulo postea principem, trepidum, et quo
 confugeret ambigentem, Primitivus hospes tutius amendarat.

His ita tristibus laetum aliud addebatur, missos a Iovino milites
 adventare, quos capita scholarum ordo castrensis
 appellat, nuntiantes aequo animo Ioviani imperium amplecti exercitum
 Gallicanum.

Quibus compertis, Valentiniano qui cum eisdem redierat, regenda Scutariorum
 secunda committitur schola, et Vitalianus domesticorum consortio iungitur,
 Erulorum e numero miles, qui multo postea auctus comitis dignitate, male rem
 per Illyricum gessit, confestimque mittitur in Gallias Arintheus, ferens
 litteras ad Iovinum, ut constanter ageret suum obtinens locum, eique
 mandatum est ut animadverteretur in concitorem tumultus, auctoresque
 seditionis ad comitatum vincti transmitterentur.

Post quae (ut videbatur expedire) disposita, apud Aspuna Galatiae
 municipium breve, Gallicani militis visa principia, ingressique consistorium, post audita
 gratanter quae pertulerant munerati, redire iubentur ad signa.

Et cum introisset 
 Ancyram 
 Aneyram 
 imperator, paratis ad pompam pro tempore necessariis, consulatum
 iniit adhibito in societatem trabeae Varroniano, filio suo, admodum parvulo,
 cuius vagitus, pertinaciter reluctantis ne in curuli sella veheretur ex
 more, id quod mox accidit portendebat.

Hinc quoque Iovianum, celeri gradu, praescriptus vitae finiendae dies
 exegit. Cum enim venisset Dadastanam, qui locus Bithyniam distinguit et
 Galatas, exanimatus inventus est nocte. Super cuius obitu dubietates
 emersere complures.

Fertur enim recenti calce cubiculi illiti ferre odorem noxium nequivisse,
 vel extuberato capite perisse succensione prunarum immensa, aut certe ex
 colluvione ciborum, avida cruditate distentus. Decessit autem anno
 tricensimo aetatis et tertio. Cumque huic et Aemiliano Scipioni vitae exitus
 similis evenisset, super neutrius morte quaestionem comperimus agitatam.

Incedebat autem motu corporis gravi, vultu laetissimo, oculis caesiis,
 vasta proceritate et ardua, adeo ut diu nullum indumentum regium ad mensuram 
 eius 
 cius 
 aptum inveniretur. Et aemulari malebat Constantium, agens seria
 quaedam aliquotiens post meridiem, iocarique palam cum proximis assuetus.

Christianae legis itidem studiosus et non numquam
 honorificus, mediocriter eruditus, magisque benivolus, et perpensius, ut
 apparebat ex paucis, quos promoverat iudices, electurus; edax tamen et vino
 Venerique indulgens, quae vitia imperiali verecundia
 forsitan correxisset.

Dicebatur autem Varronianus pater eius monitu cuiusdam somnii dudum
 praescisse quod evenit, idque duobus amicis commisisse fidissimis, illo
 adiecto, quod ipsi quoque deferetur trabea consularis. Sed
 impetrato uno adipisci non potuit aliud. Audita enim filii celsiore fortuna,
 antequam eum videret, fatali praeventus est morte.

Et quia huic nomini amplissimum magistratum portendi per quietem praedictum
 est seni, Varronianus nepos eius infans etiam tum, cum Ioviano patre
 declaratus est (ut supra rettulimus) consul.

Dictis impensiore cura rerum ordinibus ad usque memoriae confinia
 propioris, convenerat iam referre a notioribus pedem, ut et pericula
 declinentur veritati saepe contigua, et examinatores contexendi
 operis deinde non perferamus intempestivos, strepentes ut laesos, si
 praeteritum sit, quod locutus est imperator in cena, vel
 omissum quam ob causam gregarii milites coerciti sunt apud signa, et quod
 non decuerat in descriptione multiplici regionum super exiguis silere
 castellis, quodque cunctorum nomina, qui ad urbani praetoris officium
 convenere, non sunt expressa, et similia plurima, praeceptis historiae
 dissonantia, discurrere per negotiorum celsitudines assuetae, non humilium
 minutias indagare causarum, quas si scitari voluerit quispiam, individua illa
 corpuscula volitantia per inane, ἀτόμους, 
 ut nos appellamus, numerari posse sperabit.

Haec quidam veterum formidantes, cognitiones actuum variorum, 
 stilis 
 stills 
 uberibus explicatas, non edidere superstites, ut in quadam ad
 Cornelium Nepotem epistula Tullius quoque testis reverendus affirmat.
 Proinde inscitia vulgari contempta ad residua narranda pergamus.

Hac volubilium casuum diritate, exitu luctuoso finita, obituque
 intervallato trium brevi
 tempore principum, corpore curato defuncti, missoque Constantinopolim, ut
 inter Augustorum reliquias conderetur, progresso Nicaeam versus exercitu,
 quae in Bithynia mater est urbium, potestatum civilium, militiaeque
 rectores, magnitudine 
 curarum adstricti communium, interque eos quidam spe vana 
 sufflati, moderatorem quaeritabant diu exploratum et gravem.

Et rumore tenus obscuris paucorum susurris, nomen praestringebatur
 Aequitii, scholae primae Scutariorum, etiam tum tribuni, qui cum potiorum
 auctoritate displicuisset ut asper et subagrestis, translata est suffragatio
 levis in Ianuarium Ioviani adfinem curantem summitatem necessitatum
 castrensium per Illyricum.

Quo itidem spreto, quia procul agebat, ut aptus ad id quod quaerebatur
 atque conveniens, Valentinianus, nulla discordante sententia, numinis
 adspiratione caelestis electus est, agens scholam Scutariorum secundam,
 relictusque apud Ancyram, postea secuturus, ut ordinatum est. Et quia nullo
 renitente hoc e re publica videbatur, missi sunt qui eum venire ocius admonerent, diebusque decem nullus imperii tenuit gubernacula,
 quod tunc evenisse, extis Romae inspectis, haruspex edixerat Marcus.

Inter haec tamen, nequid novaretur contrarium placitis, neve armatorum
 mobilitas, saepe versabilis, ad praesentium quendam inclinaret arbitrium,
 attente providebat Aequitius, et cum eo Leo, adhuc sub Dagalaifo magistro
 equitum rationes numerorum militarium tractans, exitialis postea magister
 officiorum, exercitus universi iudicium, quantum facere
 nitique poterant, ut Pannonii fautoresque principis designate firmantes.

Qui cum venisset accitus, implendique negotii praescius 
 praesagiis, ut opinari dabatur, vel somniorum assiduitate, nec videri die
 secundo nec prodire in medium voluit, bissextum vitans Februarii mensis, 
 tunc 
 tune 
 illucescens, quod aliquotiens rei Romanae fuisse norat infaustum. Cuius notitiam certam
 designabo.

Spatium anni vertentis id esse, 
 periti mundani motus et siderum definiunt veteres, inter quos Meton et Euctemon et Hipparchus et Archimedes excellunt, cum sol
 perenni rerum sublimium lege, polo percurso signifero, quem ζῳδιακόν 
 sermo Graecus appellat, trecentis et
 sexaginta quinque diebus emensis et noctibus, ad eundem redierit cardinem,
 ut (verbo tenus) si a secunda particula elatus Arietis, ad eam dimensione
 redierit terminata.

Sed anni intervallum verissimum, memoratis diebus et horis sex usque ad
 meridiem concluditur plenam, annique sequentis erit post horam sextam
 initium, porrectum ad vesperam. Tertius a prima vigilia sumens exordium, ad
 horam noctis extenditur sextam. Quartus a medio noctis ad usque claram
 trahitur lucem.

Ne igitur haec computatio variantibus annorum principiis, ut 
 quodam post horam sextam diei, alio post sextam excurse nocturnam, scientiam omnem squalida diversitate confundat,
 et autumnalis mensis inveniatur quandoque vernalis, placuit senas illas
 horas quae quadriennio viginti colliguntur atque quattuor, in unius diei
 noctisque adiectae transire mensuram.

Hocque alte considerate, eruditis concinentibus multis, effectum est, ut ad unum
 distinctumque exitum, circumversio cursus annui revoluta, nec vaga sit nec
 incerta, nulloque errore deinceps
 obumbrata, ratio caelestis appareat et menses tempora retineant praestituta.

Haec nondum extentis fusius regnis, diu ignoravere Romani, perque saecula
 multa, obscuris difficultatibus implicati, tunc magis errorum profunda
 caligine fluctuabant, cum in sacerdotes potestatem transtulissent
 interkalandi, qui licenter gratificantes publicanorum vel litigantium
 commodis, ad arbitrium suum subtrahebant tempora vel augebant.

Hocque ex coepto emerserunt alia plurima, quae fallebant,
 quorum meminisse nunc supervacuum puto. Quibus abolitis, Octavianus Augustus
 Graecos secutus, hanc inconstantiam correcta turbatione composuit, spatiis
 duodecim mensium et sex horarum magna deliberatione collectis, per quae duodecim siderum domicilia sol discurrens 
 motibus sempiternis anni totius intervalla concludit.

Quam rationem bissexti probatam, etiam victura cum saeculis Roma, adiumento
 numinis divini fundavit. Proinde pergamus ad reliqua.

Elapso die parum apto ad inchoandas rerum magnitudines (ut quidam
 existimant), propinquante iam vespera, monitu praefecti 
 Sallustii 
 Salutii 
 , sub exitii denuntiatione statutum est prompta consensione
 cunctorum, ne potioris quisquam auctoritatis, vel suspectus altiora conari,
 procederet postridie mane.

Cumque multorum taedio quos votorum inanitas cruciabat, tandem finita nocte
 lux advenisset, in unum quaesito milite omni, progressus Valentinianus in
 campum, permissusque tribunal ascendere celsius structum, comitiorum specie,
 voluntate praesentium secundissima, ut vir serius rector pronuntiatur 
 imperii 
 imperil 
 .

Mox principali habitu circumdatus et corona, Augustusque nuncupatus, cum
 laudibus amplis, quas novitatis potuit excitare dulcedo, praemeditata dicere
 iam parabat. Eoque (ut expeditius loqueretur), brachium
 exsertante, obmurmuratio gravis exoritur, concrepantibus centuriis et
 manipulis cohortiumque omnium plebe urgentium destinate, confestim
 imperatorem alterum declarari.

Quod licet non nulli existimarunt, paucis corruptis, ad gratiam fieri
 despectorum, ex eo tamen id frustra creditum videbatur, quod non emercati,
 sed consoni totius multitudinis paria volentis clamores audiebantur,
 documento recenti fragilitatem pertimescentis sublimium fortunarum. Dein ex
 susurris immaniter strepentis exercitus, cieri tumultus violentior
 apparebat, et confidentia militis, erumpentis interdum ad perniciosa
 facinora, timebatur.

Quod Valentinianus magis prae cunctis ne fieret extimescens, elata propere
 dextera, vi principis fiducia pleni, ausus increpare quosdam, ut seditiosos
 et pertinaces, cogitata nullis interpellantibus absolvebat:-

‘Exulto—provinciarum fortissimi defensores,—et prae me fero semperque
 laturus sum, nec speranti nec appetenti moderamina orbis Romani, mihi ut
 potissimo omnium, vestras detulisse virtutes.

Quod erat igitur in manu positum vestra, nondum electo imperii formatore,
 utiliter et gloriose complestis, adscito in honorum verticem eo, quem ab ineunte
 adulescentia ad hanc usque aetatis maturitatem splendide integreque vixisse
 experiundo cognoscitis. Proinde pacatis auribus accipite
 (quaeso) simplicioribus verbis dicentem, quod conducere arbitror in commune.

Adhiberi oportere in omnes casus socia potestate collegam, contemplatione
 poscente multiplici, nec ambigo nec repugno, curarum acervos et mutationes
 varias accidentium, ipse quoque ut homo formidans, sed studendum est
 concordiae viribus totis, per quam res quoque minimae convalescunt, quod
 impetrabitur facile, si patientia vestra, cum aequitate consentiens, id mihi
 quod mearum est partium, concesserit libens.

Dabit enim, ut spero, Fortuna consiliorum adiutrix bonorum, quantum
 efficere et consequi possum, diligenter scrutanti moribus temperatum. Ut enim sapientes definiunt, non modo in imperio,
 ubi pericula maxima sunt et creberrima, verum etiam in privatis
 cottidianisque rationibus, alienum ad amicitiam, cum iudicaverit quisquam
 prudens, adiungere sibi debebit, non cum adiunxerit, iudicare.

Haec cum spe laetiorum polliceor, vos firmitatem factorum retinentes et
 fidem, dum hiberna patitur quies, animorum reparate vigorem atque membrorum,
 ob nuncupationem augustam, debita protinus accepturi.’

Finita oratione, quam auctoritas erexerat inopina, flexit imperator in suam
 sententiam universos, consiliique eius viam secuti, qui
 paulo ante flagrantissimis vocibus aliud postulabant, circumsaeptum 
 aquilis 
 aquiiis 
 et vexillis, agminibusque diversorum ordinum ambitiose stipatum,
 iamque terribilem, duxerunt in regiam.

Dum haec in Oriente volubiles fatorum explicant sortes, Apronianus regens
 urbem aeternam, iudex integer et severus, inter curarum praecipua, quibus
 haec praefectura saepe sollicitatur, id primum opera curabat enixa, ut
 veneficos (qui 
 tunc 
 tune 
 
 
 rarescebant 
 rariscebant 
 ) captos postque agitatas
 quaestiones nocuisse quibusdam apertissime confutatos, indicatis consciis
 morte multaret, atque ita paucorum discrimine reliquos (siqui laterent),
 formidine parium exturbaret.

Haec egisse ideo efficaciter fertur, quod Iuliani promotus arbitrio,
 agentis etiam tum per Syrias, in itinere unum amiserat oculum, suspicatusque
 artibus se nefariis appetitum, iusto quidem sed inusitato dolore, haec et
 alia magna quaeritabat 
 industria. Unde quibusdam atrox visus est, in amphitheatrali curriculo
 undatim coeunte aliquotiens plebe, causas dispiciens criminum maximorum.

Denique post huius modi vindicata complura, Hilarinum
 aurigam convictum atque confessum, vixdum pubescentem filium suum venefico
 tradidisse, docendum secretiora quaedam legibus interdicta, ut nullo conscio
 adminiculis iuvaretur internis, capitali animadversione damnavit. Qui laxius
 retinente carnifice, subito lapsus, confugit ad ritus Christiani sacrarium,
 abstractusque exinde ilico, abscisa cervice consumptus est.

Verum haec similiaque tum etiam ut coercenda, mox cavebantur, et nulli vel
 admodum pauci, in his versati flagitiis, vigori publico insultarunt, sed
 tempore secuto longaeva impunitas nutrivit immania, usque eo grassante
 licentia, ut imitatus Hilarinum quidam senator, servumque suum modo non per
 syngrapham arcanis piacularibus inducendum, commisisse doctori malarum
 artium confutatus, supplicium redimeret, opima mercede, ut crebrior fama
 vulgarat.

Isque ipse, hoc genere quo iactatum est, absolutus, cum vitae pudere deberet et
 culpae, non abolendae incubuit maculae, sed tamquam inter multos probrosos,
 solus vacuus ab omni delicto, equo phalerato insidens, discurrensque per silices, multa post
 se nunc usque trahit agmina servulorum, per novum quoddam insigne, curiosius
 spectari affectans, ut Duillium accepimus veterem, post gloriosa illa
 navalis rei certamina, id sibi sumpsisse ut tibicine
 lenius praecinente rediret ad sua post cenam.

Sub hoc tamen Aproniano, ita iugiter copia necessariorum exuberavit, ut
 nulla saltim levia murmura super inopia victui congruentium, orerentur, quod
 assidue Romae contingit.

At in Bithynia Valentinianus princeps (ut praediximus) declaratus, dato in
 perendinum diem signo proficiscendi, convocatis primoribus, quasi tuta
 consilia, quam sibi placentia, secuturus, percunctabatur, quemnam ad imperii
 consortium oporteret assumi, silentibusque cunctis, Dagalaifus 
 tunc 
 tune 
 equestris militiae rector, respondit fidentius: ‘Si tuos amas’
 inquit, ‘imperator optime, 
 habes 
 babes 
 fratrem; si rem publicam, quaere quem vestias.’

Quo dicto asperatus ille sed tacitus, et occultans quae cogitabat,
 Nicomediam itineribus citis ingressus, Kalendis Martiis Valentem fratrem
 stabulo suo cum tribunatus dignitate praefecit.

Indeque cum venisset Constantinopolim, multa secum ipse diu volvens, et magnitudine urgentium negotiorum iam se superari considerans, nihil morandum ratus, quintum
 Kalendas Aprilis, productum eundem Valentem in suburbanum, universorum
 sententiis concinentibus—nec enim audebat quisquam refragari,—Augustum
 pronuntiavit, decoreque imperatorii cultus ornatum, et tempora diademate
 redimitum, in eodem vehiculo secum reduxit, participem quidem legitimum
 potestatis, sed in modum apparitoris morigerum, ut progrediens aperiet
 textus.

Quibus ita nullo interturbante perfectis, constricti rapidis febribus,
 imperatores ambo diu spe vivendi firmata, ut erant in inquirendis
 rebus graviores quam in componendis,
 suspectas morborum causas investigandas acerrime, Ursatio officiorum
 magistro, Delmatae crudo, et Viventio Sisciano, quaestori tunc commiserunt, ut
 loquebatur pertinax rumor, invidiam cientes Iuliani memoriae principis,
 amicisque eius, tamquam clandestinis praestigiis laesi. Sed hoc evanuit
 facile, ne verbo quidem tenus insidiarum indicio ullo reperto.

Hoc tempore velut per universum orbem Romanum, bellicum canentibus bucinis,
 excitae gentes saevissimae, limites sibi proximos
 persultabant. Gallias Raetiasque simul Alamanni populabantur; Sarmatae
 Pannonias et Quadi; Picti Saxonesque et Scotti, et Attacotti Britannos
 aerumnis vexavere continuis; Austoriani Mauricaeque aliae gentes, Africam
 solito acrius incursabant; Thracias et Pannonias 
 diripiebant praedatorii globi Gothorum.

Persarum rex manus Armeniis iniectabat, eos in suam dicionem ex integro
 vocare vi nimia properans, sed iniuste causando, quod post Ioviani excessum,
 cum quo foedera firmarat et pacem, nihil obstare debebit, quo minus ea
 recuperaret, quae antea ad maiores suos pertinuisse monstrabat.

Acta igitur tranquillius hieme, concordissimi principes, unus nuncupatione
 praelatus, alter honori specie tenus adiunctus, percursis Thraciis
 Naessum advenerunt, ubi in suburbano, quod appellatum Mediana, a
 civitate tertio lapide disparatur, quasi mox separandi, partiti sunt
 comites.

Et Valentiniano quidem, cuius arbitrio res gerebatur, Iovinus evenit dudum promotus a Iuliano, per Gallias magister
 armorum, et Dagalaifus, quem militiae rectorem provexerat Iovianus: in
 Orientem vero secuturus Valentem, ordinatus est Victor, ipse quoque iudicio
 principis ante dicti provectus, cui iunctus est Arintheus. Lupicinus enim
 pridem a Ioviano pari modo promotus, magister equitum partes tuebatur eoas.

Tunc et Aequitius Illyriciano praeponitur exercitui, nondum magister, sed
 comes, et Serenianus, olim sacramento digressus, recinctus est, ut
 Pannonius, sociatusque Valenti, domesticorum praefuit scholae. Quibus ita
 digestis et militares partiti sunt numeri.

Et post haec cum ambo fratres Sirmium introissent, diviso palatio, ut
 potiori placuerat, Valentinianus Mediolanum, Constantinopolim Valens
 discessit.

Et Orientem quidem regebat potestate praefecti 
 Sallustius 
 Salutius 
 , Italiam vero, cum Africa et Illyrico, Mamertinus, et Gallicas
 provincias Germanianus.

Agentes igitur in memoratis urbibus principes, sumpsere primitus trabeas
 consulares, omnisque hic annus dispendiis gravibus rem Romanam afflixit.

Alamanni enim perrupere Germaniae limites, hac ex causa solito infestius
 moti. Cum legatis eorum, missis ad comitatum, certa et praestituta ex more
 munera praeberi deberent, minora et vilia sunt attributa,
 quae illi suscepta, furenter agentes ut indignissima proiecere. Tractatique
 asperius ab Ursatio, 
 tunc 
 tune 
 magistro officiorum, iracundo quodam et saevo, regressi factumque
 exaggerentes, ut contumeliose despectas gentes immanissimas concitarunt.

Et circa id tempus, aut non multo posterius, in Oriente Procopius in res
 surrexerat novas, quae prope Kalendas Novembris, venturo Valentiniano
 Parisios uno 
 eodemque nuntiata sunt die.

Et Alamannis quidem occursurum Dagalaifum pergere mature praecepit, qui
 vastitatis propinquioribus locis, longius discesserant incruenti. Super appetitu vero
 Procopi, antequam adulesceret, reprimendo, curis diducebatur ambiguis, ea
 potissimum ratione sollicitus, quod ignorabat utrum Valente superstite, an
 exstincto, memoratus imperium affectarat.

Aequitius enim relatione Antoni tribuni accepta, agentis in Dacia
 mediterranea militem, qui nihil praeter negotium ipsum auditum obscure
 significabat, ipse quoque nondum liquida fide comperta, simplicibus verbis
 principem gestorum conscium fecit.

His cognitis Valentinianus eodem Aequitio aucto magisterii dignitate,
 repedare ad Illyricum destinabat, ne persultatis Thraciis perduellis iam
 formidatus, invaderet hostili excursu Pannonias. Documento enim recenti impendio terrebatur, reputans paulo antea Iulianum,
 contempto imperatore, bellorum civilium
 ubique victore, nec speratum ante nec exspectatum, ab urbe in urbem
 incredibili velocitate transisse.

Verum ardens ad redeundum, eius impetus molliebatur consiliis proximorum,
 suadentium et orantium, ne interneciva minantibus barbaris exponeret
 Gallias, neve hac causatione provincias desereret, egentes adminiculis
 magnis, eisque legationes urbium accessere
 nobilium, precantes ne in rebus duris et dubiis, inpropugnatas eas
 relinqueret, quas praesens eripere poterit discriminibus maximis, metu
 ambitiosi nominis sui Germanis incusso.

Tandem denique utilitate rei perpensius excogitata, in multorum sententias flexus, replicabat
 aliquotiens, hostem suum fratrisque solius esse Procopium, Alamannos vero
 totius orbis Romani; statuitque nusquam interim extra confinia moveri
 Gallorum.

Et ad usque Remos progressus, sollicitusque super Africa, ne repente
 perrumperetur, Neoterium, postea consulem, tunc notarium, ad eandem tuendam
 ire disposuit, et Masaucionem domesticum protectorem, ea consideratione,
 quod ibi sub patre Cretione quondam comite educatus, suspecta noverat
 loca, hisque scutarium adiunxit Gaudentium, olim sibi cognitum et
 fidelem.

Quia igitur uno eodemque tempore, utrubique turbines exarsere maestissimi,
 competenti loco singula digeremus, nunc partem in Oriente gestorum, deinde
 bella barbarica narraturi, quoniam pleraque et in occidentali et in eoo orbe
 eisdem mensibus sunt actitata, ne dum ex loco subinde saltuatim redire
 festinamus in locum, omnia confundentes, squaliditate maxima rerum ordines
 implicemus.

Insigni genere Procopius in Cilicia natus et educatus, ea consideratione
 qua propinquitate Iulianum, postea principem, contingebat, a primo gradu
 eluxit, et ut vita moribusque castigatior, licet occultus erat et
 taciturnus, notarius diu perspicaciter militans, et tribunus, iamque
 summatibus proximus, post Constanti obitum in rerum conversion, velut
 imperatoris cognatus, altius anhelabat, adiunctus consortio comitum: et
 apparebat eum, si umquam potuisset, fore quietis publicae turbatorem.

Hunc Iulianus Persidem ingrediens, consociato pari potestatis iure
 Sebastiano, in Mesopotamia cum manu militum reliquerat
 valida, mandaratque (ut susurravit obscurior fama, nemo enim dicti auctor
 exstitit verus), pro cognitorum ageret textu, et si subsidia rei Romanae
 languisse sensisset, imperatorem ipse se provideret ocius nuncupari.

Qui iniuncta civiliter agens et caute, Iuliani letaliter vulnerati funus et
 ad regenda communia comperit Iovianum evectum, falsoque rumore disperso,
 inter abeuntis anhelitus animae eundem Iulianum verbo mandasse, placere
 sibi Procopio clavos summae rei gerendae committi, veritus ne hac ex causa
 indemnatus occideretur, e medio se conspectu discrevit, maxime post Ioviani territus necem,
 notariorum omnium primi, quem Iuliano perempto veluti dignum imperio paucis
 militibus nominatum, novaque exinde coeptare suspectum, cruciabiliter
 didicerat interfectum.

Et quia se quaeri
 industria didicerat magna, vitans gravioris invidiae pondus, ad abdita
 longiusque remota, discessit. Cumque a Ioviano exploratius indagari latibula
 sua sentiret, et ferinae vitae iam fuisset
 pertaesum,—quippe a celsiore statu deiectus ad inferiora, etiam edendi
 penuria, in locis squalentibus, stringebatur, hominumque egebat
 colloquiis—postremae necessitatis impulsu, deviis 
 itineribus ad Chalcedonos agrum pervenit.

Ubi quoniam ei illud firmius
 visum est receptaculum, apud fidissimum amicorum delitescebat, Strategium
 quendam, ex palatino milite senatorem, Constantinopolim quantum fieri
 poterat clanculo saepe intermeans, ut indicio eiusdem 
 Strategi 
 Strategii 
 
 patuit, postquam saepius in factionis
 conscios est inquisitum.

Ritu itaque sollertissimi cuiusdam speculatoris, ignotus ob squalorem
 vultus et maciem, rumusculos colligebat 
 tunc 
 tune 
 crebrescentes, ut sunt acerba semper instantia, incusantium
 multorum Valentem, quasi cupiditate aliena rapiendi succensum.

Cuius diritati adiectum erat incentivum exitiale, socer Petronius, ex
 praeposito Martensium militum, promotus repentino saltu patricius, animo
 deformis et habitu, qui ad nudandos sine discretione cunctos immaniter
 flagrans, nocentes pariter et insontes, post exquisita tormenta quadrupli
 nexibus vinciebat, debita iam inde a temporibus principis Aureliani
 perscrutans, et impendio maerens, si quemquam absolvisset indemnem.

Cuius morum intolerantiae, haec quoque pernicies accedebat, quod cum ditaretur luctibus alienis, erat
 inexorabilis et crudelis, et intrepido corde durissimus, nec reddendae nec accipiendae rationis
 umquam capax, invisior Cleandro, quem agentem sub imperatore Commodo
 praefecturam, sublata vecordia, diversas legimus vexasse fortunas, et
 onerosior Plautiano, qui praefectus itidem sub Severo, ultra mortalem tumens cuncta
 confuderat, ni gladio perisset ultore.

Haec lacrimosa, quae incitante Petronio, sub Valente clausere multas
 paupertinas et nobiles domos, impendentiumque spes atrocior provincialium,
 et militum paria gementium, sensibus imis haerebant, et votis, licet
 obscuris et tacitis permutatio status praesentis ope numinis summi concordi
 gemitu poscebatur.

Quae Procopius latenter accipiens, arbitratusque ubi felicius acciderit
 fatum, negotio levi ad apicem summae potestatis assumi, subsidebat ut
 praedatrix bestia viso, quod capi potuerit, protinus eruptura.

Cui in haec quae maturabat ardenti, fors hanc materiam dedit
 impendio tempestivam. Consumpta hieme festinans ad Syriam Valens, iamque
 fines Bithynorum ingressus docetur relationibus ducum, gentem Gothorum, ea
 tempestate intactam, ideoque saevissimam, conspirantem in
 unum, ad pervadenda parari collimitia Thraciarum: hocque cognito, ut
 impraepedite ipse pergeret quo tendebat, sufficiens
 equitum adiumentum et peditum, mitti iussit ad loca, in quibus barbarici
 timebantur excursus.

Dimoto itaque longius principe, Procopius aerumnis diuturnis attritus, et
 vel atrocem mortem clementiorem ratus malis quibus afflictabatur, aleam
 periculorum omnium iecit abrupte, et extrema iam perpeti nequaquam timens,
 praeeunte perdita ratione, facinus adoritur audacissimum; Divitenses,
 Tungricanosque Iuniores, ad procinctum urgentem per Thracias inter alios
 celerare dispositos, et Constantinopoli moraturos sollemniter biduum, per
 quosdam ex eisdem numeris notos sollicitare properans (quia cum omnibus
 loqui, periculosum erat et arduum), fidem paucorum elegit.

Qui pellecti spe praemiorum ingentium, sub consecratione iuris iurandi,
 promisere se quae vellet cuncta facturos, favorem quoque polliciti
 conturmalium, inter quos ipsi potiorem locum obtinebant in suadendo,
 stipendiis excellentes et meritis.

Utque condictum est, 
 ubi excanduit radiis dies, idem Procopius, diductus in
 cogitationes varias, Anastasianas balneas petit, a sorore Constantini
 cognominatas, ubi locata noverat signa, doctusque per arcanorum conscios
 omnes in eius studium consensisse, societate coita nocturna, fide salutis
 data libenter, admissus constipatione vendibilium militum, cum honore
 quidem, sed in modum tenebatur obsessi, qui ut praetoriani quondam, post
 Pertinacis necem licitantem imperii praemia, Iulianum susceperant, ipsi
 quoque Procopium, infausti dominatus exordia molientem, attenti ad omne
 compendium defenderunt.

Stetit itaque subtabidus—excitum putares ab inferis,—nusquam reperto
 paludamento, tunica auro distincta, ut regius minister, indutus, a calce in
 pubem, in paedagogiani pueri speciem, purpureis opertus tegminibus pedum,
 hastatusque purpureum itidem pannulum laeva manu gestabat, ut in theatrali
 scaena simulacrum quoddam insigne per aulaeum vel mimicam cavillationem
 subito putares emersum.

Ad hoc igitur dehonestamentum honorum omnium ludibriose
 sublatus, et ancillari adulatione, beneficii allocutus auctores, opesque
 pollicitus amplas et dignitates, ob principatus primitias, processit in
 publicum multitudine stipatus armorum, signisque sublatis erectius ire pergebat, circumclausus
 horrendo fragore scutorum, lugubre concrepantium, quae metuentes ne a
 celsioribus tectis, saxis vel tegularum fragmentis conflictaretur, densius ipsis galearum cristis
 aptabant.

Huic intimidius incedenti, nec resistebat populus nec favebat; accendebatur
 tamen insita plerisque vulgarium, novitatis repentina iucunditate, ea re
 potius incitante, quod Petronium (ut praediximus) divitias violenter
 augentem, omnes eadem mente detestabantur, qui sepulta iam dudum negotia, et
 redivivas nebulas debitorum, in diversos ordines excitabat.

Cum itaque tribunal idem escendisset Procopius, et cunctis stupore defixis,
 timeret silentium triste, procliviorem viam ad
 mortem (ut sperabat), existimans advenisse, per artus tremore diffuse,
 implicatior ad loquendum, diu tacitus stetit; pauca tamen
 interrupta et moribunda voce dicere iam exorsus, quibus stirpis
 propinquitatem imperatoriae praetendebat, leni paucorum susurro, pretio
 illectorum, deinde tumultuariis succlamationibus plebis, imperator
 appellatus incondite, petit curiam raptim. Ubi nullo clarissimorum sed
 ignobilium 
 paucitate inventa, palatium pessimo pede, festinatis passibus introiit.

Mirantur quidam profecto irrisione digna principia incaute coepta et
 temere, ad ingemiscendas erupisse rei publicae clades, ignari forsitan exemplorum, accidisse primitus arbitrantes.

Sic Adramytenus Andriscus, de genere quidam infimae sortis, ad usque
 Pseudophilippi nomen evectus, bellis Macedonicis tertium addidit grave. Sic
 Antiochiae Macrino imperatore agente, ab Emesa Heliogabalus exsiluit Antoninus. Ita
 inopino impetu Maximini, Alexander cum Mamaea matre confossus est. Ita in Africa superior Gordianus in
 imperium raptus, adventantium periculorum angoribus implicatus vitam laqueo
 spiritu intercluso profundit.

Igitur cuppediarum vilium mercatores, et qui intra regiam apparebant, aut
 apparere desierant, quique coetu militarium nexi, ad
 pacatiora iam vitae discesserant, in insoliti casus ambigua, partim inviti,
 alii volentes, adsciscebantur, non nulli omnia tutiora praesentibus rati, e
 civitate occulte dilapsi, imperatoris castra petivere, itineribus
 festinatis.

Hos omnes Sophronias vivacissimo cursu praegressus ( 
 tunc 
 tune 
 notarius) praefectus postea Constantinopoleos, Valentem a Caesarea
 Cappadocum iam profecturum, ut vaporatis aestibus Ciliciae iam lenitis, ad
 Antiochiae percurreret sedes, textu narrato gestorum, spe dubia (ut in
 talibus) percitum et stupentem, avertit Galatiam, res adhuc trepidas
 arrepturum.

Qui dum itineribus properat magnis, attentissima cura Procopius in dies
 agitabatur et noctes, subditivos quosdam ostentans, qui
 astutia confidenti, partim ab Oriente, alii e Gallis se
 venisse et Valentinianum obisse fingentes, cuncta patere novo et favorabili
 principi, memorabant.

Et quia res novae petulanter arreptae, celeritate muniri solent interdum,
 nequid formidandum omitteretur, confestim Nebridius, in locum Saluti
 praefectus praetorio, factione Petronii recens promotus, et Caesarius
 Constantinopolitanae urbis praefectus, in vincula compinguntur, et iubetur
 civitatem curare solita potestate 
 Phronemius 
 Phronimius 
 , esseque magister officiorum Euphrasius, ambo
 Galli institutis bonarum artium spectatissimi, et administratio negotiorum
 castrensium, Gomoario et Agiloni revocatis in sacramentum, committitur
 inconsulte, ut docuit rerum exitus proditarum.

Quia igitur Iulius comes, per Thracias copiis militaribus praesidens,
 oppressurus rebelles, si comperisset conata, ex propinquis stationibus
 timebatur, commentum excogitatum est validum, et quasi iussu Valentis, seria
 super barbaricis motibus tractaturus, Nebridii litteris adhuc clausi
 violenter expressis, accitus Constantinopolim, strictius tenebatur. Hacque
 callida fraude bellatrices Thraciae gentes sine cruore 
 adquisitae 
 acquisitae 
 , adminicula ausis tumultuariis maxima compararunt.

Post quae ita eventu laetiore completa, Araxius exambita
 regia praetorio praefectus accessit, velut Agilone genero suffragante,
 aliique plures ad aulae varios actus et administrandas provincias sunt
 admissi, quidam inviti, alii ultro semet offerentes cum praemiis.

Utique in certaminibus intestinis usu venire contingit, emergebant ex
 vulgari faece non nulli, desperatione consiliisque ductantibus caecis,
 contraque quidam orti splendide a culminibus summis ad usque mortes et
 exsilia corruebant.

Ubi per haec et similia factio firmiter videbatur esse composita, restabat
 ut abundans cogeretur militum manus, et impetratum est facile, id quod in
 publicis turbamentis, aliquotiens ausa ingentia, vel iustis exorsa
 primordiis impedivit.

Transeuntes ad expeditionem per Thracias, concitatae equitum peditumque
 turmae, blandeque acceptae et liberaliter, cum essent omnes in unum
 quaesitae iamque exercitus
 species apparebat, promissis uberrimis inhiantes, sub exsecrationibus diris
 in verba iuravere Procopii, hanc polliciti pertinaciam, quod eum suis animis
 defensabunt.

Inventa est enim occasio ad illiciendos eos perquam opportuna, quod Constanti
 filiam parvulam, cuius recordatio colebatur, sinu ipse circumferens
 necessitudinem praetendebat eiusdem. Adeptusque est aliud tempori congruum, quod Faustina matre puellae, casu praesente, quaedam
 acceperat habitus insignia principalis.

Adiungit his aliud veloci diligentia maturandum, et electi quidam
 stoliditate praecipites, ad capessendum Illyricum missi sunt, nullo praeter
 petulantiam adiumento confisi, aureos scilicet nummos, effigiatos in vultum
 novi principis, aliaque ad illecebras aptantes, quos correptos Aequitius, per eas regiones
 militum rector, exstinxit genere diverso poenarum.

Pariaque deinde metuens, obstruxit tres aditus angustissimos, per quos
 provinciae temptantur arctoae, unum per Daciam ripensem, 
 alterum per Succos notissimum, tertium per Macedonas, quem appellant
 Acontisma. Hacque cautela vana persuasione rapiendi Illyrici destitutus
 usurpator indebitae potestatis magna perdidit instrumenta bellorum.

Dum haec ita aguntur, atrocitate nuntii Valens perculsus iamque revertens
 per Gallograeciam, auditis apud Constantinopolim gestis, diffidenter
 incedebat et trepide, ac repentino pavore vias providendi turbante, eo usque
 desponderat animum, ut augustos amictus abicere tamquam gravem sarcinam
 cogitaret, fecissetque profecto, ni vetantibus proximis, detractus a deformi
 proposito, firmatusque meliorum sententiis, agmina duo praeire iussisset, quibus nomina sunt Iovii atque Victores, castra
 perduellium irrupturos.

His iam propinquantibus, ipse Procopius a Nicaea regressus, quo nuper
 advenerat, cum Divitensibus desertorumque plebe promiscua, quam dierum brevi spatio congregarat, 
 Mydgum 
 Mygdum 
 acceleravit, qui locus Sangario alluitur flumine.

Ubi cum legiones iam pugnaturae congrederentur, inter reciprocantes
 missilia quasi procursatione hostem lacessens, solus prorupit in medium. Et
 secundioris ductu fortunae, ex contraria acie velut agnitum quendam
 Vitalianum, quem si norat ambigitur, Latine salute data blande produxit,
 eumque porrecta dextera saviatus omnibus hinc inde attonitis.

‘En’ inquit ‘cana Romanorum exercituum fides et religionibus firmis
 iuramenta constricta! Placet, fortissimi viri, pro ignotis tot suorum consurrexisse
 mucrones, utque Pannonius degener, labefactans cuncta et proterens, imperio quod ne votis quidem
 concipere ausus est umquam, potiatur, ingemiscere nos vestris nostrisque
 vulneribus! Quin potius sequimini culminis summi prosapiam, non ut rapiat
 aliena, sed in integrum maiestatis avitae restituatur,
 arma iustissima commoventem.’

Hac sermonis placiditate molliti omnes, qui acriter venerant pugnaturi,
 signorum apicibus aquilisque summissis descivere libentes
 ad eum, et pro terrifico fremitu, quem barbari
 dicunt barritum, nuncupatum imperatorem, stipatumque de more, consentientes in unum,
 reduxerunt ad castra, testati more militiae Iovem, invictum Procopium
 fore.

Huic perduellium prosperitati alia laetior accessit.
 Rumitalca enim tribunus, in societatem Procopianorum adscitus, et suscepta
 cura palatii, digesto mature consilio, permeatoque cum militibus mari, ad Drepanum ante, 
 nunc Helenopolim venit, exindeque Nicaeam spe celerius occupavit.

Ad quam obsidendam, cum huius modi pugnarum peritis, Vadomario misso, ex
 duce et rege Alamannorum, Valens Nicomediam pergit. Exindeque profectus,
 oppugnationi Chalcedonis magnis viribus insistebat, cuius e muris probra in
 eum iaciebantur, et irrisive 
 compellebatur ut Sabaiarius. Est autem sabaia ex ordeo
 vel frumento, in liquorem conversis, paupertinus in Illyrico potus.

Fessus denique inopia commeatuum, et obstinatione nimia defensorum,
 discedere iam parabat, cum inter haec clausi apud Nicaeam, patefactis subito
 portis, egressi, munitorum magna parte prostrata, ductore fidentissimo
 Rumitalca, properabant ardenter circumventuri Valentem a tergo, nondum a
 Chalcedonos suburbano digressum, et patrassent conata, ni rumore quodam
 praeverso, imminens exitium ille perdoctus, instantem vestigiis hostem per
 Sunonensem lacum et fluminis Galli sinuosos amfractus propere discedendo,
 frustra sequentem lusisset. Et hoc casu Bithynia quoque in Procopii dicionem redacta
 est.

Unde cum Ancyram Valens citis itineribus revertisset, comperissetque
 Lupicinum ab Oriente cum catervis adventare, non contemnendis, spe
 prosperorum erectior, Arintheum lectissimum ducem occursurum hostibus misit.

Qui ubi Dadastanam tetigit, in qua statione perisse diximus Iovianum,
 Hyperechium, sibi oppositum, repente vidit cum copiis, antehac cellae castrensis
 apparitorem, id est ventris ministrum et gutturis, cui ut amico Procopius auxilia ductanda commisit. Et
 dedignatus hominem superare certamine despicabilem, auctoritatis et celsi
 fiducia corporis, ipsis hostibus iussit, suum vincire rectorem: atque ita
 turmarum antesignanus umbratilis comprensus suorum est manibus.

Quae dum hoc modo procedunt, Venustus quidam, largitionum apparitor sub
 Valente, multo ante Nicomediam missus, ut aurum susceptum stipendii nomine,
 militibus per Orientem diffusis, viritim tribueret, hac tristitia cognita,
 alienum pervidens tempus, Cyzicum cum his quae susceperat, se citius
 contulit.

Ubi forte Serenianus repertus, domesticorum 
 tunc 
 tune 
 comes, missus ad thesauros tuendos, urbem inexsuperabili moenium
 ambitu, monumentis quoque veteribus cognitam, fretus tumulturio praesidio,
 custodibat : ad
 quam expugnandam, Procopius, ut possessa Bithynia, sibi etiam Hellespontum
 iungeret, validam destinaverat manum.

Morabantur autem effectum sagittis et glandibus, ceterisque iaculis,
 obsidentium saepe globi confixi, et propugnatorum sollertia, claustrum per
 catenam ferream valde robustam ori portus insertum, quae ne rostratae 
 irruerent naves hostiles, erat altrinsecus colligata.

Hanc post varios militum labores et ducum, fatigatorum acerrimis proeliis,
 Aliso quidam tribunus abscidit, exsertus bellator et prudens, hoc modo. Coniunctis
 tribus navigiis, testudinem hac specie superstruxit: densetis cohaerentes
 supra capita scutis, primi transtris instabant armati, alii post hos semet
 curvantes humilius, tertiis gradatim inclinatis summisse, ita ut novissimi
 suffraginibus insidentes, formam aedificii fornicati monstrarent. Quod
 machinae genus contra murales pugnas ideo figuratur hac specie, ut missilium
 ictus atque saxorum, per decursus cadentium labiles, instar imbrium
 evanescant.

Itaque coniectu telorum Aliso paulisper defensus, ingenti
 corporis robore, supposito stipite, eandem catenam fortius bipenni
 concidens, ita confregit, ut disiecta patefaceret aditum latum, hocque exitu
 civitas hostili impetu patuit improtecta. Qua causa exstincto postea
 proterviae totius auctore, cum in factionis participes saeviretur, hic idem
 tribunus, contemplatione facinoris clari, vitam cum militia retinens, diu
 post in Isauria oppetit, v astatoria manu confossus.

Hoc Marte Cyzico reserata, Procopius ad 
 eam 
 earn 
 propere festinavit, veniaque universis qui 
 repugnavere donatis, Serenianum solum iniectis vinculis, iussit 
 duci 
 duel 
 Nicaeam servandum artissime.

Statimque 
 Ormizdae 
 Ormisdae 
 mature iuveni, 
 Ormizdae 
 Ormisdae 
 regalis illius filio, potestatem proconsulis detulit, et civilia
 more veterum et bella recturo. Qui agens pro moribus lenius, a militibus
 quos per devia 
 Phrygiae 
 Pbrygiae 
 , miserat Valens, subito corripiendus incursu, tanto vigore evasit,
 ut escensa navi quam ad casus pararat ancipites, sequentem ac
 paene captam uxorem, sagittarum nube diffusa defensam, averteret secum:
 matronam opulentam et nobilem, cuius verecundia et destinatio gloriosa,
 abruptis postea discriminibus, maritum exemit.

Ea victoria ultra homines sese Procopius efferens, et ignorans quod quivis
 beatus, versa rota Fortunae, ante vesperum potest esse miserrimus,
 Arbitionis domum, cui antea tamquam eadem sibi sentientis parcebat, ut
 propriae, iussit exinaniri, mobilis census inaestimabilis plenam, ideo
 indignatus, quod venire ad eum accitus, aliquotiens distulit, causatus
 incommoda senectutis, et morbos. 14. Et licet hac ex causa praesumptor
 momentum pertimesceret grave, tamen, cum obsistente nullo se in orientales
 provincias effundere libenti cunctorum assensione, iam licentius posset,
 avidas novitatem quandam visere, taedio asperioris
 imperii, quo tune tenebantur: erga alliciendas quasdam civitates Asiae
 legendosque eruendi peritos auri (ut sibi profuturos proeliis, quae magna
 exspectabat et crebra), segnius commoratus, in modum acuti mucronis obtunsus
 est.

Ut quondam Pescennius Niger, ad subveniendum spei rerum extremae, a Romano
 populo saepe accitus, dum diu cunctatur in Syria, a Severo superatus in sinu Issico (qui est in Cilicia,
 ubi Dareum Alexander fudit) fugatusque in suburbano quodam Antiochiae,
 gregarii manu militis interiit.

Haec adulta hieme Valentiniano et Valente consulibus agebantur. 
 translato 
 Translate 
 vero in Gratianum, adhuc privatum, et Dagalaifum amplissimo
 magistratu, aperto iam vere, suscitatis viribus Valens, iuncto sibi Lupicino
 cum robustis auxiliis, Pessinunta signa propere tulit, Phrygiae quondam,
 nunc Galatiae oppidum.

Quo praesidiis tutius communito, nequid inopinum
 per eos emergeret tractus, praeter radices Olympi montis excelsi,
 tramitesque fragosos, ire tendebat ad Lyciam, oscitantem ibi Gomoarium aggressurus.

Cui pertinaci conspiratione multorum, hac maxima consideration
 resistebatur, quod hostis eius (ut ante relatum est), Constanti filiam
 parvulam, cum matre Faustina, et in agminibus et cum prope in acie starent,
 lectica circumferens secum, ut pro imperiali germine cui se quoque iunctum
 addebat, pugnarent audentius, iras militum accenderat. Sicut aliquando
 dimicaturi Macedones cum Illyriis, regem adhuc infantem in cunis
 locavere post aciem, cuius metu ne traheretur captivus, adversos fortius
 oppresserunt.

Contra has calliditatis argutias, sagaci opitulatione nutanti negotio,
 consuluit imperator: et Arbitionem ex consule, agentem iam dudum in otio, ad
 se venire hortatus est, ut Constantiniani ducis verecundia truces animi
 lenirentur, neque secus evenit.

Nam cum omnibus provectior natu, et dignitate sublimior, canitiem
 reverendam ostenderet, multis ad perfidiam inclinatis, publicum grassatorem
 Procopium, milites vero secutos eius errorem, filios et laborum participes
 pristinorum, appellans, orabat, ut se ac si parentem magis sequerentur,
 felicissimis ductibus cognitum, quam profligate morem gererent nebuloni,
 destituendo iam et casuro.

Quibus cognitis Gomoarius, cum elusis hostibus unde
 venerat, redire posset innoxius, ad castra imperatoris, opportunitate
 intervalli proximi nactus captivi colore transivit, velut accursu
 multitudinis visae subito circumsaeptus.

Qua succensus alacritate, Valens castra promovit ad
 Phrygiam et prope Nacoliam collatis manibus partium, dum in ancipiti
 articulo proelium versaretur, Agilo rem excursu prodidit
 repentino, eumque secuti complures, iam pila quatientes et gladios, ad
 imperatorem transeunt cum vexillis, scuta perversa gestantes, quod
 defectionis signum est apertissimum.

Hoc praeter spem omnium viso Procopius, salutis intercluso suffragio, versus in pedes, circumiectorum nemorum secreta petebat et montium, Florentio sequente et Barchalba tribuno, quem
 per saevissima bella iam inde a Constanti
 temporibus notum, necessitas in crimen traxerat, non voluntas.

Maiore itaque noctis parte consumpta, cum a vespertino ortu luna praelucens
 in diem metum augeret, undique facultate evadendi exempta, consiliorum inops
 Procopius, ut in arduis necessitatibus solet, cum Fortuna expostulabat
 luctuosa et gravi, mersusque multiformibus curis, subito a comitibus suis
 artius vinctus, relate iam die, ductus ad castra, imperatori offertur,
 reticens atque defixus, statimque abscisa cervice, discordiarum civilium gliscentes turbines sepelivit et bella, ad veteris
 Perpennae exemplum, qui post Sertorium inter epulas obtruncatum, dominatione
 paulisper potitus, a frutectis ubi latebat, extractus, oblatusque Pompeio,
 eius iussu est interfectus.

Parique indignationis impetu Florentius et Barchalba, qui eum duxerunt,
 confestim, non pensata ratione, sunt interfecti. Nam si principem legitimum
 prodidissent, vel ipsa Iustitia iure caesos pronuntiaret; si rebellem et
 oppugnatorem internae quietis, ut ferebatur, amplas eis memorabilis facti
 oportuerat deferri mercedes.

Excessit autem vita Procopius anno quadragesimo, amplius mensibus decem:
 corpore non indecoro, nec mediocris staturae, subaquilus, humumque intuendo semper incedens, perque morum tristium
 latebras, illius similis Crassi, quem in vita semel risisse, Lucilius
 affirmat et Tullius, sed (quod est mirandum), quoad
 vixerat, incruentus.

Eisdem fere diebus, protector Marcellus, eiusdem cognatus, agens apud
 Nicaeam praesidium, proditione militum et interitu
 Procopii cognito, Serenianum intra palatium clausum, medio noctis horrore
 incautum adortus, occidit. Cuius mors saluti plurimis fuit.

Nam si victoriae superfuisset incultis moribus homo, et nocendi acerbitate
 conflagrans, Valentique ob similitudinem morum, et genitalis patriae
 vicinitatem, acceptus, occultas voluntates principis introspiciens, ad
 crudelitatem propensioris multas innocentium ediderat strages.

Quo interfecto, idem Marcellus, occupata celeri cursu Chalcedone,
 concrepantibus paucis, quos vilitas et desperatio trudebat in scelus, umbram
 principatus funesti capessit, gemina ratione fallente, quod et Gothorum tria
 milia regibus iam lenitis, ad auxilium transmissa Procopio, Constantianam praetendenti
 necessitudinem, ad societatem suam parva mercede traduci posse existimabat,
 quodque gesta in Illyrico etiam tum latebant.

Inter quae tam trepida, speculationibus fidis Aequitius doctus, conversam
 molem belli totius in Asiam, degressus per Succos, Philippopolim clausam
 praesidiis hostium, Eumolpiadam veterem, reserare magna vi conabatur, urbem
 admodum opportunam et impedituram eius appetitus, si pone relicta adiumenta
 Valenti laturus (nondum enim apud Nacoliam gesta
 compererat), festinare ad Haemimontum cogeretur.

Verum paulo postea cognita levi praesumptione Marcelli, milites missi sunt
 audaces et prompti, qui eum raptum, ut deditum noxae mancipium, in custodiam
 compegerunt. Unde post dies paucos 
 productus, lateribus sulcatis acerrime, pariaque perpessis consortibus,
 interiit, hoc favorabilis solo quod abstulit Serenianum e medio, crudelem
 ut Phalarim, et illi fidum quia doctrinarum diritatem
 causis inanibus praetexebat.

Exstirpatis occasu ducis funeribus belli, saevitum est in multos acrius
 quam errata flagitaverant vel delicta, maximeque in Philippopoleos
 defensores, qui urbem seque ipsos, non nisi capite viso Procopii, quod ad
 Gallias portabatur, aegerrime dediderunt.

Ad gratiam tamen precantium, coerciti sunt aliqui lenius. Inter quos
 eminebat Araxius, in ipso rerum exustarum ardore adeptus ambitu
 praefecturam, et Agilone intercedente genero supplicio insulari multatus,
 breve post tempus evasit.

Euphrasius vero, itemque 
 Phronemius 
 Phronimius 
 , missi ad occiduas partes, arbitrio obiecti sunt Valentiniani, et
 absolute Euphrasio, 
 Phronemius 
 Phronimius 
 Cherronesum deportatur, inclementius in codem
 punitus negotio, ea re quod divo Iuliano fuit acceptus, cuius memorandis
 virtutibus, ambo fratres principes obtrectabant, nec similes eius, nec
 suppares.

His accedebant alia graviora, et multo magis quam in proeliis formidanda.
 Carnifex enim, et unci, et cruentae quaestiones, sine discrimine ullo
 aetatum et dignitatum, per fortunas omnes et ordines grassabantur, et pacis
 obtentu latrocinium detestandum agitabatur, infaustam victoriam
 exsecrantibus universis internecivo bello quovis graviorem.

Nam inter arma et lituos condicionis aequatio leviora facit pericula, et
 Martiae virtutis potestas, aut absumit quod occupat, aut nobilitat, et mors (si acciderit), nullum ignominiae continet
 sensum, finemque secum vivendi simul et dolendi perducit: ubi vero consiliis
 impiis iura quidem praetenduntur et leges, et Catonianae vel Cassianae
 sententiae fuco perliti 
 resident 
 residerint 
 
 iudices, agatur autem, quod agitur, ad voluntatem praetumidae
 potestatis, et ex eius libidine, incidentium vitae necisque momenta pensantur, ibi
 capitalis vertitur pernicies et abrupta.

Nam ut quisque ea tempestate ob quamlibet valuerat 
 causam, regio imperio prope accedens, et
 aliena rapiendi aviditate exustus, licet aperte insontem,
 arcessens, ut familiaris suscipiebatur et fidus, ditandus casibus alienis.

Imperator enim promptior ad nocendum, criminantibus patens, et funereas
 delationes adsciscens, per suppliciorum diversitates effrenatius exsultavit,
 sententiae illius Tullianae ignarus, docentis infelices esse eos qui omnia
 sibi licere existimarunt.

Haec implacabilitas causae quidem piissimae, sed victoriae foedioris,
 innocentes tortoribus exposuit multos, vel sub eculeo locavit 
 incurvos, aut ictu carnificis torvi substravit: quibus (si pateretur
 natura), vel denas animas profundere praestabat in pugna, quam lateribus
 fodicatis, omni culpa immunis, fortunis gementibus universis, quasi laesae
 maiestatis luere poenas, dilaniatis ante corporibus, quod omni est tristius
 morte.

Exin cum superata luctibus ferocia deflagrasset, proscriptiones et exsilia
 et quae leviora quibusdam videntur, quamquam sint aspera, viri pertulere
 summates, et (ut ditaretur alius) genere nobilis, et forte meritis locupletior, actus patrimonio praeceps, trususque in exsilium
 consumebatur angore, aut stipe precaria victitabat, nec modus ullus
 exitialibus malis impositus, quam diu principem et proximos opum satietas
 cepit et caedis.

Hoc novatore adhuc superstite, cuius actus multiplices docuimus et
 interitum, diem duodecimum Kalendas Augustas, consule Valentiniano primum
 cum fratre, horrendi terrores per omnem orbis ambitum
 grassati sunt subito, qualis nec fabulae nec veridicae nobis antiquitates
 exponunt.

Paulo enim post lucis exortum, densitate praevia fulgurum acrius
 vibratorum, tremefacta concutitur omnis terreni stabilitas ponderis, mareque
 dispulsum, retro fluctibus evolutis abscessit, ut retecta voragine
 profundorum, species natantium multiformes limo cernerentur haerentes,
 valliumque vastitates et montium 
 tunc 
 tune 
 (ut opinari dabatur), sus- picerent radios
 solis, quos primigenia rerum natura sub immensis gurgitibus amendavit.

Multis igitur navibus velut arida humo conexis, et licenter per exiguas
 undarum reliquias palantibus plurimis, ut pisces manibus colligerent et
 similia: marini fremitus velut gravati repulsam, versa vice consurgunt,
 perque vada ferventia insulis et continentis terrae porrectis spatiis
 violenter illisi, innumera quaedam in civitatibus, et ubi reperta sunt
 aedificia, complanarunt: proinde ut elementorum furente
 discordia, involuta facies mundi, miraculorum species ostendebat.

Relapsa enim aequorum 
 magnitudo 
 magnitude 
 cum minime speraretur, milia multa necavit hominum et submersit,
 recurrentiumque aestuum incitata vertigine, quaedam naves, postquam umentis
 substantiae consenuit tumor, pessum datae visae sunt, exanimataque
 naufragiis corpora supina iacebant aut prona.

Ingentes aliae naves, extrusae rabidis flatibus, culminibus insedere
 tectorum (ut Alexandriae contigit) et ad secundum lapidem fere procul a
 litore contortae sunt aliquae, ut Laconicam prope Mothonen oppidum nos
 transeundo conspeximus, diuturna carie fatiscentem.

Dum per eoum orbem haec, quae narravimus, diversi rerum expediunt casus,
 Alamanni post aerumnosas iacturas et vulnera, quae congressi saepe Iuliano
 Caesari pertulerunt, viribus tandem resumptis, licet imparibus pristinis, ob
 causam expositam supra Gallicanos limites formidati iam persultabant.
 Statimque post Kalendas Ianuarias, cum per glaciales tractus hiemis rigidum
 inhorresceret sidus, cuneatim egressa, 
 multitudo 
 multitude 
 licentius vagabatur.

Horum portioni primae Charietto, 
 tunc 
 tune 
 per utramque Germaniam comes, occursurus cum milite egreditur ad
 bella ineunda promptissimo, adscito in societatem laboris Severiano itidem
 comite, invalido et longaevo, qui apud Cabillona 
 Divitensibus praesidebat et Tungricanis.

Proinde confertius agmine in unum coacto, ponteque brevioris aquae festina celeritate transmisso, visos eminus barbaros, Romani sagittis
 aliisque levibus iaculis incessebant, quae illi reciprocis iactibus valide
 contorquebant.

Ubi vero turmae congressae strictis conflixere mucronibus, nostrorum acies
 impetu hostium acriore concussa nec resistendi nec faciendi fortiter copiam
 repperit, cunctis metu compulsis in fugam, cum Severianum vidissent equo
 deturbatum, missilique telo perfossum.

Ipse denique Charietto, dum cedentes obiectu corporis et vocis obiurgatorio sonu audentius retinet, pudendumque diluere dedecus fiducia diu standi
 conatur, oppetit telo letali confossus.

Post cuius interitum, Erulorum Batavorumque vexillum direptum, quod
 insultando tripudiantes barbari crebro sublatum altius ostendebant, post
 certamina receptum est magna.

Qua clade cum ultimo maerore comperta, correcturus 
 secius 
 sequius 
 
 gesta, Dagalaifus a Parisiis mittitur. Eoque diu cunctante, causanteque diffusos per
 varia barbaros semet adoriri non posse, accitoque paulo postea ut cum Gratiano, etiam tum
 privato, susciperet insignia consulatus, Iovinus equitum magister
 accingitur, et instructus paratusque cautissime, observans utrumque sui
 agminis latus, venit prope locum Scarponna, ubi inopinus maiorem barbarorum
 plebem antequam armaretur, temporis brevi puncto praeventam ad internecionem
 exstinxit.

Exsultantes innoxii proelii gloria milites, ad alterius globi perniciem
 ducens, sensimque incedens rector eximius, speculatione didicit fida,
 direptis propius villis, vastatoriam manum quiescere prope flumen, iamque
 adventans, abditusque in valle densitate arbustorum obscura, videbat
 lavantes alios, quosdam comas rutilantes ex more, potantesque non nullos.

Et nanctus horam impendio tempestivam, signo repente per lituos dato,
 latrocinalia castra perrupit, contraque Germani, nihil praeter inefficaces
 minas iactanter sonantes et fremitum, nec expedire arma dispersa, nec
 componere aciem, nec resurgere in vires permittebantur urguente instanter victore. Quocirca forati pilis et gladiis,
 cecidere complures, absque his quos versos in pedes texere
 flexuosi tramites et angusti.

Hoc prospero rerum effectu, quem virtus peregerat et fortuna, aucta
 fiducia, Iovinus militem ducens, diligenti speculatione praemissa, in
 tertium cuneum qui restabat, propere castra commovit, et maturato itinere
 omnem prope Catelaunos invenit, ad congrediendum promptissimum.

Et vallo opportune metato, suisque pro temporis copia cibo recreatis et
 somno, primo aurorae exortu, in aperta planitie composuit aciem, dilatatam
 arte sollerti, ut spatiis amplioribus occupatis, aequiperare Romani hostium
 multitudinem apparerent, inferiores numero (licet viribus pares).

Signo itaque per bucinas dato, cum pede collato res agi coepisset, saeva vexillorum splendentium facie territi, stetere
 Germani. Quibus hebetatis parumper, reparatisque confestim, ad usque diei
 extimum concertatione protenta, validius imminens miles, fructum rei bene
 gestae sine dispendio quaesisset, ni Balchobaudes armaturarum tribunus,
 magniloquentia socordi coalitus, propinquante iam vespera, cessisset
 incondite. Quem si secutae residuae cohortes abissent, ad tristes exitus eo
 usque negotium venerat, ut 
 nec 
 nee 
 acta nuntiaturus quisquam posset superesse nostrorum.

Sed resistens animorum acri robore miles, ita lacertis eminuit, ut hostium
 quattuor milibus sauciis, sex alia interficeret milia, ipse vero non amplius mille ducentis amitteret, ducentis
 tantummodo vulneratis.

Noctis itaque adventu proelio iam dirempto, refectisque viribus fessis,
 prope confinia lucis ductor egregius, in agminis quadrati figuram producto
 exercitu, cum comperisset occultantibus tenebris barbaros lapses, securus
 insidiarum per aperta camporum sequebatur et mollia, calcando semineces et
 constrictos, quos, vulneribus frigorum asperitate contractis, dolorum
 absumpserat magnitudo.

Exin progressus ulterius, revertens ubi nullum reppererat, didicit regem
 hostilium agminum cum paucis captum, ab Ascariis (quos ipse per iter aliud
 ad diripienda tentoria miserat Alamannica) suffixum patibulo. Ideoque
 iratus, in tribunum animadvertere statuit, ausum hoc inconsulta potestate
 superiore fecisse, eumque damnasset, ni militari impetu commissum facinus
 atrox documentis evidentibus constitisset.

Ei post haec redeunti Parisios post claritudinem recte gestorum,
 imperator laetus occurrit, brevique postea consulem designavit, illo videlicet ad gaudii cumulum
 accedente, quod eisdem diebus Procopii susceperat caput, a Valente
 transmissum.

Praeter haec alia multa narratu minus digna conserta sunt proelia, per
 tractus varios Galliarum, quae superfluum est explicare, cum neque operae
 pretium aliquod eorum habuere proventus, nec historiam producere per
 minutias ignobiles decet.

Hoc tempore vel paulo ante, nova portenti species per Annonariam apparuit
 Tusciam, idque quorsum evaderet, prodigialium rerum periti penitus
 ignorarunt. In oppido enim Pistoriensi, prope horam diei tertiam,
 spectantibus multis, asinus tribunali escenso audiebatur destinatius
 rugiens, et stupefactis omnibus, qui aderant quique didicerant referentibus
 aliis, nulloque coniectante ventura postea quod portendebatur evenit.

Terentius enim, humili genere in urbe natus et pistor, ad vicem praemii,
 quia peculatus reum detulerat Orfitum ex praefecto, hanc eandem provinciam
 correctoris administraverat potestate. Eaque confidentia deinceps inquietius
 agitans multa, in naviculariorum negotio falsum admisisse convictus, ut ferebatur, perit carnificis manu, regente Claudio
 Romam.

Multo tamen antequam hoc contingeret, Symmachus Aproniano successit, inter
 praecipua nominandus exempla doctrinarum atque modestiae. Quo instante urbs
 sacratissima otio copiisque abundantius solito fruebatur, et ambitioso ponte
 exsultat quem ipse, iudicio principum maximorum, et magna civium laetitia dedicavit,
 ingratorum, ut res docuit apertissima.

Qui consumptis aliquot annis, domum eius in Transtiberino tractu
 pulcherrimam incenderunt, ea re perciti, quod vilis quidam plebeius
 finxerat, 
 
 illum 
 ilium 
 dixisse sine indice ullo vel teste, libenter se vino proprio
 calcarias exstincturum, quam id venditurum pretiis quibus sperabant.

Advenit post hunc urbis moderator Lampadius, ex praefecto praetorio, homo
 indignanter admodum sustinens, si (etiam cum spueret) non laudaretur, ut id
 quoque prudenter praeter alios faciens, sed non numquam severus et frugi.

Hic cum magnificos praetor ederet ludos, et uberrime largiretur, plebis nequiens tolerare tumultum, indignis multa donari saepe
 urgentis, ut et liberalem se et multitudinis ostenderet contemptorem, accitos a
 Vaticano quosdam egentes, opibus ditaverat magnis.

Vanitatis autem eius exemplum, ne latius evagemur, hoc unum sufficiet poni,
 leve quidem, sed cavendum iudicibus. Per omnia enim civitatis membra, quae
 diversorum principum exornarunt impensae, nomen proprium inscribebat, non ut
 veterum instaurator, sed conditor. Quo vitio laborasse et Traianus dicitur princeps, unde eum herbam
 parietinam iocando cognominarunt.

Hic praefectus exagitatus est motibus crebris, uno omnium maximo, cum
 collecta plebs infima domum eius prope Constantinianum lavacrum iniectis
 facibus incenderat et malleolis, ni vicinorum et familiarum veloci concursu
 a summis tectorum culminibus petita saxis et tegulis abscessisset.

Eaque vi territus ipse, primitiis 
 crebrescentis seditionis in maius, secessit ad Mulvium pontem, quem
 struxisse superior dicitur Scaurus, ut lenimenta ibidem tumultus opperiens, quem causa concitaverat gravis.

Aedificia erigere exordiens nova, vel vetusta quaedam instaurans, non ex
 titulis solitis parari iubebat impensas, sed si ferrum quaerebatur, aut
 plumbum, aut aes aut quicquam simile, apparitores immittebantur, qui velut
 ementes diversas raperent species, nulla pretia persolvendo, unde accensorum
 iracundiam pauperum, damna deflentium crebra, aegre potuit celeri vitare
 digressu.

Advenit successor eius ex quaesitore palatii, Viventius, integer et prudens
 Pannonius, cuius administratio quieta fuit et placida, copia rerum omnium
 affluente. Sed hunc quoque discordantis populi seditiones terruere
 cruentae, quas tale negotium excitarat.

Damasus et Ursinus supra humanum modum ad rapiendam episcopi sedem ardentes,
 scissis studiis asperrime conflictabantur, ad usque mortis vulnerumque discrimina
 adiumentis utriusque progressis, quae nec corrigere sufficiens Viventius nec
 mollire, coactus vi magna, secessit in suburbanum.

Et in concertatione superaverat Damasus, parte quae ei 
 favebat instante. Constatque in basilica Sicinini, ubi ritus Christiani est
 conventiculum, uno die centum triginta septem reperta
 cadavera peremptorum, efferatamque diu plebem aegre postea delenitam.

Neque ego abnuo, ostentationem rerum considerans urbanarum, huius rei
 cupidos ob impetrandum quod appetunt, omni contentione laterum iurgare debere, cum id adepti, futuri sint ita
 securi, ut ditentur oblationibus matronarum, procedantque vehiculis
 insidentes, circumspecte vestiti, epulas curantes profusas, adeo ut eorum
 convivia regales superent mensas.

Qui esse poterant beati re vera, si magnitudine urbis despecta, quam vitiis
 opponunt, ad imitationem antistitum quorundam provincialium viverent, quos
 tenuitas edendi potandique parcissime, vilitas etiam indumentorum, et
 supercilia humum spectantia, perpetuo numini, verisque eius cultoribus, ut
 puros commendant, et verecundos. Hactenus deviasse sufficiet, nunc ad rerum
 ordines revertamur.

Dum aguntur ante dicta per Gallias et Italiam, novi per Thracias exciti
 sunt procinctus. Valens enim ut consulto placuerat fratri, cuius regebatur
 arbitrio, arma concussit in Gothos, ratione iusta permotus, quod auxilia
 misere Procopio, civilia bella coeptanti. Ergo conveniet pauca super harum origine regionum et situ
 transcurrere, per brevem excessum.

Erat Thraciarum descriptio facilis, si veteres concinerent stili, quorum
 obscura varietas, quoniam opus veritatem professum non iuvat, sufficiet ea
 quae vidisse meminimus expedire.

Has terras immensa quondam camporum placiditate aggerumque altitudine
 fuisse porrectas, Homeri perennis auctoritas docet, aquilonem et zephyrum
 ventos exinde flare fingentis, quod aut fabulosum est, aut tractus antehac
 diffusi latissime, destinatique nationibus feris, cuncti Thraciarum vocabulo
 censebantur.

Et partem earum habitavere Scordisci, longe nunc ab eisdem provinciis
 disparati, saevi quondam et truces, et (ut antiquitas docet),
 hostiis captivorum Bellonae litantes et Marti, humanumque sanguinem in
 ossibus capitum cavis bibentes avidius, quorum asperitate post multiplices
 pugnarum aerumnas saepe res Romana vexata postremo omnem amisit exercitum,
 cum rectore.

Sed (ut nunc cernimus), eadem loca, formata in cornuti sideris modum,
 effingunt theatri faciem speciosam. Cuius in summitate occidentali montibus
 praeruptis 
 densitate 
 densetae 
 
 
 Succorum patescunt angustiae, Thracias dirimentes et Daciam.

Partem vero sinistram, arctois obnoxiam stellis, Haemimontanae celsitudines
 claudunt, et Hister, qua Romanum caespitem lambit, urbibus
 multis et castris contiguus et castellis.

Per dextrum (quod australe est) latus, scopuli tenduntur Rhodopes, unde
 eoum iubar exsurgit, finitur in fretum; cui undosius ab Euxino ponto
 labenti, pergentique fluctibus reciprocis ad Aegaeum,
 discidium panditur terrarum angustum.

Ex angulo tamen orientali, Macedonicis iungitur collimitiis, per artas
 praecipitesque vias, quae cognominantur Acontisma: cui proxima Arethusa
 cursualis est statio, in qua visitur Euripidis
 sepulcrum, tragoediarum sublimitate conspicui, et Stagira, ubi Aristotelem
 (ut Tullius ait), fundentem aureum flumen, accipimus natum.

Haec quoque priscis temporibus loca barbari tenuere, morum sermonumque
 varietate dissimiles, e quibus praeter alios ut immaniter efferati
 memorantur Odrysae, ita humanum fundere sanguinem assueti, ut cum hostium
 copia non daretur, ipsi inter epulas post cibi satietatem et potus, suis
 velut alienis corporibus imprimerent ferrum.

Verum aucta re publica, dum consulare vigeret imperium, has gentes antehac
 semper indomitas, vagantesque sine cultu vel legibus, Marcus Didius ingenti
 destinatione repressit, Drusus intra fines continuit proprios,
 Minucius prope amnem Hebrum a celsis Odrysarum montibus
 defluentem, superatas proelio stravit, post quos residui ab Appio
 Claudio pro consule sunt infesta concertatione deleti. Oppida enim in
 Bosporo sita et Propontide classes optinuere Romanae.

Advenit post hos imperator Lucullus, qui cum durissima gente Bessorum
 conflixit omnium primus, eodemque impetu Haemimontanos acriter resistentes
 oppressit. Quo imminente, Thraciae omnes in dicionem veterum transiere
 nostrorum, hocque modo post procinctus ancipites, rei publicae sex
 provinciae sunt quaesitae.

Inter quas prima ex fronte, quae Illyriis est confinis, Thracia speciali
 nomine appellatur: quam Philippopolis, Eumolpias vetus, et Beroea, amplae
 civitates exornant. Post hanc Haemimontus Hadrianopolim habet (quae
 dicebatur Uscudama), et Anchialon, civitates magnas et opulentas. Dein Mysia, ubi Marcianopolis est, a sorore Traiani
 principis ita cognominata, et Dorostorus et Nicopolis et Odessus, iuxtaque
 Scythia, in qua celebriora sunt aliis oppida Dionysopolis et Tomi et 
 Calatis 
 Callatia 
 . Europa omnium ultima, praeter municipia urbibus
 nitet duabus, Apris et Perintho, quam Heracleam posteritas dixit.

Rhodopa huic annexa, Maximianopolim habet et Maroneam et Aenum, qua condita
 et relicta, Aeneas Italiam auspiciorum prosperitate
 perpetua, post diuturnos occupavit errores.

Constat autem (ut vulgavere rumores assidui), omnes paene agrestes, qui per
 regiones praedictas montium circumcolunt altitudines, salubritate virium, et
 praerogativa quadam vitae longius propagandae, nos anteire, idque inde
 contingere arbitrantur, quod colluvione ciborum abstinent calidisque, et perenni viriditate roris asperginibus gelidis corpora
 constringente, aurae purioris dulcedine potiuntur, radiosque solis, suapte
 natura vitales, primi omnium sentiunt, nullis adhuc maculis rerum humanarum
 infectos. His ita digestis, pedem referamus ad coepta.

Procopio superato in Phrygia, internarumque dissensionum materia consopita,
 Victor magister equitum ad Gothos est missus, cogniturus aperte, quam ob
 causam gens amica Romanis, foederibusque longae pacis obstricta, tyranno dederat adminicula, bellum principibus legitimis inferenti. Qui
 ut factum firma defensione purgarent, litteras eiusdem 
 obtulere Procopii, ut generis Constantiniani propinquo, imperium sibi
 debitum sumpsisse commemorantis, veniaque dignum asserentes errorem.

Quibus eodem referente Victore compertis, Valens parvi ducens excusationem vanissimam, in eos signa
 commovit motus adventantis iam praescios, et pubescente vere, quaesito in
 unum exercitu, prope Daphnen nomine munimentum, est castra metatus, ponteque
 contabulato supra navium foros, flumen transgressus est Histrum,
 resistentibus nullis.

Iamque sublatus fiducia, cum ultro citroque discurrens, nullum inveniret
 quem superare poterat vel terrere: omnes enim formidine perciti militis cum
 apparatu ambitioso propinquantis, montes petivere Serrorum, arduos et
 inaccessos, nisi perquam gnaris.

Ne igitur aestate omni consumpta, sine ullo remearet effectu, Arintheo
 magistro peditum misso cum praedatoriis globis, familiarum rapuit partem,
 quae antequam ad dirupta venirent et flexuosa, capi potuerunt, per plana
 camporum errantes. Hocque tantum, quod fors dederat, impetrato, redit cum
 suis innoxius, nec illato gravi vulnere nec accepto.

Anno secuto, ingredi terras hostiles pari
 alacritate conatus, fusius Danubii gurgitibus evagatis, impeditus mansit immobilis prope Carporum vicum, stativis
 castris ad usque autumnum locatis emensum. Unde quia nihil agi potuit
 dirimente magnitudine fluentorum, Marcianopolim ad hiberna discessit.

Simili pertinacia, tertio quoque anno, per Novidunum navibus ad
 transmittendum amnem conexis, perrupto barbarico, continuatis itineribus
 longius agentes Greuthungos bellicosam gentem aggressus est, postque leviora
 certamina, Athanaricum ea tempestate iudicem potentissimum, ausum resistere,
 cum manu quam sibi crediderit abundare, extremorum metu coegit in fugam,
 ipseque cum omnibus suis Marcianopolim redivit ad hiemem agendam (ut in
 illis tractibus) habilem.

Aderant post diversos triennii casus finiendi belli materiae tempestivae.
 Prima quod ex principis diuturna permansione metus augebatur hostilis, dein
 quod commerciis vetitis ultima necessariorum inopia barbari stringebantur,
 adeo ut, legatos supplices saepe mittentes, venialem poscerent pace.

Quibus imperator rudis quidem, verum spectator adhuc aequissimus rerum,
 antequam adulationum perniciosis illecebris captus rem publicam funeribus
 perpetuo deflendis affligeret, in commune consultans
 pacem dari oportere decrevit.

Missique vicissim Victor et Arintheus, qui tunc equestrem curabant militiam
 et pedestrem, cum
 propositis condicionibus assentiri Gothos docuissent litteris veris,
 praestituitur componendae paci conveniens locus. Et quoniam asserebat
 Athanaricus, sub timenda exsecratione iuris 
 iurandi se esse obstrictum, mandatisque prohibitum patris, ne solum calcaret
 aliquando Romanum, et adigi non poterat,
 indecorumque erat et vile ad eum imperatorem transire: recte noscentibus
 placuit navibus remigio directis in medium flumen, quae vehebant cum
 armigeris principem, gentisque iudicem inde cum suis, foederari, ut statutum
 est, pacem.

Hocque composito, et acceptis obsidibus, Valens Constantinopolim redit, ubi
 postea Athanaricus proximorum factione genitalibus terris expulsus, fatali
 sorte decessit et ambitiosis exsequiis ritu sepultus est nostro.

Inter haec Valentiniano magnitudine quassato morborum, agitanteque extrema,
 colloquio occultiore Gallorum, qui aderant in commilitio principis, ad imperium Rusticus Iulianus, tunc magister memoriae,
 poscebatur, quasi afflatu quodam furoris, bestiarum more humani sanguinis
 avidus, ut ostenderat cum proconsulari potestate regeret Africam.

In praefectura enim urbana, quam adhuc administrans exstinctus est, tempus
 anceps metuens tyrannidis, cuius arbitrio, tamquam inter dignorum inopiam,
 ad id escenderat columen, lenis
 videri cogebatur et mollior.

Contra hos nitebantur aliqui studiis altioribus in favorem Severi, magistri 
 tunc 
 tune 
 peditum, ut apti ad hoc impetrandum, qui licet asper esset et
 formidatus, tolerabilior tamen fuit, et praeferendus modis omnibus ante
 dicto.

Sed dum haec cogitantur in cassum, imperator remediis multiplicibus
 recreatus, vixque se mortis periculo contemplans extractum, Gratianum filium
 suum, adulto iam proximum, insignibus principatus ornare meditabatur.

Et paratis omnibus militeque firmato, ut animis id acciperet promptis, cum
 Gratianus venisset, progressus in campum, tribunal escendit, splendoreque nobilium circumdatus potestatum, dextra puerum
 apprehensum, productumque in medium, oratione contionaria destinatum
 imperatorem exercitui commendabat.

‘Faustum erga
 me vestri favoris indicium, hunc loci principalis circumferens habitum, quo
 potior aliis iudicatus sum, multis et claris: consiliorum sociis votorumque
 auspicibus vobis, pietatis officium aggrediar tempestivum, prospera deo
 spondente, cuius sempiternis auxiliis stabit Romana res inconcussa.

Accipite igitur, quaeso, placidis mentibus, viri fortissimi, desiderium
 nostrum, id reputantes, quod haec quae fieri caritatis sanciunt iura, non
 tantum transire voluimus per conscientiam vestram, verum etiam probata
 firmari, ut congrua vobis et profutura.

Gratianum hunc meum adultum, quem diu versatum inter liberos vestros,
 commune diligitis pignus, undique muniendae tranquillitatis publicae causa,
 in augustum assumere 
 commilitium paro, si propitia caelestis numinis vestraeque maiestatis
 voluntas parentis amorem iuverit praeeuntem: non rigido cultu ab incunabulis
 ipsis (ut nos) educatum, nec tolerantia rerum coalitum asperarum, nec
 capacem adhuc Martii pulveris, ut videtis, sed familiae suae laudibus,
 maiorumque factis praestantibus, concinentem—parcius invidiae metu dicitur—protinus
 surrecturum.

Ut enim mihi videri solet mores eius et appetitus, licet nondum maturos,
 saepe pensanti: ineunte adulescentia, quoniam humanitate et studiis
 disciplinarum sollertium est 
 expolitus, librabit suffragiis puris merita recte secusve
 factorum: faciet, ut sciant se boni intellegi: in pulchra facinora
 procursabit, signis militaribus et aquilis adhaesurus: solem nivesque et
 pruinas et sitim perferet et vigilias: castris (si necessitas adegerit
 aliquotiens) propugnabit: salutem pro periculorum sociis obiectabit: et quod
 pietatis summum primumque munus est, rem publicam ut domum paternam diligere
 poterit, et avitam.’

Nondum finita oratione, dictis cum assensu laeto auditis, pro suo quisque
 loco et animo, milites alius alium anteire festinans, tamquam utilitatis et
 gaudiorum participes, Gratianum declararunt Augustum, clamorum 
 amplissimo sonu blandum fragorem miscentes armorum.

Quo viso maiore fiducia Valentinianus exultans,
 corona indumentisque supremae fortunae ornatum, filium osculatus, iamque
 fulgore conspicuum, alloquitur advertentem quae dicebantur.

‘En,’ inquit, ‘habes, mi Gratiane, amictus, ut speravimus omnes, augustos,
 meo commilitonumque nostrorum arbitrio, delatos ominibus faustis. Accingere
 igitur pro rerum urgentium pondere, ut patris patruique collega, et assuesce
 impavidus penetrare cum agminibus peditum gelu pervios Histrum et Rhenum,
 armatis tuis proximus stare, sanguinem spiritumque considerate pro his impendere quos regis, nihil alienum putare, quod ad Romani
 imperii pertinet statum.

Haec pro tempore praecepisse sufficiet, cetera monere non desinam. Nunc
 reliqui vos estis, rerum maximi defensores, quos rogo et obtestor, ut
 accrescentem imperatorem fidei vestrae commissum, servetis affectione
 fundata.’

His dictis sollemnitate omni firmatis, Eupraxius (Caesariensis Maurus)
 magister ea tempestate memoriae, primus omnium exclamavit: ‘Familia Gratiani
 hoc meretur’ statimque promotus quaestor multa et prudentibus aemulanda
 bonae fiduciae reliquit exempla, nusquam a statu naturae discedens
 intrepidae, sed constans semper legumque similis, quas omnibus una eademque
 voce loqui in multiplicibus advertimus causis: qui tunc magis in suscepta
 parte iustitiae permanebat, cum eum recta monentem, exagitaret minax
 imperator et nimius.

Consurrectum est post haec in laudes maioris principis et novelli,
 maximeque pueri, quem oculorum flagrantior lux commendabat, vultusque et
 reliqui corporis iucundissimus nitor, et egregia pectoris indoles: quae
 imperatorem implesset cum veterum lectissimis comparandum, si per fata
 proximosque licuisset, qui virtutem eius etiam tum
 instabilem obnubilarunt actibus pravis.

In hoc tamen negotio, Valentinianus morem institutum antiquitus
 supergressus, non Caesares sed Augustos germanum nuncupavit et filium,
 benevole satis. Nec enim quisquam antehac adscivit sibi pari potestate
 collegam, praeter principem Marcum, qui Verum, adoptivum fratrem, absque
 diminutione aliqua maiestatis imperatoriae, socium fecit.

His ex sententia rectoris et militum ordinatis, vix dies intercessere pauci
 cum Mamertinum, praefectum praetorio, ab urbe regressum, quo quaedam
 perrexerat correcturus, Avitianus ex vicario peculatus detulerat reum.

Cui ideo Vulcatius successit Rufinus, omni ex parte perfectus, et velut
 apicem senectutis honoratae praetendens, sed lucrandi opportunas occasiones
 occultationis spe numquam praetermittens.

Qui nanctus copiam principis, Orfitum ex praefecto urbis solutum exsilio,
 patrimonii redintegrata iactura, remitti fecit in lares.

Et quamquam Valentinianus, homo propalam ferus, inter imperitandi exordia,
 ut asperitatis opinionem molliret, impetus truces retinere
 non numquam in potestate animi nitebatur, serpens tamen vitium et dilatum, paulatim licentius erupit ad
 perniciem plurimorum, quod auxit ira acerbius effervescens. Hanc enim ulcus
 esse animi diuturnum, interdumque perpetuum, prudentes definiunt, nasci ex
 mentis mollitia consuetum, id asserentes argumento probabili, quod
 iracundiores sunt incolumibus languidi, et feminae maribus, et iuvenibus
 senes, et felicibus aerumnosi.

Eminuit tamen per id tempus inter alias humilium neces, mors Dioclis ex
 comite largitionum Illyrici, quem ob delicta brevia flammis iussit exuri; et Diodori ex agente in rebus,
 triumque apparitorum potestatis vicariae per Italiam, ob id necatorum atrociter, quod apud eum
 questus est comes, Diodorum quidem adversus se civiliter implorasse iuris auxilium, officiales vero iussu iudicis ausos
 monere proficiscentem, ut responderet ex lege. Quorum memoriam apud
 Mediolanum colentes nunc usque Christiani, locum ubi sepulti sunt Ad
 Innocentis appellant.

Dein cum in negotio Maxentii cuiusdam Pannonii, ob exsecutionem a iudice
 recte maturari praeceptam, trium oppidorum ordines mactari iussisset,
 interpellavit Eupraxius, tunc quaestor, et ‘Parcius’ inquit ‘agito, piissime
 principum: hos enim, quos interfici tamquam noxios iubes, ut martyras (id
 est divinitati acceptos) colet religio Christiana.’

Cuius salutarem fiduciam praefectus imitatus Florentius, cum in re quadam
 venia digna audisset, eum percitum ira, iussisse itidem ternos per ordines
 urbium interfici plurimarum, ‘Et quid agetur’ ait ‘si oppidum aliquod curialis non habuerit tantos? Inter reliqua id quoque suspendi
 debet, ut cum habuerit, occidantur.’

Ad hanc inclementiam illud quoque accedebat, dictu dirum et factu, quod
 siquis eum adisset, iudicium potentis inimici declinans, aliumque sibi
 postulans dari, hoc non impetrato, ad eundem quem metuebat, licet multa
 praetenderet iusta, remittebatur. Itemque aliud audiebatur horrendum, quod
 ubi debitorum aliquem egestate obstrictum nihil reddere posse discebat, interfici debere
 pronuntiabat.

Haec autem et similia licenter ideo altiore fastu quidam principes agunt,
 quod amicis emendandi secus cogitata vel gesta copiam negant, inimicos loqui
 terrent amplitudine potestatis. Nil autem valet correctio pravitatum apud eos qui quod effici velint maximae putant
 esse virtutis.

Profectus itaque ab Ambianis, Treverosque festinans, nuntio percellitur
 gravi, qui Britannias indicabat barbarica conspiratione ad ultimam vexatas
 inopiam, Nectaridumque comitem maritimi tractus occisum, et Fullofauden
 ducem hostilibus insidiis circumventum.

Quibus magno cum horrore compertis, Severum etiam tum domesticorum comitem
 misit, si fors casum dedisset optatum, correcturum sequius gesta: quo paulo
 postea revocato, Iovinus in eadem loca profectus reverti eisdem celeri gradu permisit, adminicula petiturus
 exercitus validi; id enim instantes necessitates flagitare firmabat.

Postremo ob multa et metuenda, quae super eadem insula
 rumores assidui perferebant, electus Theodosius illuc properare disponitur,
 officiis Martiis felicissime cognitus, asscitaque animosa legionum et
 cohortium pube, ire tendebat praeeunte fiducia speciosa.

Et quoniam cum Constantis principis actus componerem, motus adulescentis et
 senescentis oceani, situmque Britanniae, pro captu virium explanavi, ad ea
 quae digesta sunt semel, revolvi superfluum duxi, ut Ulixes Homericus apud
 Phaeacas ob difficultatem nimiam replicare formidat.

Illud tamen sufficiet dici, quod eo tempore Picti in duas gentes divisi,
 Dicalydonas et Verturiones, itidemque Attacotti, bellicosa hominum natio, et
 Scotti, per diversa vagantes, multa populabantur. Gallicanos vero tractus
 Franci et Saxones, eisdem confines, quo quisque erumpere potuit, terra vel
 mari, praedis acerbis incendiisque, et captivorum funeribus omnium
 violabant.

Ad haec prohibenda, si copiam dedisset fortuna prosperior, orbis extrema
 dux efficacissimus petens, cum venisset ad Bononiae litus, quod a spatio
 controverso terrarum, angustiis reciproci distinguitur maris, attolli
 horrendis aestibus assueti, rursusque sine ulla navigantium noxa, in speciem
 complanari camporum, exinde transmeato lentius freto, defertur Rutupias, stationem ex adverso tranquillam.

Unde cum consecuti Batavi venissent et Heruli, Ioviique et Victores,
 fidentes viribus numeri, egressus tendensque ad Lundinium, vetus oppidum
 quod Augustam posteritas appellavit, divisis plurifariam globis, adortus est
 vagantes hostium vastatorias manus, graves onere sarcinarum, et propere
 fusis, qui vinctos homines agebant et pecora, praedam excussit, quam
 tributarii perdidere miserrimi.

Eisdemque restituta omni praeter
 partem exiguam, impensam militibus fessis, mersam difficultatibus summis antehac
 civitatem, sed subito, quam salus sperari potuit recreatam, in ovantis
 speciem laetissimus introiit.

Ubi ad audenda maiora, prospero successu elatus, tutaque scrutando
 consilia, futuri morabatur ambiguus, diffusam variarum gentium plebem, et
 ferocientem immaniter, non nisi per dolos occultiores, et improvisos
 excursus, superari posse, captivorum
 confessionibus, et transfugarum indiciis, doctus.

Denique edictis propositis, impunitateque promissa, desertores ad
 procinctum vocabat, et multos alios per diversa libero commeatu dispersos.
 Quo monitu rediere plerique, incentivo perciti, 
 relevatusque anxiis curis, Civilem nomine recturum Britannias pro
 praefectis, ad se poposcerat mitti, virum acrioris ingenii, sed iusti
 tenacem et recti, itidemque Dulcitium, ducem scientia rei militaris
 insignem.

Haec in Britanniis agebantur. Africam vero, iam inde ab exordio
 Valentiniani 
 imperii 
 imperil 
 , exurebat barbarica rabies, per procursus audentiores, et crebris
 caedibus et rapinis intenta. Quam rem militaris augebat socordia, et aliena
 invadendi cupiditas, maximeque Romani nomine comitis.

Qui venturi providus transferendaeque in alios invidiae artifex, saevitia
 morum multis erat exosus, hac praecipue causa, quod superare hostes in
 vastandis provinciis festinabat, affinitate Remigii 
 tunc 
 tune 
 magistri officiorum confisus, quo prava et contraria referente,
 princeps (ut prae se ferebat ipse) cautissimus, lacrimosa dispendia diutius
 ignoravit Afrorum.

Gestorum autem per eas regiones seriem plenam, et 
 Rurici 
 Ruricii 
 praesidis legatorumque mortem, et cetera luctuosa, cum adegerit
 ratio, diligentius explicabo.

Et quoniam adest liber locus dicendi quae sentimus, aperte loquemur: hunc imperatorem omnium primum in maius militares fastus ad
 damna rerum auxisse communium, dignitates opesque eorum sublimius erigentem,
 et quod erat publice privatimque dolendum, indeflexa saevitia punientem
 gregariorum errata, parcentem potioribus, qui tamquam peccatis indulta
 licentia, ad labes delictorum immanium consurgebant; qui ex eo altius
 anhelantes, ex nutu suo indistanter putant
 omnium pendere fortunas.

Horum flatus et pondera inventores iuris antiqui mollientes, etiam insontes
 quosdam aliquotiens suppliciis aboleri censuere letalibus. Quod saepe
 contingit, cum ob multitudinis crimina non nulli sortis iniquitate
 plectuntur innoxii; id enim non numquam ad privatorum pertinuit causas.

At in Isauria, globatim per vicina digressi praedones, oppida villasque
 uberes libera populatione vexantes, magnitudine iacturarum Pamphyliam
 afflictabant et Cilicas. Quos cum nullis arcentibus, internecive cuncta
 disperdere, Asiae vicarius ea tempestate Musonius advertisset, Athenis
 Atticis antehac magister rhetoricus, deploratis novissime rebus, luxuque
 adiumento militari marcente, adhibitis semermibus paucis,
 quos Diogmitas appellant, unum grassatorum cuneum (si patuisset facultas),
 adoriri conatus, per angustum quendam transiens devexitatis anfractum, ad
 inevitabiles venit insidias, et ibi cum his confossus est quos ducebat.

Tali successu latrones praetumidos, palantesque per varia confidentius,
 interfectis aliquibus, ad latebrosa montium saxa, quae incolunt, excitae
 tandem copiae contruserunt; ubi cum eis nec quiescendi 
 nec 
 nee 
 inveniendi ad victum utilia copia laxaretur, per indutias pacem
 sibi tribui poposcerunt, Germanicopolitanis auctoribus, quorum apud eos ut
 signiferae manus semper valuere sententiae, obsidibusque datis (ut imperatum
 est), immobiles diu mansere, nihil audentes hostile.

Haec inter Praetextatus praefecturam urbis sublimius curans, per
 integritatis multiplices actus et probitatis, quibus ab adulescentiae
 rudimentis inclaruit, adeptus est id quod raro contingit, ut cum timeretur,
 amorem non perderet civium, minus firmari solitum erga iudices formidatos.

Cuius auctoritate iustisque veritatis suffragiis, tumultu lenito, quem
 Christianorum iurgia concitarunt, pulsoque Ursino, alta quies est parta, proposito 
 civium Romanorum aptissima, et adulescebat gloria praeclari rectoris, plura
 et utilia disponentis.

Namque et Maeniana sustulit omnia, fabricari Romae priscis quoque vetita
 legibus, et discrevit ab aedibus sacris privatorum parietes, eisdem
 inverecunde conexos, ponderaque per regiones instituit universas, cum
 aviditati multorum, ex libidine trutinas componentium, occurri nequiret. In
 examinandis vero litibus ante alios id impetravit quod laudando Brutum
 Tullius refert, ut cum nihil ad gratiam faceret, omnia tamen grata
 viderentur esse, quae factitabat.

Sub idem fere tempus, Valentiniano ad expeditionem caute (ut rebatur ipse)
 profecto, Alamannus regalis (Rando nomine) diu
 praestruens quod cogitabat, Mogontiacum praesidiis vacuam cum expeditis ad
 latrocinandum latenter irrepsit.

Et quoniam casu Christiani ritus invenit celebrari sollemnitatem,
 impraepedite 
 cuiusque 
 cuiusce 
 modi fortunae virile et muliebre secus cum
 supellectili non parva indefensum abduxit.

Parvo inde post intervallo, inopina rei Romanae spes laetiorum adfulsit.
 Cum enim Vithicabius rex, Vadomarii filius, specie quidem molliculus et
 morbosus, sed audax et fortis, ardores in nos saepe succenderet bellicos,
 opera navabatur impensior, ut qualibet concideret strage.

Et quia temptatus aliquotiens, nullo genere potuit superari vel prodi,
 fraude citerioris vitae ministri, studio sollicitante nostrorum, occubuit,
 cuius post necem aliquatenus hostiles torpuere discursus. Interfector tamen
 prae metu poenarum, quas verebatur si patuisset negotium, ad Romanum solum
 se celeri transtulit gradu.

Parabatur post haec contentioribus curis, et per copias multiformes, in Alamannos expeditio
 solitis gravior, destinatius id publica tutela poscente, quoniam reparabilis
 gentis motus timebantur infidi: milite nihilo minus accenso, cui ob
 suspectos eorum mores nunc infimorum et supplicum, paulo post ultima
 minitantium, nullae quiescendi dabantur indutiae.

Contracta igitur undique mole maxima catervarum, armis et subsidiis rei
 cibariae diligenter instructa, accitoque Sebastiano comite cum Illyricis et Italicis numeris, quos
 regebat, anni tempore iam tepente Valentinianus cum
 Gratiano Moenum transiit, visoque nemine, divisis
 agminibus quadratis, ipse medius incedebat, Iovino et Severo, magistris rei
 castrensis, altrinsecus ordinum latera servantibus, ne repentino
 invaderentur adsultu.

Protinusque inde ductantibus itinerum callidis, exploratis accessibus, per
 regiones longo situ porrectas, sensim gradiens
 miles, irritatior ad pugnandum, velut repertis barbaris minaciter
 infrendebat. Et quoniam aliquot diebus emensis, nullus potuit qui resisteret
 inveniri, cuncta satorum et tectorum quae visebantur, iniecta cohortium
 manu, vorax flamma vastabat, praeter alimenta quae colligi dubius rerum
 eventus adigebat et custodiri.

Post haec leniore gressu princeps ulterius tendens, cum prope locum
 venisset, cui Solicinio nomen est, velut quadam obice stetit, doctus
 procursantium relatione verissima, barbaros longe conspectos.

Qui nullam ad tuendam salutem viam superesse cernentes, ni se celeri
 defendissent occursu, locorum gnaritate confisi, unum spirantibus animis,
 montem occupavere praecelsum, per confragosos colles undique praeruptum et
 invium, absque septentrionali latere (unde facilem habet devexitatem et
 mollem). Signis ilico fixis ex more, cum undique ad arma 
 conclamaretur, imperio principis et ductorum stetit regibilis miles,
 vexillum opperiens extollendum: quod erat opportune subeundae indicium
 pugnae.

Ergo quia spatium deliberandi aut exiguum dabatur aut nullum, hinc
 impatientia militis perterrente, inde horrenda circumsonantibus Alamannis,
 id consilium ratio celeritatis admisit, ut arctoam montium partem, quam
 clementer diximus esse proclivem, Sebastianus occuparet cum suis, fugientes Germanos, si fors
 ita tulisset, levi negotio confossurus: quo ita (ut placuit)
 maturato, Gratianoque apud signa Iovianorum retro detento, cuius aetas erat
 etiam tum proeliorum impatiens et laborum, Valentinianus ut dux cunctator et
 tutus, centurias et manipulos capite intecto collustrans, nullo potentium in
 conscientiam arcani adhibito, remota multitudine stipatorum, speculatum
 radices aggerum avolavit cum paucis, quorum industriam norat et fidem,
 praedicans (ut erat sui arrogans aestimator) inveniri posse aliam viam,
 ducentem ad arduos clivos, praeter eam quam inspexere procursatores.

Per ignota itaque et palustres uligines devius tendens, insidiatricis manus
 locatae per abdita 
 subito oppetisset accursu, ni necessitatis adiumento postremo, per labilem
 limum incitato iumento digressus, legionum se gremiis
 immersisset, post abruptum periculum, cui adeo proximus fuit, ut galeam eius
 cubicularius ferens, auro lapillisque distinctam, cum ipso tegmine penitus
 interiret, nec postea vivus reperiretur aut interfectus.

Proinde quiete reficiendis corporibus data, signoque erecto, quod solet ad
 pugnam hortari, tubarum minacium accendente clangore, fidentissimo impetu
 acies motas, prompte ante alios praeiere duo iuvenes lecti, in principiis
 adeundi discriminis, Salvius et Lupicinus, scutarius unus, alter e schola
 gentilium, bellum fragore terribili concitantes:
 hastasque crispando, cum ad rupium obiecta venissent, trudentibusque
 Alamannis evadere ad celsiora conarentur, advenit omne pondus armorum,
 eisdemque antesignanis, per hirta dumis et aspera, magno virium nisu in
 editas sublimitates erepsit.

Acri igitur partium spiritu, conflictus cuspidibus temptatur infestis, et
 hinc arte belli doctior miles, inde licet feroces sed incauti barbari
 dexteris coiere collatis, quos latius sese pandens exercitus, infusis
 utrimque cornibus afflictabat, per fremitus territos, et equorum hinnitus,
 et tubas.

Nihilominus tamen ipsi assumpta fiducia restiterunt, aequataque parumper
 proeliorum sorte, haud parva mole certatum est, dum
 ruinarum 
 funeribus mutuis res gerebatur.

Disiecti denique Romanorum ardore, metuque turbati, miscentur ultimis
 primi, dumque in pedes versi discedunt, verrutis hostilibus forabantur et
 pilis. Postremo dum anheli currunt et fessi, pandebant sequentibus poplites
 et suras et dorsa. Stratis denique multis, lapsorum partem Sebastianus, cum
 subsidiali manu locatus post montium terga, trucidavit ex incauto latere
 circumventam: dispersi ceteri silvarum se latebris amendarunt.

In hac dimicatione, nostri quoque periere non contemnendi. Inter quos Valerianus
 fuit domesticorum omnium primus, et Natuspardo quidam scutarius, exsertus
 ita bellator, ut Sicinio veteri comparetur, et Sergio. Hisque tali casuum
 diversitate perfectis, milites ad hiberna, imperatores Treveros
 reverterunt.

Per haec tempora 
 Vulcatio 
 Vulcacio 
 Rufino absoluto vita, dum administrat, ad regendam praefecturam praetorianam ab urbe Probus
 accitus, claritudine generis et potentia et opum amplitudine cognitus orbi
 Romano, per quem universum paene patrimonia sparsa possedit, iuste an secus,
 non iudicioli est ruinarum, V; turmarum, EAG. nostri.

Hunc quasi genuina quaedam (ut fingunt poetae) fortuna vehens praepetibus
 pinnis, nunc beneficum ostendebat, et amicos altius erigentem, aliquotiens
 insidiatorem dirum et per cruentas noxium simultates. Et licet potuit (quoad
 vixit) ingentia, largiendo et intervallando potestates
 assiduas, erat tamen interdum timidus ad audaces, contra timidos celsior, ut
 videretur cum sibi fideret, de cothurno strepere tragico, et ubi paveret,
 omni humilior socco.

Atque ut natantium genus, elemento suo expulsum, haud ita diu spirat in
 terris, ita ille
 marcebat absque praefecturis, quas ob iugi familiarum licentia, capessere cogebatur, numquam
 innocentium per cupiditates immensas, utque multa perpetrarent impune,
 dominum suum mergentium in rem publicam.

Namque fatendum est 
 numquam 
 numnquam 
 ille, magnanimitate coalitus, clienti vel servo agere quicquam iussit
 illicitum, sed si eorum quemquam crimen ullum compererat admisisse, vel ipsa
 repugnante Iustitia, non explorato negotio, sine respectu boni honestique
 defendebat. Quod vitium reprehendens, ita pronuntiat Cicero: ‘Quid enim
 interest inter suasorem facti et probatorem? aut quid
 refert utrum voluerim fieri an gaudeam factum?’

Suspiciosus tamen et munitus suopte ingenio fuit, et subamarum arridens,
 blandiensque interdum, ut noceat.

Id autem perspicuum est in eius modi moribus malum, tum maxime cum celari
 posse existimatur; ita implacabilis et directus, ut si laedere quemquam
 instituisset, nec exorari posset nec ad ignoscendum erroribus inclinari,
 ideoque aures eius non cera sed 
 plumbo 
 videbantur obstructae. In summis divitiarum et dignitatum culminibus, anxius
 et sollicitus, ideoque semper levibus morbis afflictus. Hae per occidentales
 plagas series rerum fuere gestarum.

Rex vero Persidis, longaevus ille Sapor, et ab ipsis imperitandi exordiis
 dulcedini rapinarum addictus, post imperatoris Iuliani excessum, et pudendae
 pacis icta foedera, cum suis paulisper nobis visus amicus, calcata fide sub
 Ioviano pactorum, iniectabat Armeniae manum ut eam, velut placitorum abolita
 firmitate, dicioni iungeret suae.

Et primo per artes fallendo diversas, nationem hominum potentem dispendiis levibus afflictabat, sollicitans quosdam optimatum et satrapas, alios excursibus occupans
 improvisis.

Dein per exquisitas periuriisque mixtas illecebras, captum regem ipsum
 Arsacen, adhibitumque in convivium, iussit ad latentem trahi posticam,
 eumque effossis oculis vinctum catenis argenteis, quod apud eos honoratis
 vanum suppliciorum aestimatur esse solacium, exterminavit ad castellum
 Agabana nomine, ubi discruciatus ceciderat ferro poenali.

Deinde nequid intemeratum perfidia praeteriret, Sauromace pulse, quem
 auctoritas Romana praefecit Hiberiae, Aspacurae cuidam potestatem eiusdem
 detulit gentis, diademate addito, ut arbitrio se monstraret insultare
 nostrorum.

Quibus ita studio nefando perfectis, Cylaci spadoni et 
 Artabanni 
 Arrabanni 
 , quos olim susceperat perfugas, commisit Armeniam (horum alter
 ante gentis praefectus, magister alter fuisse dicebatur armorum) eisdemque mandarat, ut
 Artogerassam intentiore cura exscinderent, oppidum muris et viribus validum,
 quod thesauros et uxorem cum filio tuebatur Arsacis.

Iniere (ut statutum est) obsidium duces. Et quoniam munimentum, positum in
 asperitate montana, rigente tunc caelo nivibus et pruinis, adiri non
 poterat, eunuchus Cylaces, aptusque ad muliebria palpamenta, 
 Artabanne 
 Arrabanne 
 ascito, prope moenia ipsa, fide non amittendae 
 salutis accepta, propere venit, et cum socio ad interiora susceptus, ut
 postulavit, suadebat minaciter defensoribus et reginae, motum Saporis
 inclementissimi omnium lenire deditione veloci.

Multis post haec ultro citroque dictitatis, heiulanteque muliere truces
 mariti fortunas, proditionis acerrimi compulsores, in misericordiam flexi,
 mutavere consilium, et spe potiorum erecti, secretis colloquiis ordinarunt,
 hora praestituta nocturna, reclusis subito portis, validam manum erumpere,
 vallumque hostile caedibus aggredi repentinis, ut lateant id temptantes,
 polliciti se provisuros.

Quibus religione firmatis, egressi, biduumque ad deliberandum quid
 capessere debeant, sibi concedi clausos petisse asseverantes, in desidiam
 obsessores traduxerunt, et vigiliis quibus ob securitatem altiore stertitur
 somno, civitatis aditu reserato iuventus exsiluit velox, passibusque
 insonis, expeditis mucronibus, repens, cum castra nihil metuentium
 invasissent, iacentes multos nullis resistentibus trucidarunt.

Haec inopina defectio, necesque insperatae Persarum, inter nos et Saporem
 discordiarum excitavere causas immanes, illo etiam accedente, quod Arsacis
 filium Papam, suadente matre cum paucis e
 munimento digressum, susceptumque imperator Valens apud Neocaesaream morari
 praecepit, urbem Polemoniaci Ponti notissimam, liberali victu curandum et
 cultu. 
 Qua humanitate Cylaces et 
 Artabannes 
 Arrabannes 
 illecti, missis oratoribus ad Valentem, auxilium eundemque Papam
 sibi regem tribui poposcerunt.

Sed pro tempore adiumentis negatis, per Terentium ducem Papa reducitur in
 Armeniam, recturus interim sine ullis insignibus gentem, quod ratione iusta
 est observatum, ne fracti foederis nos argueremur et pacis.

Hoc comperto textu gestorum, Sapor ultra hominem efferatus, concitis
 maioribus copiis, Armenias aperta praedatione vastabat. Cuius adventu
 territus Papa, itidemque Cylaces et Arrabannes, nulla circumspectantes
 auxilia, celsorum montium petivere secessus, limites nostros
 disterminantes et Lazicam, ubi per silvarum profunda, et flexuosos colles
 mensibus quinque delitescentes, regis multiformes lusere conatus.

Qui operam teri frustra contemplans, sidere flagrante brumali, pomiferis
 exustis arboribus, castellisque munitis et castris quae ceperat superata vel
 prodita, cum omni
 pondere multitudinis Artogerassam circumsaeptam, et post varies certaminum
 casus, lassatis defensoribus patefactam incendit: Arsacis
 uxorem erutam inde cum thesauris abduxit.

Quas ob causas ad eas regiones Arintheus cum exercitu mittitur comes,
 suppetias laturus Armeniis, si eos exagitare procinctu gemino temptaverint
 Persae.

Inter quae Sapor immensum quantum astutus, et cum sibi conduceret, humilis
 aut elatus, societatis futurae specie Papam ut incuriosum sui per latentes
 nuntios increpabat, quod maiestatis regiae velamento, Cylaci serviret et
 Arrabanni, quos ille praeceps blanditiarum illecebris interfecit, capitaque
 caesorum ad Saporem ut ei morigerus misit.

Hac clade late diffusa, Armenia omnis perisset inpropugnata, ni Arinthei
 adventu territi Persae, eam incursare denuo distulissent, hoc solo contenti,
 quod ad imperatorem misere legatos, petentes nationem eandem, ut sibi et
 Ioviano placuerat, non defendi.

Quibus repudiatis, Sauromaces pulsus (ut ante diximus) Hiberiae regno, cum
 duodecim legionibus et Terentio remittitur, et eum amni Cyro iam proximum,
 Aspacures oravit, ut socia potestate consobrini regnarent, causatus ideo se
 nec cedere, nec ad partes posse transire Romanas, quod
 Ultra eius filius obsidis lege tenebatur adhuc apud Persas.

Quae imperator edoctus, ut concitandas ex hoc quoque negotio turbas
 consilio prudenti 
 molliret, divisioni acquievit Hiberiae, ut eam medius dirimeret Cyrus, et
 Sauromaces Armeniis finitima retineret et Lazis, Aspacures Albaniae
 Persisque contigua.

His percitus Sapor, pati se exclamans indigna, quod contra foederum textum
 iuvarentur Armenii, et evanuit
 legatio, quam super hoc miserat corrigendo, quodque se non assentiente, nec
 conscio, dividi placuit Hiberiae regnum: velut obseratis amicitiae foribus,
 vicinarum gentium auxilia conquirebat, suumque parabat exercitum, ut
 reserata caeli temperie subverteret
 omnia, quae ex re sua struxere Romani.

Dum apud Persas (ut supra narravimus), perfidia regis motus agitat
 insperatos, et in eois tractibus bella rediviva
 consurgunt, anno sexto decimo et eo diutius post Nepotiani exitium, saeviens
 per urbem aeternam, urebat cuncta Bellona, ex primordiis minimis ad clades
 excita luctuosas, quas obliterasset utinam iuge silentium! Ne forte paria
 quandoque temptentur, plus exemplis generalibus nocitura quam delictis.

Ac licet ab hoc textu cruento gestorum exquisite narrando iustus me
 retraheret metus, multa reputantem et varia, tamen praesentis temporis
 modestia fretus, carptim ut quaeque memoria digna sunt explanabo, nec
 pigebit quid ex his quae apud veteres acciderunt timuerim docere succincte.

Bello Medico primo, cum diripuissent Asiam Persae, obsidentes Miletum
 molibus magnis, minantesque defensoribus cruciabiles neces, iniecere clausis
 necessitatem, ut omnes magnitudine malorum afflicti, peremptis caritatibus
 propriis, proiectoque in ignem mobili censu, arsuros se certatim
 congererent, in communem pereuntis patriae rogum.

Hoc argumentum paulo postea digestum tumore tragico Phrynichus in theatrum
 induxerat Athenarum, paulisperque iucunde auditus, cum cothurnatius stilus
 procederet lacrimosus, indignatione damnatus est populi, arbitrati non consolandi gratia sed probrose monendi, quae pertulerat
 amabilis civitas, nullis auctorum adminiculis fulta, hos quoque dolores
 scaenicis adnumerasse fabulis insolenter. Erat enim Atheniensium colonia
 Miletus, deducta inter Ionas alios per Nileum filium Codri, qui fertur pro
 patria bello se Dorico devovisse.

Sed ad proposita veniamus. 
 Maximinus regens quondam Romae vicariam praefecturam, apud Sopianas Valeriae
 oppidum obscurissime natus est, patre tabulario praesidialis officii, orto a
 posteritate Carporum, quos antiquis excitos sedibus, Diocletianus transtulit
 in Pannoniam.

Is post mediocre studium liberalium doctrinarum defensionemque causarum
 ignobilem, et administratas Corsicam itidemque Sardiniam, rexit deinde
 Tusciam. Unde morato in itinere diutius successore, transgressus 
 ad curandam urbis annonam, etiam provinciae moderamina retinebat, egitque
 consideratione triplici inter exordia cautius.

Primo quod recalebant in auribus eius parentis effata, quid augurales
 alites vel cantus monerent oscinum adprime callentis, ad usque sublimia
 regimenta venturum, sed periturum ferro
 poenali: dein quod nanctus hominem Sardum, quem ipse 
 postea per dolosas fallacias interemit, ut circumtulit rumor, eliciendi
 animulas noxias, et praesagia sollicitare larvarum, perquam gnarum: dum
 superesset ille, timens ne proderetur, tractabilis erat et mollior; postremo
 quod tamquam subterraneus serpens, per humiliora reptando, nondum maiores
 funerum excitare poterat causas.

Principium autem unde latius se funditabat, emersit ex negotio tali. Chilo
 ex vicario, et coniux eius Maxima nomine, questi apud Olybrium, ea
 tempestate urbi praefectum, vitamque suam venenis petitam asseverantes,
 impetrarunt ut hi quos suspectati sunt, ilico rapti, compingerentur in
 vincula, organarius Sericus, et Asbolius palaestrita, et haruspex Campensis.

Verum negotio tepescente propter diuturnam morborum asperitatem, qua
 tenebatur Olybrius, morarum impatientes, hi qui rem detulerunt, libello
 petiverunt oblato, ut examinandum iurgium praefecto mandaretur annonae,
 idque studio celeritatis concessum est.

Accepta igitur nocendi materia, Maximinus effudit genuinam ferociam,
 pectori crudo affixam, ut saepe faciunt amphitheatrales ferae, diffractis
 tandem solutae posticis. 
 Cumque multiformiter quasi in proludiis negotium spectaretur, et quidam
 sulcatis lateribus, nominassent nobiles aliquos, tamquam 
 usos 
 uses 
 artificibus laedendi per clientes aliosque
 humiles, notos reos et indices, supra plantam (ut dicitur) evagatus,
 tartareus cognitor, relatione maligna, docuit principem, non nisi suppliciis
 acrioribus, perniciosa facinora scrutari posse vel vindicari, quae Romae
 perpetravere complures.

His ille cognitis, efferatus, ut erat vitiorum inimicus acer magis quam
 severus, uno proloquio, in huius modi causas, quas arroganter proposito
 maiestatis imminutae miscebat, omnes quos iuris prisci iustitia, divorumque
 arbitria, quaestionibus exemere cruentis, si postulasset negotium, statuit
 tormentis affligi.

Utque congeminata potestas, erectaque sublatius, altiores consarcinaret
 aerumnas, Maximino Romae agere disposito pro praefectis, sociavit ad haec
 cognoscenda, quae in multorum pericula struebantur, Leonem notarium, postea
 officiorum magistrum, bustuarium quendam latronem Pannonium, efflantem
 ferino rictu crudelitatem, etiam ipsum nihilo minus humani sanguinis
 avidissimum.

Auxit obstinatum Maximini ingenium ad laedendum adventus collegae similis
 et litterarum cum ampla dignitate dulcedo. Ideoque pedes 
 huc 
 hue 
 et illuc exsultando contorquens, saltare, non incedere videbatur, dum studebat inter altaria celsius gradientes
 (ut quidam memorant) imitari Brachmanas.

Iamque lituis cladium concrepantibus internarum, rerum atrocitate
 torpentibus cunctis, praeter multa cruda et immitia quorum nec diversitas
 comprehendi, nec numerus potest, mors Marini causarum defensoris eminuit.
 Quem ut ausum Hispanillae cuiusdam, artibus pravis, affectasse coniugium,
 transeunter indiciorum fide discussa, supplicio letali damnavit.

Et quoniam existimo, forsitan aliquos haec lecturos, exquisite scrutando
 notare, strepentes id actum esse prius, non illud, aut ea quae viderint
 praetermissa: hactenus faciendum est satis, quod non omnia narratu sunt
 digna, quae per squalidas transiere personas, nec si fieri fuisset necesse,
 instructiones vel ex ipsis tabulariis suppeterent publicis, tot calentibus
 malis, et novo furore, sine retinaculis imis summa
 miscente, cum iustitium esse, quod timebatur, non iudicium, aperte
 constaret.

Tunc Cethegus senator, adulterii reus delatus, cervice perit abscisa, et
 Alypius nobilis adulescens, ob levem relegatus errorem, aliique humiles,
 publica morte oppetiverunt: in quorum miseriis, velut sui 
 quisque discriminis cernens imaginem, tortorem et vincula somniabat, et
 deversoria tenebrarum.

Eodem tempore etiam Hymetii praeclarae indolis viri, negotium est
 actitatum, cuius hunc fuisse novimus textum. Cum Africam pro consule
 regeret, Carthaginiensibus victus inopia iam lassatis, ex horreis Romano
 populo destinatis, frumentum venumdedit, pauloque postea, cum provenisset
 segetum copia, integre sine ulla restituit mora.

Verum quoniam denis modiis singulis solidis indigentibus venundatis, emerat
 ipse tricenos, interpretii compendium ad principis aerarium misit. Ideoque
 Valentinianus, per nundinationem suspicatus parum quam oportuerat missum,
 eum bonorum parte multavit.

Ad cuius cladem exaggerandam, id quoque eisdem diebus acciderat, non minus
 exitiale. Amantius haruspex, ea tempestate prae ceteris notus, occultiore
 indicio proditus, quod ob prava quaedam implenda, ad sacrificandum ab eodem
 esset adscitus Hymetio, inductusque in iudicium, quamquam incurvus sub
 eculeo staret, pertinaci negabat instantia.

Quo infitiante, secretioribus chartis ab eius domo prolatis, commonitorium
 repertum est, manu scriptum Hymetii, petentis ut obsecrato ritu sacrorum
 sollemnium numine, erga se imperatores delenirentur. Cuius extima
 parte quaedam invectiva legebantur in principem ut avarum et truculentum

Haec Valentinianus relatione iudicum doctus, asperius interpretantium
 facta, vigore nimio in negotium iussit inquiri. Et quia Frontinus,
 consiliarius ante dicti minister fuisse conceptae
 precationis arguebatur, concisus virgis, atque confessus, ablegatus est in
 exsilium ad Britannos, Amantius vero, damnatus postea rerum capitalium
 interiit.

Post hanc gestorum seriem Hymetius ad oppidum ductus Ocriculum, audiendus
 ab Ampelio urbi praefecto, et Maximino vicario, confestimque perdendus (ut
 apparebat) data sibi copia audentius imperatoris praesidium appellavit, nominisque eius perfugio
 tectus, servabatur incolumis.

Super hoc princeps consultus, senatui negotium dedit. Qui cum rem librata iustitia comperisset,
 eumque ad Boas, Delmatiae locum, exterminasset, aegre imperatoris iracundiam
 tulit, perciti vehementer, quod hominem addictum (ut ipse proposuerat)
 morti, clementiori sententia didicerat plexum.

Ob haec et huius modi multa, quae cernebantur in paucis, omnibus timeri
 sunt coepta. Et ne tot malis dissimulatis, paulatimque serpentibus, acervi
 crescerent aerumnarum, nobilitatis decreto legati mittuntur: Praetextatus ex
 urbi praefecto, et ex vicario Venustus, et ex consulari Minervius, oraturi
 ne delictis supplicia sint grandiora, neve senator quisquam, inusitato et
 illicito more, tormentis exponeretur.

Qui cum intromissi in consistorium haec referrent, negantem Valentinianum
 se id statuisse, et calumnias perpeti clamitantem, moderate redarguit
 quaestor Eupraxius, hacque libertate emendatum est crudele praeceptum,
 supergressum omnia diritatis exempla.

Circa hos dies Lollianus, primae lanuginis adulescens, Lampadi filius ex
 praefecto, exploratius causam Maximino spectante, convictus codicem noxiarum
 artium nondum per aetatem firmato consilio, descripsisse, exsulque mittendus
 (ut sperabatur) patris impulsu, provocavit ad principem, et iussus ad eius
 comitatum adduci, de fumo (ut aiunt) in
 flammam, traditus Phalangio (Baeticae consulari) cecidit funesti carnificis
 manu.

Super his etiam Tarracius Bassus, postea urbi praefectus, et frater eius
 Camenius, et Marcianus quidam et Eusaphius, omnes clarissimi, arcessiti in
 crimen, quod eiusdem conscii veneficiis, aurigam fovere dicebantur Auchenium,
 documentis etiam tum ambiguis, suffragante absoluti sunt Victorino, ut
 dispersus prodidit rumor, qui erat amicus Maximino iunctissimus.

Nec minus 
 feminae 
 feminac 
 quoque calamitatum participes fuere similium. Nam ex hoc quoque
 sexu, peremptae sunt originis altae complures, adulteriorum flagitiis
 obnoxiae, vel stuprorum. Inter quas notiores fuere 
 Claritas 
 Charitas 
 
 et Flaviana, quarum altera cum duceretur ad mortem,
 indumento (quo vestita erat) abrepto, ne velamen quidem secreto membrorum
 sufficiens retinere permissa est. Ideoque carnifex, nefas admisisse
 convictus immane, vivus exustus est.

Paphius quin etiam et Cornelius, senatores, ambo venenorum artibus pravis
 se 
 polluisse confessi, eodem pronuntiante Maximino sunt interfecti. Pari sorte
 etiam procurator monetae extinctus est. Sericum enim, et Asbolium supra
 dictos, quoniam cum hortaretur passim nominare quos vellent, adiecta
 religione firmarat, nullum igni vel ferro se puniri
 iussurum, plumbi validis ictibus interemit. Et post hoc flammis Campensem
 haruspicem dedit, in negotio eius nullo sacramento constrictus.

Opportunum est (ut arbitror) explanare 
 nunc 
 nune 
 causam, quae ad exitium praecipitem Aginatium impulit, iam inde a
 priscis maioribus nobilem, ut locuta est pertinacior fama; nec enim super
 hoc ulla documentorum rata est fides.

Anhelans flatu superbo, Maximinus etiam tum praefectus annonae, nanctusque
 audaciae incitamenta non levia, tendebat ad usque Probi contemptum, viri
 summatum omnium maximi, iureque praefecturae praetorianae regentis
 provincias.

Quod Aginatius indignissime ferens, dolensque in examinandis causis
 Maximinum ab Olybrio sibi praelatum, cum esset ipse vicarius Romae,
 familiari sermone docuit Probum occulte, facile vanum hominem recalcitrantem
 sublimibus meritis posse opprimi, si ille id fieri censuisset.

Has litteras (ut quidam asseverabant), Probus ad Maximinum eruditiorem iam
 in sceleribus, commendatumque principi pertimescens, nullo conscio praeter
 baiulum, misit. Hisque recitatis, ita homo ferus exarsit, ut machinas omnes
 in Aginatium deinde commoveret, velut serpens vulnere ignoti cuiusdam attritus.

Accessit his alia potior insidiarum materia, quae eundem Aginatium obruit. Victorinum enim defunctum insimulabat, ut Maximini
 actus (dum supererat) venditantem, cuius ex testamento legata ipse sumpserat
 non aspernanda, parique petulantia Anepsiae quoque, eius uxori, lites
 minabatur et iurgia.

Quae haec metuens ut Maximini 
 muniretur auxilio, finxit maritum in voluntate, quam condiderat nuper,
 argenti tria milia pondo eidem reliquisse. Qui aviditate nimia flagrans (nec
 enim hoc quoque vitio caruit) petit hereditatis medietatem. Verum etiam hoc
 (ut parum sufficienti) nequaquam contentus, aliud commentus est (ut
 arbitrabatur) honestum et tutum, et ne amitteret amplam sibi oblatam
 lucrandi uberis patrimonii, Victorini privignam, Anepsiae filiam, petit
 filio coniugem, idque assentiente muliere prompte firmatum est.

Per 
 haec 
 haee 
 et alia simili maerore deflenda, quae decolorabant speciem urbis
 aeternae, grassabatur per strages multiplices fortunarum, homo cum gemitu
 nominandus, ultra forenses terminos semet extentans. Namque et resticulam de
 fenestra praetorii quadam remota, dicitur semper habuisse suspensam, cuius
 summitas quaedam velut damnosa colligeret, 
 nullis quidem indiciis fulta, sed nocitura insontibus multis: et Mucianum
 Barbarumque apparitores aliquotiens discretim trudi iubebat, ad fallendum
 aptissimos.

Hi tamquam heiulando casus quibus se simulabant oppressos, iudicis
 exaggerando crudelitatem, remedium nullum aliud reis ad obtinendam vitam
 superesse eadem replicando saepe asseverabant, ni criminibus magnis
 petissent nobiles viros, quibus ad sui societatem annexis facile eos absolvi
 posse firmabant.

Ob quae implacabilitate ultra apposita iam pergente, manus vinculis sunt
 artatae complurium, ortuque nobiles inculti videbantur et anxii. Nec eorum
 culpari quisquam debuit, cum salutantes humum paene curvatis contingentibus
 membris, persaepe clamantem audirent, spiritus ferini latronem, nullum se
 invito reperiri posse insontem.

Quae verba effectui propere iuncta, terruissent profecto Numae Pompilii
 similis, et Catonem. Prorsus enim sic agebatur, ut nec in alienis malis
 quorumdam exarescerent lacrimae: quod in variis et confragosis actibus vitae
 plerumque contingit.

A iure tamen iustitiaque crebro discedens, ferreus cognitor erat uno quasi
 praecipuo tolerabilis. Interdum enim exoratus parcebat aliquibus, quod prope
 vitium esse, in hoc loco legitur apud Tullium: ‘Nam si implacabiles
 iracundiae sunt, summa est acerbitas: sin autem exorabiles, summa levitas;
 quae tamen (ut in malis) acerbitati anteponenda est.’

Post haec praegresso Leone, acceptoque successore, ad principis comitatum
 Maximinus accitus, auctusque praefectura praetoriana, nihilo lenior fuit,
 etiam longius nocens, ut basilisci serpentes.

In id tempus aut non multo prius, scopae florere sunt visae, quibus
 nobilitatis curia mundabatur, idque portendebat, extollendos quosdam
 despicatissimae sortis ad gradus potestatum excelsos.

Et quamlibet tempestivum est ad ordinem redire coeptorum, tamen nihil
 impedituri temporum cursus, immorabimur paucis, quae per iniquitatem
 curantium vicariam praefecturam in urbe, contra quam oportuerat, gesta sunt,
 quia ad nutum Maximini et voluntatem eisdem ministris velut apparitoribus
 gerebantur.

Post hunc venit Ursicinus ad mitiora propensior, qui quoniam cautus esse
 voluit et civilis, rettulerat Esaiam cum aliis, ob commissum adulterium in
 Rufinam detentis, Marcellum maritum eius ex agente in rebus reum imminutae
 maiestatis deferre conari: ideoque ut cunctator
 contemptus, et ad haec fortiter exsequenda parum conveniens, e vicaria potestate discessit.

Huic successit Hemonensis Simplicius, Maximini 
 consiliarius ex grammatico, per administrationem nec
 erectus nec tumidus sed obliquo aspectu terribilis, qui compositis ad
 modestiam verbis acerba meditabatur in multos. Et primo Rufinam, cum
 universis auctoribus adulterii commissi vel consciis, interfecit, super
 quibus Ursicinum rettulisse praediximus, alios deinde complures nullo
 noxiorum discrimine vel insontium.

Cruento enim certamine cum Maximino velut antepilano
 suo contendens, superare eum in succidendis familiarum nobilium nervis
 studebat, Busirim veterem et Antaeum imitatus et Phalarim, ut taurus ei 
 solus deesse videretur Agrigentinus.

His in hunc modum ac talibus actis, Hesychia quaedam matrona, ob intentatum
 crimen in domo apparitoris, cui custodienda est tradita, multa pertimescens
 et saeva, fulcro plumeo vultu contracto incubuit, et animam occluso narium
 spiramento effudit.

Adiunctum est his aliud haut mitius malum. Eumenius enim et Abienus, ambo
 ex coetu amplissimo, infamati sub Maximino, in Fausianam feminam non
 obscuram, post Victorini obitum, quo iuvante vixere securius, Simplicii
 adventu perterrefacti, non secus volentis maligna cum minis, ad secreta receptacula se contulerunt.

Sed Fausiana damnata, inter reos recepti, vocatique edictis, semet
 abstrusius amendarunt: quorum Abienus apud Anepsiam diu delitescebat. Sed ut
 solent insperati casus aggravare miserabilis clades, 
 Apaudulus 
 Sapaudulus 
 
 nomine, servus Anepsiae, verberatae
 coniugis dolore perculsus, negotium ad Simplicium detulit, nocte progressus,
 missique apparitores, 
 indicatos 
 indicates 
 e latebris abstraxerunt.

Et Abienus quidem, exaggerate crimine stupri, quod intulisse dicebatur
 Anepsiae, morte multatus est. Mulier vero ut continendae vitae spem firmam
 dilato posset habere supplicio, appetitam se nefariis artibus, vim in domo
 Aginati perpessam, 
 adseveravit 
 asseveravit 
 .

Haec (ut gesta sunt) malignius ad principem Simplicius rettulit, agensque ibi
 Maximinus infestus, ob causam quam supra docuimus, Aginatio, simultate una
 cum potestate in maius accensa, oravit impense ut
 rescriberetur eum occidi: et impetravit facile male sanus incitator et
 potens.

Metuensque gravioris invidiae pondus, ne pronuntiante Simplicio, et
 consiliario suo et amico, periret homo patriciae stirpis, retinuit apud se
 paulisper imperiale praeceptum, haerens et ambigens quemnam potissimum
 exsecutorem atrocis rei fidum inveniret et efficacem.

Tandemque, ut solent pares facile congregari cum paribus, Doryphorianus
 quidam repertus est Gallus, audax ad usque insaniam, cui hane operam implere
 brevi pollicito, deferri providit vicariam, et commonitorium cum Augusti
 litteris tradidit, instruens hominem saevum quidem sed 
 rudem, qua celeritate Aginatium sine ullo deleret obstaculo, dilatione
 qualibet inventa forsitan evasurum.

Festinavit (ut mandatum est) Doryphorianus magnis itineribus Romam, et
 inter administrandi initia, magna quaeritabat
 industria, qua vi senatorem perspicui generis interficeret, iuvantibus
 nullis. Cognitoque eum iam pridem repertum, in villa propria custodiri, ipse
 tamquam capita sontium Aginatium, 
 pariterque Anepsiam horrore medio tenebrarum audire disposuit, quo
 tempore hebetari solent obstrictae terroribus mentes: ut inter innumera
 multa, Aiax quoque Homericus docet, optans perire potius luce, quam pati
 formidinis augmenta nocturnae.

Et quoniam iudex, quin immo praedo nefandus, ad id solum quod promisit
 intentus, cuncta extollebat in maius, iusso sub quaestione Aginatio statui, agmina fecit introire carnificum, catenisque sonantibus
 triste, mancipia squalore diuturno marcentia, in domini caput ad usque
 ultimum lacerabat exitium, quod in stupri quaestione fieri vetuere
 clementissimae leges.

Denique cum iam contigua morti tormenta ancillae voces expressissent
 obliquas, indicii fide parum plene discussa, Aginatius ad supplicium duci
 pronuntiatur abrupte, nec auditus cum magnis clamoribus appellaret nomina
 principum, sublimis raptus occiditur, pari sententia Anepsia interfecta.
 Haec agitante (cum adesset) perque 
 emissarios 
 emissaries 
 (cum procul ageret) Maximino, funera urbs deploravit aeterna.

Sed vigilarunt ultimae dirae caesorum.
 Namque ut postea tempestive dicetur, et idem Maximinus sub Gratiano
 intoleranter se efferens, damnatorio iugulatus est ferro, et Simplicius in
 Illyrico truncatus, et
 Doryphorianum pronuntiatum capitis reum, trusumque in carcerem Tullianum, matris
 consilio, princeps exinde rapuit, reversumque ad lares per cruciatus
 oppressit immensos. Verum unde huc fleximus revertamur. Is
 urbanarum rerum status, ut ita dixerim, fuit.

At Valentinianus magna animo concipiens et utilia, Rhenum omnem a Raetiarum
 exordio, ad usque fretalem Oceanum, magnis molibus communiebat, castra
 extollens altius et castella, turresque assiduas per habiles locos et
 opportunos, qua Galliarum extenditur longitudo: non numquam etiam ultra
 flumen aedificiis positis, subradens barbaros fines.

Denique cum reputaret munimentum celsum et tutum, quod ipse a primis
 fundarat auspiciis, praeterlabente Nicro nomine fluvio, paulatim subverti
 posse undarum pulsu immani, meatum ipsum aliorsum vertere cogitavit, et
 quaesitis artificibus peritis aquariae rei, copiosaque militis manu arduum
 est opus aggressus.

Per multos enim dies compaginatae formulae e roboribus, coniectaeque in alveum, fixis refixisque aliquotiens
 prope ingentibus 
 stilis 
 stills 
 , fluctibus erectis confundebantur, avulsaeque vi gurgitis
 interibant.

Vicit tamen imperatoris vehementior cura, et morigeri 
 militis labor, mento tenus (dum operaretur) saepe demersi: tandem non sine
 quorundam discrimine, castra praesidiaria, inquietudini ringentis amnis exempta, nunc valida sunt.

His ac talibus laetus exsultansque exin, quae pro anni et temporis statu
 utilia conducerent rei publicae studium habuit, ut officio
 principis congruebat. Ratusque aptissimum ad id quod deliberabat
 implendum, trans Rhenum in monte Piri (qui barbaricus locus est) munimentum
 exstruere disposuit raptim. Utque celeritas effectum negotii faceret tutum,
 per Syagrium 
 tunc 
 tune 
 notarium, postea praefectum et consulem, Aratorem monuit ducem, ut
 dum undique altum esset silentium, id arripere
 conaretur.

Transiit cum notario dux (ut iussum est) statim, fodereque per militem quem
 duxit fundamenta exorsus, Hermogenen susceperat successorem, eodemque puncto
 quidam optimates Alamanni venere, obsidum patres, quos lege foederis
 mansuraeque diutius pacis haut aspernanda pignora tenebamus.

Qui flexis poplitibus supplicabant, ne Romani securitatis improvidi, quorum
 fortunam sempiterna fides caelo contiguam fecit, pravo 
 deciperentur errore, pactisque calcatis, rem adorerentur indignam.

Verum haec et similia loquentes in cassum, cum nec audirentur, nec quietum
 aliquid vel mite referri sentirent, filiorum flentes exitium discesserunt,
 eisdemque aegre digressis, ex abdito collis propinqui
 sinu, barbaricus
 prosiluit globus, optimatibus tum danda responsa (ut intellegi dabatur)
 opperiens: et 
 adortus milites seminudos, humum etiam tum gestantes, expeditis agiliter
 gladiis, obtruncabant, inter quos etiam duces ambo sunt caesi.

Nec indicaturus gesta superfuit quisquam, praeter Syagrium, qui deletis
 omnibus ad comitatum reversus, irati sententia principis sacramento exutus,
 abiit ad lares, id commeruisse saevo iudicatus arbitrio, quod evaserit
 solus.

Haec inter per Gallias latrociniorum rabies saeva scatebat in perniciem
 multorum, observans celebres vias, fundensque indistanter 
 quidquid inciderat fructuosum. 
 Denique praeter complures alios quos absumpserunt insidiae tales,
 Constantianus tribunus stabuli impetu est clandestino exceptus, moxque
 interfectus, Valentiniani affinis, Cerealis et Iustinae germanus.

At procul, tamquam horum similia cientibus 
 furiis, per omne latus Maratocupreni grassatores acerrimi vagabantur, vici
 huius nominis incolae, in Syria prope Apamiam positi, nimium quantum numero
 et exquisitis fallaciis abundantes, ideoque formidati, quod mercatorum
 militumque honoratorum specie sine strepitu ullo diffusi, opimas domos et
 villas et oppida pervadebant.

Nec quisquam adventum eorum cavere poterat inopinum, non destinata, sed
 varia petentium et longinqua, et quocumque ventus duxerat, 
 inrumpentium 
 erumpentum 
 : quam ob causam prae ceteris hostibus Saxones timentur ut
 repentini. Et quamlibet coniurati multorum opes attriverint, oestroque
 concepti furoris exagitati, strages edidere luctificas, sanguinis nihilo minus
 avidi quam praedarum, tamen ne per minutias gesta narrando, rectum
 aliquatenus operis impediam cursum,
 id unum sufficiet, eorum exitiale poni commentum.

Quaesitus in unum impiorum hominum globus, imitatus rationalis officium,
 ipsumque iudicem, vespertinis tenebris lugubre clamante praecone, civitatem
 ingressi, ambitiosam domum cuiusdam primatis, ut proscripti iussique
 interfici, cum gladiis obsederunt, raptaque suppellectili
 pretiosa, quia subito perculsi familiares, hebetatis sensibus non
 defenderant dominum, caesis pluribus ante revolutam lucem gressu discessere
 veloci.

Verum cum exuviis referti multorum, rapiendi dulcedinem 
 praetermitterent, interceptam, imperiali motu, oppressi
 interiere omnes ad unum, eorumque suboles parva etiam 
 tum 
 turn 
 , ne ad parentum exempla subcresceret, pari sorte deleta est, et
 lares versi, quos ambitiose luctuosis aliorum dispendiis construxerunt. Et
 haec quidem textu processere narrato.

Theodosius vero dux nominis incluti, animi vigore collecto, ab Augusta
 profectus, quam veteres appellavere Lundinium, cum milite industria
 comparato sollerti, versis turbatisque Britannorum fortunis opem maximam
 tulit, opportuna ubique ad insidiandum barbaris praeveniens loca, nihilque
 gregariis imperans, cuius non ipse primitias alacri capesseret mente.

Hocque genere cum strenui militis munia et praeclari ducis curas expleret, 
 fusis 
 fusiss 
 
 variis gentibus et fugatis, quas insolentia nutriente
 securitate, aggredi Romanas res inflammabat, in integrum restituit civitates
 et castra, multiplicibus quidem damnis afflicta, sed ad quietem temporis longi fundata.

Evenerat autem eodem haec agente facinus dirum, erupturum in
 periculum grave, ni inter ipsa conatus principia fuisset exstinctum.

Valentinus quidam natus in Valeria Pannoniae, superbi spiritus homo,
 Maximini illius exitialis vicarii, postea praefecti coniugis frater, ob
 grave crimen actus in Britannias exsul, quietis impatiens ut 
 malefica bestia, ad res perniciosas consurgebat et novas, in Theodosium
 tumore quodam, quem solum resistere posse nefandis cogitationibus
 advertebat.

Multa tamen clam palamque circumspiciens, crescente flatu cupiditatis
 immensae, exsules sollicitabat et milites, pro temporis captu ausorum
 illecebrosas pollicendo mercedes.

Iamque propinquante temptatorum effectu, doctus haec unde convenerat, dux
 alacrior ad audendum, et corde celso ad vindictam compertorum erectus,
 Valentinum quidem cum paucis arta ei societate iunctissimis, letali
 poena plectendos, Dulcitio dediderat duci: militari scientia vero, qua
 superabat praesentes, futura coniciens, de coniuratis quaestiones agitari
 prohibuit, ne formidine sparsa per multos, reviviscerent
 provinciarum turbines consopiti.

Hinc ad corrigenda plura conversus et necessaria, periculo penitus dempto,
 cum aperte constaret, nulla eius propitiam deseruisse fortunam, instaurabat urbes et
 praesidiaria (ut diximus) castra, limitesque vigiliis tuebatur et
 praetenturis, recuperatamque provinciam, quae in dicionem concesserat
 hostium, ita reddiderat statui pristino, ut eodem referente et rectorem
 haberet legitimum, et Valentia deinde vocaretur arbitrio principis, velut
 ovantis gaudio nuntio inaestimabili cognito.

Inter haec tam praecipua, Arcanos genus hominum a veteribus institutum, super quibus aliqua in
 actibus Constantis 
 rettulimus 
 rettulinmus 
 , paulatim prolapsos in vitia a stationibus suis removit: aperte
 convictos, acceptarum promissarumque magnitudine praedarum allectos, quae
 apud nos agebantur, aliquotiens barbaris prodidisse. Id enim illis erat officium, ut ultro citroque,
 per longa spatia discurrentes, vicinarum gentium strepitus nostris ducibus
 intimarent.

Ita spectatissime ante dictis rebus aliisque administratis similibus, ad
 comitatum accitus, tripudiantesque relinquens provincias, ut Furius Camillus
 vel Cursor Papirius, victoriis crebris et salutaribus erat insignis. Et
 favore omnium ad usque fretum deductus, leni vento transgressus, venit ad
 commilitium principis, cumque gaudio susceptus et laudibus, in locum Iovini
 ut lenti successit, qui equorum copias tuebatur.

Diu multumque a negotiis discussus urbanis, adigente cumulo
 foris gestorum, ad ea strictim exsequenda regrediar, exorsus ab Olybrii
 praefectura, tranquilla nimis et leni, qui numquam ab humanitatis statu
 deiectus, sollicitus erat et anxius, nequid usquam factum eius asperum
 inveniretur aut dictum, calumniarum acerrimus insectator, fisci lucra unde
 poterat circumcidens, iustorum iniustorumque distinctor, et
 arbiter plenus, in subiectos admodum temperatus.

Sed obnubilabat haec omnia vitium, parum quidem nocens rei communi, sed in alto iudice maculosum, quod
 citeriorem vitam paene omnem vergentem in luxum, per argumenta scaenica
 amoresque peregerat, nec vetitos nec incestos.

Post hunc urbem rexit Ampelius, cupidus ipse quoque voluptatum, Antiochiae
 genitus, ex magistro officiorum, ad proconsulatum geminum, indeque multo
 postea ad praefecturae culmen evectus, lectus alia et ad populi favorem adipiscendum aptissimus, non numquam tamen rigidus,
 atque utinam in proposito perseverans. Correxisset enim ex parte, licet
 exigua, irritamenta gulae et ganeas taetras, ni flexus in molliora,
 amisisset gloriam diu victuram.

Namque statuerat, ne taberna vinaria ante horam quartam aperiretur, neve
 aquam vulgarium calefaceret quisquam, vel usque ad praestitutum diei spatium
 lixae coctam proponerent carnem, vel honestus quidam mandens videretur in
 publico.

Quae probra aliaque his maiora, dissimulatione iugi neglecta, ita
 effrenatius exarserunt, ut nec Epimenides ille Cretensis, si fabularum ritu
 ab inferis excitatus redisset ad nostra, solus purgare
 sufficeret Romam: tanta plerosque labes insanabilium flagitiorum
 oppressit.

Et primo nobilitatis, ut aliquotiens pro locorum copia fecimus, dein plebis
 digeremus errata, incidentia veloci constringentes excessu.

Praenominum claritudine conspicui quidam (ut putant) in immensum semet
 extollunt, cum Reburri et 
 Elabunii 
 Flavonii 
 
 
 et Pagonii Gereonesque appellentur, ac Dalii cum Tarraciis et 
 Perrasiis 
 Ferasiis 
 , aliisque ita decens
 sonantibus originum insignibus multis.

Non nullos fulgentes sericis indumentis, ut 
 ducendos 
 duceudos 
 ad mortem, vel ut sine diritate ominis loquamur, praegresso
 exercitu, arma cogentes, manipulatim concitato fragore sequitur 
 multitudo 
 multitude 
 servorum.

Tales ubi comitantibus singulos quinquaginta ministris, tholos introierint
 balnearum, ‘Ubi ubi sunt nostri?’ minaciter clamant: si apparuisse
 subito ignotam compererint meretricem, aut oppidanae quondam prostibulum
 plebis, vel meritorii corporis veterem lupam, certatim concurrunt,
 palpantesque advenam, deformitate magna blanditiarum ita extollunt, ut
 Samiramim Parthi vel Cleopatras Aegyptus aut Artemisiam
 Cares vel Zenobiam Palmyreni. Et haec admittunt hi quorum apud maiores
 censoria nota senator afflictus est, ausus dum adhuc non deceret, praesente
 communi filia coniugem osculari.

Ex his quidam cum salutari pectoribus oppositis coeperint, 
 osculanda capita in modum taurorum minacium obliquantes, adulatoribus
 offerunt genua 
 suavianda 
 savianda 
 , vel manus, id illis sufficere ad beate vivendum existimantes,
 et abundare omni cultu humanitatis peregrinum putantes, cuius forte etiam
 gratia sunt obligati, interrogatum, quibus thermis utatur aut aquis, aut ad
 quam successerit domum.

Et cum ita graves sint et cultores virtutum, (ut putant) si 
 venturos 
 ventures 
 undelibet equos aut aurigas quendam didicerint nuntiasse, ita 
 velociter 
 sollerter 
 imminent eidem et 
 percunctantur, ut Tyndaridas fratres eorum suspexere maiores, cum priscis
 illis victoriis indicatis gaudio cuncta complessent.

Horum domus otiosi quidam garruli frequentant, variis assentandi figmentis,
 ad singula ulterioris 
 fortunae verba plaudentes, parasitorum in comoediis facetias affectando. Ut enim illi
 sufflant milites gloriosos, obsidiones et pugnas contra milia hostium,
 eisdem ut heroicis aemulis assignantes, ita hi quoque columnarum
 constructiones, alta fronte suspensas mirando, atque parietes lapidum
 circumspectis coloribus nitidos, ultra mortalitatem nobiles viros extollunt.

Poscuntur etiam in conviviis aliquotiens trutinae, ut appositi pisces et
 volucres ponderentur, et glires, quorum 
 magnitudo 
 magnitude 
 saepius replicata, non sine taedio praesentium, ut 
 antehac 
 antebac 
 inusitata, laudatur assidue, maxime cum haec eadem numerantes,
 notarii triginta prope assistant, cum thecis et pugillaribus tabulis, ut
 deesse solus magister ludi litterarii videretur.

Quidam detestantes ut venena doctrinas, Iuvenalem et Marium Maximum
 curatiore studio legunt, nulla volumina praeter haec in profundo otio
 contrectantes, quam ob causam non iudicioli est nostri.

Cum multa et varia pro amplitudine gloriarum et generum lectitare deberent,
 audientes destinatum poenae Socratem, coniectumque in carcerem, rogasse quendam scite lyrici carmen Stesichori modulantem, ut
 doceretur id agere, dum liceret: interroganteque musico, quid ei poterit hoc
 prodesse, morituro postridie, respondisse, ‘Ut aliquid sciens amplius e vita
 discedam.’

Ita autem pauci sunt inter eos severi vindices delictorum ut, si aquam
 calidam tardius attulerit servus, trecentis affligi verberibus iubeatur: si
 hominem sponte occiderit propria, instantibus plurimis, ut damnetur ut reus, dominus hactenus exclamabit: ‘Quid faciat male factis famosus et
 nequam? et siquid aliud eius modi deinceps ausus fuerit,
 corrigetur.’

Civilitatis autem
 hoc apud eos est nunc summum, quod expedit peregrino fratrem interficere cuiuslibet, quam cum rogatus sit ad convivium excusare: defectum
 enim patrimonii se opimi perpeti senator existimat, si is defuerit quem aliquotiens
 libratis sententiis, invitaverit semel.

Pars eorum si agros visuri processerunt longius, aut alienis laboribus
 venaturi, Alexandri Magni itinera se putant aequiperasse, vel Caesaris: aut
 si a lacu Averni lembis invecti sunt pictis Puteolos,
 velleri 
 
 certamen 
 scertamen 
 , maxime cum id vaporato audeant tempore. Ubi si inter aurata
 flabella laciniis sericis insederint muscae, vel per foramen umbraculi
 pensilis radiolus irruperit solis, queruntur quod non sunt apud Cimmerios
 nati.

Dein cum a Silvani lavacro vel Mamaeae aquis ventitant sospitalibus, ut
 quisquam eorum egressus, tenuissimis se terserit linteis, solutis 
 pressoriis, vestes luce nitentes ambigua diligenter explorat, quae una
 portantur sufficientes ad induendos homines undecim: tandemque electis
 aliquot involutus, receptis anulis quos (ne violentur humoribus) famulo
 tradidit, digitis ut metatis abit.

Enim vero siqui vetus in commilitio principis recens
 digressus fuerit in otium ut aevi provecti, ille tali
 praesente coetu mirionum 
 cantilenae 
 praesul existimatur: ceteri taciturni audiunt dicta 
 solus pater familias textui 
 narrans aliena, et placentia referens, et erudite pleraque fallendo.

Quidam ex his (licet rari) aleatorum vocabulum declinantes, ideoque se
 cupientes appellari potius tesserarios : inter quos tantum differt, quantum inter fures
 atque latrones. Hoc
 tamen fatendum est, quod cum omnes amicitiae Romae tepescant, aleariae
 solae, quasi gloriosis quaesitae sudoribus, sociales sunt et affectus nimii firmitate plena conexae: unde
 quidam ex his gregibus inveniuntur ita concordes, ut Quintilios esse
 existimes fratres. Ideoque videre licet ignobilem artis tesserariae
 callentem arcana, ut Catonem Porcium ob repulsam praeturae, nec suspectam
 antea nec speratam, incedere gravitate composita maestiorem, quod
 ei in maiore convivio vel consessu
 proconsularis quidam est antelatus.

Subsident aliqui copiosos homines senes aut iuvenes,
 orbos vel caelibes, aut etiam uxores habentes seu liberos (nec enim hoc titulo
 discrimen aliquod observatur), ad voluntates condendas allicientes eos 
 
 praestigiis 
 praestrigiis 
 
 miris: qui cum, supremis
 iudiciis ordinatis, quaedam reliquerint his quibus
 morem gerendo testati sunt, ilico pereunt, ut id impleri sorte fatorum
 operante nec putes, nec facile
 possit aegritudo testari nec funus comitatur his quisquam.

Alius cum dignitate (licet mediocri), cervice tumida gradiens, notos antea
 obliquato contuetur aspectu, ut post captas Syracusas existimes reverti Marcellum.

Multi apud eos negantes esse superas potestates in caelo, nec in publicum prodeunt nec prandent nec lavari arbitrantur
 se cautius posse, antequam ephemeride scrupulose sciscitata didicerint, ubi
 sit verbi gratia signum Mercurii, vel quotam Cancri sideris partem polum
 discurrens obtineat luna.

Alius si creditorem suum flagitare molestius adverterit debitum, ad aurigam
 confugit, audentem omnia praelicenter, eumque ut veneficum curat urgeri:
 unde non nisi reddita cautione, dispendioque afflictus gravi discedit. Et
 additur huic, debitorem voluntarium includit ut proprium,
 nec ante eius professionem absolvit.

Parte alia uxor, ut proverbium loquitur vetus, eamdem incudem diu noctuque
 tundendo, maritum testari compellit, hocque idem ut faciat uxor, urget
 maritus instanter: et periti iuris altrinsecus assciscuntur, unus in
 cubiculo alter eius aemulus in triclinio, repugnantia tractaturi: eisdemque
 subseruntur genitalium fatorum interpretes
 controversi, hinc praefecturas profusius largientes, et sepulturas divitum
 matronarum; inde ad exsequias virorum iam adventantes necessaria parari
 oportere iubentes : et testatur ancilla suapte natura pallidior, spiritu pridie consumpto defuncta um Roma atque, ut Tullius ait: ‘Nec in
 rebus humanis quicquam bonum norunt nisi quod fructuosum
 sit: amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, ex quibus se sperant
 maximum fructum esse capturos.’

Cumque mutuum illi quid petunt, soccatos ut Miconas videbis et Lachetas: cum adiguntur
 ut reddant, ita 
 cothurnatos 
 coturnatos 
 et turgidos, ut Heraclidas illos Cresphontem et Temenum putes.
 Hactenus de senatu.

Nunc ad otiosam plebem veniamus et desidem. In qua nitent, ut nominibus
 cultis, quidam calceorum expertes, ut Messores Statarii Semicupae et Serapini, et 
 Cicimbricus 
 Cicymbricus 
 cum Gluturino et Trulla, et Lucanicus cum 
 Pordaca 
 Porclaca 
 
 et Salsula, similesque innumeri.

Hi omne quod vivunt, vino et tesseris impendunt et lustris, et voluptatibus
 et spectaculis: eisque templum et habitaculum et contio et cupitorum spes
 omnis Circus est maximus: et videre licet per fora et compita et plateas et
 conventicula, circulos multos collectos in se controversis iurgiis ferri,
 aliis aliud (ut fit) defendentibus.

Inter quos hi qui ad satietatem vixerunt, potiores auctoritate longaeva,
 per canos et rugas clamitant saepe, rem
 publicam stare non posse, si futura concertatione, quem quisque vindicat,
 carceribus non exsiluerit princeps, et inominalibus equis, parum
 cohaerenter circumflexerit metam.

Et ubi neglegentiae tanta est caries, exoptato die equestrium ludorum
 illucescente, nondum solis puro iubare, effusius omnes
 festinant praecipites, ut velocitate currus ipsos anteeant certaturos: super
 quorum eventu discissi votorum studiis anxii, plurimi agunt pervigiles
 noctes.

Unde si ad theatralem ventum fuerit vilitatem, artifices scaenarii per
 sibilos exploduntur, siqui sibi aere humiliorem non conciliaverit plebem.
 Qui si defuerit strepitus, ad imitationem Tauricae gentis, peregrinos
 vociferantur pelli debere, quorum subsidiis semper nisi sunt ac steterunt,
 et taetris vocibus et absurdis; quae longe abhorrent a studiis et voluntate
 veteris illius plebis, cuius multa facete dicta memoria loquitur et venuste.

Id enim nunc repertum est pro sonitu laudum impensiore, per applicatos
 homines ad plaudendum, ut in omni spectaculo exodiario venatori aurigae et
 histrionum generi omni, et iudicibus celsis, itidemque minoribus, nec non etiam
 matronis, clametur assidue: ‘Per te illi discant’; quid autem debeat disci, nemo
 sufficit explanare.

In his plerique distentioribus saginis addicti, praeeunte nidoris indagine,
 acutisque vocibus feminarum, a galliciniis ipsis, in modum pavonum
 ieiunitate clangentium, humum summis pedum unguibus
 contingentes, aulis assistunt, digitos praerodentes, dum
 patinae defervescunt: alii nauseam horridae carnis, dum excoquitur,
 intentius despectantes, ut discissarum pecudum exta rimari cum anatomicis
 Democritum putes, docentem quibus modis posteritas mederi doloribus possit
 internis.

Sit satis interim haec digessisse super rebus urbanis. Nunc redeamus ad
 cetera, quae per provincias agitavere multiplices casus.

Erupit Augustis ter consulibus Saxonum 
 multitudo 
 multitude 
 , et Oceani difficultatibus permeatis, Romanum limitem gradu
 petebat intento, saepe nostrorum funeribus pasta: cuius eruptionis primae
 procellam Nannenus sustinuit comes, regionibus eisdem appositus, dux diuturno bellorum labore compertus.

Sed tunc ad mortem destinatae plebi congressus, cum
 milites quosdam ruisse, et se vulneratum imparem fore certaminibus
 adverteret crebris, docto imperatore quid agi deberet, id est adeptus, ut
 peditum magister Severus opitulatum rebus dubiis adveniret.

Qui ducens militem rei sufficientem, cum venisset ad loca, discriminatis
 ordinibus, superbos barbaros ante colluctationem adeo terruit et turbavit, ut nec
 controversas opponerent manus, sed signorum aquilarumque fulgore
 praestricti, venialem poscerent pacem.

Diuque variatis consiliis, cum id rei publicae conducere videretur, pactis
 indutiis, et datis ex condicione proposita iuvenibus multis, habilibus ad
 militiam, discedere permissi sunt Saxones, sine impedimento, unde venerant,
 reversuri.

Quibus omni iam formidine vacuis, reditumque parantibus, occulte pedites
 missi, insidias in abdita quadam valle struxerunt, unde praetereuntes
 aggredi negotio poterant levi. Sed longe secus accidit quam sperabatur.

Sonitu enim adventantium perciti, exsiluere quidam intempestive, visique
 subito, dum se firmare festinant, ululantibus lugubre barbaris, vertuntur in
 pedes. Stetere tamen mox conglobati, extremaque sorte vires (licet non
 integras) suggerente, confligere cogebantur, multaque
 caede perculsi, concidissent nullo relicto, ni cataphractorum equitum
 cuneus, ad inferendum periculum transeuntibus barbaris, ex alio latere prope
 divortium itineris, pari modo locatus, clamore percitus tristi, agiliter
 subvenisset.

Exin concursum infestius, firmatisque pectoribus, hinc inde incumbentes
 Romani clausos hostes eductis gladiis obtruncabant: nec quisquam eorum
 genitales revisere potuit lares, ne uno quidem caedibus concorporalium
 superesse permisso. Ac licet iustus quidam arbiter rerum, factum incusabit
 perfidum et deforme, pensato tamen negotio, non feret indigne manum latronum
 exitialem tandem copia data consumptam.

Post haec ita prospere consummata, Valentinianus versando sententias
 multiformes, anxia sollicitudine stringebatur, reputans multa et
 circumspiciens, quibus commentis Alamannorum et Macriani regis frangeret
 fastus, sine fine vel modo rem Romanam irrequietis motibus confundentis.

Immanis enim natio iam inde ab incunabulis primis varietate casuum
 imminuta, ita saepius adulescit, ut fuisse longis saeculis aestimetur
 intacta. Seditque consilia alia post alia
 imperatori probanti, Burgundios in eorum excitari perniciem, bellicosos et
 pubis 
 immensae viribus affluentes, ideoque metuendos finitimis
 universis.

Scribebatque frequenter ad eorum reges per taciturnos quosdam et fidos, ut
 eisdem tempore praestituto supervenirent, pollicitus ipse quoque, transito
 cum Romanis agminibus Rheno, occurrere pavidis, pondus armorum vitantibus
 insperatum.

Gratanter ratione gemina principis acceptae sunt litterae: prima quod iam
 inde a 
 temporibus priscis subolem se esse Romanam Burgundii sciunt, dein quod
 salinarum finiumque causa Alamannis saepe iurgabant. Et catervas misere lectissimas, quae antequam milites
 congregarentur in unum, ad usque ripas Rheni progressae, imperatore ad
 struenda munimenta districto, terrori nostris fuere vel maximo.

Igitur paulisper morati, cum neque Valentinianus (ut spoponderat) die
 praedicto venisset, nec promissorum aliquid adverterent factum, ad comitatum
 misere legatos, poscentes adminicula sibi dari, redituris ad sua, ne nuda
 hostibus exponerent terga.

Quod ubi negari per ambages sentirent et moras, maesti exinde discesserunt
 et indignati. Hocque comperto, reges ut 
 ludibrio 
 lubibrio 
 habiti saevientes, captivis omnibus interfectis, genitales
 repetunt terras.

Apud hos generali nomine rex appellatur Hendinos, et ritu veteri potestate
 deposita removetur, si sub eo fortuna titubaverit belli, vel segetum copiam
 negaverit terra, ut solent Aegyptii casus eius modi suis assignare
 rectoribus. Nam sacerdos apud Burgundios omnium maximus vocatur Sinistus, et
 est perpetuus, obnoxius discriminibus nullis, ut reges.

Per hanc occasionem impendio tempestivam, Alamannos gentis ante dictae metu
 dispersos, aggressus per Raetias Theodosius (ea tempestate magister equitum)
 pluribus caesis, quoscumque cepit ad Italiam iussu principis misit, ubi
 fertilibus pagis acceptis, iam tributarii circumcolunt Padum.

Hinc (tamquam in orbem migrantes alium) ad Tripoleos Africanae provinciae
 veniamus aerumnas, quas (ut arbitror) Iustitia quoque ipsa deflevit, quae
 unde instar exarsere flammarum, textus aperiet absolutus.

Austoriani his contermini partibus barbari, in discursus semper expediti
 veloces, vivereque assueti rapinis et caedibus, paulisper pacati, ad genuinos turbines
 revoluti sunt, hanc causam praetendentes ut seriam.

Stachao quidam nomine popularis eorum, ut in otio nostra peragrando
 licentius agebat quaedam vetita legibus, inter quae illud potius eminebat,
 quod provinciam omni fallaciarum via prodere conabatur, ut indicia docuere
 verissima: quocirca supplicio flammarum absumptus est.

Huius necem ulcisci, ut propinqui damnatique iniuste causantes, ferarum
 similes rabie concitarum, exsiluere sedibus suis, Ioviano etiam tum
 imperante, veritique prope 
 Leptim 
 Lepcim 
 accedere, civitatem muris et populo validam, suburbano eius
 uberrimo insedere per triduum, mactatisque agrestibus, quos inopinus
 hebetaverat pavor, vel confugere coegerat ad speluncas, incensa
 suppellectili multa, 
 quae 
 quake 
 vehi non poterat, referti rapinis
 reverterunt ingentibus, trahentes captivum Silvam quoque casu cum
 caritatibus in agro inventum, ordinis sui
 primatem.

Hac subita clade 
 Leptitani 
 Lepcitani 
 perterriti, ante incrementa malorum, quae intentabat barbaricus
 tumor, praesidium imploravere Romani, comitis per
 Africam recens provecti. Qui cum venisset, militaris copias ducens, ferreque
 opem rebus rogaretur afflictis, non nisi abundanti commeatu aggesto, et camelorum quattuor milibus apparatis, castra
 firmabat esse moturum.

Hocque responso, miserandis civibus stupefactis, atque negantibus,
 sufficere se posse post vastationes et incendia ita enormibus instrumentis
 remedia quaerere damnorum immanium, dissimulanter diebus ibi quadraginta
 consumptis, nullo temptato, inde discesserat comes.

Qua spe Tripolitani frustrati, formidantesque extrema, allapso legitimo die
 concilii, quod apud eos est annuum, Severum et Flaccianum creavere legatos,
 Victoriarum aurea simulacra Valentiniano ob imperii primitias oblaturos,
 utque lacrimosas provinciae ruinas docerent intrepide.

Quibus compertis, Romanus, misso equite velocissimo, magistrum officiorum
 petit Remigium, affinem suum vel rapinarum participem, ut provideret
 imperatoris arbitrio cognitionem huius negotii Vincentio vicario sibique deferri.

Venerunt in comitatum legati, aditoque principe, verbis quae perpessi sunt
 ostenderunt: obtulerunt decreta, textum continentia rei totius. Quibus
 lectis cum neque relationi officiorum magistri, faventis Romani flagitiis,
 nec contraria referentibus crederetur, promissa
 disceptatio plena dilata est eo more, quo solent inter potiorum occupationes
 ludi potestates excelsae.

Dum remedia quaedam a commilitio principis exspectantur, suspensis
 Tripolitanis, diuque anxiis, rursus globi supervenere barbarici, fiducia
 sublati praeteritorum, 
 Leptitanoque 
 Lepcitanoque 
 agro et Oeensi interneciva populatione transcursis, expleti
 praedarum acervis ingentibus, abscesserunt, occisis decurionibus multis,
 inter quos Rusticianus sacerdotalis, et Nicasius enitebat aedilis.

Haec autem eruptio ideo arceri non potuit, quod ad legatorum preces
 negotiorum quoque militarium cura praesidi delata Ruricio, mox translata est
 ad Romanum.

Et iam recens inflictae cladis nuntius missus ad Gallias, excitavit acrius
 principem. Ideoque tribunus et notarius Palladius mittitur, ut et militi
 disperso per Africam praeberet stipendium debitum, et gesta per Tripolim
 fide congrua scrutaretur.

Inter tales tamen consulendi moras exspectandique responsa, Austoriani
 successu gemino insolentes, ut rapaces alites advolarunt, irritamento
 sanguinis atrocius efferatae; cunctisque (nisi quos fuga discriminibus
 eximeret) interemptis, praedas quas antehac reliquerant, avexerunt arboribus exsectis et vitibus.

Tunc Mychon quidam nobilis oppidanus et potens, captus in suburbano
 lapsusque, antequam vinciretur, quia pedibus aeger evadere penitus
 vetabatur, in puteum aquis vacuum sese coniecit, unde costa diffracta
 levatus a barbaris, ductusque prope portas, coniugis miseratione redemptus
 est, et ad pinnas muri fune sublatus post biduum interiit.

Unde elati in pertinaciam saevissimi grassatores, ipsa pulsavere moenia 
 Leptitana 
 Lepcitana 
 , funestis plangoribus resonantia feminarum, quas numquam antea
 hostiliter clausas pavor exanimabat insolitus, obsessaque urbe per octo
 continuos dies, cum quidam oppugnatores sine ullo vulnerarentur effectu,
 redierunt ad propria tristiores.

Ob quae super salute dubii cives, ultimaque temptantes, profectis ante
 legatis nondum reversis, Iovinum mittunt atque Pancratium, quae viderint,
 quaeque ipsi perpessi sint, imperatorem fida relatione docturos. Qui Severum
 apud Carthaginem inventum et Flaccianum superiores illos legatos percontando
 quid egerint, cognoverunt eos audiri a vicario iussos et comite. E quibus
 Severus ilico perit vexatus acerbitate morborum: nihilo minus tamen
 properarunt ad comitatum magnis itineribus ante dicti.

Ingresso post haec Palladio Africam, Romanus, quas ob res venerat ante
 praestructurus, ut securitatem suam in tuto locaret, numerorum principiis per
 quosdam secretorum mandaverat conscios, ut ei tamquam potenti et palatii
 summatibus proximo, stipendii, quod pertulerat, praestarent maximam partem:
 et ita est factum.

Confestimque ille ditatus perrexit ad Lepcim, utque ad veritatis perveniret
 indaginem, 
 Erechthium 
 Erecthium 
 et Aristomenem facundos municipes et insignes, libere suas
 civiumque et finitimorum retexentes aerumnas, ad loca vastata secum eduxit.

Quibus aperte cuncta monstrantibus, luctuosis provinciae cineribus visis
 revertit, Romanumque ut desidem increpans, relaturum se cuncta verissime,
 quae viderat, minabatur ad principem. Atque ille ira percitus et dolore, se
 quoque mox referre firmavit, quod missus ut notarius incorruptus, donativum
 militis omne in quaestus averterit proprios.

Qua gratia flagitiorum arbitra conscientia, cum Romano deinde Palladius
 concordabat, reversusque ad comitatum, arte mendaciorum impia Valentinianum
 fefellerat, Tripolitanos frustra queri commemorans. Ideoque rursus ad
 Africam cum Iovino postremo omnium legatorum Remittitur—Pancratius enim
 decesserat apud Treveros–ut cum vicario ipse merita legationis quoque secundae spectaret: praeter haec linguas Erechthi et
 Aristomenis praecidi iusserat imperator, quos invidiosa quaedam locutos idem
 Palladius intimarat.

Secutus, ut statutum est, vicarium notarius venit ad Tripolim. Hocque
 comperto Romanus domesticum suum illuc volucriter misit, et Caecilium
 consiliarium in ea provincia genitum, per quos— incertum pretio an
 fallaciis—circumventi municipes omnes gravabant Iovinum, destinatius
 asserentes nihil eorum mandasse, quae docuerat principem: eo usque
 iniquitate grassante ut ipse quoque Iovinus ad salutis suae discrimen
 confiteretur se imperatori mentitum.

Quibus per Palladium regressum iam cognitis, Valentinianus ad acerbitatem
 proclivior Iovinum quidem ut auctorem, Caelestinum vero Concordiumque et
 Lucium ut falsi conscios et 
 participes 
 participles 
 puniri supplicio capitali praecepit, Ruricium autem praesidem ut
 mendacem morte multari, hoc quoque accedente quod in relatione eius verba
 quaedam (ut visum est) immodica legebantur.

Ac Ruricius quidem apud Sitifim caesus est, reliqui apud
 Uticam sententia vicarii Crescentis addicti. Flaccianus tamen ante legatorum
 interitum, cum a vicario audiretur et comite, constanter saluti suae propugnans, acclamationibus iratorum militum impetuque cum
 conviciis paene confossus est, obicientium, ideo Tripolitanos non potuisse
 defendi, quod ipsi ad expeditionalis usus praebere necessaria detrectarunt.

Et ob haec trusus in carcerem, dum consultus super eo, quid conveniret agi,
 decerneret imperator, sollicitatis (ut dabatur opinari) custodibus, in urbem
 Romam abierat profugus, ibique delitescens, fatali lege discessit.

Hoc memorando fine externis domesticisque cladibus vexata, conticuit
 Tripolis, non indefensa, quia vigilavit Iustitiae oculus sempiternus,
 ultimaeque legatorum et praesidis dirae. Diu enim postea huius modi casus
 emersit: solutus sacramento Palladius, destitutusque fastu quo tumebat,
 discessit ad otium.

Et cum Theodosius ductor exercituum ille magnificus, oppressurus Firmum
 perniciosa coeptantem, venisset in Africam, et proscripti Romani rem mobilem (ut iussum est)
 scrutaretur, inter chartas eius inventa est et Meteri cuiusdam epistula, id
 continens ‘Domino patrono Romano Meterius,’ et in fine post multa nihil ad
 rem pertinentia: ‘Salutat te Palladius proiecticius, qui non aliam ob causam
 dicit se esse proiectum, nisi quod in causa Tripolitanorum apud aures sacras
 mentitus est.’

His litteris ad comitatum missis et lectis, Valentiniani
 iussu Meterius raptus, suam esse confitetur epistulam, ideoque Palladius
 exhiberi praeceptus, cogitans quas criminum coxerit moles, in statione
 primis tenebris observata custodum absentia, qui festo die Christiani ritus
 in ecclesia pernoctabant, innodato gutture laquei nexibus interiit.

Hoc fortunae secundioris iudicio plene comperto, deletoque tristium
 concitore turbarum, exsiluerunt 
 Erechthius 
 Erecthius 
 et Aristomenes e latebris, qui cum sibi iussas abscidi linguas
 didicissent, ut prodigas, ad longe remota
 declinarunt et abdita, doctoque super nefanda fraude Gratiano imperatore
 fidentius—Valentinianus enim obierat—ad Hesperium proconsulem et Flavianum
 vicarium audiendi sunt missi, quorum aequitas auctoritate mixta iustissima, torto Caecilio, aperta confessione cognovit,
 ipsum suasisse civibus suis, ut gravarent mentiendo legatos. Haec acta secuta est relatio
 gestorum pandens plenissimam fidem; ad quam nihil responsum est.

Et nequid cothurni terribilis fabulae relinquerent intemptatum, hoc quoque
 post depositum accessit aulaeum. Romanus ad comitatum
 profectus secum Caecilium duxit, cognitores accusaturum, ut inclinatos in
 provinciae partem: isque Merobaudis favore susceptus, necessarios sibi
 plures petierat exhiberi.

Qui cum Mediolanum venissent, frustraque se tractos ob simultates documentis probabilibus ostendissent, absoluti redierunt ad
 lares. Valentiniano tamen superstite, post superiora quae narravimus,
 Remigius quoque digressus ad otium, laqueo vitam elisit, ut congruo
 docebimus loco.

Exacta hieme rex Persarum gentium Sapor, pugnarum fiducia pristinarum immaniter arrogans,
 suppleto numero suorum abundeque firmato, erupturos in nostra cataphractos
 et sagittarios et conductam miserat plebem.

Contra has copias, Traianus comes et Vadomarius ex rege Alamannorum cum agminibus perrexere pervalidis, hoc observare
 principis iussu appositi, ut arcerent potius quam lacesserent Persas.

Qui cum venissent Vagabanta, legionibus habilem locum, rapidos turmarum
 procursus hostilium in se ruentium acriter exceperunt inviti, operaque
 consulta retrocedentes, ne ferro violarent adversorum quemquam primi, et
 iudicarentur discissi foederis rei, ultima trudente necessitate, congressi
 sunt, confossisque multis, discessere victores.

Inter moras tamen utrimque secus temptatis aliquotiens levibus proeliis,
 varioque finitis eventu, pactis indutiis ex consensu, aestateque consumpta,
 partium discessere ductores, etiam 
 tum 
 turn 
 discordes. Et rex quidem Parthus, hiemem Ctesiphonte acturus,
 redit ad sedes, et Antiochiam imperator Romanus ingressus. Qui, dum ibi
 moratur securus interim hostium externorum, intestinis paene perierat
 fraudibus, ut aperiet series delata 
 gestorum.

Procopius quidam, inquies homo, turbarum cupiditati semper addictus,
 Anatolium detulerat et Spudasium palatinos, exigi quae de aerario
 interceperant iussos, insidiari comiti Fortunatiano, molesto illi
 flagitatori. Qui animi asperitate confestim ad insanum percitus modum, pro
 potestatis auctoritate, quam regebat, Palladium quendam
 obscurissime natum ut veneficum a memoratis conductum, et Heliodorum,
 fatorum per genituras interpretem, adigendos prodere quae scirent,
 praetorianae iudicio tradidit praefecturae.

Cumque ad facti vel temptati quaestionem acrius veniretur, exclamabat
 Palladius confidenter, levia esse haec de quibus agitur, et praetereunda:
 alia se (si licuerit dicere) monstraturum, metuenda et potiora, quae ingenti
 molimine iam praestructa (nisi prospectum fuerit) universa confundent.
 Iussusque docere fidenter quae norat, rudentem explicavit immensum, affirmans Fidustium praesidialem,
 et cum Irenaeo Pergamium, nomen imperaturi post Valentem detestandis
 praesagiis didicisse secretim.

Et correptus Fidustius ilico (namque aderat forte,) occulteque inductus,
 indice viso, nulla infitiatione obumbrare iam publicata
 conatus, rei totius calamitosum aperit textum, absolute confessus, se cum
 Hilario et Patricio
 vaticinandi peritis, quorum Hilarius militaverat in palatio, de imperio
 consuluisse futuro: motasque secretis artibus sortes, et nuncupationem
 principis optimi, et ipsis consultoribus luctuosos exitus praedixisse.

Atque cunctantibus quisnam ea tempestate omnibus vigore
 animi antistaret, visus est aliis excellere Theodorus,
 secundum inter notarios adeptus iam gradum. Et erat re vera ita ut opinati
 sunt. Namque antiquitus claro genere in Galliis natus, et liberaliter
 educatus a primis pueritiae rudimentis, modestia prudentia humanitate gratia
 litteris ornatissimus, semper officio locoque, quem retinebat, superior
 videbatur, altis humilibusque iuxta acceptus. Solusque paene omnium erat,
 cuius linguam non infrenem, sed dispicientem quae loqueretur, nullius
 claudebat periculi metus.

His addebat idem Fidustius, excarnificatus iam ad interitum, omnia quae
 praedixit, se indicante Theodorum per Euserium didicisse, virum praestabilem scientia litterarum, abundeque honoratum:
 Asiam quippe paulo ante rexerat pro praefectis.

Quo in custodia condito, gestorumque volumine imperatori recitato de more,
 prodigiosa feritas in modum ardentissimae facis fusius vagabatur, elata
 turpi adulatione multorum, maximeque omnium praefecti praetorio 
 tunc 
 tune 
 Modesti.

Qui dum formidine successoris agitaretur in dies, obumbratis blanditiarum
 concinnitatibus, cavillando Valentem, subrusticum hominem, sibi varie
 commulcebat, horridula eius verba et rudia flosculos
 Tullianos appellans, et ad extollendam eius vanitiem, sidera quoque, si
 iussisset, exhiberi posse promittens.

Igitur et Theodorus a Constantinopoli, quam ex negotio familiari petierat,
 rapi celeri iubetur effectu, et dum ille reducitur, ex praeiudiciis variis,
 quae diebus exercebantur et noctibus, plures a disiunctissimis regionibus
 trahebantur, dignitatibus et nobilitate conspicui.

Cumque nec carceres publici, iam distenti, inclusorum catervas, nec privata domicilia
 sustinerent, constipatione vaporata confertas, quoniam vinculis maxima pars
 eorum attinebatur, et suam et proximi cuiusque vicem omnes horrebant.

Advenit aliquando tamen ipse quoque Theodorus, praemortuus et atratus, quo
 in devia territorii parte abscondito, paratis omnibus quae indagines futurae
 poscebant, internarum cladum litui iam sonabant.

Et quia fallere non minus videtur, qui gesta praeterit sciens, quam ille,
 qui numquam facta confingit, non abnuimus (neque enim ambigitur) salutem
 Valentis, et antea saepius per occultas coitiones, et tune in extrema
 demersam, ferrumque ad iugulum eius prope adactum a militaribus, fato
 reflectente depulsum, quem lacrimosis in Thracia discriminibus destinarat.

Namque et in nemoroso quodam inter Antiochiam et Seleuciam loco leni quiete
 post meridiem consopitus, a Sallustio tune scutario, et saepe alias
 appetenter 
 insidiantibus multis, vitae terminis a primigenio ortu adscriptis, ausa
 immania frenantibus evadebat.

Ut sub principibus Commodo et Severo non numquam accidebat, quorum summa vi
 salus crebro oppugnabatur, adeo ut post intestina pericula multa et varia
 alter in amphitheatrali cavea cum affuturus spectaculis introiret, a
 Quintiano senatore illicitae cupidinis homine, ad debilitatem paene pugione
 vulneraretur; alter inopinabili impetu, tempore aetatis extremo, a Saturnino
 centurione, consilio Plautiani praefecti, in cubiculo iacens confoderetur,
 ni tulisset suppetias filius adulescens.

Quocirca etiam Valens erat venia dignus, vitam, quam ereptum ire perfidi
 properabant, omni cautela defendens. Sed inexpiabile illud erat, quod
 regaliter turgidus, pari eodemque iure, nihil inter se distantibus meritis,
 nocentes innocentesque maligna insectatione volucriter perurgebat, ut 
 dum adhuc dubitaretur de crimine, imperatore non dubitante de poena,
 damnatos se quidam prius discerent quam suspectos.

Adulescebat autem obstinatum eius propositum, admovente stimulos avaritia,
 et sua et eorum qui tune in regia versabantur, novos
 hiatus aperientium, et, siqua humanitatis fuisset mentio rara, hanc
 appellantium tarditatem: qui cruentis adulationibus, institutum hominis
 mortem in acie linguae portantis, ad partem pessimam depravantes, omnia
 turbine intempestivo perflabant, eversum ire funditus domus opulentissimas
 festinantes.

Erat enim expositus accessu insidiantium et reclusus, vitio gemino
 perniciose implicitus, quod intoleranter irascebatur, tune magis cum eum
 puderet irasci, et quae facilitate privati opertis susurris audierat, an
 vera essent, excutere tumore principis supersedens pro veris accipiebat et
 certis.

Inde factum est ut clementiae specie penatibus multi protruderentur
 insontes, praeceps in
 exsilium acti, quorum in aerario bona coacta et ipse ad quaestus proprios
 redigebat, ut damnati cibo precario victitarent, angustiis formidandae
 paupertatis attriti, cuius metu vel in mare nos ire praecipites suadet
 Theognis poeta vetus et prudens.

Quae etiam si recta fuisse concesserit quisquam, erat tamen ipsa nimietas
 odiosa. Unde animadversum est recte hoc definitum, nullam
 esse crudeliorem sententiam ea, quae est (cum parcere videtur) asperior.

Igitur cum praefecto praetorio summatibus quaesitis in unum, quibus
 cognitiones commissae sunt, intenduntur eculei, expediuntur pondera plumbea,
 cum fidiculis et verberibus, resultabant omnia truculentae vocis horroribus,
 inter catenarum sonitus ‘Tene, claude, comprime, abde’ ministris officiorum
 tristium clamitantibus.

Et quoniam addici post cruciabiles poenas
 vidimus multos, ut in tenebrosis rebus confusione cuncta miscente, summatim
 quia nos penitissima gestorum memoria fugit, quae recolere possumus,
 expeditius absolvemus.

Primo intro vocatus post interrogatiunculas leves,
 Pergamius, a Palladio (ut dictum est) proditus, quaedam imprecationibus
 praescisse nefariis, sicut erat impendio eloquentior, et in verba periculosa
 proiectus, inter ambigentes iudices, quid prius quaeri debeat quidve
 posterius, dicere audacter exorsus, multa hominum milia quasi consciorum
 sine fine strependo
 fundebat, modo non ab extremo Atlante magnorum criminum arguendos poscens
 aliquos exhiberi. Quo (ut consarcinante nimis ardua) morte multato, aliisque
 gregatim post 
 illum 
 ilium 
 
 occisis, ad ipsius Theodori causam quasi ad Olympici certaminis
 pulverem pervenitur.

Eodem die inter complura alia hoc quoque evenerat triste, quod Salia,
 thesaurorum paulo ante per Thracias comes, cum de vinculis educitur
 audiendus, et calceo inserit pedem, quasi ruina incidentis immensi terroris
 repente perculsus, animam inter retinentium manus efflavit.

Constituto itaque iudicio, et cognitoribus praescripta ostentantibus legum,
 sed ex voluntate dominantis moderantibus momenta causarum, horror pervaserat
 universos. Totus enim devius ab aequitate dilapsus, iamque eruditior ad
 laedendum, in modum harenariae ferae, si admotus quisquam fabricae
 diffugisset, ad ultimam rabiem saeviebat.

Inducti itaque Patricius et Hilarius, ordinemque replicare iussi gestorum,
 cum inter exordia variarent, fodicatis lateribus, illato tripede quo
 utebantur, adacti ad summas angustias, aperiunt negotii fidem, ab ipsis
 exordiis replicatam. Et prius Hilarius:

‘Construximus,’ inquit, ‘magnifici iudices, ad cortinae similitudinem
 Delphicae, diris auspiciis, de laureis virgulis infaustam hanc mensulam,
 quam videtis, et imprecationibus carminum secretorum, 
 choragiisque multis ac diuturnis, ritualiter consecratam, movimus tandem:
 movendi autem quotiens super rebus arcanis consulebatur, erat institutio
 talis.

Collocabatur in medio domus, emaculatae odoribus Arabicis undique, lance
 rotunda pure superposita, ex diversis metallicis
 materiis fabrefacta. Cuius in ambitu rotunditatis extremo, elementorum
 viginti quattuor scriptiles formae incisae perite, diiungebantur spatiis
 examinate dimensis.

Ac linteis quidam indumentis
 amictus, calceatusque itidem linteis soccis, torulo capiti circumflexo,
 verbenas felicis arboris gestans, litato conceptis carminibus numine,
 praescitorum auctore, caerimoniali
 scientia supersistit cortinulae sacerdos pensilem anulum librans,
 aptum ex 
 Carphathio 
 carpathio 
 
 filo perquam levi, mysticis disciplinis
 initiatum: qui per intervalla distincta, retinentibus singulis litteris,
 incidens saltuatim, heroos efficit versus, interrogationibus consonos, ad
 numeros et modos plene conclusos, quales leguntur Pythici vel ex oraculis
 editi Branchidarum.

Ibi turn quaerentibus nobis, 'qui praesenti succedet imperio'?, quoniam
 omni parte expolitus fore memorabatur, et assiliens
 anulus, duas perstrinxerat syllabas θεο 
 cum adiectione litterae
 posterae, 
 exclamavit praesentium quidam, Theodorum praescribente fatali necessitate
 portendi. Nec ultra super negotio est exploratum: satis enim apud nos
 constabat hunc esse qui poscebatur.’

Cumque totius rei notitiam ita signate sub oculis iudicum subiecisset,
 adiecit benivole id Theodorum penitus ignorare. Post haec interrogati an ex
 fide sortium quas agitabant, ea praescierint quae sustinerent, versus illos
 notissimos ediderunt clare pronuntiantes capitalem eis hanc operam scrutandi
 sublimiora cito futuram; nihilo minus tamen ipsi quoque cum cognitoribus
 principi caedis incendiaque flatantes, furias imminere; quorum tres ponere sufficiet ultimos: 
 
 οὐ μὰν νηποινί γε σὸν ἔσσεται αἷμα καὶ
 αὐτοῖς 
 
 
 τισιφόνη βαρύμηνις ἐφοπλίσσει 
 
 κακὸν οἶτον 
 
 
 ἐν πεδίοισι μίμαντος ἀγαιομένοιο 
 
 ῎ἄρηος. 
 
 Quibus lectis, unguibus male mulcati, separantur exanimes.

Postea ut cogitati sceleris officina pateret aperte, 
 honoratorum 
 bonoratorum 
 inducitur globus, vertices ipsos continens rerum. Cumque nihil
 praeter se quisque cernens, ruinam suam impelleret super alium, permisso quaesitorum coeptans dicere Theodorus, primo in precem venialem prostratus, dein artius
 respondere compulsus, ostendit se cognita per Euserium, ne ad imperatorem
 referret, ut conatus est aliquotiens, ab eo prohibitum, asserente, non
 appetitu regni occupandi illicito, sed ratione quadam indeclinabilis fati,
 id quod sperabatur ultro venturum.

Deinde haec eadem Euserio sub cruenta quaestione confesso, confutabant
 Theodorum litterae suae, per ambagis obliquas ad Hilarium scriptae, quibus
 spe iam firma concepta ex vatibus, de re non cunctabatur, sed tempus
 patrandae cupidinis quaeritabat.

Quibus post haec cognita sequestratis, Eutropius Asiam proconsulari tune
 obtinens potestate, ut factionis conscius arcessitus in crimen, abscessit
 innocuus, Pasiphilo eximente philosopho, qui ut eum mendacio iniusto
 perverteret, crudeliter tortus, de statu robustae mentis non potuit
 deturbari.

His accessit philosophus Simonides, adulescens ille quidem, verum nostra
 memoria severissimus. Qui cum audisse negotium per Fidustium deferretur, et
 causam non ex veritate sed ex unius nutu pensari vidisset, didicisse se
 dixit praedicta, sed commissa pro firmitate animi tacuisse.

Quis omnibus perspicaciter inquisitis, imperator cognitorum consultationi
 respondens, sub uno proloquio cunctos iubet occidi, et vix sine animorum
 horrore funestum spectaculum multitudine innumera contuente, et onerante
 questibus caelum (namque singulorum mala omnium esse communia credebantur),
 ducti universi flebiliter iugulantur praeter Simonidem, quem solum saevus
 ille sententiae lator, efferatus ob constantiam gravem, iusserat flammis
 exuri.

Qui vitam ut dominam fugitans rabidam, ridens subitas momentorum ruinas,
 immobilis conflagravit, Peregrinum ilium imitatus (Protea cognomine)
 philosophum clarum, qui cum mundo digredi statuisset, Olympiae quinquennali
 certamine sub Graeciae conspectu totius, escenso rogo quem ipse construxit,
 flammis absumptus est.

Et post hunc diebus secutis, omnium fere ordinum 
 multitudo 
 multitude 
 , quam nominatim recensere est arduum, in plagas calumniarum
 coniecta, percussorum dexteras fatigavit, tormentis et plumbo et verberibus
 ante debilitata, sumptumque est de quibusdam sine spiramento vel mora
 supplicium, dum quaeritur an sumi deberet, et ut pecudum ubique trucidatio
 cernebatur.

Deinde congesti innumeri codices, et acervi voluminum multi, sub conspectu
 iudicum concremati sunt, ex domibus eruti variis ut illiciti, ad leniendam
 caesorum invidiam, cum essent plerique liberalium
 disciplinarum indices variarum et iuris.

Neque ita multo post Maximus ille philosophus, vir ingenti nomine
 doctrinarum, cuius ex uberrimis sermonibus ad scientiam copiosus Iulianus
 exstitit imperator, oraculi supra dicti versus audisse insimulatus, seque
 comperisse assensus, sed reticenda professionis consideratione non
 effudisse, verum ultro praedixisse consultores ipsos suppliciis poenalibus
 perituros, Ephesum ad genuinam patriam ductus, ibique capite truncatus,
 sensit docente periculo
 postremo quaesitoris iniquitatem omnibus esse criminibus graviorem.

Constrictus etiam Diogenes laqueis impiae falsitatis, vir nobili prosapia
 editus, ingenio facundia forti 
 suavitateque praestans, dudum Bithyniae rector, ut opimum patrimonium eius
 diriperetur, capitali est poena affectus.

Ecce autem Alypius quoque, ex vicario Britanniarum, placiditatis homo
 iucundae, post otiosam et repositam vitam (quoniam huc usque iniustitia
 tetenderat manus) in squalore maximo volutatus, ut veneficus reus citatus est, cum
 Hierocle filio, adulescente indolis bonae, urgente Diogene quodam et vili et
 solo, omnique laniena excruciate, ut verba placentia principi, vel
 potius accersitori, loqueretur: quo cum poenis non
 sufficerent membra, vivo exusto, ipse quoque Alypius post multationem
 bonorum exsulare praeceptus, filium miserabiliter ductum ad mortem casu
 quodam prospero revocatum excepit.

Per id omne tempus, Palladius ille, coagulum omnium aerumnarum, quem captum
 a Fortunatiano docuimus primum, ipsa sortis infimitate ad omnia praeceps,
 clades alias super alias cumulando, lacrimis universa perfuderat luctuosis.

Nanctus enim copiam nominandi, sine fortunarum distantia, quos voluisset,
 ut artibus interdictis imbutos, ita ut ferarum occulta vestigia doctus
 observare venator, multos intra casses lugubres includebat, quosdam
 veneficiorum notitia pollutos, alios ut appetitoribus imminuendae conscios
 maiestatis.

Et ne vel coniugibus maritorum vacaret miserias flere, immittebantur
 confestim qui signatis domibus inter scrutinia suppellectilis patris addicti, incantamenta 
 quaedam anilia vel ludibriosa subderent amatoria, ad insontium perniciem
 concinnata: quibus in iudicio recitatis, ubi non lex non
 religio, non aequitas veritatem a mendaciis dirimebat, indefensi bonis
 ablatis, nullo contacti delicto, promiscue 
 iuvenes aliique, membris omnibus capti, ad supplicia sellis gestatoriis
 ducebantur.

Inde effectum est per orientales
 provincias, ut a dominis metu similium exurerentur libraria omnia: tantus universos invaserat terror. Namque ut
 pressius loquar, omnes ea tempestate velut in Cimmeriis tenebris reptabamus,
 paria convivis Siculi Dionysii pavitantes, qui cum epulis omni tristioribus
 fame saginarentur, ex summis domorum laqueariis, in quibus discumbebant,
 saetis nexos equinis, et occipitiis incumbentes, gladios perhorrebant.

tunc 
 Tune 
 et Bassianus, praeclaro genere natus, notarius militans inter primos, quas praenoscere altiora
 conatus, licet ipse de qualitate partus uxoris consuluisse firmaret,
 ambitioso necessitudinum studio, quibus tegebatur, morte ereptus, patrimonio
 opimo exutus est.

Inter fragores tot ruinarum Heliodorus, tartareus ille malorum omnium cum
 Palladio fabricator, mathematicus (ut memorat vulgus) colloquiis ex aula
 regia praepigneratus abstrusis, iam funebres aculeos exsertabat, omni
 humanitatis invitamento ad prodenda quae sciret vel fingeret, lacessitus.

Nam et sollicitius cibo mundissimo fovebatur, et ad largiendum paelicibus,
 merebat aes collaticium grave, et incedebat passim ac late, os circumferens
 vultuosum, omnibusque formidatum, ea fiducia sublatior, quod ad lupanar, quo
 (sicut ipse voluit), liberius versabatur, cubiculariis officiis
 praepositus, assidue propalam ventitabat, elogia parentis publici
 praeferens, futura pluribus luctuosa.

Per quae eum
 (ut forensium causarum patronum) quid in primis orationis partibus
 collocaret, ut proficere possit facilius et valere, quibusve figurarum
 commentis, splendida loca attemptare debeat praemonebat.

Et quoniam longum est narrare omnia quae cruciarius
 ille conflavit, hoc unum edisseram, quam praecipiti confidentia patriciatus
 columina ipsa pulsavit. Qui ex clandestinis (ut dictum est) regiorum confabulationibus immaniter arrogans, et ipsa vilitate ad
 facinus omne venalis, egregium illud par consulum, Eusebium et Hypatium
 (germanos fratres) Constanti principis quondam affines, ad cupidinem
 altioris fortunae erectos et consuluisse et agitasse quaedam super imperio
 detulit, addens itineri ad mendacium ficte constructo, quod Eusebio etiam
 principalia indumenta parata sint.

Quibus haustis aventer, fremebundus et minax, cui nihil licere debuerat,
 quia omnia sibi licere etiam iniusta existimabat, irremisse ab extremis
 regionum intervallis exhibitis omnibus, quos solutus legibus accusator
 perduci debere profunda securitate mandarat, suscipi quaestionem criminose
 praecepit.

Cumque nodosis coartationibus aequitate diu calcata, et nexibili asseveratione perditi nebulonis durante, nullam confessionem
 exprimere tormenta gravia potuissent, ablegatosque ab omni huius modi
 conscientia ipsa viros ostenderent claros,
 calumniator quidem ita ut antea honorabiliter colebatur, illi vero exsilio
 et pecuniariis afflicti dispendiis, paulo postea reddita sibi multa, sunt
 revocati, dignitatibus integris et splendore.

Nec tamen post haec tam paenitenda repressius actum est vel pudenter, non
 reputante alta nimium potestate, quod recte institutis ne cum inimicorum
 quidem incommodis in delicta convenit ruere voluntaria, nihilque sit tam
 deforme quam ad ardua 
 imperii 
 imperil 
 supercilia etiam acerbitatem naturae adiungi.

Sed Heliodoro (incertum morbo an quadam excogitata vi) mortuo (nolim dicere
 ‘sero’ : utinam
 nec ipsa res loqueretur!) funus eius per vespillones elatum, pullati
 praecedere honorati complures, inter quos et fratres iussi sunt consulares.

Ibi tune rectoris imperil caries tota stoliditatis apertius est profanata,
 qui cum abstinere inconsolabili malo rogaretur obnixe, inflexibilis mansit,
 ut videretur aures occlusisse ceris (quasi scopulos Sirenios
 transgressurus).

Superatus tamen precibus destinatis, tandem nudatis capitibus, infaustam
 bustuarii libitinam ad usque sepulcrum incedentes et pedibus, quosdam etiam complicatis articulis,
 praeire mandavit. Horret mens 
 reminisci, quo iustitio humilitati tot rerum apices visebantur, et praecipue
 consulares, post scipiones et trabeas et fastorum
 monumenta mundana.

Inter quos omnes ab adulescentia virtutum
 pulchritudine commendabilis, noster Hypatius praeminebat, vir quieti
 placidique consilii, honestatem lenium morum velut ad perpendiculum librans,
 qui et maiorum claritudini gloriae fuit, et ipse posteritatem mirandis
 actibus praefecturae geminae decoravit.

Accesserat hoc quoque eodem tempore ad Valentis ceteras laudes, quod cum in
 aliis ita saeviret infeste, ut poenarum maiores aegre ferret finiri cum morte
 dolores, Numerium tribunum, malitia quendam exsuperantem,
 eisdem diebus convictum, confessumque quod exsecto vivae mulieris ventre,
 atque intempestivo partu extracto, infernis manibus excitis, de permutatione
 imperii consulere ausus est, familiaritatis contuitu, ordine omni mussante,
 abire iussit, inlaesum, salutem et invidendas opes et militiae statum
 integrum retenturum.

O praeclara informatio doctrinarum, munere caelesti indulta felicibus, quae
 vel vitiosas naturas saepe excoluisti! Quanta in illa caligine temporum
 correxisses, si Valenti scire per te licuisset, nihil aliud esse imperium,
 ut sapientes definiunt, nisi curam salutis alienae, bonique esse
 moderatoris, restringere potestatem, resistere cupiditati
 omnium rerum, et implacabilibus iracundiis, nosseque (ut Caesar dictator
 aiebat) miserum esse instrumentum senectuti recordationem crudelitatis,
 ideoque de vita et spiritu hominis, qui pars mundi est et animantium numerum
 complet, laturum sententiam diu multumque oportere cunctari,
 nec praecipiti studio, ubi irrevocabile factum est, agitari, ut
 exemplum est illud antiquitati admodum notum.

Apud proconsulem Asiae Dolabellam Smyrnaea mulier subolem propriam et maritum venenis necasse
 confessa, quod filium e matrimonio priore 
 susceptum occiderint, et
 comperendinata cum consilium, ad quod res ex more delata est, anceps, quid
 inter ultionem et scelus statui debeat, haesitaret, ad Areopagitas missa est
 (Athenienses iudices tristiores), quorum aequitas deorum quoque iurgia
 dicitur distinxisse. Hi causa cognita centesimo post anno 
 cum accusatore mulierem adesse iusserunt, ne aut absolverent veneficam, aut
 ultrix necessitudinum puniretur. Ita numquam tardum existimatur, quod est
 omnium ultimum.

Post commissa iniquitatibus variis ante dicta, et impressas foede
 corporibus liberis, quae supervixerant, notas, inconivus 
 Iustitiae oculus, arbiter et vindex perpetuus rerum vigilavit attente.
 Namque caesorum ultimae dirae, perpetuum numen ratione querellarum
 iustissima commoventes, Bellonae accenderant faces, ut fides oraculi
 firmaretur, quod nihil impune praedixerat perpetrari.

Dum haec quae supra digesta sunt Antiochiae Parthico fragore cessante, per
 intestinas dilatantur aerumnas, coetus furiarum horrificus, post convolutos multiplices casus, ab
 eadem urbe digressus, cervicibus Asiae totius insedit hoc modo.

Festinus quidam Tridentinus ultimi sanguinis et ignoti, in nexum
 germanitatis a Maximino dilectus, ut sodalis et contogatus, decernentibus
 fatis, ad orientem transgressus est, ibique administrata Syria magisterioque
 memoriae peracto, bona lenitudinis et reverentiae reliquit exempla, unde
 regere Asiam proconsulari potestate exorsus,
 velificatione tranquilla, ut aiunt, ferebatur ad gloriam.

Audiens autem Maximinum optimo cuique exitialem, obtrectabat subinde
 actibus eius, ut perniciosis et foedis. Sed cum impie peremptorum exsequiis
 suffragantibus, ad praefecturam venisse hominem comperisset immeritum,
 exarsit ad agenda sperandaque similia, et histrionis ritu mutata repente
 persona, studio nocendi concepto, incedebat oculis intentis ac diris, praefecturam autumans
 affore prope diem, si ipse quoque se contaminasset insontium poenis.

Et quamquam sint multa et varia, quae (ut levius interpretemur) egit
 asperrime: pauca tamen dici sufficiet, quae sunt nota ac pervulgata, ad
 aemulationem eorum commissa, quae facta sunt Romae. Ratio enim eadem est
 ubique recte secusve gestorum, etiam si magnitudo sit dissimilis
 rerum.

Philosophum quendam Coeranium, haut exilis meriti virum, ea causa
 tormentorum immanitate invictum occidit, quod ad coniugem suam
 familiariter scribens, id sermone addiderat Graeco: σὺ δὲ νόει καὶ στέφε τὴν πύλην, 
 quod dici proverbialiter
 solet, ut audiens altius aliquid agendum agnoscat.

Anum quandam simplicem intervallatis febribus mederi leni carmine consuetam, occidit ut noxiam, postquam filiam suam ipso
 conscio curavit adscita.

In chartis cuiusdam municipis clari, scrutari ex negotio iussis, genitura
 Valentis cuiusdam inventa est, repellensque calumnias is cuius intererat,
 cum obiectaretur ei quam ob rem constellationem principis collegisset,
 fratrem suum fuisse Valentem, dudumque obisse, documentorum plena fide
 monstrare pollicitus, inexspectato veritatis indicio, laniatis lateribus, trucidatus est.

Visus adulescens in balneis admovere marmori manus utriusque digitos
 alternatim et pectori, septemque vocales litteras numerasse, ad stomachi
 remedium prodesse id arbitratus: in iudicium tractus, percussus est gladio
 post tormenta.

Hic et mihi vertenti stilum
 in Gallias, confunditur ordo seriesque gestorum, inter multa et saeva
 Maximinum reperiens iam praefectum, qui potestate late diffusa, scaevum
 imperatori accesserat incentivum, maiestati fortunae miscenti licentiam
 gravem. Quisquis igitur dicta considerat, perpendat etiam cetera, quae
 tacentur, veniam daturus, ut prudens, si non cuncta complectimur, quae consiliorum pravitas crimina in maius exaggerando
 commisit.

Adulescente enim acerbitate, rationum inimica rectarum, trux suopte ingenio
 Valentinianus, post eiusdem Maximini adventum, nec meliora monente ullo nec
 retentante, per asperos actus velut aestu quodam fluctuum ferebatur et
 procellarum, adeo ut irascentis saepe vox et vultus et incessus
 mutaretur et color. Quam rem indicia varia testantur et certa, e quibus
 pauca sufficiet poni.

Adultus quidam ex his quos paedagogianos appellant, ad observandam
 venaticiam praedam, Spartanum canem retinere dispositus, ante praedictum
 tempus absolvit, adsultu eius evadere conantis appetitus et morsu: ideoque
 necatus ad exitium fustibus, eadem humatus est die.

Praepositum fabricae oblato thorace polito faberrime, praemiumque ideo
 exspectantem, ea re praecepit occidi diritate pari quod
 pondus paulo minus habuit species ferrea, quam ille firmarat. Epiroten aliquem ritus Christiani
 presbyterum acceptum Octaviano ex proconsule offensarum
 auctore licet tardius ad sua remisso.

Constantianus strator paucos militares equos ex his
 ausus mutare, ad quos probandos missus est in Sardiniam, eodem iubente
 lapidum ictibus oppetit crebris. Athanasius favorabilis tunc auriga, ita suspectus ei vulgari levitate,
 ut vivus incendi iuberetur, si quid temptasset huius modi, non multo postea
 veneficiis usus incessebatur; 
 nulla delata voluptatum artifici venia, ignibus aboleri praeceptus est.

Africanus causarum in urbe defensor assiduus, post administratam
 provinciam, ad regendam aliam adspiravit, cuius suffragatori magistro
 equitum Theodosio, id petenti, subagresti verbo pius responderat imperator: ‘Abi,’ inquit, ‘comes, et muta ei
 caput, qui sibi mutari provinciam cupit’: et hoc elogio perit homo disertus,
 ad potiora festinans, ut multi.

Claudium et Sallustium, ex Iovianorum numero ad usque tribunatus dignitates 
 progressos 
 progresses 
 , accusabat quidam vilitate ipsa despectus, quod cum imperium
 Procopius affectasset, aliqua pro eo locuti sunt bona. Cumque nihil
 quaestiones reperirent assiduae, mandare magistris equitum auditoribus
 princeps, ut agerent in exsilium Claudium et Sallustium pronuntiarent capitis reum, pollicitus quod
 eum revocabit ad supplicium raptum; hocque ita (ut statutum est) observato, nec Sallustius morte exemptus est, nec Claudius nisi post
 eiusdem Valentiniani obitum deportationis maestitia liberatus 
 longe recusaverit, cum illi saepissime torquerentur.

Replicatis igitur quaestionibus dense, et quibusdam vi nimia tormentorum
 absumptis, ne vestigia quidem ulla delatorum reperta sunt criminum. In hoc
 negotio protectores, ad exhibendas missi personas, de 
 
 fustibus praeter solitum caesi.

Horrescit animus omnia recensere, simulque reformidat, ne ex professo quaesisse videamur in vitia principis,
 alia commodissimi. Illud tamen nec praeteriri est aequum nec sileri, quod
 cum duas haberet ursas saevas hominum ambestrices, Micam auream et
 Innocentiam, cultu ita curabat enixo, ut earum caveas prope
 cubiculum suum locaret, custodesque adderet fidos, visuros sollicite, nequo casu ferarum deleretur 
 luctificus calor. Innocentiam denique, post multas quas eius laniatu
 cadaverum viderat sepulturas, ut bene meritam in silvas abire dimisit
 innoxiam, exoptans similes edituram.

Et haec quidem morum eius et propositi cruenti sunt documenta verissima.
 Sollertiae vero circa rem publicam usquam digredientis, nemo eum vel obtrectator pervicax
 incusabit, illud contemplans, quod maius pretium operae foret in coercendis
 verius limite barbaris quam pellendis. Et cum dedisset 
 e speculis, siquis hostium se commovisset, desuper
 visus obruebatur.

Agitabatur autem inter multiplices curas id omnium primum atque potissimum, ut Macrianum regem auctum inter
 mutationes crebras sententiarum, iamque in nostros adultis viribus
 exsurgentem, vi superstitem raperet vel insidiis, ut multo ante Vadomarium
 Iulianus: et praevisis quae negotium poscebat et tempus, cognitoque
 transfugarum indiciis, ubi comprehendi nihil hostile operiens
 poterit ante dictus, tacite quantum concessit facultas, nequi conserendo
 officeret ponti, iunxit navibus Rhenum.

Et antegressus contra Mattiacas aquas, primus Severus, qui pedestrem
 curabat exercitum, perpensa militum paucitate, territus stetit, timens ne
 resistere nequiens, irruentium opprimeretur hostilium agminum mole.

Et quia suspicabatur venalia ducentes mancipia scurras, casu illic
 repertos, id quod viderant, excursu celeri nuntiare, cunctos mercibus
 direptis occidit.

Adventu itaque plurium copiarum animati indices, castrisque ad tempus
 brevissimum fixis, quia nec sarcinale iumentum quisquam nec tabernaculum
 habuit, praeter principem, cui tapete et sisyra suffecerant pro tentorio, parumper ob tenebras morati nocturnas, exsiliente
 Lucifero, urgente procinctu pergebant ulterius,
 itinerum gnaris ducentibus, frequenti equitatu cum Theodosio rectore praeire
 disposito, ne quid lateret 
 tempore iaceat, extento strepitu suorum est
 impeditus quibus assidue mandans, ut rapinis et incendiis abstinerent,
 impetrare non potuit. Ignium enim crepitu dissonisque
 clamoribus satellites exciti, idque quod acciderat suspicati, carpento
 veloci impositum regem angusto aditu circumfractis collibus abdiderunt.

Hac Valentinianus gloria defraudatus nec sua culpa nec ducum, sed
 intemperantia militis, quae dispendiis gravibus saepe rem Romanam afflixit,
 ad usque quinquagesimum lapidem terris hostilibus inflammatis, redit
 Treveros maestus.

Ubi tamquam leo ob cervum amissum vel capream morsus vacuos concrepans tum
 cum hostium disiecta frangeret 
 timor 
 timer 
 , in Macriani locum Bucinobantibus, quae contra Mogontiacum gens
 est Alamannica, regem Fraomarium ordinavit,
 quem paulo postea quoniam recens excursus eundem penitus vastaverat pagum,
 in Britannias 
 translatum, potestate tribuni, Alamannorum praefecerat numero, multitudine
 viribusque ea tempestate florenti: Bitheridum vero et Hortarium (nationis
 eiusdem primates), item regere milites iussit, e quibus Hortarius, proditus
 relatione Florenti, Germaniae ducis, contra rem publicam quaedam ad
 Macrianum scripsisse, barbarosque optimates, veritate tormentis expressa,
 conflagravit flamma poenali.

Abhinc inter 
 proximo haec narratione disseri continua placuit, ne
 dum negotiis longe discretis et locis alia subseruntur, cognitio multiplex
 necessario confundatur.

Nubel velut regulus per nationes Mauricas potentissimus, vita digrediens,
 et legitimos et natos e concubinis reliquit filios, e quibus Zammac comiti
 nomine Romano acceptus, latenter a fratre Firmo peremptus, discordias
 excitavit et bella. Eius enim necem ulcisci, impensiore studio properans
 comes, ad insidiatoris perniciem multa ciebat et formidanda. Utque rumores
 distulerunt assidui, navabatur opera diligens in palatio, Romani quidem
 relationes, multa et aspera congerentes in Firmum, libenter suscipi
 recitarique principi, in earum favorem concinentibus multis: ea vero, quae
 contra Firmus salutis tuendae gratia docebat crebro per suos, accepta,
 diutius occultari, Remigio 
 tunc 
 tune 
 officiorum magistro, affine amicoque Romani, inter potiores imperatoris necessitates haec velut minima et superflua,
 non nisi opportune legi posse adseverante.

Quae cum ad obruendam defensionem suam agitari adverteret Maurus, ultimorum
 metu iam trepidans, ne amendatis, quae praetendebat, ut perniciosus et
 contumax indemnatus 
 occideretur, ab imperii dicione descivit et adiumenta conquirebat vicinarum
 gentium 
 ad vastandum

Ad hoc periculum antequam hostis
 implacabilis incrementis virium adulescerent, abolendum cum comitatensis
 auxilio militis pauci Theodosius magister equitum mittitur, cuius virtutes
 (ut impetrabilis) ea tempestate prae ceteris enitebant: 
 Domitii Corbulonis et Lusii simillimi veterum, quorum prior sub
 Nerone, alter Traiano rem regente Romanam pluribus inclaruere fortibus
 factis.

Proinde ab Arelate secundis egressus auspiciis, emeatoque mari cum classe,
 quam ductabat, nullo de se rumore praegresso, defertur ad Sitifensis
 Mauritaniae litus, quod appellant accolae 
 Igilgitanum 
 Igilgilitanum 
 . Ibique inventum casu
 Romanum leniter allocutus, misit ad vigilias ordinandas
 et praetenturas, parum super his quae verebatur increpitum.

Quo ad Caesariensem digresso Gildonem Firmi fratrem et Maximum misit
 correpturos Vincentium, qui curans Romani vicem, incivilitatis eius erat
 particeps et furtorum.

Recepto itaque tardius milite, quem 
 amplitudo 
 amplitude 
 maris morabatur, Sitifim properans,
 Romanum cum domesticis custodiendum, protectoribus committi mandavit,
 agensque in oppido sollicitudine diducebatur ancipiti, multa cum animo
 versans, qua via quibusve commentis, per exustas caloribus terras pruinis
 assuetum duceret militem, vel hostem caperet discursatorem et repentinum,
 insidiisque potius clandestinis, quam proeliorum stabilitate confisum.

Quod ubi Firmo levi rumore, dein apertis est indiciis cognitum,
 spectatissimi ducis adventu praestrictus, veniam cum concessione praeteritorum, missis oratoribus poscebat et scriptis,
 docentibus eum non sponte sua ad id erupisse, quod norat scelestum, sed Romani iniquitate grassante licentius, ut monstrare
 pollicebatur.

Quibus lectis, paceque obsidibus acceptis promissa, dux ad recensendas
 legiones quae Africam tuebantur, ire pergebat ad 
 Pancharianam stationem, quo convenire praeceptae sunt. Ibi magnificis verbis
 atque prudentibus spe cunctorum erecta, reversus Sitifim, consociato 
 indigena milite cum eo quem ipse perduxerat, aegre perpetiens moras, ad
 procinctus ire ocius festinabat.

Inter residua autem multa et clara, id amorem eius auxerat in immensum,
 quod a provincialibus commeatum exercitui prohibuit dari, messes et condita
 hostium virtutis nostrorum horrea esse, fiducia memorans speciosa.

His ita cum laetitia possessorum dispositis, ad Tubusuptum progressus,
 oppidum Ferrato contiguum monti, legationem secundam Firmi repudiavit, quae
 obsides (ut ante statutum est) non duxerat secum. Unde omnibus pro loco et
 tempore cautius exploratis, concito gradu Tyndensium gentem et
 Masinissensium petit, levibus armis instructas, quas Mascizel et Dius
 fratres Firmi ductabant.

Cum essent hostes iam in contuitu, membris omnibus celeres, post missilia
 hinc inde crebrius iacta, committitur certamen asperrimum, interque gemitus
 mortis et vulnerum, audiebantur barbarorum ululabiles fletus captorum et
 caesorum, pugnaque dirempta plures agri populati
 sunt et incensi.

Inter quas clades eminuere fundi Petrensis, excisi radicitus, quem
 Salmaces dominus (Firmi frater) in modum urbis exstruxit. Hoc successu
 victor elatus, mira velocitate Lamfoctense oppidum occupavit, inter gentes
 positum ante dictas, ubi abunde rei cibariae copiam condi effecit, ut si
 pergens interius alimentorum offendisset penuriam, iuberet e propinquo
 convectari.

Quae dum ita procedunt, Mascizel reparatis viribus nationum confinium
 adminicula ductans, conserta manu cum nostris, fusis e parte suorum
 compluribus, ipse equi pernicitate aegre discrimine
 mortis exemptus est.

Fessus aerumnis gemini proelii Firmus, imoque aestuans corde, nequid
 ultimae rationis omitteret, Christiani ritus antistites oraturos pacem cum
 obsidibus misit. Qui quoniam suscepti lenius pollicitique victui congrua
 militibus (ut praeceptum est), laeta rettulere responsa et pacem, missis muneribus, Maurus ipse
 fidentius ad Romanum perrexerat ducem, equo insidens apto ad ancipitis
 casus, cumque prope venisset, fulgore signorum et terribili vultu Theodosi
 praestrictus, iumento desiluit, curvataque cervice humi paene affixus,
 temeritatem suam flebiliter incusabat, pacem obsecrando cum venia.

susceptusque 
 Suseeptusque 
 cum osculo, quoniam id rei publicae conducebat, bonae spei iam
 plenus, sufficientia praebuit alimenta, et quibusdam propinquis suis ad
 obsidum vicem relictis, abscessit, captivos (ut spoponderat) redditurus,
 quos primis turbarum exordiis rapuit: biduoque post, Icosium oppidum, cuius
 supra docuimus conditores, militaria signa et coronam sacerdotalem, cum
 ceteris quae interceperat, nihil cunctatus restituit, ut praeceptum est.

Exinde cum discursis itineribus magnis, Tipasam noster dux introiret,
 legatis Mazicum, qui se consociaverant Firmo, suppliciter obsecrantibus
 veniam, animo elato respondit, se in eos ut perfidos arma protinus
 commoturum.

Quibus imminentis 
 periculi metu defixis, revertique iussis ad sua, Caesaream ire tendebat,
 urbem opulentam quondam et nobilem, cuius itidem originem in Africae situ
 digessimus plene, eamque ingressus, cum omnem paene incendiis late dispersis
 vidisset exustam, horridasque canitie silices, primam et secundam legionem
 ad tempus ibi locari disposuit, ut favillarum egerentes
 acervos, agitarent ibi praesidium, ne repetito barbarorum impetu
 vastaretur.

Quae cum rumores crebri distulissent et veri, provinciae
 rectores, tribunusque Vincentius, e latibulis quibus sese commiserant,
 egressi tandem intrepidi ad ducem ocius pervenerunt. Quibus ille gratanter
 visis atque susceptis, agens etiam tum apud
 Caesaream, fide rerum diligentius explorata, comperit Firmum per speciem
 paventis et supplicis, tectiore
 consilio id moliri, ut nihil hostile metuentem exercitum in modum tempestatis subitae
 conturbaret.

Quam ob rem conversus hinc venit ad municipium Sugabarritanum,
 Transcellensi monti accline, ubi inventos equites quartae sagittariorum
 cohortis, quae ad rebellem defecerat, ut contentum se supplicio leniori
 monstraret, omnes contrusit ad infimum militiae gradum, eosque et
 Constantianorum peditum partem Tigavias venire iusserat cum tribunis, e
 quibus unus torquem pro diademate capiti imposuit Firmi.

Quae dum aguntur, reverterunt Gildo et Maximus, Bellen
 e principibus Mazicum et Fericium gentis praefectum ducentes, qui factionem
 iuverant quietis publicae turbatoris 
 producerent vinctos.

Quo ita ut statutum est facto, lucis primo exortu, ipse
 egressus, cum invenisset eos in exercitu circumsaeptos: ‘Quid de istis
 nefariis’ inquit ‘proditoribus fieri oportere, contubernales devoti,
 censetis?’ Secutusque acclamationem rogantium, sanguine vindicari, eos qui
 inter Constantianos merebant, prisco more militibus dedidit occidendos, sagittariorum vero primoribus manus
 incidit, residuos supplicio capitali multavit, ad aemulationem Curionis,
 acerrimi illius ducis, qui Dardanorum ferociam, in modum Lernaeae serpentis
 aliquotiens renascentem, hoc genere poenarum extinxit.

Sed obtrectatores malivoli vetus factum laudantes, hoc ut dirum vituperant
 et asperrimum, Dardanos hostes memorantes internecivos, et iuste quae
 sustinuere perpessos, hos vero subsignanos milites debuisse lenius corrigi,
 ad unum prolapsos errorem. Quos nescientes forsitan admonemus, hanc cohortem et facto
 fuisse et
 exemplo adversam.

Ante dictos Bellen
 et Fericium, quos duxerat Gildo, tribunumque sagittariorum Curandium, ea re
 iussit occidi, quod nec ipse umquam cum hostibus congredi voluit, nec suos
 ut pugnarent hortari. Agebat autem haec Tullianum illud 
 advertens, quod ‘salutaris vigor vincit inanem
 speciem clementiae.’

Exin profectus, fundum nomine Gaionatis, muro circumdatum valido,
 receptaculum Maurorum tutissimum, arietibus admotis evertit, et caesis
 omnibus incolis, moenibusque complanatis, ad Tingitanum castellum
 progressus, per Ancorarium montem, Mazicas in unum collectos invasit, iam
 tela reciprocantes, volitantia grandinis ritu.

Et cum esset utrimque discursum, agmina viribus armisque incitata nostrorum
 non perferentes Mazices licet bellicosum genus et durum, diversis stragibus
 implicati, foedo diffluxere terrore, ruentesque in fugam, caesi sunt absque
 his qui reperta copia discedendi supplici prece veniam (quam dari tempus
 flagitaverat) impetrarunt.

Suggen eorum 
 ductorem 
 duetore 
 
 
 Romano successerat, in Sitifensem Mauritaniam ire
 disposito, ad agitanda praesidia, ne provincia pervaderetur, ipse
 praeteritis elatior casibus, gentem petit Musonum, quam conscientia
 rapinarum et caedum actibus congregaverat Firmi, ut sperabatur maiora mox
 adepturi.

Progressusque aliquantum, iuxta Addense municipium comperit, dissonas cultu
 et sermonum varietate, nationes plurimas unum spirantibus animis, immanium
 exordia concitare bellorum, adigente hortanteque maxima
 spe praemiorum, sorore Firmi nomine Cyria, quae abundans divitiis, et
 destinatione feminea, nisibus magnis instituit iuvare germanum.

Quocirca Theodosius veritus, ne Marti sese committeret impari,
 congressusque multitudini immensae cum paucis—tria enim armatorum milia
 ductabat atque quingentos—amitteret universos, inter pudorem cedendi,
 pugnandique ardorem, gradiens retro paulatim, trudente pondere plebis
 abscessit.

Hocque eventu barbari nimium quantum elati, sequentesque pertinaciter 
 certare necessitate compulsus semet ipsum et ad
 internecionem perdiderat cunctos, ni gentium turbulenta concussio, procul
 Mazicum visis auxiliis, quos anteibant quidam Romani, arbitrata in se
 impetum agminum ferri complurium, versa in pedes aperuisset nostris exitus
 antehac intersaeptos.

Exinde cum militem ducens incolumem Theodosius ad fundum venisset nomine
 Mazucanum, exustis desertoribus paucis, aliisque ad sagittariorum exemplum,
 quibus manus ademptae sunt, contruncatis, Tipasam mense Februario venit.

Ubi diutius agens, ut antiquus ille Cunctator pro negotio consultabat,
 commentis potius et prudentia quam periculosis congressibus, hostem pugnacem
 et impetrabilem iactu telorum, si fors copiam dederit,
 oppressurus.

Mittebat tamen assidue suadendi quosdam peritos, ad gentes circumsitas,
 Baiuras Cantaurianos Avastomates Cafaves 
 Davaresque 
 Bavaresque 
 et finitimos alios, nunc timore nunc praemiis eos ad societatem alliciens,
 veniamque petulantiae interdum promittendo cum 
 t ulterius per ambages et moras hostem
 frangentem suos impetus oppressurus, ut quondam Pompeius Mithridatem.

Qua causa declinans perniciem proximam Firmus, licet praesidiorum
 magnitudine communitus, relicta plebe, quam coegerat magna mercede, quoniam
 latendi copiam nocturna quies dedit, Caprarienses montes longe remotos
 penetravit, et diruptis rupibus inaccessos.

Cuius abitu clandestine multitudo dispersa sine rectore particulatimque
 diffluens, invadendi eius castra nostris copiam dedit. Hisque direptis, et
 interfectis qui resistebant, vel in deditionem acceptis, regionum maxima
 parte vastata, gentibus per quas transibat dux consultissimus apposuit fidei
 compertae praefectos.

Hac inopina sequendi confidentia territus perduellis, servis comitantibus
 paucis, digressu celeri consulturus saluti, nequo
 praepediretur obstaculo, abiecit pretiosarum sarcinas specierum, quas
 avexerat secum. Uxorem namque fessam labore continuo et
 per ancipitis di

Theodosius nullique adeuntium parcens, mundiore victu stipendioque milite
 recreato, Caprariensibus Abannisque eorum vicinis proelio levi sublatis, ad
 municipium properavit ense: sed veris nuntiis doctus, barbaros occupasse iam tumulos, per anfracta
 undique spatia in sublime porrectos, nullique pervios nisi indigenis locorum
 perquam gnaris, repedando dedit hostibus facultatem, per indutias (licet
 breves) Aethiopum iuxta agentium adminiculis augeri vel maximis.

Qui concatervatis copiis fremituque minaci, sine sui respectu ruentes in
 pugnam, averterunt eum inaestimabilium turmarum specie dira perterrefactum,
 statimque redintegratis animis, commeatus vehens abunde, revertit, et
 conglobatis suis scutaque in formidabilem moventibus gestum, controversas
 eisdem opposuit manus.

Quamquam igitur immite quiddam barbaricis concrepantibus tubis, manipuli
 furentium imminebant, ipsi quoque parmas genibus
 illidentes, tamen ut pugnator ille cautus et prudens, militis paucitate
 diffisus, audacter agmine quadrato incedens, ad civitatem nomine Contensem
 flexit iter intrepidus, ubi captivos nostros Firmus ut in
 munimento abstruso locarat et celso; cunctisque receptis, in proditores
 satellitesque memorati animadvertit acriter (ut solebat).

Hoc ei magni numinis adiumento gerenti prosperrime, verus indicat
 explorator confugisse ad Isaflensium populum Firmum: ad quem reposcendum una
 cum fratre Mazuca, ceterisque necessitudinibus illuc ingressus, cum adipisci
 non posset, genti bellum indixit.

Et proelio atroci commisso, ferocientibus barbaris ultra modum, aciem
 rotundo habitu figuratam opponit, adeoque Isaflenses pondere catervarum
 urgentium inclinati sunt, ut plurimi caderent, et ipse Firmus ferox et
 saepe in suam perniciem praeceps equo auferretur
 in fugam, per saxa et rupes discurrere citius assueto, Mazuca vero frater
 eius caperetur letaliter saucius.

Qui Caesaream mitti dispositus, ubi saeva inusserat monumenta facinorum
 pessimorum, dilatato vulneris hiatu discessit. Caput tamen eius avulsum
 residue integro corpore, cum magno visentium gaudio urbi
 illatum est ante dictae.

Post haec Isaflensium gentem, quae obstitit, superatam dux nobilis
 incommodis multis (ut aequitas poscebat) afflixit. Ibi Evasium potentem
 municipem, Florumque eius filium, et quosdam alios per secretiora consilia
 temeratorem quietis iuvisse confutatos aperte, flammis absumpsit.

Exindeque pergens interius, nationem Iubalenam spiritu aggressus ingenti,
 ubi natum Nubelem patrem didicerat Firmi, repulsus altitudine montium et
 flexuosis angustiis, stetit. Et quamlibet facto in hostem impetu pluribusque
 peremptis aperuerit viam, formidans tamen sublimia collium ad insidiandum
 aptissima, ducens suos incolumes, revertit ad Audiense castellum: ubi
 Iesalensium gens fera semet dedidit voluntaria, auxilia praestare spondens et commeatus.

His et eius modi gloriosis actibus exsultans amplissimus ductor, ipsum otii
 turbatorem petebat valido virium nisu, ideoque prope munimentum nomine
 Medianum diu consistens, per multas prudentesque sententiarum vias eundem
 sibi prodi posse sperabat.

Haecque cogitationibus anxiis, altioreque prospiciens cura, rursus ad
 Isaflenses hostem comperit revertisse; quos nihil moratus, ut antea,
 agminibus adoritur incitatis. Cui rex Igmazen nomine spectatus per eos
 tractus opibusque insignis, progressus obviam confidenter: ‘Cuius loci es
 tu’ inquit ‘vel quid acturus huc venisti? responde.’ Quem
 Theodosius fundata mente intuens torvum: ‘Comes,’ ait, ‘Valentiniani sum
 (orbis terrarum domini) ad opprimendum latronem funereum missus; quem nisi
 statim reddideris, ut invictus statuit imperator, peribis funditus cum gente
 quam regis.’ Quo audito Igmazen post convicia multa, quae congessit in
 ducem, ira doloreque perculsus abscessit.

Et secutae principio lucis, utrimque occursurae sibi ad confligendum
 processerunt acies minacissimae, et barbarorum viginti paene milia in ipsis
 locata sunt frontibus, occultatis pone terga subsidialibus globis, ut
 assurgentes paulatim nostros multitudine clauderent insperata: hisque
 Iesalenses auxiliares accessere quam plures, quos adiumenta et commeatus
 nostris docuimus promisisse.

Contra Romani, quamvis admodum pauci, tamen fortibus animis, victoriisque
 antegressis elati, densetis lateribus, scutisque in
 testudinis formam cohaerenter aptatis, restiterunt gradibus fixis, et a sole
 orto usque ad diei extimum pugna protenta, paulo ante vesperam visus est
 Firmus, equo celsiori insidens, sago puniceo porrectius panso, milites
 clamoribus magnis hortari, ut dedant Theodosium opportune, truculentum eum
 appellans et dirum, et suppliciorum saevum repertorem, si discriminibus
 eximi vellent, quae perferebant.

Hae insperatae voces ad dimicandum quosdam acrius
 incitarunt, alios deserere proelium illexerunt. Proinde ubi noctis advenit
 quies prima, partibus tenebrarum obvolutis horrore, dux reversus ad
 Duodiense castellum, militesque recognoscens, eos quos a pugnandi proposito
 pavor et verba detorserant Firmi, diverso genere poenarum exstinxit: alios
 ademptis dexteris quosdam vivos combustos.

Excubiasque agens cura pervigili, barbarorum aliquos ausos, cum apparere
 non possent, post occasum lunae castra sua temptare effudit, vel irruentes audentius capit. Digressus exinde passibus citis,
 Iesalenses ut ambiguae fidei per tramites adortus obliquos undere parum
 sperari potuit) ad penuriam vastavit extremam, perque Caesariensis
 Mauritaniae oppida reversus Sitifim, Castorem et Martinianum rapinarum
 flagitiorumque Romani participes, ad interitum tortos incendit.

Redintegratur post haec cum Isaflensibus bellum, primoque conflictu
 barbarorum pluribus pulsis et interfectis, rex eorum Igmazen, vincere
 antehac assuetus, terrore fluctuans mali praesentis, nihilque commerciis
 vetitis ad vitam spei sibi restare, si obstinatius egerit, arbitratus,
 quantum caute fieri potuit et occulte, prorupit ex acie solus, visumque Theodosium suppliciter petit, ut Masillam 
 Mazicum optimatem ad se venire iuberet.

Per quem (ut rogaverat) missum, clandestinis colloquiis monuit, ducem
 suopte ingenio pertinacem, ut ad praebendam sibi copiam agendi quae vellet,
 popularibus suis acriter immineret, eosque assiduitate pugnandi mutaret in
 metum, promptos quidem ad perduellis favorem sed iacturis multiplicibus
 fessos.

Paruit Theodosius dictis, et crebritate certaminum Isaflenses ita
 protrivit, ut eisdem labentibus pecudum ritu, Firmus ipse latenter evaderet, et aviis et diuturnis latebris amendandus,
 inibi dum de fuga consultat, tentus ab Igmazene custodiretur.

Et quoniam obscurius gesta didicerat per Masillam, in extremis rebus unum
 remedium superesse contemplans, calcare vivendi cupiditatem voluntaria
 statuit morte: vinoque consulto distentis et
 crapulatis, silenti nocte oppressis altiore somno
 custodibus, pervigil ipse impendentis aerumnae terrore, insonis gradibus
 relicto cubili, manibus repens et pedibus, longius sese discrevit,
 repertumque funiculum, quem ad 
 finiendae vitae paraverat casus, de clavo parieti
 affixo suspendit, ubi collo inserto, animam absque mortis cruciabilibus
 exhalavit.

Quod dolenter ferens Igmazen, ereptamque sibi gloriam gemens, quia non
 contigerat ad castra Romana vivum ducere perduellem, interposita fide
 publica per Masillam, ipse camelo necati cadaver impositum ferens, cum
 tentoria exercitus adventaret, ad Subicarense castellum locata, in iumentum
 transtulit sarcinale, et Theodosio obtulit exultanti.

Qui convocatis armatis simul atque plebeiis, interrogatisque an agnoscerent vultum, cum
 eiusdem esse sine ulla didicisset ambage, ibi paulisper moratus, Sitifim
 triumphanti similis redit, aetatum ordinumque omnium celebrabili favore
 susceptus.

Dum hoc pulvere per Mauritaniam dux ante dictus anhelat et Africam,
 Quadorum natio mota est diu inexcita repentino, parum nunc formidanda, sed
 immensum quantum antehac bellatrix et potens, ut indicant properata quondam
 raptim proclivia, obsessaque ab eisdem Marcomannisque 
 Aquileia, Opitergiumque excisum, et cruenta complura perceleri acta
 procinctu, vix resistente perruptis Alpibus Iuliis principe Pio, quem ante docuimus, Marco.
 Et erat (ut barbaris) ratio iusta querellarum.

Valentinianus enim studio muniendorum limitum glorioso quidem sed nimio, ab
 ipso principatus initio flagrans, trans flumen Histrum in ipsis Quadorum
 terris quasi Romano iuri iam vindicatis, aedificari praesidiaria castra
 mandavit: quod accolae ferentes indigne, suique cautiores, legatione tenus
 interim et susurris arcebant.

Sed Maximinus in omne avidus nefas, et genuinos mitigare nequiens flatus,
 quibus praefecturae accesserat tumor, increpabat Aequitium, per Illyricum eo
 tempore magistrum armorum, ut pervicacem et desidem, necdum opere, quod
 maturari dispositum est, consummate: addebatque ut consulens in commune,
 quod, si parvo suo Marcelliano deferretur potestas per Valeriam ducis,
 munimentum absque ulla causatione consurgeret.

Utrumque mox est impetratum. Qui promotus profectusque cum venisset ad
 loca, intempestive turgens ut filius, nullis affatibus
 delenitis his quos numquam temptatae cupiditatis figmenta regionum suarum
 faciebant extorres, opus paulo ante inchoatum aggreditur, admissa copia
 refragandi 
 suspensum.

Denique Gabinium regem, nequid novaretur modeste poscentem, ut assensurus
 humanitate simulata cum aliis ad convivium corrogavit, quem digredientem
 post epulas, hospitalis officii sanctitate nefarie violata, trucidari
 securum fecit.

Cuius rei tam atrocis disseminatus rumor ilico per diversa et Quados et
 gentes circumsitas efferavit, regisque flentes interitum, in 
 unum 
 unuln 
 coactas misere vastatorias manus, quae Danubium transgressae, cum nihil
 exspectaretur hostile, occupatam circa messem agrestem, adortae sunt plebem,
 maioreque parte truncata, quicquid superfuit, domum cum multitudine varii
 pecoris abduxerunt.

Evenisset profecto tunc inexpiabile scelus, numerandum inter probrosas rei
 Romanae iacturas; paulo enim afuit, quin filia caperetur Constanti, cibum
 sumens in publica villa, quam appellant 
 Pistrensem 
 Pristensem 
 , cum
 duceretur Gratiano nuptura, ni favore propitii numinis, praesens Messalla,
 provinciae rector, 
 eam 
 ear 
 iudiciali carpento impositam, ad Sirmium vicensimo sexto lapide
 disparatam, cursu reduxisset effuso.

Hoc casu prospero regia virgine periculo miserae servitutis exempta, 
 cuius 
 cuis 
 ni potuisset impetrari redemptio
 captae, magnas inussisset rei publicae clades, latius se cum Sarmatis Quadi
 pandentes, ad raptus et latrocinia gentes aptissimae, praedas hominum virile
 et muliebre secus agebant et pecorum, villarum cineribus exustarum,
 caesorumque incolentium exsultantes aerumnis, quos necopinantes sine ulla
 parsimonia deleverunt.

Per omnia itaque propinqua malorum similium dispersa formidine, praefectus
 praetorio agens 
 tunc 
 tune 
 apud Sirmium Probus, nullis bellorum terroribus assuetus, rerum
 novarum lugubri visu praestrictus, oculosque vix attollens, haerebat, diu
 quid capesseret ambigens: et cum, paratis velocibus equis, noctem proximam
 destinasset in fugam, monitus tutiore consilio, mansit immobilis.

Didicerat enim omnes secuturos confestim, qui moenibus claudebantur,
 tegendos latebris opportunis: quod si contigisset, impropugnata civitas
 venisset in manus hostiles.

Proinde parumper lenito pavore, ad arripienda quae urgebant acri nisu adsurgens, retersit obrutas ruderibus fossas, murorumque maximam partem, pacis
 diuturnitate contemptam et subversam, ad usque celsarum turrium minas
 expediit, studio aedificandi coalitus: hac ratione opere
 velociter absolute, quod impensas aedificandi causa
 theatri, dudum congestas, sufficientis ad id quod efficere maturabat, invenit. Atque huic spectato
 consilio salutare addidit aliud, et sagittariorum cohortem e statione
 proxima, adfuturam obsidio (si venisset), accivit.

His velut obicibus, barbari ab oppugnanda urbe depulsi, parum ad has
 calliditates dimicandi sollertes, sarcinisque impediti praedarum, ad
 Aequitii vertuntur indaginem. Et cum ad Valeriae spatia longe remota
 secessisse raptorum didicissent indiciis, illuc properato petierant gradu,
 frendentes, hacque ex causa iugulo eius intenti, quod per ipsum circumventum
 regem existimabant insontem.

Quibus cognitis, cursu ruenti, infestius obviam legiones motae sunt duae, Pannonica et
 Moesiaca, valida proeliis manus: quae si conspirasset, abierat procul dubio
 victrix. Sed dum discretim grassatores adoriri festinant, ortis inter se
 discordiis impediti, de honore certabant et dignitate.

Quo intellecto, Sarmatae sagacissimi, non exspectato certandi signo
 sollemni, Moesiacam primam incessunt, dumque militias arma tardius per
 tumultum expediuntur, interfectis plurimis, aucti fiducia
 aciem perrupere Pannonicam, disiectaque agminis mole, geminatis ictibus
 omnem paene delessent, ni periculo mortis aliquos citum extraxisset
 effugium.

Inter haec fortunae dispendia tristioris, dux Moesiae Theodosius iunior,
 prima etiam 
 tum 
 turn 
 lanugine iuvenis, princeps postea perspectissimus, Sarmatas
 Liberos ad discretionem servorum rebellium appellatos, collimitia nostra, ex
 alio latere invadentes, aliquotiens expulit et afflixit, congressibus densis
 attritos, adeoque obsistentes fortissime turbas confluentes oppressit, ut
 caesorum plurium alites iusta sagina satiaret et feras.

Unde residui, tumore iam deflagrante, metuentes ne idem dux virtutis (ut
 apparuit) expeditae, in primo finium aditu, incursantes cuneos sterneret aut
 fugaret, vel insidias per silvarum locaret occulta, post multos perrumpendi
 conatus subinde temptatos in cassum, abiecta pugnandi fiducia, concessionem
 petivere praeteritorum et veniam, victique ad tempus, indultae foederibus pacis nihil egere
 contrarium, eo maxime timore perculsi, quod ad tutelam Illyrici Gallicani
 militis validum accesserat robur.

Dum haec tot ac talia per turbines agitantur assiduos, Claudio regente
 urbem aeternam, Tiberis qui media intersecans moenia,
 cloacis et fluviis abundantibus multis, Tyrreno mari
 miscetur, effusione imbrium exuberans nimia, et supra amnis speciem pansus,
 omnia paene contexit.

Et stagnantibus civitatis residuis membris, quae tenduntur in planitiem
 molliorem, montes soli et quicquid insularum celsius eminebat, a praesenti
 metu defendebatur: et ne multi inedia contabescerent, undarum magnitudine
 nusquam progredi permittente, lembis et scaphis copia suggerebatur abunde
 ciborum. At vero ubi tempestas mollivit, et flumen retinaculis ruptis redit
 ad solitum cursum, absterso metu nihil postea molestius exspectabatur.

Hic ipse praefectus egit admodum quiete, nullam seditionem super querella
 iusta perpessus, et instauravit vetera plurima. Inter quae porticum
 excitavit ingentem, lavacro Agrippae contiguam, Eventus Boni cognominatam ea
 re quod huius numinis prope visitur templum.

Inter has turbarum difficultates, quas perfidia ducis rege Quadorum
 excitavit occiso per scelus, dirum in Oriente committitur facinus, Papa
 Armeniorum rege clandestinis insidiis obtruncato: cuius materiae impio
 conceptae consilio hane primordialem fuisse novimus causam.

Consarcinabant in hunc etiam tum adultum crimina quaedam apud Valentem
 exaggerentes male sollertes homines, dispendiis saepe communibus pasti.
 Inter quos erat Terentius dux demisse ambulans semperque submaestus, sed,
 quoad vixerat, acer dissensionum instinctor.

Qui adscitis in societatem gentilibus paucis, ob flagitia sua suspensis in
 metum, scribendo ad comitatum assidue, Cylacis necem replicabat et 
 Artabanis 
 Arrabanis 
 , addens eundem iuvenem, ad superbos actus elatum, nimis esse in
 subiectos immanem.

Unde quasi futurus particeps suscipiendi 
 tunc 
 tune 
 pro instantium rerum ratione tractatus, idem
 Papa regaliter vocatus, et apud Tarsum Ciliciae obsequiorum specie custoditus, cum
 neque ad imperatoris castra accipi nec urgentis adventus causam scire
 cunctis reticentibus posset, tandem secretiore indicio comperit, per
 litteras Romano rectori suadere Terentium, mittere prope diem alterum
 Armeniae regem, ne odio Papae, speque quod revertetur, natio nobis opportuna
 deficeret ad iura Persarum, eam rapere vi vel metu vel adulatione
 flagrantium.

Quae reputans ille, impendere sibi praesagibat exitium grave. Et doli iam prudens, neque aliam nisi cito
 discessu salutis reperiens viam, suadentibus his quibus fidebat, conglobatis
 trecentis comitibus, secutis eum e patria, cum equis velocissimis, ut in
 magnis solet dubiisque terroribus, audacter magis quam considerate pleraque
 diei parte emensa, egressus cuneatim, properabat intrepidus.

Cumque eum provinciae moderator, apparitoris qui portam tuebatur indicio
 percitus, festinato studio repperisset in
 suburbanis, ut remaneret enixius obsecrabat, et parum hoc impetrato, mortis
 aversus est metu.

Nec minus paulo postea legionem secutam, iamque
 adventantem ipse cum promptissimis retrorsus excurrens, fundensque in modum
 scintillarum sagittas, sed voluntate deerrans, ita in fugam
 compulit ut cum tribuno milites universi perterrefacti, vividius quam
 venerant remearent ad muros.

Exin solutus omni formidine, biduo et binoctio exanclatis itinerum
 laboribus magnis, cum ad flumen venisset Euphraten, et inopia navium,
 voraginosum amnem vado transire non posset, nandi imprudentia paventibus
 multis, ipse omnium maxime cunctabatur: et remansisset ni cunctis
 versantibus varia, id reperire potuisset effugium, in necessitatis abrupto
 tutissimum.

Lectulos in villis repertos binis utribus suffulserunt, quorum erat
 abundans prope in agris vinariis copia, quibus singulis proceres insidentes,
 et regulus ipse, iumenta trahentes, praeruptos undarum occursantium fluctus
 obliquatis meatibus declinabant: hocque commento tandem ad ulteriorem ripam
 post extrema discrimina pervenerunt.

Residui omnes, equis invecti natantibus, et circumluente flumine saepe
 demersi iactatique, infirmati periculoso madore, expelluntur ad
 contrarias margines, ubi paulisper refecti, expeditius quam diebus
 praeteritis incedebant.

Hoc nuntiato, princeps ante dicti fuga perculsus, quem elaqueatum fidem
 rupturum existimabat, cum sagittariis mille succinctis et levibus, Danielum
 mittit et Barzimerem, revocaturos eum -comitem unum, alterum scutariorum
 tribunum.

Hi locorum gnaritate confisi, quia ille properans ut peregrinus et
 insuetus, maeandros faciebat et gyros, compendiosis vallibus eius itinera
 praevenerunt, et divisis inter se copiis, clausere vias proximas duas, trium
 milium intervallo distinctas, ut transiturus per utramvis caperetur
 improvidus: sed evanuit cogitatum hoc casu.

Viator quidam ad citeriora festinans, cum clivum armato milite vidisset
 oppletum, per posterulam tramitem medium, squalentem frutectis et sentibus,
 vitabundus excedens, in Armenios incidit fessos, et ductus ad regem, arcano
 sermone solum quae viderat docet, ac retinetur intactus.

Moxque metu dissimulato, eques mittitur clandestinus ad dextrum itineris
 latus, diversoria paraturus et cibum, quo paulum progresso, in laevum
 tractum item alius talia facturus ire iubetur ocissime, alterum aliorsum
 nesciens missum.

Quibus ita utiliter ordinatis, rex ipse cum suis, dumeta per quae venerat
 viatore 
 relegente retrorsus, monstranteque hispidam et iumento onusto
 exiguam callem, post terga relictis militibus evolavit, qui captis eius
 ministris, missis ad mentes observantium praestringendas, quasi venaticiam
 praedam, modo non porrectis brachiis exspectabant. Dumque hi venturum
 operiuntur, ille regno incolumis restitutus, et cum gaudio popularium summo
 susceptus, fide pari deinde mansit immobilis, iniuriis
 quas pertulerat omnibus demussatis.

Danielus post haec et Barzimeres, cum lusi iam revertissent, probrosis
 lacerati conviciis, ac si inertes et desides, ut hebetatae primo appetitu
 venenatae serpentes, ora exacuere letalia, cum primum potuissent, lapso pro
 virium copia nocituri.

Et leniendi causa flagitii sui vel fraudis, quam meliore consilio
 pertulerunt, apud imperatoris aures (rumorum omnium tenacissimas)
 incessebant falsis criminibus Papam, incentiones Circeas, in vertendis
 debilitandisque corporibus, miris modis eum callere fingentes: addentesque
 quod huius modi artibus, offusa sibi caligine, mutata sua suorumque forma transgressus,
 tristes sollicitudines (si huic irrisioni superfuerit) excitabit.

Hinc in 
 illum 
 ilium 
 inexpiabile auctum principis odium, et doli
 struebantur in dies, ut per vim ei vel clam vita adimeretur: agentique tune
 in Armenia Traiano, et rem militarem curanti, id secretis committitur
 scriptis.

Qui illecebrosis regem insidiis ambiens, et modo serenae mentis Valentis
 indices litteras tradens, modo ipse sese eius conviviis ingerens, ad ultimum
 composita fraude, ad prandium verecundius invitavit: qui nihil adversum
 metuens venit, concessoque honoratiore discubuit loco.

Cumque apponerentur exquisitae cuppediae, et aedes amplae nervorum et articulate flatilique sonitu
 resultarent, iam vino incalescente ipso convivii domino, per simulationem
 naturalis cuiusdam urgentis egresso, gladium destrictum intentans, torvo
 lumine ferociens quidam immittitur barbarus asper, ex his quos scurras appellant, confossurus iuvenem, ne
 exsilire posset etiam tum praepeditum.

Quo viso regulus forte prominens ultra torum, expedito dolone, adsurgens ut
 vitam omni ratione defenderet, perforato pectore deformis procubuit victima,
 multiplicatis ictibus foede concisa.

Hocque figmento nefarie decepta credulitate, inter epulas quae reverendae
 sunt vel in Euxino ponto, hospitali numine contuente,
 peregrinus cruor in ambitiosa lintea conspersus spumante sanie
 satietati superfuit convivarum, horrore maximo dispersorum. Ingemiscat,
 siquis vita digressis est dolor, huius arrogantiam facti Fabricius ille
 Luscinus, sciens qua animi magnitudine Democharen, vel (ut quidam scribunt)
 Niciam, ministrum reppulerit regium, colloquio occultiore pollicitum, quod
 Pyrrum Italiam tune bellis saevissimis exurentem, veneno poculis necabit
 infectis, scripseritque ad regem, ut a citeriore 
 caveret obsequio. Tantum reverentiae locum apud priscam illam iustitiam vel
 hostilis mensae genialitas obtinebat.

Verum excusabatur recens inusitatum facinus et pudendum, necis exemplo
 Sertorianae, adulatoribus forsitan ignorantibus, quod (ut Demosthenes,
 perpetuum Graeciae decus, affirmat) numquam similitudine aut impunitate
 alterius criminis diluitur id quod contra ac liceat arguitur factum.

Haec per Armeniam notabiliter gesta sunt. Sapor vero post suorum pristinam
 cladem, comperto interitu Papae, quem sociare sibi
 impendio conabatur, maerore gravi perculsus, augenteque nostri exercitus
 alacritate formidinem, maiora sibi praeseminans,

Arsace 
 Arrace 
 
 legato ad principem misso, perpetuam aerumnarum causam deseri penitus suadebat Armeniam: si id displicuisset, aliud poscens,
 ut Hiberiae divisione cessante, remotisque inde partis Romanae praesidiis,
 Aspacures solus regnare permitteretur, quem ipse praefecerat genti.

Ad quae Valens in hanc respondit sententiam, nihil derogare se posse
 placitis ex consensu firmatis, sed ea studio curatiore defendere. 
 Glorioso proposito contrariae regis litterae hieme iam extrema perlatae
 sunt, vana causantis et tumida. 
 adseverabat 
 Asseverarat 
 
 
 enim non posse semina radicitus amputari discordiarum, nisi intervenissent
 conscii pacis foederatae cum Ioviano, quorum aliquos vita didicerat
 abscessisse.

Ingravescente post haec altius cura, imperator eligere consilia quam
 invenire sufficiens, id conducere rebus existimans, Victorem magistrum
 equitum et Urbicium, Mesopotamiae ducem, ire propere iussit in Persas,
 responsum absolutum et unius modi perferentes: quod rex iustus et suo
 contentus, ut iactitabat, sceleste concupiscat Armeniam, ad arbitrium suum
 vivere cultoribus eius permissis: et 
 ni Sauromaci praesidia militum impertita principio
 sequentis anni (ut dispositum est) impraepedita reverterint, invitus ea
 complebit, quae sponte sua facere supersedit.

Quae legatio recta quidem et libera, ni deviasset in eo, quod
 absque mandatis, oblatas sibi regiones in eadem Armenia suscepit
 exiguas. 
 Qua regressa advenit Surena potestatis secundae post regem, has easdem
 imperatori offerens partes, quas audacter nostri sumpsere legati.

Quo suscepto liberaliter et magnifice, sed parum impetrato, quod poscebat,
 remisso, parabantur magna instrumenta bellorum, ut mollita hieme imperatore
 trinis agminibus perrupturo Persidem, ideoque Scytharum auxilia
 festina celeritate mercante.

Proinde parum adeptus ea
 quae spe vana conceperat, Sapor, ultraque solitum asperatus, quod ad
 expeditionem accingi rectorem compererat nostrum: iram eius conculcans
 Surenae dedit negotium, ut ea, quae Victor comes susceperat et Urbicius,
 armis repeteret, si quisquam repugnaret, et milites Sauromacis praesidio
 destinati malis affligerentur extremis.

Haecque (ut statuerat) maturata confestim, nec emendari potuerunt nec
 vindicari, quia rem Romanam alius circumsteterat metus, totius Gothiae Thracias
 licentius perrumpentis: quae funera tunc explicari
 poterunt carptim, si ad ea quoque venerimus.

Haec per eoos agitata sunt tractus. Quorum inter seriem Africanas clades et legatorum
 Tripoleos manes, inultos etiam tum et errantes, sempiternus vindicavit
 Iustitiae vigor, aliquotiens serus, sed scrupulosus quaesitor gestorum recte
 vel secius, hoc modo.

Remigius (quem populanti provincias rettulimus comiti favisse Romano),
 postquam Leo in eius locum magister esse coepit officiorum, a muneribus rei
 publicae iam quiescens, negotiis se ruralibus dedit prope Mogontiacum in
 genitalibus locis.

Quem ibi morantem securius, praefectus praetorio Maximinus reversum ad
 otium spernens, ut solebat dirae luis ritu grassari per omnia, laedere modis
 quibus poterat affectabat: utque rimaretur plura quae latebant, Caesarium
 antehac eius domesticum, postea notarium principis, raptum, quae Remigius
 egerit, vel quantum acceperit, ut Romani iuvaret actus infandos, per
 quaestionem cruentam interrogabat.

Quibus ille cognitis, cum esset (ut dictum est) in secessu, conscientia
 malorum urgente, vel rationem formidine superante calumniarum, innodato
 gutture laquei nexibus interiit.

Secuto post haec anno Gratiano asscito in trabeae societatem Aequitio
 consule, Valentiniano post vastatos aliquos Alamanniae pagos, munimentum
 aedificanti prope Basiliam, quod appellant accolae Robur, offertur praefecti
 relatio Probi, docentis Illyrici clades.

Quibus ille ut cunctatorem decuerat ducem, examinatius lectis, attonitus
 cogitationibus anxiis, Paterniano notario misso, negotium scrupulosa
 quaesivit indagine, moxque veris per eum nuntiis gestorum acceptis, evolare
 protinus festinarat, ausos temerare limitem barbaros, primo fragore (ut mente conceperat), oppressurus
 armorum.

Quia igitur abeunte autumno multa impediebant et aspera, annitebantur omnes
 per regiam optimates, ut ad usque veris principium oratum retinerent 
 et exoratum: primum durata pruinis itinera, ubi nec adultae in pastum herbae
 reperirentur, nec cetera usui congrua, penetrari non posse firmantes: dein
 vicinorum Galliis regum immanitatem, maximeque omnium Macriani, ut
 formidati, 
 tunc 
 tune 
 praetendentes, quem constabat impacatum
 relictum etiam ipsa urbium moenia temptaturum.

Haec memorantes, addentesque utilia, reduxere eum in meliorem sententiam,
 statimque (ut conducebat rei communi), prope Mogontiacum blandius rex ante
 dictus accitur, proclivis ipse quoque ad excipiendum foedus (ut apparebat).
 Et venit immane quo quantoque flatu distentus, ut futurus arbiter superior
 pacis, dieque praedicto colloquii ad ipsam marginem Rheni, caput altius
 erigens, stetit hinc inde sonitu scutorum intonante gentilium.

Contra Augustus escensis amnicis lembis, saeptus ipse quoque
 multitudine castrensium ordinum, tutius prope ripas accessit, signorum
 fulgentium nitore conspicuus, et immodestis gestibus murmureque barbarico
 tandem sedato, post dicta et audita ultro citroque versus, amicitia
 media sacramenti fide firmatur.

Hisque perfectis, discessit turbarum rex artifex delenitus, futurus nobis
 deinceps socius, et dedit postea ad usque vitae tempus extremum, constantis
 in concordiam animi facinorum documentum pulchrorum.

Periit autem in Francia postea, quam dum internecive vastando perrupit
 avidius, oppetit, Mallobaudis bellicosi regis insidiis circumventus. Post foedus tamen sollemni
 ritu impletum, Treveros Valentinianus ad hiberna
 discessit.

Haec per Gallias et latus agebantur arctoum. At in eois partibus alto
 externorum silentio, intestina pernicies augebatur, per Valentis amicos et
 proximos, apud quos honestate utilitas erat antiquior. Navabatur enim opera diligens, ut homo
 rigidus audire cupiens lites, a studio iudicandi 
 revocaretur, metu ne ita ut Iuliani temporibus, defensione innocentiae respirante, frangeretur potentium tumor,
 assumpta licentia latius solitus evagari.

Ob haec et similia, concordi consensu dehortantibus multis, maximeque
 Modesto, praefecto praetorio, regiorum arbitrio spadonum exposito, et
 subagreste ingenium, nullis vetustatis lectionibus expolitum, coacto vultu
 fallente, et asserente, quod infra imperiale columen causarum essent
 minutiae privatarum; ille ad humilitandam celsitudinem potestatis negotiorum
 examina spectanda instituta esse arbitratus (ut monebat), abstinuit
 penitus, laxavitque rapinarum fores quae roborabantur in dies, iudicum
 advocatorumque pravitate sentientium paria, qui tenuiorum negotia militaris
 rei rectoribus, vel intra palatium validis venditantes, aut opes aut honores
 quaesivere praeclaros.

Hanc professionem oratorum forensium, πολιτικῆς
 μορίου εἴδωλον (id est civilitatis particulae umbram) vel
 adulationis partem quartam esse definit 
 amplitudo 
 amplitude 
 Platonis, Epicurus autem κακοτεχνίαν nominans inter artes numerat malas. Tisias suasionis opificem
 esse memorat assentiente Leontino Gorgia.

Quam a veteribus ita determinatam, orientalium quorundam versutia ad usque
 bonorum extulit odium, unde etiam retinaculis temporis praestituti frenatur.
 Ergo absolutis super eius indignitate perpaucis, quam in illis partibus agens expertus sum, ad
 coeptorum cursum regrediar institutum.

Florebant elegantiae priscae patrociniis tribunalia, cum oratores concitae
 facundiae, attenti studiis doctrinarum, ingenio fide copiis ornamentisque
 dicendi pluribus eminebant, ut Demosthenes, quo dicturo concursus audiendi
 causa ex tota Graecia fieri solitos monumentis Atticis
 continetur, et Callistratus, quem nobilem illam super Oropo causam (qui
 locus in Euboea est)
 perorantem, idem Demosthenes, Academia cum Platone relicta, sectatus est: ut
 Hyperides et Aeschines et Andocides et Dinarchus et Antiphon ille
 Rhamnusius, quem ob defensum negotium omnium primum antiquitas prodidit
 accepisse mercedem.

Nec minus apud Romanos, Rutilii et Galbae et Scauri vita moribus
 frugalitateque spectati, et postea per varias aevi sequentis aetates,
 censorii et consulares multi et triumphales, Crassi et Antonii et cum
 Philippis Scaevolae aliique numerosi, post exercitus prosperrime ductos,
 post victorias et tropaea, civilibus stipendiorum officiis floruerunt,
 laureasque fori speciosis certaminibus occupantes, summis gloriae honoribus
 fruebantur.

Post quos excellentissimus omnium Cicero, orationis imperiosae fluminibus
 saepe depresses aliquos iudiciorum eripiens flammis, ‘Non defendi homines
 sine vituperatione fortasse posse, neglegenter defendi sine scelere non
 posse’ firmabat.

At nunc videre est per eoos omnes tractus violenta et
 rapacissima genera hominum, per fora omnia volitantium, et subsidentium
 divites domus, of the wealthy, and like Spartan or Cretan 
 ut Spartanos canes aut Cretas, vestigia sagacius colligendo, ad ipsa cubilia
 pervenire causarum.

In his primus est coetus eorum, qui seminando diversa iurgia per
 vadimonia mille iactantur, viduarum postes et orborum limina deterentes, et
 aut inter discordantes amicos, aut propinquantes, vel affines, si simultatum
 levia senserint receptacula, odia struentes infesta: in quibus aetatis
 progressu non ut aliorum vitia intepescunt, sed magis magisque roborantur:
 inter rapinas insatiabiles inopes, ad capiendam versutis orationibus iudicum
 fidem, quorum nomen ex iustitia natum est, sicam ingenii destringentes.

Horum obstinatione libertatem temeritas, constantiam audacia praeceps,
 eloquentiam inanis quaedam imitatur affluentia 
 loquendi: quarum artium scaevitate, ut Tullius asseverat, nefas est religionem decipi iudicantis. Ait enim ‘Cumque nihil tam incorruptum
 esse debeat in re publica quam suffragium, quam sententia, non intellego cur
 qui ea pecunia corruperit, poena dignus sit: qui eloquentia, laudem etiam
 ferat. Mihi quidem hoc plus mali facere videtur, qui oratione, quam qui
 pretio iudicem corrumpit: quod pecunia corrumpere prudentem nemo potest,
 dicendo potest.’

Secundum est genus eorum, qui iuris professi scientiam, quam repugnantium
 sibi legum abolevere discidia, velut vinculis ori
 impositis reticentes, iugi silentio umbrarum sunt similes propriarum. Hi
 velut fata natalicia praemonstrantes, aut Sibyllae oraculorum interpretes,
 vultus gravitate ad habitum composita tristiorem, ipsum quoque venditant,
 quod oscitantur.

Hi ut altius videantur iura callere, Trebatium loquuntur et Cascellium et
 Alfenum, et Auruncorum Sicanorumque iam diu leges ignotas, cum Evandri matre
 abhinc saeculis obrutas multis. Et si voluntate matrem tuam finxeris
 occidisse, multas tibi suffragari absolutionem lectiones reconditas
 pollicentur, si te senserint esse nummatum.

Tertius eorum est ordo, qui ut in professione turbulenta clarescant, ad
 expugnandam veritatem ora mercenaria procudentes, per prostitutas frontes
 vilesque latratus, quo velint aditus sibi patefaciunt crebros: qui inter
 sollicitudines iudicum per multa distentas, irresolubili nexu vincientes
 negotia, laborant, ut omnis quies litibus implicetur, et nodosis
 quaestionibus de industria iudicia circumscribunt, quae cum recte procedunt,
 delubra sunt aequitatis: cum depravantur, foveae fallaces et caecae: in quas
 si captus ceciderit quisquam, non nisi per multa exsiliet lustra, ad usque
 ipsas medullas exsuctus.

Quartum atque postremum est genus impudens, pervicax et indoctum, eorum qui
 cum immature a litterariis 
 eruperint ludis, per angulos civitatum discurrunt, mimiambos non causarum
 remediis congrua commentantes, fores divitum deterendo, cenarum ciborumque
 aucupantes delicias exquisitas.

Qui cum semel umbraticis lucris, et inhiandae undique pecuniae sese
 dediderint, litigare frustra quoslibet innocentes hortantur, et ad
 defendendam causam admissi, quod raro contingit, suscepti nomen et vim
 negotii sub ore disceptatoris inter ipsos conflictuum articulos instruuntur,
 circumlocutionibus indigestis ita scatentes, ut in colluvione taeterrima audire existimes ululabili clamore Thersiten.

Cum autem ad inopiam muniendarum venerint allegationum, ad effrenatam
 deflectunt conviciandi licentiam: quo nomine ob assidua in personas
 honorabiles probra, diebus dictis aliquotiens sunt damnati, e quibus ita
 sunt rudes non nulli, ut numquam se codices habuisse meminerint.

Et si in circulo doctorum auctoris veteris inciderit nomen, piscis aut
 edulii peregrinum esse vocabulum arbitrantur: si vero advena quisquam
 inusitatum sibi antea Marcianum (verbo tenus) quaesierit oratorem, omnes confestim Marcianos appellari se fingunt.

Nec iam fas ullum prae oculis habent, sed tamquam avaritiae venundati et
 usucapti, nihil praeter interminatam petendi licentiam norunt. Et siquem
 semel intra retia ceperint, cassibus mille impedicant, per morborum
 simulationem vicissim consulto cessantes: utque pervulgati iuris proferatur
 lectio vana, septem vendibiles introitus praeparant, dilationum examina
 longissima contexentes.

Et cum nudatis litigatoribus dies cesserint et menses et anni, tandem
 obtrita vetustate controversia intromissa, ipsa capita splendoris ingressa,
 alia secum advocatorum simulacra inducunt. Cumque intra cancellorum venerint
 saepta, et agi coeperint alicuius fortunae vel salus, atque laborari debeat
 ut ab insonte gladius vel calamitosa detrimenta pellantur, corrugatis hinc
 inde frontibus brachiisque histrionico gestu formatis, ut contionaria
 Gracchi fistula sola post occipitium desit, consistitur altrinsecus diu:
 tandemque ex praemeditato colludio, per eum qui est in verba fidentior,
 suave quoddam principium dicendi exoritur, 
 Cluentianae vel pro Ctesiphonte orationum aemula ornamenta promittens: et in 
 eam 
 earn 
 conclusionem cunctis finem cupientibus desinit, ut nondum se
 patroni post speciem litis triennium editam causentur instructos, spatioque
 prorogati temporis impetrato, quasi cum Antaeo vetere colluctati,
 perseveranter flagitant pulveris periculosi mercedes.

Verum tamen haec cum ita sint, non desunt advocatis incommoda plurima,
 parum sustinenda recte victuro. Namque sellulariis quaestibus inescati,
 inter se hostiliter dissident, et abrupta maledicendi ferocia (ut dictum est) multos
 offendunt: quam 
 tunc 
 tune 
 effutiunt, cum commissarum sibi causarum infirmitatem rationibus validis convallare non possunt.

Et iudices patiuntur interdum doctos ex Philistionis aut Aesopi
 cavillationibus, quam ex Aristidis illius 
 Iusti 
 lusti 
 vel Catonis disciplina productos: qui aere gravi mercati publicas
 potestates, ut creditores molesti, opes cuiusque modi fortunae rimantes, alienis gremiis excutiunt praedas.

Ad ultimum id habet causidicina cum ceteris metuendum et grave, quod hoc
 ingenitum est paene litigantibus cunctis, ut cum iurgia mille casibus
 cadant, accidentia secus in potestate esse existiment
 patronorum, et omnem certaminum exitum eisdem soleant assignare, et non
 vitiis rerum, aut iniquitati aliquotiens disceptantium, sed solis
 defensantibus irascantur. Verum unde 
 huc 
 hue 
 declinavimus, revertamur.

Pubescente iam vere, Valentinianus a Treveris motus, per nota itinera gradu
 celeri contendebat, eique regiones adventanti quas petebat, legatio
 Sarmatarum offertur: pedibusque eius prostrata, orabat pacifica prece, ut
 propitius veniret et lenis, nullius diri facinoris participes popularis suos
 inventurus aut conscios.

Quibus saepe eadem iterantibus, hactenus perpensa deliberatione respondit,
 haec in locis ubi dicuntur admissa, quaerenda verissimis documentis et
 vindicanda. Cumque exinde Carnuntum Illyriorum oppidum introisset, desertum
 quidem nunc et squalens, sed ductori exercitus perquam 
 opportunum, ubi fors copiam dedisset aut ratio, e statione proxima
 reprimebat barbaricos appetitus.

Et quamquam terrori cunctis erat dum sperabatur, ut acer et vehemens, mox
 iudices damnari iussurus, quorum perfidia vel secessione Pannoniarum nudatum
 est latus: cum illuc venisset, ita intepuit, ut neque in Gabinii regis
 inquireret necem, necque inusta rei publicae vulnera, quo sinente vel agente
 segnius evenissent, curatius 
 vestigaret: eo videlicet more, quo erat severus in gregariis corrigendis,
 remissior erga maiores fortunas vel verbis asperioribus incessendas.

Solum tamen incitato petebat odio Probum, numquam ex quo eum viderat minari
 desinens vel mitescens: cuius rei causae nec obscurae fuerunt nec leves. Hic
 praefecturam praetorio non 
 
 tunc 
 tune 
 primitus nanctus, eamque multis atque utinam probabilibus modis,
 in longum proferre gestiens, non ut prosapiae suae claritudo monebat, plus adulationi quam
 verecundiae dedit.

Contemplatus enim propositum principis, quaerendae undique pecuniae vias
 absque iustorum iniustorumque discretione scrutantis, errantem non reducebat
 ad aequitatis tramitem (ut saepe moderatores fecere tranquilli) sed ipse
 quoque flexibilem sequebatur atque transversum.

Unde graves oboedientium casus, et exitialia
 provisorum nomina titulorum, iuxta opulentas et tenues enervatas succidere
 fortunas, argumentis aliis post alia validioribus, usu laedendi reperiente longaevo. Denique per tributorum onera
 vectigaliumque augmenta multiplicata, optimatum quosdam ultimorum metu
 exagitatos, mutare compulit sedes, et flagitantium ministrorum
 amaritudine quidam expressi, cum non suppeteret quod daretur, erant perpetui
 carcerum inquilini: e quibus aliquos, cum vitae iam taederet et lucis,
 suspendiorum exoptata remedia consumpserunt.

Haec ita illecebrosius atque inhumanius agi loquebatur quidem pertinax
 rumor; Valentinianus vero tamquam auribus cera illitis ignorabat,
 indifferenter quidem lucrandi vel ex rebus minimis
 avidus, idque tantum cogitans quod offerebatur, parsurus tamen fortasse
 Pannoniis, si haec ante ingemiscenda compendia comperisset, quae nimium sero tali didicit casu.

Ad provincialium residuorum exemplum, etiam Epirotae acturos sibi gratias a
 praefecto mittere compulsi legatos, Iphiclem quendam philosophum, spectatum
 robore pectoris hominem, adegere (non sponte propria) pergere ad id munus
 implendum.

Qui cum imperatorem vidisset, agnitus adventusque sui causam interrogatus, Graece respondit, atque ut philosophus
 veritatis professor, quaerente curatius principe, si hi qui misere ex animo
 bene sentiunt de praefecto, ‘gementes,’ inquit, ‘et inviti.’

Quo ille verbo tamquam telo perculsus, actus eius ut sagax bestia
 rimabatur, genuino percunctando sermone quos noscitabat, ubinam ille esset
 (verbi gratia) honore suos antecellens et
 nomine, vel ille dives, aut alius ordinis primus. Cumque disceret perisse aliquem laqueo, abisse alium
 trans mare, conscivisse sibi alium mortem aut plumbo vita erepta exstinctum,
 in immensum excanduit, urente irarum nutrimenta tunc officiorum magistro
 Leone (pro nefas!) ipso quoque praefecturam, ut e celsiore scopulo caderet,
 affectante: quam si adeptus rexisset, prae his quae erat ausurus,
 administratio Probi ferebatur in caelum.

Agens itaque apud Carnuntum imperator per continuos tres menses aestivos
 arma parabat et alimenta, siqua fors secundasset, pervasurus opportune
 Quados, tumultus atrocis auctores; in quo oppido Faustinus, filius sororis
 Viventii praefecti praetorio, notarius militans, Probo
 spectante negotium, carnificis manu peremptus est post tormenta, vocatus in
 crimen, quod asinum occidisse dicebatur ad usum artium secretarum, ut
 asserebant quidam urgentes; ut autem aiebat ille ad imbecillitatem firmandam
 fluentium capillorum.

Alio quoque in eum perniciose composito, quod petenti per iocum cuidam
 Nigrino, ut eum notarium faceret, exclamavit ille hominem ridens: ‘Fac me
 imperatorem, si id volueris impetrare.’ Hocque ludibrio inique interpretato,
 et Faustinus ipse et Nigrinus et alii sunt interfecti.

Praemisso igitur Merobaude cum militari peditum manu, quam regebat, ad
 vastandos cremandosque barbaricos pagos, comite adiuncto Sebastiano,
 Valentinianus Acincum propere castra commovit, navigiisque ad repentinum
 casum coniunctis, et contabulato celeri studio ponte, per partem aliam
 transiit in Quados, speculantes quidem ex diruptis montibus eius adventum,
 quo plerique ancipites, incertique accidentium, cum suis caritatibus
 secesserunt: sed stupore defixos, cum in regionibus suis, contra quam
 opinabantur, augusta cernerent signa.

Progressus ergo coacto gradu in quantum res tulit, iugulataque aetate
 promiscua, quam etiam tum palantem subitus occupavit
 excursus, et tectis combustis, redit cum incolumibus cunctis, quos duxerat
 secum, itidemque apud Acincum moratus, autumno praecipiti, per tractus
 conglaciari frigoribus assuetos, commoda quaerebat hiberna, nullaque sedes
 idonea reperiri praeter Savariam poterat, quamvis eo invalidam tempore, assiduisque malis
 afflictam.

Unde hoc, etiam si magni intererat, paulisper sequestrate, impigre motus,
 peragrata fluminis ripa, castrisque praesidio competenti munitis atque
 castellis, Bregitionem pervenit, ibique diu compositum ad quietem principis
 fatum sortem denuntiabat ei supremam, prodigiis 
 ingerentibus multis.

Namque diebus ante paucissimis, ruinas fortunarum indicantia celsarum,
 arsere crinita sidera cometarum, quorum originem supra docuimus. Ante apud
 Sirmium repentino fragore nubium fulmen excussum, palatii et curiae partem
 incendit et fori, et apud Savariam eodem adhuc constitute,
 bubo culminibus regii lavacri insidens, occentansque funebria, nulla
 iacientium sagittas et lapides contemplabili dextera cadere potuit, certatim
 licet ardenti studio petebatur.

Item cum ab urbe praedicta tenderet ad procinctum, per portam voluit unde
 introiit exire, ut omen colligeret, quod cite remeabit ad Gallias. Dumque locus aggestis ruderibus neglectus purgatur,
 lapsam forem ferratam, quae exitum obseravit, multitudo removere non potuit,
 viribus magnis enisa, et ille ne frustra
 tereret diem, coactus per aliam egressus est portam.

Nocteque quam lux ereptura eum vita secuta est (ut per quietem solet)
 videbat coniugem suam absentem, sedere passis capillis, amictu squalenti
 contectam: quam aestimari dabatur Fortunam eius esse, cum taetro habitu iam
 discessuram.

Progressus deinde matutinus, contractiore vultu subtristis, cum eum oblatus
 non susciperet equus, anteriores pedes praeter morem erigens in sublime,
 innata feritate concitus, ut erat immanis, dexteram stratoris militis iussit
 abscidi, quae eum insilientem iumento fulserat consuete: perissetque cruciabiliter innocens iuvenis, ni tribunus stabuli
 Cerealis dirum nefas cum sui periculo distulisset.

Post haec Quadorum venere legati, pacem cum praeteritorum oblitteratione,
 suppliciter obsecrantes, quam ut adipisci sine obstaculo
 possent, et tirocinium et quaedam utilia rei Romanae pollicebantur.

Quos quoniam suscipi placuit, et redire indutiis, quae poscebantur,
 indultis, quippe eos vexari diutius, nec ciborum inopia, nec alienum tempus
 anni patiebantur, in consistorium, Aequitio suadente, sunt intromissi.
 Cumque membris incurvatis starent metu debiles et praestricti, docere iussi
 quae ferebant, usitatas illas causationum species iurandi fidem addendo
 firmabant; nihil ex communi mente procerum gentis delictum asseverantes in
 nostros, sed per extimos quosdam latrones, amnique confines evenisse, quae
 inciviliter gesta sunt, etiam id quoque addendo, ut sufficiens ad facta
 purganda firmantes, quod munimentum extrui coeptum nec iuste nec opportune
 ad ferociam animos agrestes accendit.

Ad haec imperator, ira vehementi perculsus, et inter exordia respondendi
 tumidior, increpabat verborum obiurgatorio sonu nationem omnem ut
 beneficiorum immemorem et ingratam. Paulatimque lenitus, et ad molliora 
 propensior, tamquam ictus e caelo, vitalique via voceque simul obstructa, 
 suffectus igneo lumine cernebatur; et repente cohibito sanguine, letali sudore
 perfusus, ne laberetur spectantibus multis et vilibus, concursu ministrorum 
 vitae secretioris ad conclave ductus est intimum.

Ubi locatus in lecto, exiguas spiritus reliquias trahens, nondum
 intellegendi minuto vigore, cunctos agnoscebat adstantes, quos cubicularii,
 nequis eum necatum suspicaretur, celeritate maxima corrogarant. Et quoniam
 viscerum flagrante compage, laxanda erat necessario vena, nullus inveniri
 potuit medicus, hanc ob causam quod eos per varia sparserat, curaturos
 militem pestilentiae morbo temptatum.

Unus tamen repertus, venam eius iterum saepiusque pungendo, ne guttam
 quidem cruoris elicere potuit, internis nimietate calorum ambustis, vel (ut
 quidam existimabant), arefactis ideo membris, quod meatus aliqui (quos
 haemorrhoidas nunc appellamus), obserati sunt gelidis frigoribus
 concrustati.

Sensit immensa vi quadam urgente morborum, ultimae necessitatis adesse
 praescripta, dicereque conatus aliqua vel mandare, ut singultus ilia
 crebrius pulsans, stridorque dentium et brachiorum motus velut caestibus
 dimicantium indicabat, iam superatus, liventibusque maculis interfusus,
 animam diu colluctatam efflavit, aetatis quinquagesimo anno et quinto, 
 imperii 
 imperil 
 (minus centum dies) secundo et decimo.

Replicare nunc 
 est opportunum (ut 
 aliquotiens 
 aliquotienis 
 fecimus), et ab ortu primigenio patris huius 
 
 principis 
 principles 
 ad usque ipsius obitum, actus eius discurrere per epilogos brevis,
 nec vitiorum praetermisso discrimine, vel bonorum, quae potestatis 
 amplitudo 
 amplitude 
 monstravit, nudare solita semper animorum interna.

Natus apud Cibalas, Pannoniae oppidum, Gratianus maior ignobili stirpe,
 cognominatus est a pueritia prima Funarius, ea re quod nondum adultus,
 venalem circumferens funem, quinque militibus eum rapere studio magno
 conatis, nequaquam cessit: aemulatus Crotoniaten Milonem, cui mala saepe
 cohaerenter laeva manu retinenti vel dextra, nulla umquam virium fortitudo
 abstraxit.

Ob ergo validi corporis robur, et peritiam militum more luctandi, notior
 multis, post dignitatem protectoris atque tribuni, comes praefuit rei
 castrensi per Africam, unde furtorum suspicione contactus, digressusque
 multo postea pari potestate 
 Brittannum 
 Brittanicum 
 
 rexit exercitum, tandemque honeste
 sacramento solutus, revertit ad larem, et agens procul a 
 strepitu 
 strepitti 
 , multatione bonorum afflictus est a Constantio, hoc nomine, quod
 civili flagrante discordia, hospitio dicebatur suscepisse
 Magnentium, per agrum suum ad proposita festinantem.

Cuius meritis Valentinianus ab ineunte adulescentia commendabilis, contextu
 suarum quoque suffragante virtutum, indutibus imperatoriae maiestatis apud
 Nicaeam ornatus, in Augustum collegium fratrem Valentem adscivit, ut germanitate ita
 concordia sibi iunctissimum, inter probra medium et praecipua, quae loco
 docebimus competenti.

Igitur Valentinianus post periculorum molestias plures, dum esset privatus,
 emensas, imperitare exorsus, ut arces prope flumina sitas et urbes muniret, Gallias petit,
 Alamannicis patentes excursibus, reviviscentibus erectius cognito principis
 Iuliani interitu, quem post Constantem solum omnium formidabant.

Ideo autem etiam Valentinianus merito timebatur, quod auxit et exercitus
 valido supplemento, et utrubique Rhenum celsioribus castris munivit atque
 castellis, ne latere usquam hostis ad nostra se proripiens possit.

Utque multa praetereamus, quae egit moderatoris auctoritate fundati,
 quaeque per se vel 
 duces 
 huces 
 correxit industrios, post Gratianum filium in societatem suae
 potestatis assumptum, Vithicabium regem Alamannorum, Vadomario genitum,
 adulescentem in flore primo genarum, nationes ad tumultus 
 cientem et bella, clam (quia non potuit aperte) confodit; et Alamannis
 congressus, prope Solicinium locum, ubi insidiis paene perierat,
 circumventus, ad exitium ultimum delere potuit universos, ni paucos velox
 effugium tenebris amendasset.

Inter haec tamen caute gesta, iam conversos ad metuendam rabiem Saxonas,
 semper quolibet inexplorato ruentes, delatosque 
 tunc 
 tune 
 ad maritimos tractus, quorum spoliis paene redierant
 locupletes, 
 malefido quidem sed utili commento peremit, praeda raptoribus vi fractis
 excussa.

Itidemque Britannos, catervas superfusorum hostium non ferentes, spe
 meliorum assumpta, in libertatem et quietem restituit placidam, nullo paene
 redire permisso grassatorum ad sua.

Efficacia pari Valentinum quoque, Pannonium exsulem, per has provincias
 molientem otium turbare commune, antequam negotium effervescat,
 oppressit. 
 Africam deinde malo repentino perculsam, discriminibus magnis exemit, cum
 voracis militarium fastus ferre nequiens Firmus, ad omnes dissensionum motus
 perflabiles gentes Mauricas concitasset. 
 Similique fortitudine clades ingemiscendas Illyrici 
 vindicasset, ni morte praeventus reliquisset rem seriam imperfectam.

Ac licet opera praestabilium 
 ducum 
 dacum 
 haec quae rettulimus consummata sunt, tamen ipsum quoque satis
 constat, ut erat expeditae mentis usuque castrensis negotii diuturno
 firmatus, egisse complura; inter quae illud elucere clarius potuit, si
 Macrianum regem ea tempestate terribilem, vivum capere potuisset, ut
 industria magna temptarat, postquam eum 
 evasisse 
 evassisse 
 Burgundios, quos ipse admoverat Alamannis, maerens didicisset et
 tristis.

Haec super actibus principis brevi sunt textu percursa: nunc confisi quod
 nec metu nec adulandi foeditate constricta posteritas, incorrupta
 praeteritorum solet esse spectatrix, summatim eius numerabimus vitia, post
 et praecipua narraturi.

Adsimulavit non numquam clementiae speciem, cum esset in acerbitatem
 naturae calore propensior, oblitus profecto quod regenti imperium omnia
 nimia, velut praecipites scopuli, sunt
 evitanda.

Nec enim usquam reperitur miti cohercitione contentus, sed aliquotiens
 quaestiones multiplicari iussisse cruentas, per interrogationes funestas, non nullis ad usque
 discrimina vitae vexatis: et ita erat effusior ad
 nocendum ut nullum aliquando damnatorum capitis eriperet morte,
 subscriptionis elogio leni, cum id etiam principes interdum fecere
 saevissimi.

Atquin potuit exempla multa contueri maiorum, et imitari peregrina atque
 interna humanitatis et pietatis, quas sapientes consanguineas virtutum esse
 definiunt bonas. E quibus haec sufficiet poni. Artaxerxes Persarum ille rex
 potentissimus, quem Macrochira membri unius 
 longitudo 
 longitude 
 commemoravit, suppliciorum varietates,
 quas natio semper exercuit cruda, lenitate genuina castigans, tiaras ad
 vicem capitum quibusdam noxiis amputabat: et ne secaret aures more regio pro
 delictis, ex galeris fila pendentia praecidebat: quae temperantia morum ita
 tolerabilem eum fecit et verecundum, ut annitentibus cunctis, multos et
 mirabiles actus impleret, Graecis scriptoribus 
 celebratos 
 celebrates 
 .

Praenestino praetore, qui bello quodam Samnitico properare iussus ad
 praesidium venerat segnius, ad crimen diluendum exhibito, Papirius Cursor,
 ea tempestate dictator, securem per lictorem expediri homineque abiecta
 purgandi se fiducia stupefacto, visum prope fruticem iussit abscidi: hocque
 ioci genere castigatum, cum eum absolveret, non ideo contemptus, bella diuturna patrum superavit et gravia, solus
 ad resistendum aptus Alexandro Magno, si calcasset Italiam, aestimatus.

Haec forsitan Valentinianus ignorans, minimeque reputans, afflicti solacium status semper esse lenitudinem principum,
 poenas per ignes augebat et gladios: quod ultimum in adversis rebus remedium
 pietas reperit animorum, ut Isocratis memorat pulchritudo: cuius vox est
 perpetua docentis, ignosci debere interdum armis superato rectori, quam
 iustum quid sit ignoranti.

Unde motum existimo Tullium praeclare pronuntiasse, cum defenderet Oppium:
 ‘Et enim multum posse ad salutem alterius, honori multis; parum potuisse ad
 exitium, probro nemini umquam fuit.’

Aviditas plus habendi, sine honesti pravique differentia, et indagandi
 quaestus varios per alienae vitae naufragia, exundavit in hoc principe
 flagrantius adulescens, Quam quidam praetendentes imperatorem Aurelianum
 purgare temptabant, id affirmando quod ut ille post
 Gallienum, et lamentabilis rei publicae casus, exinanito aerario, torrentis
 ritu ferebatur in divites, ita hic quoque post procinctus Parthici clades,
 magnitudine indigens impensarum, ut militi supplementa suppeterent et
 stipendium, crudelitati cupiditatem opes nimias
 congerendi miscebat: dissimulans scire, quod sunt aliqua quae fieri non
 oportet, etiam si licet, Themistoclis illius vere dissimilis,
 qui cum post pugnam agminaque deleta Persarum, licenter obambulans, armillas
 aureas vidisset humi proiectas, et torquem, ‘Tolle’ inquit ‘haec,’ ad
 comitum quendam prope adstantem versus, ‘quia Themistocles non es,’ quodlibet
 spernens in duce magnanimo lucrum.

Huius exempla continentiae similia plurima in
 Romanis exuberant ducibus: quibus omissis, quoniam non sunt perfectae
 virtutis indicia, (nec enim aliena non rapere laudis est), unum ex multis
 constans innocentiae vulgi veteris specimen ponam. Cum proscriptorum
 locupletes domus diripiendas Romanae plebei Marius dedisset et Cinna, ita vulgi rudes animi sed
 humana soliti respectare, alienis laboribus pepercerunt, ut nullus egens
 reperiretur aut infimus, qui de civili luctu fructum contrectare pateretur
 sibi concessum.

Invidia praeter haec ante dictus medullitus urebatur, et sciens pleraque
 vitiorum imitari solere virtutes, memorabat assidue, livorem severitatis
 rectae potestatis esse individuam sociam.
 Utque sunt dignitatum apices maximi, licere sibi cuncta existimantes, et ad
 suspicandum contrarios, exturbandosque meliores
 pronius inclinati, bene vestitos oderat et eruditos et opulentos et nobiles,
 et fortibus detrahebat, ut solus videretur bonis artibus eminere, quo vitio
 exarsisse principem legimus Hadrianum.

Arguebat hic idem princeps timidos saepius, maculosos tales appellans et
 sordidos, et infra sortem humilem amendandos, ipse ad pavores
 irritos aliquotiens abiectius pallens, et quod nusquam erat, ima mente formidans.

Quo intellecto, magister officiorum Remigius, cum eum ex incidentibus ira fervere sentiret, fieri
 motus quosdam barbaricos, inter alia subserebat: hocque ille audito, quia
 timore mox frangebatur, ut Antoninus Pius erat serenus et clemens.

Iudices numquam
 consulto malignos elegit, sed si semel promotos agere didicisset 
 immaniter, Lycurgos invenisse praedicabat et Cassios,
 columina iustitiae prisca, scribensque hortabatur assidue, ut noxas vel
 leves acerbius vindicarent.

nec 
 Nee 
 afflictis (si fors ingruisset inferior) erat ullum in principis
 benignitate perfugium, quod semper, ut agitato mari iactatis, portus patuit
 exoptatus. Finis enim iusti imperii (ut sapientes docent) utilitas
 oboedientium aestimatur et salus.

Consentaneum est venire post haec ad eius actus, sequendos recte
 sentientibus et probandos: ad quos si reliqua
 temperasset, vixerat ut Traianus et Marcus. In provinciales admodum parcus,
 tributorum ubique molliens sarcinas: oppidorum et limitum conditor
 tempestivus: militaris disciplinae censor eximius, in hoc tantum deerrans,
 quod cum gregariorum etiam levia puniret errata, potiorum ducum flagitia
 progredi sinebat in maius, ad querellas in eos motas aliquotiens
 obsurdescens: unde Britannici strepitus et Africanae clades et vastitas
 emersit Illyrici.

Omni pudicitiae cultu domi castus et foris, nullo contagio conscientiae
 violatus obscenae, nihil incestum: hancque ob causam
 tamquam retinaculis petulantiam frenarat aulae regalis, quod custodire
 facile potuit, necessitudinibus suis nihil indulgens, quas aut in otio
 reprimebat, aut mediocriter honoravit absque fratre, quem temporis compulsus
 angustiis, in amplitudinis suae societatem assumpsit.

Scrupulosus in deferendis potestatibus celsis nec imperante eo provinciam
 nummularius rexit, aut administratio venundata, nisi inter imperandi
 exordia, ut solent
 occupationis spe impune quaedam sceleste 
 committi.

Ad inferenda propulsandaque bella sollertissime cautus, aestu Martii
 pulveris induratus, boni pravique suasor et desuasor admodum prudens,
 militaris rei ordinum scrutantissimus: scribens decore, venusteque pingens
 et fingens, et novorum inventor armorum: memoria sermoneque incitato quidem
 sed raro, facundiae proximo vigens, amator munditiarum, laetusque non
 profusis epulis sed excultis.

Postremo hoc moderamine principatus inclaruit, quod inter religionum
 diversitates medius stetit, nec quemquam inquietavit, neque ut hoc 
 coleretur 
 colereter 
 , imperavit aut illud: nec interdictis minacibus 
 subiectorum cervicem ad id, quod ipse coluit, inclinabat, sed intemeratas
 reliquit has partes ut repperit.

Corpus eius lacertosum et validum, capilli fulgor colorisque nitor cum
 oculis caesiis, semper obliquum intuentibus et torvum, atque pulchritudo staturae, liniamentorumque
 recta compago, maiestatis regiae decus implebat.

Post conclamata imperatoris suprema, corpusque curatum ad sepulturam, ut missum
 Constantinopolim inter divorum reliquias humaretur, suspenso instante
 procinctu, anceps rei timebatur eventus cohortibus Gallicanis, quae non
 semper dicatae legitimorum principum fidei, velut imperiorum arbitri,
 ausurae novum quoddam in tempore sperabantur: hoc temptandae novitatis spes
 adiciente, quod gestorum ignarus etiam tum Gratianus agebat 
 tum 
 turn 
 
 apud Treveros, ubi
 profecturus eum morari disposuerat pater.

Cum negotium in his esset angustiis, et tamquam in eadem
 navi futuri periculorum (si accidissent) participes, omnes eadem
 formidarent: sedit summatum consilio, avulso ponte quem compaginarat ante necessitas, invadens terras
 hostilis, ut superstitis Valentiniani mandatu Merobaudes protinus
 acciretur.

Hocque ille ut erat sollertis ingenii, quod evenerat ratus, aut forte
 doctus ab eo per quem vocabatur, rupturum concordiae iura Gallicanum militem
 suspicatus, missam ad se tesseram finxit redeundi cum eo, ad observandas
 Rheni ripas quasi furore barbarico crudescente: utque erat secrete mandatum,
 Sebastianum principis adhuc ignorantem excessum, longius amendavit, quietum
 quidem virum et placidum, sed militari favore sublatum, ideo maxime 
 tunc 
 tune 
 cavendum.

Reverso itaque Merobaude, altiore cura prospectum, expedite consilio,
 Valentinianus puer defuncti filius tum quadrimus, vocaretur in imperium
 cooptandus, centesimo lapide disparatus, degensque cum 
 Iustina 
 lustina 
 matre in villa, quam Murocinctam appellant.

Hocque concinenti omnium sententia 
 confirmato, Cerealis avunculus eius ocius missus, eundem puerum lecticae impositum, duxit in castra sextoque die post parentis obitum
 imperator legitime declaratus, Augustus nuncupatur more sollemni.

Et licet cum haec agerentur, Gratianum indigne laturum existimantes, absque
 sui permissu principem alium institutum, postea tamen sollicitudine discussa
 vixere securius, quod ille (ut erat benivolus et pius) consanguineum pietate nimia dilexit et educavit.

Inter haec Fortunae volucris rota, adversa
 prosperis 
 semper alternans, Bellonam furiis in societatem adscitis, armabat,
 maestosque transtulit ad Orientem eventus, quos adventare praesagiorum fides
 clara monebat, et portentorum.

Post multa enim quae vates auguresque praedixere veridice, resultabant
 canes ululantibus lupis, et querulum quoddam nocturnae
 volucres tinniebant et flebile, et squalidi solis exortus hebetabant
 matutinos diei candores, et Antiochiae per rixas tumultusque vulgares id in
 consuetudinem venerat, ut quisquis vim se pati existimaret,
 ‘Vivus ardeat Valens’ licentius clamitaret, vocesque praeconum audiebantur,
 assidue mandantium congeri ligna ad Valentini lavacri succensionem, studio
 ipsius principis conditi.

Quae hunc illi impendere exitum vitae modo non aperte loquendo monstrabant.
 Super his larvale simulacrum Armeniae regis, et miserabiles umbrae paulo
 ante in negotio Theodori caesorum, per quietem stridendo carmina quaedam
 neniarum horrenda, multos diris terroribus
 agitabant.

Vaccula gurgulione consecto, exanimis visa est iacens, cuius mors
 publicorum funerum aerumnas indicabat amplas et pervulgatas. Denique cum
 Chalcedonos subverterentur veteres muri, ut apud Constantinopolim
 aedificaretur lavacrum, ordine resoluto saxorum, in quadrato lapide qui
 structura latebat in media, hi Graeci versus incisi reperti sunt, futura
 plene pandentes:

ἀλλα᾽ ὁπόταν νύμφαι δροσεραὶ κατὰ ἄστυ
 χορείῃ 
 
 
 τερπόμεναι στρωφῶνται 
 
 ἐυστεφέας κατ᾽ ἀγυιάς, 
 
 
 καὶ τεῖχος λουτροῖο πολύστονον ἔσσεται
 ἄλκαρ, 
 
 
 δὴ τότε μυρία φῦλα πολυσπερέων
 ἀνθρώπων 
 
 
 ῎ἴστρον καλλιρόοιο πόρον περάοντα σὺν
 αἰχμῇ, 
 
 
 καὶ σκυθικὴν ὀλέσει χώρην καὶ μυσίδα
 γαῖαν, 
 
 
 παιονίης δ᾽ ἐπιβάντα σὺν ἐλπίσι
 μαινομένῃσιν 
 
 
 αὐτοῦ καὶ βιότοιο τέλος καὶ δῆρις 
 
 ἐφέξει.

Totius autem sementem exitii et cladum originem diversarum, quas Martius
 furor incendio insolito miscendo cuncta concivit, hanc comperimus
 causam. Hunorum gens monumentis veteribus leviter nota, ultra paludes
 Maeoticas glacialem oceanum accolens, omnem modum feritatis excedit.

Ubi quoniam ab ipsis nascendi primitiis infantum ferro sulcantur altius
 genae, ut pilorum vigor tempestivus emergens, corrugatis cicatricibus
 hebetetur, senescunt imberbes absque ulla venustate, spadonibus similes,
 compactis omnes firmisque membris et opimis cervicibus, prodigiose deformes et pandi, ut bipedes existimes
 bestias, vel quales in commarginandis pontibus effigiati stipites dolantur
 incompte.

In hominum autem figura, licet insuavi, ita victu sunt
 asperi, ut neque igni neque saporatis indigeant cibis, 
 sed radicibus herbarum agrestium, et semicruda cuiusvis pecoris carne
 vescantur, quam inter femora sua equorumque terga subsertam, fotu calefaciunt brevi.

Aedificiis nullis umquam tecti, sed haec velut ab usu communi discreta
 sepulcra declinant. Nec enim apud eos vel arundine fastigatum reperiri
 tugurium potest. Sed vagi montes peragrantes et silvas, pruinas famem
 sitimque perferre ab incunabulis adsuescunt. Peregre tecta (nisi adigente
 maxima necessitate) non subeunt: nec enim se tutos 
 existimant esse sub tectis morantes.

Indumentis operiuntur linteis vel ex pellibus silvestrium murum
 consarcinatis; nec alia illis domestica vestis est, alia forensis. Sed semel
 obsoleti coloris tunica collo inserta, non ante deponitur aut mutatur, quam
 diuturna carie in pannulos diffluxerit defrustata.

Galeris incurvis capita tegunt, hirsuta crura coriis munientes haedinis,
 eorumque calcei formulis nullis aptati, vetant incedere gressibus liberis.
 Qua 
 causa ad pedestres parum adcommodati sunt pugnas, verum equis prope affixi,
 duris quidem sed deformibus, et muliebriter eisdem non numquam insidentes,
 funguntur muneribus consuetis. Ex ipsis quivis in hac natione pernox et
 perdius emit et vendit, cibumque sumit et potum, et inclinatus cervici
 angustae iumenti, in altum soporem ad usque varietatem effunditur somniorum.

Et deliberatione super rebus proposita seriis, hoc
 habitu omnes in commune consultant. Aguntur autem nulla severitate regali,
 sed tumultuario primatum ductu contenti, perrumpunt quicquid incident.

Et pugnant non numquam lacessiti,
 ineuntes proelia cuneatim, variis vocibus sonantibus torvum. Utque ad
 pernicitatem sunt leves et repentini, ita subito de industria dispersi
 incessunt, et 
 incomposita acie, cum caede vasta discurrunt, nec invadentes vallum, nec
 castra inimica pilantes, prae nimia rapiditate cernuntur.

Eoque omnium acerrimos facile dixeris bellatores, quod procul missilibus
 telis, acutis ossibus pro spiculorum acumine, arte mira coagmentatis, et
 distantiis decursis comminus ferro sine
 sui respectu confligunt, hostisque dum mucronum noxias observant, contortis
 laciniis illigant, ut laqueatis resistentium membris, equitandi vel
 gradiendi adimant facultatem.

Nemo apud eos arat nec stivam aliquando contingit. Omnes enim sine sedibus
 fixis, absque lare vel lege aut victu stabili dispalantur, semper fugientium
 similes, cum carpentis in quibus habitant: ubi coniuges taetra illis
 vestimenta contexunt, et coeunt cum maritis, et pariunt, et ad usque pubertatem nutriunt pueros. Nullusque apud eos
 interrogatus respondere unde oritur potest, alibi conceptus natusque procul,
 et longius educatus.

Per indutias infidi et inconstantes, ad omnem auram incidentis spei novae perquam mobiles, totum
 furori incitatissimo tribuentes. Inconsultorum animalium ritu, quid honestum
 inhonestumve sit, penitus ignorantes, flexiloqui et obscuri, nullius
 religionis vel superstitionis reverentia aliquando districti, auri cupidine
 immensa flagrantes, adeo permutabiles et irasci faciles ut eodem aliquotiens
 die a sociis nullo irritante saepe desciscant, itidemque propitientur,
 nemine leniente.

Hoc expeditum indomitumque hominum genus, externa praedandi aviditate
 flagrans immani, per rapinas finitimorum grassatum et caedes, ad usque
 Halanos pervenit, veteres Massagetas, qui unde sint vel quas incolant terras
 (quoniam 
 huc 
 hue 
 res prolapsa est), consentaneum est demonstrare, geographica
 perplexitate monstrata, quae diu multimoda tractans et varia, tandem repperit
 veritatis interna.

Abundans aquarum Hister advenarum magnitudine fluenti Sauromatas
 praetermeat, ad usque amnem Tanaim pertinentes, qui Asiam terminat ab Europa. Hoc transito in immensum extentas Scythiae
 solitudines Halani inhabitant, ex montium appellatione cognominati,
 paulatimque nationes conterminas crebritate victoriarum attritas ad
 gentilitatem sui vocabuli traxerunt (ut Persae).

Inter hos Nervi mediterranea incolunt loca, vicini verticibus celsis, quos
 praeruptos geluque torpentes, aquilones adstringunt. Post quos Vidini sunt
 et Geloni, perquam feri, qui detractis peremptorum hostium cutibus,
 indumenta sibi equisque tegmina conficiunt bellatoria. Gelonis Agathyrsi
 collimitant, interstincti colore caeruleo corpora simul et crines,
 et humiles quidem minutis atque raris, nobiles vero latius fucatis et densioribus notis.

Post hos Melanchlaenas et Anthropophagos palari accepimus per diversa,
 humanis corporibus victitantes, quibus ob haec alimenta nefanda desertis,
 finitimi omnes longa petiere terrarum. Ideoque plaga omnis orienti aestivo
 obiecta, usque dum venitur ad Seras, inhabitabilis mansit.

Parte alia prope Amazonum sedes, Halani sunt orienti
 acclines, 
 diffusi per populosas gentes et amplas, Asiaticos vergentes in tractus, quas
 dilatari ad usque Gangen accepi, fluvium intersecantem terras Indorum,
 mareque inundantem australe.

Hi bipertiti per utramque mundi plagam Halani, quorum gentes varias nunc
 recensere non refert, licet dirempti spatiis longis, per pagos (ut Nomades)
 vagantur immensos, aevi tamen progressu, ad unum concessere vocabulum, et
 summatim omnes Halani cognominantur, ob mores et modum
 efferatum vivendi, eandemque
 armaturam.

Nec enim ulla sunt illis vel tuguria, aut versandi vomeris cura, sed
 carne et copia victitant lactis, plaustris supersidentes, quae operimentis
 curvatis corticum per solitudines conferunt sine fine distentas. Cumque ad
 graminea venerint, in orbiculatam figuram locatis sarracis, ferino ritu vescuntur, absumptisque pabulis
 velut carpentis civitates impositas vehunt, maresque supra cum feminis
 coeunt, et nascuntur in his et educantur infantes, et habitacula sunt haec
 illis perpetua, et quocumque ierint, illic genuinum existimant larem.

Armenta prae se agentes, cum gregibus pascunt, maximeque equini pecoris est
 eis sollicitior cura. Ibi campi semper herbescunt, intersitis pomiferis
 locis: atque ideo transeuntes quolibet, nec alimentis nec
 pabulis indigent, quod efficit umectum solum et crebri fluminum
 praetermeantium cursus.

Omnis igitur aetas et sexus imbellis, circa vehicula ipsa versatur, muniisque
 distringitur mollibus: iuventus vero equitandi usu a prima pueritia
 coalescens, incedere pedibus existimat vile, et omnes multiplici disciplina
 prudentes sunt bellatores. Unde etiam Persae, qui sunt originitus Scythae,
 pugnandi sunt peritissimi.

Proceri autem Halani paene sunt omnes et pulchri, crinibus mediocriter
 flavis, oculorum temperata torvitate terribiles, et armorum levitate
 veloces, Hunisque per omnia suppares, verum victu mitiores et cultu,
 latrocinando et venando ad usque Maeotica stagna, et Cimmerium Bosporum,
 itidemque Armenios discurrentes, et Mediam.

Utque hominibus quietis et placidis otium est voluptabile, ita illos
 pericula iuvant et bella. Iudicatur ibi beatus, qui in proelio profuderit
 animam, senescentes enim et fortuitis mortibus mundo digressos, ut degeneres
 et ignavos conviciis atrocibus insectantur, nec quicquam est quod elatius
 iactent, quam homine quolibet occiso, proque exuviis gloriosis
 interfectorum, avulsis capitibus, detractas pelles pro phaleris iumentis
 accommodant bellatoriis.

Nec templum apud eos visitur aut delubrum, ne tugurium
 quidem culmo tectum cerni usquam potest, sed gladius barbarico ritu humi
 figitur nudus, eumque ut Martem, regionum quas circumcolunt praesulem, verecundius colunt.

Futura mire praesagiunt mode. Nam rectiores virgas vimineas colligentes,
 easque cum incantamentis quibusdam secretis, praestituto tempore
 discernentes, aperte quid portenditur norunt.

Servitus quid sit ignorant, omnes generoso semine procreati,
 iudicesque etiam 
 nunc 
 nune 
 eligunt diuturno bellandi usu spectatos. Sed ad reliqua textus
 propositi revertamur.

Igitur Huni pervasis Halanorum regionibus, quos Greuthungis confines
 Tanaitas consuetudo cognominavit, interfectisque multis et spoliatis,
 reliquos sibi concordandi fide pacta iunxerunt, eisque adhibitis 
 confidentius Ermenrichi late patentes et uberes pagos
 repentino impetu perruperunt, bellicosissimi regis, et per multa variaque
 fortiter facta, vicinis nationibus formidati.

Qui vi subitae procellae perculsus, quamvis manere fundatus et stabilis diu
 conatus est, impendentium tamen diritatem augente vulgatius fama, magnorum
 discriminum metum voluntaria morte sedavit.

Cuius post obitum, rex Vithimiris creatus, restitit aliquantisper Halanis,
 Hunis aliis fretus, quos mercede sociaverat partibus suis. Verum post multas
 quas pertulit clades, animam effudit in proelio, vi superatus armorum. Cuius
 parvi filii Viderichi nomine curam susceptam Alatheus tuebatur et Saphrax,
 duces exerciti et firmitate pectorum noti, qui cum tempore arto praeventi,
 abiecissent fiduciam repugnandi, cautius discedentes, ad amnem Danastium
 pervenerunt, inter Histrum et Borysthenem, per camporum ampla spatia
 diffluentem.

Haec ita praeter spem accidisse doctus Athanarichus, Theruingorum iudex (in
 quem ut ante relatum est, ob auxilia missa Procopio, dudum Valens commoverat
 signa) stare gradu fixo temptabat, surrecturus in vires, si ipse quoque
 lacesseretur, ut ceteri.

Castris denique prope 
 Danasti 
 Danastii 
 
 margines a Greuthungorum vallo longius opportune metatis,
 Munderichum ducem postea limitis per Arabiam, cum Lagarimano et optimatibus
 aliis, ad usque 
 vicensimmn 
 vicensinum 
 lapidem misit, hostium speculaturos adventum, ipse aciem nullo
 turbante, interim struens.

Verum longe aliter quam rebatur evenit. Huni enim (ut sunt in coniectura
 sagaces), multitudinem esse longius aliquam suspicati, praetermissis quos
 viderant, in quietem tamquam nullo obstante compositis, rumpente noctis
 tenebras luna, vado fluminis penetrate, id quod erat potissimum elegerunt,
 et veriti ne praecursorius index procul agentes absterreat, Athanaricum
 ipsum ictu petivere veloci.

Eumque stupentem ad impetum primum, amissis quibusdam suorum, coegerunt ad
 effugia properare montium praeruptorum. Qua rei novitate, maioreque venturi
 pavore constrictus, a superciliis Gerasi fluminis ad usque Danubium,
 Taifalorum terras praestringens, muros altius erigebat: hac lorica
 diligentia celeri consummata, in tuto locandam securitatem suam existimans
 et salutem.

Dumque efficax opera suscitatur, Huni passibus eum citis urgebant, et iam
 oppresserant adventantes, ni gravati praedarum onere destitissent. 
 Fama tamen late serpente per Gothorum reliquas gentes, quod invisitatum antehac hominum genus, modo, nivium ut turbo montibus celsis, ex abdito sinu
 coortum apposita quaeque convellit et corrumpit: populi
 pars maior, quae Athanaricum attenuata necessariorum penuria deseruerat,
 quaeritabat domicilium remotum ab omni notitia barbarorum, diuque
 deliberans, quas eligeret sedes, cogitavit Thraciae receptaculum gemina
 ratione sibi conveniens, quod et caespitis est feracissimi, et amplitudine
 fluentorum Histri distinguitur ab arvis patentibus iam peregrini fulminibus
 Martis: hoc quoque idem residui velut mente cogitavere communi.

Itaque duce Alavivo ripas occupavere Danubii, missisque oratoribus
 ad Valentem, suscipi se humili prece poscebant, et quiete victuros se
 pollicentes, et daturos (si res flagitasset) auxilia.

Dum aguntur haec in externis, novos maioresque solitis casus versare gentes
 arctoas, rumores terribiles diffuderunt: per omne quicquid ad Pontum a
 Marcomannis praetenditur et 
 Quadis, multitudinem barbaram abditarum nationum, vi subita sedibus pulsam,
 circa flumen Histrum, vagari cum caritatibus suis
 disseminantes.

Quae res aspernanter a nostris inter initia ipsa accepta est, hanc ob
 causam, quod illis tractibus non nisi peracta aut sopita audiri procul
 agentibus consueverant bella.

Verum pubescente fide
 gestorum, cui robur adventus gentilium addiderat legatorum, precibus et
 obtestatione petentium, citra flumen suscipi plebem extorrem: negotium
 laetitiae fuit potius quam timori, eruditis adulatoribus in maius fortunam
 principis extollentibus, quae ex ultimis terris tot
 tirocinia trahens, ei nec opinanti offerret, ut collatis in unum suis et
 alienigenis viribus, invictum haberet exercitum, et pro militari
 supplemento, quod provinciatim annuum pendebatur, thesauris accederet auri
 cumulus magnus.

Hacque spe mittuntur diversi, qui cum vehiculis plebem transferant
 truculentam. Et navabatur opera diligens, nequi Romanam rem eversurus
 relinqueretur, vel quassatus morbo letali. Proinde permissu imperatoris
 transeundi Danubium copiam, colendique adepti Thraciae partes,
 transfretabantur in dies et noctes, navibus ratibusque et cavatis arborum
 alveis agminatim impositi, atque per amnem longe omnium difficillimum,
 imbriumque crebritate tunc auctum, ob densitatem nimiam contra ictus aquarum
 nitentes quidam, et natare conati, hausti sunt plures.

Ita turbido instantium studio orbis Romani pernicies ducebatur. Illud sane neque obscurum est neque incertum,
 infaustos transvehendi barbaram plebem ministros, numerum eius comprehendere
 calculo saepe temptantes, conquievisse 
 frustratos 
 frustrates 
 , ut eminentissimus memorat vates, 
 ‘ Quem qui scire velit, Libyci velit aequoris idem 
 Discere, quam multae zephyro truduntur harenae. ’

Resipiscant tandem memoriae veteres, Medicas acies ductantes ad Graeciam:
 quae dum Hellespontiacos pontes, et discidio quodam
 fabrili, mare sub imo Athonis pede quaesitum exponunt et
 turmatim apud Doriscum exercitus 
 recensitos 
 recensetos 
 , concordante omni posteritate, ut fabulosae sunt lectae.

Nam postquam innumerae gentium multitudines, per provincias circumfusae,
 pandentesque se in spatia ampla camporum, regiones omnes et cuncta opplevere
 montium iuga, fides quoque vetustatis recenti documento firmata est. Et
 primus cum Alavivo suscipitur Fritigernus, quibus et alimenta pro tempore,
 et subigendos agros tribui statuerat imperator.

Per id tempus nostri limitis reseratis obicibus, atque
 (ut Aetnaeas favillas armatorum agmina diffundente barbaria), cum difficiles
 necessitatum articuli correctores rei militaris poscerent aliquos
 claritudine gestarum rerum notissimos: quasi laevo quodam numine deligente,
 in unum quaesiti potestatibus praefuere castrensibus homines maculosi:
 quibus Lupicinus antistabat et Maximus, alter per Thracias comes, dux alter
 exitiosus, aemulae ambo temeritatis.

Quorum insidiatrix aviditas materia malorum omnium fuit. Nam (ut alia
 omittamus, quae memorati vel certe, sinentibus eisdem, alii perditis
 rationibus in commeantes peregrinos adhuc innoxios deliquerunt) illud
 dicetur, quod nec apud sui periculi iudices absolvere ulla poterat venia,
 triste et inauditum.

Cum traducti barbari victus inopia vexarentur, turpe commercium duces
 invisissimi cogitarunt, et quantos undique insatiabilitas colligere potuit
 canes, pro singulis dederunt mancipiis, inter quae et filii ducti sunt optimatum.

Per hos dies interea etiam Vithericus Greuthungorum rex cum Alatheo et
 Saphrace, quorum arbitrio regebatur, itemque Farnobio, propinquans Histri
 marginibus, ut simili susciperetur humanitate, obsecravit
 imperatorem legatis propere missis.

Quibus (ut communi rei conducere videbatur) repudiatis, et quid capesserent
 anxiis, Athanarichus paria pertimescens abscessit, memor Valentem dudum cum
 foederaretur concordia despexisse, affirmantem se religione devinctum, ne
 calcaret solum aliquando Romanum, hacque causatione, principem firmare pacem
 in medio flumine coegisse: quam simultatem veritus, ut adhuc durantem, ad
 Caucalandensem locum altitudine silvarum inaccessum et montium, cum suis
 omnibus declinavit, Sarmatis inde extrusis.

At vero Theruingi, iam dudum transire permissi, prope ripas etiam tum
 vagabantur, duplici impedimento adstricti, quod ducum dissimulatione
 perniciosa, nec victui congruis sunt adiuti, et tenebantur consulto nefandis
 nundinandi commerciis.

Quo intellecto, ad perfidiam instantium malorum subsidium verti mussabant, et
 Lupicinus ne iam deficerent pertimescens, eos admotis militibus adigebat
 ocius proficisci. uerti, Pet.; uertendi, WE, Val.; uerter di, V.

Id tempus opportunum nancti Greuthungi, cum alibi militibus occupatis,
 navigia ultro citroque discurrere solita, transgressum eorum prohibentia,
 quiescere perspexissent, ratibus transiere male contextis, castraque a
 Fritigerno locavere longissime.

At ille genuina praevidendi sollertia, 
 venturos 
 ventures 
 muniens casus, ut et imperiis oboediret, et regibus validis
 iungeretur, incedens 
 segnius, Marcianopolim tarde pervenit itineribus lentis. Ubi aliud accessit
 atrocius, quod arsuras in commune exitium faces furiales accendit.

Alavivo et Fritigerno ad convivium corrogatis, Lupicinus ab oppidi moenibus
 barbaram plebem, opposito milite, procul arcebat, introire ad comparanda
 victui necessaria, ut dicioni nostrae obnoxiam et concordem, per preces
 assidue postulantem, ortisque maioribus iurgiis inter habitatores et
 vetitos, ad usque necessitatem pugnandi est ventum. Efferatique acrius
 barbari, cum necessitudines hostiliter rapi sentirent, spoliarunt
 interfectam militum magnam manum.

Quae accidisse idem Lupicinus, latenti nuntio doctus, dum in nepotali
 mensa ludicris concrepantibus, diu discumbens vino marcebat et somno, futuri
 coniciens exitum, satellites omnes, qui pro praetorio
 (honoris et tutelae causa) duces praestolabantur, occidit.

Hocque populus qui muros obsidebat dolenter accepto, ad vindictam
 detentorum regum (ut opinabatur) paulatim augescens, multa minabatur et
 saeva. Utque erat Fritigernus expediti consilii, veritus ne teneretur
 obsidis vice cum ceteris, exclamavit, graviore pugnandum exitio, ni ipse ad
 leniendum vulgus sineretur exire cum sociis, quod arbitratum humanitatis
 specie ductores suos occisos, in tumultum exarsit. Hocque impetrato, egressi
 omnes exceptique cum plausu et gaudiis, ascensis equis evolarunt, moturi
 incitamenta diversa bellorum.

Haec ubi fama rumorum nutrix maligna dispersit, urebatur dimicandi studio
 Theruingorum natio omnis, et inter metuenda multa periculorumque praevia
 maximorum, vexillis de more sublatis, auditisque triste sonantibus
 classicis, iam turmae praedatoriae concursabant, pilando villas et
 incendendo, vastisque cladibus quicquid inveniri poterat permiscentes.

Adversus quos Lupicinus properatione tumultuaria coactis militibus, temere
 magis quam consulte progressus, in nono ab urbe miliario stetit, paratus ad
 decernendum. Barbarique hoc contemplate, globos irrupere
 nostrorum incauti, et parmas oppositis corporibus illidendo, obvios hastis perforabant et gladiis,
 furoreque urgente cruento, et tribuni et pleraque pars armatorum periere,
 signis ereptis, praeter ducem infaustum, qui ad id solum intentus, ut confligentibus aliis, proriperet ipse
 semet in fugam, urbem cursu concito petit. Post quae hostes armis induti
 Romanis, nullo vetante per varia grassabantur.

Et quoniam ad has partes post multiplices ventum est actus, id lecturos
 (siqui erunt unquam), obtestamur, nequis a nobis scrupulose gesta vel
 numerum exigat peremptorum, qui comprehendi nullo genere potuit. Sufficiet
 enim, veritate nullo velata mendacio, ipsas rerum digerere summitates: cum
 explicandae rerum memoriae ubique debeatur integritas fida.

Negant antiquitatum ignari, tantis malorum tenebris offusam aliquando
 fuisse rem publicam, sed falluntur malorum recentium stupore confixi. Namque
 si superiores vel recens praeteritae revolvantur aetates, tales tamque
 tristes rerum motus saepe contigisse monstrabunt.

Inundarunt Italiam ex abditis oceani partibus Teutones 
 repente cum Cimbris, sed post inflictas rei Romanae clades immensas, ultimis
 proeliis per duces amplissimos superati, quid potestas Martia adhibita
 prudentia valeat,
 radicitus extirpati discriminibus didicere supremis.

Marco itidem moderante imperium, unum spirando vesania gentium dissonarum,
 post bellorum fragores immensos, post aerumnas urbium captarum et
 direptarum, et pessum datas copias, concitas probi rectoris interitu, 
 partes earum exiguas reliquisset intactas.

Verum mox post calamitosa dispendia res in integrum sunt restitutae, hac
 gratia, quod nondum 
 solutioris 
 solutions 
 vitae mollitie sobria vetustas infecta nec ambitiosis mensis nec
 flagitiosis quaestibus inhiabat, sed unanimanti ardore, summi et infimi
 inter se congruentes, ad speciosam pro re publica mortem tamquam ad portum
 aliquem tranquillum properabant et placidum.

Duobus navium milibus, perrupto Bosporo et litoribus Propontidis,
 Scythicarum gentium catervae transgressae, ediderunt quidem acerbas terra
 marique strages; sed amissa suorum parte maxima reverterunt.

Ceciderunt dimicando cum barbaris imperatores Decii
 pater et filius. Obsessae Pamphyliae civitates, insulae populatae complures,
 inflammata Macedonia omnis; diu multitudo Thessalonicam circumsedit
 itidemque Cyzicum. Anchialos capta et tempore eodem Nicopolis, quam indicium
 victoriae contra Dacos Traianus condidit imperator.

Post clades acceptas, illatasque multas et saevas, excisa est
 Philippopolis, centum hominum milibus, nisi fingunt annales, intra moenia
 iugulatis. Vagati per Epirum Thessaliamque et omnem Graeciam licentius
 hostes externi, sed assumpto in imperium Claudio, glorioso ductore, et eodem
 honesta morte praerepto, per Aurelianum, acrem virum, et severissimum
 noxarum ultorem, pulsi per longa saecula siluerunt immobiles, nisi quod
 postea latrocinales globi vicina cum sui exitio rarius incursabant. Verum ea
 persequar unde deverti.

Hoc gestorum textu circumlato nuntiis densis, Sueridus et Colias (Gothorum
 optimates) cum populis suis longe ante suscepti, et
 curare apud Hadrianopolim hiberna dispositi, salutem suam ducentes
 antiquissimam omnium, otiosis animis accidentia cuncta contuebantur.

Verum imperatoris litteris repente perlatis, quibus transire iussi sunt in
 Hellespontum, viaticum cibos biduique dilationem tribui sibi sine tumore
 poscebant. Quod civitatis magistratus ferens indigne (succensebat enim
 eisdem ob rem suam in suburbano 
 vastatam) imam plebem omnem cum Fabricensibus, quorum illic ampla est 
 multitudo 
 multitude 
 , productam, in eorum armavit exitium, iussisque bellicum canere
 bucinis, ni abirent ocius (ut statutum est) pericula omnibus minabatur
 extrema.

Quo malo praeter spem Gothi perculsi, et concito quam considerato civium
 assultu perterriti, steterunt immobiles, laceratique ad ultimum detestatione
 atque conviciis, et temptati missilium iactibus raris, ad defectionem
 erupere confessam, et caesis plurimis, quos impetus deceperat petulantior,
 aversisque residuis, et telorum varietate confixis, habitu iam Romano
 cadaveribus spoliatis armati, viso propius Fritigerno, iunxerunt semet ut
 morigeri socii, urbemque clausam obsidionalibus aerumnis urgebant. In qua
 difficultate diutius positi, passim et promiscue ruebant, eminensque aliquorum audacia peribat inulta, multique sagittis et rotatis per fundas
 lapidibus interibant.

tunc 
 Tune 
 Fritigernus frustra cum tot cladibus colluctari homines ignaros
 obsidendi contemplans, relicta ibi manu sufficiente, abire negotio
 imperfecto suasit, pacem sibi esse cum parietibus 
 memorans 
 menorans 
 , suadensque ut populandas opimas regiones et uberes, absque
 discrimine ullo, vacuas praesidiis etiamtum adorerentur.

Laudato regis consilio, quem cogitatorum norant fore socium efficacem, per
 Thraciarum latus omne dispersi caute gradiebantur, dediticiis vel captivis
 vices uberes ostendentibus, eos praecipue, ubi alimentorum reperiri satias
 dicebatur, eo maxime adiumento, praeter genuinam erecti fiduciam, quod
 confluebat ad eos in dies ex eadem gente multitude, dudum a
 mercatoribus venundati, adiectis plurimis quos primo transgressu necati
 inedia vino exili vel panis frustis mutavere vilissimis.

Quibus accessere sequendarum auri venarum periti non pauci, vectigalium
 perferre posse non sufficientes sarcinas graves, susceptique libenti
 consensione cunctorum, magno usui eisdem fuere ignota peragrantibus loca, conditoria frugum occulta, et
 latebras hominum et receptacula secretiora monstrando.

Nec quicquam nisi inaccessum et devium praeeuntibus
 eisdem mansit intactum. Sine distantia enim aetatis vel sexus, caedibus
 incendiorumque magnitudine cuncta flagrabant, abstractisque ab ipso uberum
 suctu parvulis et necatis, raptae sunt matres et viduatae maritis coniuges
 ante oculos caesis, et puberes adultique pueri per parentum cadavera tracti
 sunt.

Senes denique multi, ad satietatem vixisse clamantes, post amissas opes cum
 speciosis feminis, manibus post terga contortis, defletisque gentilium
 favillis aedium ducebantur extorres.

Haec ex Thraciis magno maerore accepta Valentem principem in sollicitudines
 varias distraxerunt. Et confestim Victore magistro equitum misso ad Persas,
 ut super Armeniae statu pro captu rerum componeret impendentium, ipse
 Antiochia protinus egressurus, ut Constantinopolim interim peteret,
 Profuturum praemisit et Traianum, ambo rectores, anhelantes quidem altius
 sed imbellis.

Qui cum ad loca venissent, ubi particulatim perque furta magis et
 latrocinia 
 multitudo 
 multitude 
 minui deberet hostilis, ad id quod erat perniciosum intempestive
 conversi, legiones ab Armenia ductas opposuere vesanum 
 adhuc spirantibus barbaris, opere quidem Martio saepe recte compertas, sed
 impares plebi immensae, quae celsorum iuga montium occuparat et campos.

Hi numeri nondum experti, quid cum desperatione rabies valeret indomita,
 trusos hostes ultra Haemi montis abscisos scopulos faucibus impegere praeruptis, ut in locis
 desertis et solis inclusos, nusquam
 reperientes exitum, diuturna consumeret fames,
 et opperirentur ipsi Frigeridum ducem, cum Pannonicis et transalpinis
 auxiliis adventantem, quem petitu Valentis Gratianus ire disposuit in
 procinctum, laturum suppetias his qui ad ultimum vexabantur exitium.

Post quem Richomeres, domesticorum 
 tunc 
 tune 
 comes, imperatu eiusdem Gratiani motus e Galliis, properavit ad
 Thracias, ductans cohortes aliquas nomine tenus, quarum pars pleraque
 deseruerat, ut iactavere quidam, Merobaudis suasu, veriti ne destitutae
 adminiculis Galliae vastarentur licenter, Rheno perrupto.

Verum articulorum dolore Frigerido praepedito, vel certe (ut obtrectatores
 finxere malivoli), morbum causante, ne ferventibus proeliis interesset,
 universos regens ex communi sententia, Richomeres Profuturo sociatur et
 Traiano, tendentibus prope oppidum Salices: unde haut
 longo spatio separatum, vulgus inaestimabile barbarorum, ad orbis rotundi
 figuram multitudine digesta plaustrorum, tamquam intramuranis cohibitum
 spatiis, otio fruebatur, et ubertate praedarum.

Praevia igitur spe meliorum, Romani duces (si fors copiam attulisset),
 ausuri aliquid gloriosum, Gothos quicquid molirentur, sagaciter observabant:
 id scilicet praestruentes, ut si aliorsum castra movissent, quod fecere
 creberrime, terga ultimorum adorti, plures perfoderent contis, magnamque spoliorum averterent partem.

Hoc intellecto hostes vel transfugarum indiciis docti, per quos nihil
 latebat incognitum, in eodem loco diu manserunt: sed oppositi exercitus metu
 praestricti, aliorumque militum, quos affluere iam sperabant, tessera data
 gentili, per diversa prope diffusas accivere vastatorias manus, quae iussis optimatum acceptis,
 statim ut incensi
 malleoli, ad carraginem (quam ita ipsi appellant), aliti velocitate
 regressae, incentivum audendi maiora popularibus addiderunt.

Nihil post haec inter partes praeter indutias laxatum est breves. Reversis
 enim his quos necessitas evocarat, plebs omnis intra
 saeptorum ambitum etiam 
 tum 
 turn 
 contrusa, immaniter fremens, animisque concita truculentis,
 experiri postrema discrimina, nec principibus gentis, qui aderant,
 renuentibus, cupiditate raecipiti festinabat. Et quoniam haec sole 
 agebantur 
 ageantur 
 extremo, noxque adventans ad quietem invitos retinebat et maestos,
 capto per otium cibo, somni manserunt expertes.

Contra Romani, his cognitis, ipsi quoque exsomnes, verebantur hostes et
 male sanos eorum ductores, ut rabidas feras: eventum licet ancipitem, ut
 numero satis inferiores, prosperum tamen ob iustiorem sui causam, mentibus
 exspectantes impavidis.

Candente itaque protinus die, signo ad arma capienda ex utraque parte per
 lituos dato, barbari postquam inter eos ex more iuratum est, tumulosos locos
 appetere temptaverunt, quo exinde per proclive rotarum modo obvios impetu
 convolverent acriore. Hocque viso, ad suos quisque manipulos properans
 miles, stabili gradu consistens, nec vagabatur nec relictis ordinibus
 procursabat.

Ergo ubi utrimque acies cautius incedentes, gressu steterunt immobili,
 torvitate mutua bellatores luminibus se contuebantur obliquis. Et Romani
 quidem voce undique Martia concinentes, a minore solita ad maiorem protolli,
 quam gentilitate appellant barritum, vires validas erigebant. Barbari vero
 maiorum laudes clamoribus stridebant inconditis, interque
 varios sermonis dissoni strepitus, leviora proelia temptabantur.

Iamque verrutis et missilibus aliis, utrimque semet eminus lacessentes,
 ad conferendas coiere minaciter manus, et scutis in testudinum formam
 coagmentatis, pes cum pede collatus est. Barbarique ut reparabiles semper et
 celeres, ingentes clavas in nostros conicientes ambustas, mucronesque acrius
 resistentium pectoribus illidentes, sinistrum cornu perrumpunt: quod
 inclinatum subsidialis robustissimus globus, e propinquo latere fortiter
 excitus, haerente iam morte cervicibus sustentavit.

Fervente igitur densis caedibus proelio, in confertos quisque promptior
 ruens, ritu grandinis undique volitantibus telis oppetebat et gladiis; et
 sequebantur equites hinc inde fugientium occipitia lacertis ingentibus praecidentes et terga, itidemque
 altrinsecus pedites, lapsorum timore impeditorum secando suffragines.

Et cum omnia caesorum corporibus opplerentur, iacebant inter eos quidam
 semianimes, spem vitae inaniter usurpando, alii glande fundis excussa, vel
 harundinibus armatis ferro confixi, quorundam capita per medium frontis et
 verticis mucrone distincta, in utrumque humerum magno cum horrore pendebant.

Et pertinaci concertatione nondum lassatae, aequo Marte partes semet
 altrinsecus afflictabant, nec de rigore genuine quidquam remittebant, dum vires
 animorum alacritas excitaret. Diremit tamen interneciva
 certamina cedens vespero dies, et cunctis, qua quisque potuit, incomposite
 discedentibus, residui omnes repetunt tentoria tristiores.

Humatis denique, pro locorum et temporis ratione, honoratis quibusdam inter
 defunctos, reliqua peremptorum corpora dirae volucres consumpserunt,
 assuetae illo tempore cadaveribus pasci, ut indicant nunc usque albentes
 ossibus campi. Constat tamen in numero longe minores Romanos, cum copiosa
 multitudine colluctatos, funerea multa perpessos: non tamen sine deflendis
 aerumnis exagitasse barbaram plebem.

His casibus proeliorum ita luctuose finitis, nostri proximos Marcianopoleos
 petivere secessus. Gothi intra vehiculorum anfractus sponte sua contrusi,
 numquam exinde per dies septem egredi vel videri sunt ausi, ideoque
 opportunitatem milites nancti, immensas alias barbarorum catervas inter
 Haemimontanas angustias clauserunt, aggerum obiectu celsorum, hac spe
 nimirum ut inter Histrum et
 solitudines perniciosa hostium multitudo compacta, nullosque reperiens
 exitus, periret inedia, cunctis utilibus ad vivendum in
 civitates validas comportatis, quarum nullam etiam tum circumsedere conati
 sunt, haec et similia machinari penitus ignorantes.

Post quae repetivit Gallias Richomeres, ob maiorem proeliorum fremitum, qui
 sperabatur, inde adminicula perducturus. Haec Gratiano quater et Merobaude
 consulibus agebantur, anno in autumnum vergente.

Inter quae Valens audito lugubri bellorum direptionumque eventu, Saturninum
 equestris exercitus ad tempus cura commissa, suppetias Traiano ferentem
 misit et Profuturo.

Forteque eisdem diebus, per Scythiae regiones et Moesiae omnibus quae
 poterant mandi consumptis, feritate urgente pariter et inopia erumpere barbari molibus magnis ardebant.
 Hocque saepe temptato, cum obruerentur vigore nostrorum, per asperitates
 scruposas valide resistentium, adacti necessitate postrema, Hunorum et
 Halanorum aliquos ad societatem spe praedarum ingentium adsciverunt.

Quo cognito Saturninus (iam enim aderat, et praetenturas stationesque
 disponebat agrarias ), paulatim colligens suos, digredi
 parabat consilio non absurdo: ne subita multitudo, ut amnis immani pulsu undarum obicibus
 ruptis emissus, convelleret levi negotio cunctos, suspecta loca acutius observantes.

Deinde post reseratas angustias abitumque militis tempestivum, incomposite,
 qua quisque clausorum potuit (nullo vetante), turbandis incubuit rebus: et
 vastabundi omnes per latitudines Thraciae pandebantur impune, ab ipsis
 tractibus, quos praetermeat Hister, exorsi, ad usque Rhodopen et fretum,
 quod immensa disterminat maria, rapinis et caedibus, sanguineque et
 incendiis et liberorum corporum corruptelis, omnia foedissime permiscentes.

tunc 
 Tune 
 erat spectare cum gemitu facta dictu visuque praedira, attonitas
 metu feminas flagris concrepantibus agitari, fetibus gravidas adhuc
 immaturis, antequam prodirent in lucem, impia tolerantibus multa, 
 implicatos 
 implicates 
 alios matribus parvulos, et puberum audire lamenta, puellarumque
 nobilium, quarum stringebat fera captivitas manus.

Post quae 
 adulta virginitas, castitasque nuptarum, ore abiecto, flens ultima
 ducebatur, mox profanandum pudorem optans morte (licet cruciabili)
 praevenire. Inter quae cum beluae ritu traheretur ingenuus paulo ante dives
 et liber, de te, Fortuna, ut inclementi querebatur et caeca, quae eum puncto
 temporis brevi opibus exutum et dulcedine caritatum, domoque extorrem, quam
 concidisse vidit in cinerem et ruinas, aut lacerandum membratim, aut
 serviturum sub verberibus et tormentis crudo devovisti victori.

Barbari tamen, velut diffractis caveis bestiae, per Thraciarum amplitudines fusius incitati, oppidum petivere nomine
 Dibaltum, ubi tribunum scutariorum Barzimeren inventum cum suis Cornutisque et aliis peditum numeris castra
 ponentem assiliunt, eruditum pulvere militari rectorem.

Qui confestim (ut adigebat necessitas instantis exitii) iussa canere
 bellicum tuba, lateribus firmatis prorupit, cum promptis accinctis
 ad proelium: fortiterque resistendo pari pugnandi sorte discesserat, ni eum equitum accursus complurium anhelum circumvenisset et
 fessum. Et ita cecidit interfectis barbarorum non paucis, quorum clades
 copiarum magnitudo celabat.

Re in hunc modum peracta, Gothi quid postea molirentur incerti,
 quaeritabant Frigeridum, tamquam obicem validum, ubi reppererint excisuri: et cultiore
 victu somnoque parumper assumpto, eum sequebantur ut ferae: docti quod
 Gratiani monitu reversus in Thracias, et prope Beroeam 
 vallo metato, eventus rerum speculabatur ancipites.

Et hi quidem ad patrandum propositum discursione rapida maturabant. Ille
 vero regendi conservandique militis non ignarus, id quod cogitatum est
 suspicatus, vel exploratorum relatione, quos miserat, aperte instructus, per
 montium celsa silvarumque densitates ad Illyricum redit, erectus
 prosperitate nimia, quam ei fors obtulit insperata.

Repedando enim congregatusque in cuneos sensim progrediens,
 Gothorum optimatem Farnobium cum vastatoriis globis vagantem licentius
 occupavit, ducentemque Taifalos, nuper in societatem adhibitos: qui (si
 dignum est dici), nostris ignotarum gentium terrore dispersis, transiere flumen direpturi vacua defensoribus loca.

Eorum catervis subito visis, certare comminus dux cautissimus parans,
 adortusque nationis utriusque grassatores, minantes
 etiam tum acerbas strages multos occidit, trucidassetque omnes ad unum, ut ne nuntius
 quidem cladis post appareret, ni cum aliis multis perempto Farnobio,
 metuendo antehac incensore turbarum, obtestatus prece impensa superstitibus
 pepercisset, 
 vivosque 
 yivosque 
 omnes circa Mutinam, Regiumque et Parmam, Italica oppida, rura 
 culturos 
 cultures 
 exterminavit.

Hanc Taifalorum gentem turpem ac obscenae vitae flagitiis ita accepimus mersam, ut apud eos
 nefandi concubitus foedere copulentur maribus puberes, aetatis viriditatem
 in eorum pollutis usibus consumpturi. Porro siqui iam adultus aprum
 exceperit solus, vel interemerit ursum immanem, colluvione liberatur
 incesti.

Haec autumno vergente in hiemem funesti per Thracias turbines converrebant.
 Quae temporum rabies, velut cuncta cientibus Furiis, ad
 regiones quoque longinquas progrediens, late serpebat.

Et iam Lentiensis Alamannicus populus, tractibus Raetiarum confinis, per
 fallaces discursus, violato foedere dudum concepto, collimitia nostra
 temptabat, quae clades hinc exitiale primordium sumpsit.

Ex hac natione quidam inter principis armigeros militans, poscente negotio
 reversus in larem, ut erat in loquendo effusior, interrogantes multos quid
 ageretur in palatio, docet arcessitu Valentis patrui
 Gratianum Orientem versus mox signa moturum, ut duplicatis viribus
 repellantur plagarum terminalium accolae, ad Romanarum rerum excidium coniurati.

Quibus avide Lentienses acceptis, ipsi quoque haec quasi vicini cernentes,
 ut sunt veloces et rapidi, conferti in praedatorios globos, Rhenum gelu
 pervium pruinis Februario mense transire tentarunt; quos tendentes
 prope cum Petulantibus Celtae, non sine sui iactura, afflictos graviter
 adultis viribus averterunt.

Verum retrocedere coacti Germani, atque noscentes exercitus pleramque partem in
 Illyricum (ut imperatore mox adfuturo) praegressam, exarsere flagrantius:
 maioraque coeptantes, pagorum omnium
 incolis in unum collectis, cum quadraginta armorum milibus vel septuaginta,
 ut quidam laudes extollendo principis iactitarunt, sublati in superbiam
 nostra confidentius irruperunt.

Quibus Gratianus cum formidine magna compertis, revocatis cohortibus, quas
 praemiserat in Pannonias, convocatisque aliis, quas in Galliis retinuerat
 dispositio prudens, Nannieno negotium dedit, virtutis
 sobriae duci: eique Mallobauden iunxit pari potestate collegam, domesticorum
 comitem, regemque Francorum, virum bellicosum et fortem.

Nannieno igitur pensante fortunarum versabiles casus, ideoque cunctandum
 esse censente, Mallobaudes alta pugnandi cupiditate raptatus (ut
 consueverat), ire in hostem, differendi impatiens, angebatur.

Proinde horrifico adversum fragore terrente, ubi primum apud Argentariam
 signo per cornicines dato, concurri est coeptum, sagittarum verrutorumque
 missilium pulsibus crebriores hinc indeque sternebantur.

Sed in ipso proeliorum ardore, infinita hostium multitudine milites visa,
 vitantesque aperta discrimina, per calles consitas arboribus et angustas, ut
 quisque potuit, dispersi, paulo postea stetere fidentius, et splendore
 consimili, proculque nitore fulgentes armorum, imperatorii adventus iniecere
 barbaris metum.

Qui repente versi in terga, resistentesque interdum, nequid ultimae
 rationis omitterent, ita sunt caesi, ut ex praedicto numero non plus quam
 quinque milia, ut 
 aestimabatur 
 aesetmabatur 
 , evaderent, densitate nemorum tecta, inter complures alios audaces
 et fortes, rege quoque Priario interfecto, exitialium concitore
 pugnarum.

Hac laeti successus fiducia Gratianus erectus, iamque ad partes tendens
 eoas, laevorsus flexo itinere, latenter Rheno transito,
 spe incitatior bona, universam, si id temptanti fors adfuisset, delere
 statuit malefidam et turbarum avidam gentem.

Hocque urgentibus aliis super alios nuntiis cognito, Lentienses aerumnis
 populi sui ad internecionem paene deleti, et repentino principis adventu
 defixi, quid capesserent ambigentes, cum neque repugnandi neque agendi
 aliquid aut moliendi laxamentum possent invenire vel breve, impetu celeri
 obsessos petiverunt inviis cautibus colles, abruptisque per ambitum rupibus
 insistentes, rebus caritatibusque suis, quas secum conduxerant, omni virium robore
 propugnabant.

Qua difficultate perpensa, velut murorum obicibus opponendi, per legiones
 singulas quingenteni leguntur armati, usu prudenter bellandi comperti. Qui
 ea re animorum aucta fiducia, quod versari inter antesignanos visebatur
 acriter princeps, montes scandere nitebantur, tamquam venaticias praedas, si calcassent
 editiora, confestim sine certamine ullo rapturi: exorsumque proelium
 vergente in meridiem die, tenebrae quoque occupavere nocturnae.

Quippe magno utriusque partis pugnabatur exitio: caedebant cadebantque
 nostrorum non pauci, simul arma imperatorii comitatus auro colorumque micantia claritudine, iaculatione ponderum densa
 confringebantur.

Exinde diu reputante Gratiano cum optimatibus, perniciosum apparebat et
 irritum, contra asperitates aggerum prominentium intempestiva contendere
 pertinacia, multis (ut in tali negotio), variatis sententiis, otioso milite
 circumvallari placuit barbaros, inedia fatigatos, quia locorum iniquitate
 defenderentur.

Verum cum obstinatione simili renitentes Germani, peritique regionum,
 petissent alios montes, his quos ante insederant, altiores: conversus illuc
 cum exercitu imperator, eadem qua antea fortitudine, semitas ducentes ad
 ardua quaeritabat.

Quem Lentienses intentum iugulis suis omni perseverandi studio
 contemplantes, post deditionem, quam impetravere supplici prece, oblata (ut
 praeceptum est) iuventute valida nostris tirociniis permiscenda, ad
 genitales terras innoxii ire permissi sunt.

Hanc victoriam, opportunam et fructuosam, quae gentes hebetavit occiduas,
 sempiterni numinis nutu, Gratianus incredibile dictu est, quo quantoque vigore exserta celeritate aliorsum
 properans expedivit: praeclarae indolis adulescens, facundus et moderatus et
 bellicosus et clemens, ad aemulationem lectorum progrediens principum, dum
 etiam 
 tum 
 turn 
 
 lanugo genis inserperet speciosa, ni vergens in
 ludibriosos actus natura, laxantibus proximis, semet ad vana studia Caesaris
 Commodi convertisset, licet hic incruentus.

Ut enim ille, quia perimere iaculis plurimas feras spectante consueverat
 populo, et centum leones in amphitheatrali circulo simul emissos, telorum
 vario genere, nullo geminato vulnere, contruncavit, ultra hominem 
 exsultavit 
 exultavit 
 , ita hic quoque, intra saepta quae appellant vivaria, sagittarum
 pulsibus crebris dentatas conficiens bestias, incidentia multa parvi ducebat
 et seria: eo tempore quo etiam si imperium Marcus regeret Antoninus, aegre
 sine collegis 
 similibus 
 sinilibus 
 et magna sobrietate consiliorum, lenire luctuosos rei publicae
 poterat casus.

Dispositis igitur, quae pro temporum captu per
 Gallias res rationesque poscebant, et punito scutario proditore, qui
 festinare principem ad Illyricum barbaris indicarat, Gratianus exinde
 digressus per castra, quibus Felicis Arboris nomen est, per Lauriacum ad opitulandum oppressae parti porrectis itineribus ire
 tendebat.

Eisdemque diebus, Frigerido multa atque utilia pro securitate communi
 sollertissime cogitanti, munireque properanti Succorum angustias, ne discursatores hostes et leves, tamquam exaestuantes nivi torrentes, per
 septentrionales provincias fusius vagarentur, successor Maurus nomine
 mittitur comes, venalis ferociae specie, et ad cuncta mobilis et incertus;
 is est quem praeteritorum textu rettulimus, ambigenti super corona capita
 imponenda Caesari Iuliano, dum
 inter eius armigeros militaret, Arroganti astu fidenter torquem obtulisse collo abstractam.

Remotusque in ipsa vertigine pereuntium rerum dux cautus et diligens, cum
 etiam si dudum discessisset in otium, ad procinctum reduci negotiorum
 magnitudine poscente deberet.

His forte diebus, Valens tandem excitus Antiochia, longitudine viarum
 emensa, venit Constantinopolim, ubi moratus paucissimos dies, seditioneque
 popularium levi pulsatus, Sebastiano paulo ante ab Italia (ut petierat)
 misso, vigilantiae notae ductori, pedestris exercitus cura commissa, quem
 regebat antea Traianus: ipse ad Melanthiada villam
 Caesarianam profectus, militem stipendio fovebat et alimentis, et blanda
 crebritate sermonum.

Unde cum itinere edicto per tesseram Nicen venisset, quae statio ita
 cognominatur, relatione speculatorum didicit refertos opima barbaros praeda,
 a Rhodopes tractibus prope Hadrianopolim
 revertisse: qui motu imperatoris cum abundanti milite cognito, popularibus
 iungere se festinant,
 circa Beroeam et Nicopolim agentibus praesidiis fixis: atque ilico ut oblatae
 occasionis maturitas postulabat, cum trecentenis militibus per singulos
 numeros lectis, Sebastianus properare dispositus erat, conducens rebus publicis aliquid (ut promittebat) acturus.

Qui itineribus celeratis, conspectus prope Hadrianopolim, obseratis vi portis, iuxta
 adire prohibebatur: veritis defensoribus ne captus ab hoste veniret et
 subornatus, atque contingeret aliquid in civitatis perniciem, quale per
 Acacium acciderat comitem, quo per fraudem a Magnentiacis militibus capto, claustra patefacta sunt Alpium
 Iuliarum.

Agnitus tamen licet sero Sebastianus, et urbem introire permissus, cibo et
 quiete curatis pro copia, quos ductabat, secuta luce
 impetu clandestino erupit, vesperaque incedente, Gothorum vastatorios cuneos
 prope flumen Hebrum subito visos, paulisper opertus aggeribus et frutectis,
 obscura nocte suspensis passibus consopitos adgressus est, adeoque prostravit, ut praeter paucos quos morte velocitas exemerat
 pedum, interirent reliqui omnes, praedamque retraxit innumeram, quam nec
 civitas cepit nec planities lata camporum.

Qua causa percitus Fritigernus, et extimescens, ne dux (ut saepe audierat)
 impetrabilis, dispersos licenter suorum globos raptuique intentos
 consumeret, improvises adoriens: revocatis omnibus prope Cabylen oppidum
 cito discessit, ut agentes in regionibus patulis nec inedia nec occultis
 vexarentur insidiis.

Dum haec aguntur in Thraciis, Gratianus docto litteris patruo, qua
 industria superaverit Alamanos, pedestri itinere praemissis impedimentis et
 sarcinis, ipse cum expeditiore militum manu, permeato Danubio, delatus
 Bononiam, Sirmium introiit, et quadriduum ibi moratus, per idem flumen ad
 Martis castra descendit, febribus intervallatis afflictus: in quo tractu
 Halanorum impetu repentino temptatus, amisit sequentium paucos.

Eisdemque diebus exagitatus ratione gemina Valens, quod Lentienses
 compererat superatos, quodque Sebastianus subinde scribens facta dictis
 exaggerabat, e Melanthiade signa commovit, aequiperare facinore quodam
 egregio adulescentem properans filium fratris, cuius virtutibus urebatur:
 ducebatque multiplices copias, nec contemnendas nec segnes, quippe etiam
 veteranos eisdem iunxerat plurimos, inter quos et honoratiores alii et
 Traianus recinctus est, paulo ante magister
 armorum.

Et quoniam exploratione sollicita cognitum est cogitare hostes fortibus
 praesidiis itinera claudere, per quae commeatus necessarii portabantur,
 occursum est huic conatui competenter, ad retinendas opportunitates
 angustiarum, quae prope erant, peditibus sagittariis et equitum turma citius
 missa.

Triduoque proximo, cum barbari gradu incederent leni et metuentes
 eruptionem per devia, quindecim milibus passuum a civitate discreti,
 stationem peterent Nicen, incertum quo errore procursatoribus omnem illam
 multitudinis partem, quam viderant, in numero decem
 milium esse firmantibus, imperator procaci quodam calore perculsus eisdem
 occurrere festinabat.

Proinde agmine quadrato incedens, prope suburbanum 
 Hadrianopoleos 
 Hadrianupoleos 
 venit, ubi vallo sudibus fossaque firmato, Gratianum impatienter
 operiens, Richomerem comitem domesticorum suscepit, ab eodem imperatore
 praemissum cum litteris, ipsum quoque venturum mox indicantibus.

Quarum textu oratus, ut praestolaretur paulisper periculorum participem,
 neve abruptis discriminibus temere semet committeret solum, adhibitis in
 consilium potestatibus variis, quid facto opus esset deliberabat.

Et cum Sebastiano auctore quidam protinus eundum ad certamen urgerent,
 Victor nomine (magister equitum) Sarmata sed cunctator et cautus, eadem
 sentientibus multis, imperii socium exspectari censebat, ut incrementis
 exercitus Gallicani adscitis, opprimeretur levius tumor barbaricus flammans.

Vicit tamen funesta principis destinatio, et adulabilis
 quorundam sententia regiorum, qui ne paene iam partae victoriae (ut
 opinabantur) consors fieret Gratianus, properari cursu celeri suadebant.

Et dum necessaria parabantur ad decernendum, Christiani ritus presbyter (ut
 ipsi appellant), missus a Fritigerno legatus, cum aliis humilibus venit ad
 principis castra, susceptusque leniter, eiusdem
 ductoris obtulit scripta,
 petentis propalam ut sibi suisque, quos extorres patriis laribus rapidi
 ferarum gentium exegere discursus, habitanda Thracia sola cum pecore omni
 concederetur et frugibus: hoc impetrato,
 spondentis perpetuam pacem.

Praeter haec idem Christianus, ut conscius arcanorum et fidus, secretas
 alias eiusdem regis obtulit litteras, qui astu et ludificandi varietate
 nimium sollers, docebat Valentem quasi mox amicus futurus et socius, aliter
 se popularium saevitiam mollire non posse vel ad condiciones rei Romanae
 profuturas allicere, nisi subinde armatum eisdem 
 iuxta 
 iaxta 
 monstraret exercitum, et timore imperatorii nominis intentato, eos
 a pernicioso pugnandi revocaret ardore. Et legati quidem ut ambigui frustra
 habiti discesserunt.

Exoriente vero aurora diei, quem quintum Iduum Augustarum numerus ostendit
 annalis, signa praepropere commoventur, impedimentis et sarcinis prope
 Hadrianopoleos muros cum legionum tutela congrua collocatis. Thesauri enim
 et principalis fortunae insignia cetera, cum praefecto et consistorianis
 ambitu moenium tenebantur.

Decursis itaque viarum spatiis confragosis, cum in medium torridus
 procederet dies, octava tandem hora hostium carpenta cernuntur, quae ad speciem
 rotunditatis detornatae digesta 
 exploratorum relatione affirmabantur. Atque (ut mos est) ululante barbara
 plebe ferum et triste, Romani duces aciem instruxere, et anteposito dextro cornu
 equitum prime, peditatus pars maxima subsidebat.

Cornu autem equitum laevum, disiectis adhuc per itinera plurimis, summa
 difficultate conductum, properabat passibus citis. Dumque idem cornu, nullo
 etiam tum interturbante, extenditur, horrendo fragore, sibilantibus armis,
 pulsuque minaci scutorum, territi barbari, quoniam pars eorum cum Alatheo et
 Saphrace, procul agens et accita, nondum venerat, oraturos pacem misere legatos.

Eorum dum vilitatem despicit imperator, ut firma fierent paciscenda,
 optimates poscens idoneos mitti, illi de industria cunctabantur, ut inter
 fallaces indutias equites sui redirent, quos affore iam sperabant: et miles
 fervore calefactus aestivo, siccis faucibus commarceret, relucente
 amplitudine camporum incendiis, quos lignis nutrimentisque aridis subditis,
 ut hoc fieret idem, hostes urebant. Cui malo aliud quoque accedebat
 exitiale, quod homines et iumenta cruciabat inedia gravis.

Inter quae Fritigernus, callidus futuri coniector, Martemque pertimescens
 ancipitem, velut caduceatorem, unum e plebe suo misit
 arbitrio, impetens nobiles
 quosdam et electos ad se prope diem obsides mitti, impavidus ipse minas
 militares laturus, et necessaria.

Laudato probatoque formidati ducis proposito, tribunus Aequitius, cui 
 tunc 
 tune 
 erat cura palatii credita, Valentis propinquus, assentientibus
 cunctis ire pignoris loco mature disponitur. Quo renitente, quia semel
 captus ab hostibus, lapsusque a Dibalto, verebatur eorum irrationabiles
 motus, Richomeres se sponte obtulit propria, ireque promiserat libens,
 pulcrum hoc quoque facinus, et viro convenire existimans forti. Iamque
 pergebat, indicia dignitatis et natalium

Eo ad vallum hostile tendente, sagittarii et scutarii, quos Bacurius
 Hiberus quidam tunc regebat et Cassio, avidius impetu calenti progressi,
 iamque adversis conexi, ut immature proruperant, ita inerti discessu,
 primordia belli foedarunt.

Hocque impedimento conatus intempestivi et Richomeris alacritas fracta est,
 nusquam ire permissi, et equitatus Gothorum cum Alatheo reversus et
 Saphrace, Halanorum manu permixta, ut fulmen prope montes celsos excussus,
 quoscumque accursu veloci invenire comminus potuit,
 incitata caede turbavit.

Cumque arma ex latere omni concuterentur et tela, lituosque Bellona
 luctuosos inflaret in clades Romanas solito immanius furens, cedentes nostri
 multis interclamantibus restiterunt, et proelium flammarum ritu accrescens, terrebat militum animos, confixis quibusdam
 rotatis ictibus iaculorum et sagittarum.

Deinde collisae in modum rostratarum navium acies, trudentesque se
 vicissim, undarum specie motibus sunt reciprocis iactitatae. 
 
 Et quia sinistrum cornu ad usque plaustra ipsa accessit, ultra (siqui tulissent suppetias) processurum: a
 reliquo equitatu desertum, multitudine hostili urgente, ac si ruina aggeris magni, oppressum
 atque deiectum est: steterunt improtecti pedites ita concatervatis
 manipulis, ut vix mucronem exserere aut manus reducere quisquam posset. Nec
 iam obiectu pulveris caelum patere potuit ad prospectum,
 clamoribus resultans horrificis. Qua causa tela undique mortem vibrantia,
 destinata cadebant et noxia, quod 
 nec 
 nee 
 provideri poterant 
 nec 
 nee 
 caveri.

Verum ubi effusi immensis agminibus barbari, iumenta conterebant et viros,
 et neque ad receptum confertis ordinibus laxari usquam poterat locus, et
 evadendi copiam constipatio densior adimebat: nostri quoque ultimo cadendi
 contemptu, occursantes receptis gladiis obtruncabant, et mutuis securium
 ictibus galeae perfringebantur atque loricae.

Videreque licebat celsum ferocia barbarum, genis stridore constrictis,
 succiso poplite aut abscisa ferro dextera vel confosso latere inter ipsa
 quoque mortis confinia minaciter circumferentem oculos truces: ruinaque
 confligentium mutua, humi corporibus stratis, campi peremptis impleti
 sunt, et morientium gemitus, profundisque vulneribus transfixorum, cum
 timore audiebantur ingenti.

In hoc tanto tamque confusae rei tumultu, exhausti labore et periculis
 pedites, cum deinceps neque vires illis neque mentes suppeterent ad
 consilium, diffractis hastarum plerisque collisione assidua, gladiis
 contenti destrictis, in confertas hostium turmas se immergebant, salutis immemores, circumspectantes
 ademptum esse omne evadendi suffugium.

Et quia humus rivis operta sanguineis gressus labiles evertebat, conabantur
 modis omnibus vitam impendere non inultam: adeo magno animorum robore
 oppositi incumbentibus, ut etiam telis quidam propriis interirent. Atra
 denique cruoris facie omnia conturbante, et quocumque se
 inflexerant oculi, acervis caesorum aggestis, exanimata cadavera sine
 parsimonia calcabantur.

Solque sublimior, decurso Leone, ad domicilium caelestis Virginis
 transiens, Romanos magis attenuatos inedia, sitique confectos, etiam armorum
 gravantibus sarcinis exurebat. Ad ultimum incumbente barbarorum pondere
 acies inclinatae nostrorum, quod solum postremis malis habuere subsidium,
 incondite qua quisque poterat, vertuntur in pedes.

Dumque omnes dispersi per ignotos tramites cedunt, imperator diris
 pavoribus circumsaeptus, paulatimque insiliens funerum moles, ad lancearios
 confugit et mattiarios: qui dum 
 multitudo 
 multitude 
 tolerabatur hostilis, fixis corporibus steterant inconcussi. Eoque
 viso Traianus exclamat spem omnem absumptam, ni desertus ab armigeris
 princeps saltem adventicio tegeretur auxilio.

Hocque audito, Victor nomine comes, Batavos in subsidiis locatos haut
 procul, ad imperatoris praesidium raptim cogere properans, cum invenire
 neminem posset, gradiens retro discessit. Parique modo Richomeres periculo
 semet exemit et Saturninus.

Sequebantur itaque furore ex oculis lucente barbari nostros, iam linquente
 venarum calore 
 torpentes 
 terpentes 
 : quorum aliqui percussoribus cadebant incertis, non nulli
 ponderibus solis urgentium obruti, ictuque suorum aliqui
 trucidati: nec enim saepe renitentibus cedebatur, aut parcebat cedentibus
 quisquam.

Super his obstruebant itinera iacentes multi semineces, cruciatus vulnerum
 conquerentes, cum quibus aggeres quoque equorum constrati, cadaveribus campos
 implerant. Diremit haec numquam pensabilia damna, quae magno rebus stetere
 Romanis, nullo splendore lunari nox fulgens.

Primaque caligine tenebrarum, inter gregarios imperator, ut opinari dabatur
 (neque enim vidisse se quisquam vel praesto fuisse 
 adseveravit 
 asseveravit 
 ), sagitta perniciose saucius ruit, spirituque mox consumpto
 decessit, nec postea repertus est usquam. Hostium enim paucis spoliandi
 gratia mortuos per ea loca diu versatis, nullus fugatorum vel accolarum
 illuc adire est ausus.

Simili clade Caesarem accepimus Decium, dimicantem cum barbaris acriter,
 equi lapsu prostratum, quem ferventem retinere non valuit, abiectumque in
 paludem, nec emergere potuisse nec inveniri.

Alii dicunt Valentem animam non exhalasse confestim, sed cum candidatis et
 spadonibus paucis, prope ad agrestem casam relatum, secunda contignatione
 fabre munitam, dum fovetur manibus imperitis, circumsessum ab hostibus, qui
 esset ignorantibus, dedecore captivitatis exemptum.

Cum enim oppessulatas ianuas perrumpere conati qui secuti sunt, a parte
 pensili domus sagittis incesserentur, ne per moras inexpedibiles populandi
 amitterent copiam, congestis stipulae fascibus et lignorum, flammaque
 supposita, aedificium cum hominibus torruerunt.

Unde quidam de candidatis, per fenestram lapsus captusque a barbaris,
 prodidit factum et eos maerore afflixit, magna gloria defraudatos, quod
 Romanae rei rectorem non cepere superstitem. Is ipse iuvenis, occulte postea
 reversus ad nostros, haec ita accidisse narravit.

Pari clade recuperatis Hispaniis, Scipionum alterum cremata turri in quam
 confugerat, absumptum incendio hostili comperimus. Illud tamen certum est,
 nec Scipioni nec Valenti sepulturam (qui supremitatis honor est)
 contigisse.

In hac multiplici virorum illustrium clade, Traiani mors eminuit et
 Sebastiani, cum quibus triginta quinque oppetivere tribuni, vacantes et
 numerorum rectores, et Valerianus atque Aequitius, quorum alter stabulum,
 alter curabat palatium. Inter hos etiam promotorum tribunus, Potentius,
 cecidit in primaevo flore aetatis, bono cuique spectatus, meritis Ursicini
 patris, magistri quondam armorum suisque commendabilis. Constatque vix tertiam evasisse exercitus partem.

Nec ulla annalibus praeter Cannensem pugnam ita ad internecionem
 res legitur gesta, quamquam Romani aliquotiens reflante Fortuna fallaciis
 lusi, bellorum iniquitati cesserunt ad tempus, et certamina multa fabulosae
 naeniae flevere Graecorum.

Perit autem hoc exitu Valens,
 quinquagesimo anno contiguus, cum per annos quattuor imperasset et decem,
 parvo minus.

Cuius bona multis cognita dicemus et vitia. Amicus fidelis et firmus, ultor
 acer ambitionum, severus militaris et civilis disciplinae corrector,
 pervigil semper et anxius, ne quis propinquitatem
 praetendens, altius semet efferret, erga
 deferendas potestates vel adimendas nimium tardus, provinciarum aequissimus
 tutor, quarum singulas ut domum propriam custodibat indemnes, tributorum
 onera studio quodam molliens singulari, nulla vectigalium admittens augmenta
 in adaerandis reliquorum debitis non molestus, furibus et in peculatu
 deprehensis iudicibus inimicus asper et vehemens. Nec sub
 alio principe in huius modi negotiis melius secum actum esse meminit Oriens.

Super his omnibus liberalis erat cum moderatione, cuius rei licet abundent
 exempla, unum tamen sufficiet poni. Ut sunt in palatiis non nulli alienarum
 avidi rerum, siqui
 caducum vel aliud petisset ex usu, cum magna iustorum iniustorumque distinctione, contradicturis copia servata, donabat ei qui petierat, tres vel quattuor alios
 absentes aliquotiens impetratorum participes iungens, ut castigatius agerent
 inquieti, lucra quibus inhiabant, hoc minui commento cernentes.

Super aedificiis autem, quae per diversas urbes et oppida vel instauravit,
 vel a primis instruxit auspiciis, (ne sim longior) taceo, rebus ipsis id
 apertius monstrare concedens. Haec bonis omnibus aemulanda sunt, ut
 existimo: nunc eius vitia percurramus.

Magnarum opum intemperans appetitor, laborum impatiens, duritiamque magis
 affectans immanem, in crudelitatem proclivior, subagrestis ingenii, nec
 bellicis nec liberalibus studiis eruditus: alienis gemitibus libenter
 emolumenta fructusque conquirens, tuncque magis intolerabilis, cum
 incidentia crimina ad contemptam vel laesam principis amplitudinem trahens,
 in sanguinem saeviebat, et dispendia locupletum.

Illud quoque ferri non poterat, quod cum legibus lites omnes quaestionesque committere videri se vellet, destinatisque velut lectis iudicibus
 negotia spectanda mandabat, nihil agi contra libidinem suam patiebatur:
 iniuriosus alia et iracundus, et criminantibus, sine differentia veri vel
 falsi, facillime patens, quae vitiorum labes etiam in his privatis
 cotidianisque rationibus impendio est formidanda.

Cessator et piger: nigri coloris, pupula oculi unius obstructa, sed ita ut
 non eminus appareret, figura bene compacta membrorum, staturae 
 nec 
 nee 
 procerae 
 nec 
 nee 
 humilis, 
 incurvis 
 ineurvis 
 cruribus exstanteque mediocriter ventre.

Haec super Valente dixisse sufficiet, quae vera esse aequalis nobis memoria
 plene testatur. Illud autem praeteriri non convenit, quod cum oraculo
 tripodis, quem movisse Patricium docuimus et Hilarium, tres versus illos
 fatidicos comperisset, quorum ultimus est 
 
 ἐν πεδίοισι μίμαντος ἀγαιομένοιο
 ῎αρηος, 
 
 ut erat inconsummatus et rudis, inter initia contemnebat, processu
 vero luctuum maximorum, abiecte etiam timidus, eiusdem sortis recordatione
 Asiae nomen horrebat: ubi Erythraeo oppido superpositum montem
 Mimanta, et Homerum scripsisse, et Tullium, doctis
 referentibus audiebat.

Denique post interitum eius, discessumque hostilem, prope locum in quo
 cecidisse existimatus est, inventus dicitur saxeus monumenti suggestus, cui
 lapis affixus incisis litteris Graecis, sepultum ibi nobilem quendam Mimanta
 veterem indicabat.

Post exitialem pugnam cum iam tenebris nox terras implesset, hi qui
 superfuere, dextra pars alii laeva, vel quo metus traxerat ferebantur,
 quisque proximos quaerens: cum praeter se nihil singuli cernere poterant,
 occipitiis propriis ferrum arbitrantes haerere. Audiebantur tamen (licet
 longius) heiulatus miserabiles relictorum, singultusque morientium, et
 vulneratorum cruciabiles fletus.

Luce vero coeptante, victores, ut bestiae sanguinis irritamento atrocius
 efferatae, spei inanis illecebris agitati, Hadrianopolim agminibus petivere
 densetis, eam vel cum discriminibus excisuri postremis: docti per proditores
 et transfugas, potestatum culmina maximarum, et fortunae
 principalis insignia, thesaurosque Valentis, illic ut in munimento 
 arduo 
 conditos.

Et ne intervallatis ardor intepesceret moris, hora diei quarta ambitu
 cincto murorum, infestissime certabatur oppugnatoribus genuina ferocia ad
 praeceps exitium festinantibus, contraque defensorum vigore validis viribus
 incitato.

Et quia militum calonumque numerus magnus, civitatem cum iumentis introire
 prohibitus, affixus parietibus moenium, aedibusque continuis, pro loci
 humilitate fortiter decernebat, superaratque rabies imminentium ad usque
 horam diei nonam, subito pedites nostri trecenti, ex his qui prope ipsas
 stetere loricas, conferti in cuneum, desciverunt ad barbaros, eosque illi
 avide raptos, confestim (incertum quo consilio) trucidarunt; et ex eo
 deinceps observatum est, neminem huius modi aliquid vel in desperatione
 rerum ultima cogitasse.

Fervente itaque tot malorum congerie, repente cum fragore caelesti, imbres
 nubibus atris effusi, dispersere circumfrementium globes, reversique ad
 vallum dimensum tereti figura plaustrorum, immanes spiritus latius
 porrigentes, iubebant nostris per minaces litteras et legatum dedere
 civitatem, fide retinendae salutis
 accepta.

Verum introire non auso, qui missus est, per Christianum quendam portatis
 scriptis et recitatis, utque decebat contemptis, 
 parandis operibus diei residuum et nox omnis absumpta. Nam intrinsecus silicibus
 magnis obstrusae sunt portae, et moenium intuta firmata, et ad emittenda
 undique tela vel saxa, tormenta per locos aptata sunt habiles, aggestaque
 prope sufficiens aqua. Pridie enim dimicantium quidam siti ad usque ipsa
 vitae detrimenta vexati sunt.

Contra Gothi reputantes difficiles Martis eventus, anxiique cum sterni et
 sauciari cernerent fortiores, et particulatim vires suas convelli, astutum
 iniere consilium, quod ipsa indicante Iustitia publicatum est.

Partis enim nostrae 
 candidatos 
 candidates 
 aliquos qui die praeterito ad eos defecerant, pellexere, ut
 simulata fuga velut ad propria remeantes, intra muros suscipi se curarent,
 ingressique latenter quandam incenderent partem: ut tamquam signo erecto
 occultius, dum circa exstinguendum incendium distringitur multitudo
 clausorum, civitas perrumperetur impropugnata.

Perrexere (ut statutum est) candidati: cumque prope fossas venissent, manus
 tendentes, orantesque ut Romanos semet admitti poscebant. Et recepti quia
 nulla erat suspicio quae vetaret, interrogatique super consiliis hostium, variarunt: unde factum est ut cruenta quaestione
 vexati, cervicibus perirent abscisis, quid acturi venerant, aperte
 confessi.

Omni itaque bellandi apparatu praestructo, adventante vigilia tertia,
 barbari abolito praeteritorum vulnerum metu, in urbis obseratos aditus
 multiplicatis ordinibus inundarunt, et obstinatione magna caventium malo. At cum armatis provinciales et
 palatini ad obruendos eos excitatius exsurgebant, et 
 cuiusque 
 cuiusce 
 modi tela in multitudine tanta, vel temere missa, cadere sine noxa
 non poterant.

Animadversum est a nostris eisdem telis barbaros uti, quibus appetebantur. 
 Ideoque mandatum est, ut nervis ferrum lignumque conectentibus, ante iactum
 incisis, emitterentur arcu sagittae, quae volitantes vires integras
 reservabant. Infixae vero
 corporibus, nihil vigoris perdebant, aut certe (si cecidissent in vanum),
 ilico frangebantur.

Dedit autem rebus ita flagrantibus grave momentum casus admodum inopinus.
 Scorpio genus tormenti, quem onagrum sermo vulgaris appellat, e regione
 contra hostium aciem densam locatus, lapidem contorsit ingentem, qui licet
 humo frustra illisus est, visus tamen ita eos metu exanimavit, ut stupore
 spectaculi novi, cedentes e medio, abire temptarent.

Sed bucinis optimatum monitu occinentibus, instauratum est proelium, et
 pari modo res Romana superior stetit, nullo ferme alio telo, vel funditoris amento, in
 cassum excusso. Agmina enim praeeuntium ductorum, quos rapiendi Valentis
 malis lucrationibus quaesita 
 cupiditas incendebat, secuti ceteri prae se ferebant, aequiperasse
 discrimina potiorum: namque semineces aliquot, aut magnis obtriti
 ponderibus, vel confixi iaculis pectora, volvebantur, non nulli scalas
 vehendo, ascensumque in muros ex latere omni parantes, sub oneribus ipsis
 obruebantur, contrusis per pronum saxis et columnarum fragmentis et
 cylindris.

Nec quemquam furentium cruoris horrenda species ad serum usque diem ab
 alacritate faciendi fortiter avertebat, hoc incitante, quod etiam defensorum
 plurimos cadere diversis ictibus videntes eminus laetabantur. Ita sine
 requie ulla vel modo, pro moenibus et contra moenia ingentibus animis
 pugnabatur.

Et quia nullo ordine iam sed per procursus pugnabatur et globos, quod
 desperationis erat signum extremae, flexo in vesperam die, digressi omnes
 rediere ad tentoria tristes, inconsideratae dementiae alter alterum
 arguentes, quod non (ut suaserat antea Fritigernus),
 obsidionales aerumnas ubique declinarunt.

Conversi post haec per omne tempus noctis (ut aestivae) non longum, ad
 vulnerum curas, artesque medendi gentiles, reddita luce in varias
 consiliorum vias diducebantur, quorsum tenderent ambigentes, multisque
 dictatis et controversis, occupare statuunt Perinthum, exinde vicinas urbes
 divitiarum refertas, docentibus omnia perfugis, etiam domorum nedum urbium
 interna noscentes. Hanc secuti sententiam, quam utilem existimarunt,
 itineribus lentis, miscentes cuncta populationibus et incendiis, nullo
 renitente pergebant.

Obsessi vero apud Hadrianopolim, post eorum abitum tempestivum, cum vacare hoste loca proxima compertae fidei
 nuntiassent exploratores, egressi media nocte, vitatis aggeribus publicis,
 per nemorosa et devia, pars Philippopolim, exindeque Serdicam, alia ad Macedoniam, cum intemeratis opibus quas vehebant, omni studio ad properandum
 excogitato, currebant, velut in regionibus illis repperiendo Valente: quem
 inter medios certaminum turbines oppetisse, vel certe ad tugurium
 confugisse, ubi aestimatus est vi periisse flammarum, penitus
 ignorabant.

At Gothi Hunis Halanisque permixti, nimium bellicosis et fortibus, rerumque
 asperarum difficultatibus induratis, quos miris praemiorum illecebris sibi
 sociarat sollertia Fritigerni, fixis iuxta Perinthum castris, ipsam quidem
 urbem, cladum memores pristinarum, nec
 adire nec temptare sunt ausi, agros vero fertiles late distentos et longe,
 ad extremam vastavere penuriam, cultoribus caesis aut captis.

Unde Constantinopolim, copiarum cumulis inhiantes amplissimis, formas
 quadratorum agminum insidiarum metu servantes, ire ocius festinabant, multa
 in exitium urbis inclitae molituri. Quos inferentes sese immodice, obicesque portarum paene pulsantes, hoc casu
 caeleste reppulit numen.

Saracenorum cuneus (super quorum origine moribusque diversis in locis
 rettulimus plura), ad furta magis expeditionalium rerum, quam ad
 concursatorias habilis pugnas, recens illuc accersitus, congressurus
 barbarorum globo repente conspecto, a civitate
 fidenter erupit, diuque extento certamine pertinaci, aequis partes
 discessere momentis.

Sed orientalis turma novo neque ante vise superavit eventu. Ex ea enim
 crinitus quidam, nudus omnia praeter pubem, subraucum et
 lugubre strepens, educto pugione, agmini se medio Gothorum inseruit, et
 interfecti hostis iugulo labra admovit, effusumque cruorem exsuxit. Quo
 monstroso miraculo barbari territi, postea non ferocientes ex more, cum
 agendum appeterent aliquid, sed ambiguis gressibus incedebant.

Processu dein audacia fracta, cum murorum ambitum insularumque spatiis
 immensis oblongum, et inaccessas pulchritudines urbis, et incolentium plebem
 considerarent immensam, iuxtaque fretum, quod Pontum disterminat et Aegaeum,
 disiectis bellorum officinis, quas parabant, post accepta maiora funera quam
 illata, exinde digressi sunt effusorie per arctoas provincias, quas
 peragravere licenter ad usque radices Alpium 
 Iuliarum 
 luliarum 
 , quas Venetas appellabat antiquitas.

His diebus efficacia Iulii, magistri militiae trans Taurum, enituit
 salutaris et velox. Comperta enim fatorum sorte per Thracias, Gothos antea
 susceptos, dispersosque per varias civitates et castra, datis tectioribus
 litteris ad eorum rectores, Romanos omnes (quod his temporibus raro
 contingit), universos tamquam vexillo erecto, uno eodemque die mandavit
 occidi, exspectatione promissi stipendii securos, ad suburbana productos.
 Quo consilio prudenti sine strepitu vel mora completo,
 orientales provinciae discriminibus ereptae sunt magnis.

Haec ut miles quondam et Graecus, a principatu Caesaris Nervae exorsus, ad
 usque Valentis interitum, pro virium explicavi mensura: opus veritatem
 professum numquam (ut arbitror) sciens silentio ausus corrumpere, vel
 mendacio. Scribant reliqua potiores, aetate et 
 doctrinis florentes. Quos id (si libuerit) aggressuros, procudere linguas ad
 maiores moneo stilos.

Diocletianus cum Herculio Maximiano imperavit annos XX.

Constantius, divi Claudii optimi principis nepos ex fratre, protector
 primum, inde tribunus, postea praeses
 Dalmatiarum fuit. Iste cum Galerio a Diocletiano Caesar factus est. Relicta
 enim Helena priore uxore, filiam Maximiani Theodoram duxit uxorem, ex qua
 postea sex liberos Constantini fratres habuit. Sed de priore uxore Helena
 filium iam Constantinum habuit, qui postea princeps potentissimus fuit.

Hic igitur Constantinus, natus Helena matre vilissima in oppido Naisso
 atque eductus, quod oppidum postea magnifice ornavit, litteris minus instructus, obses apud Diocletianum et Galerium, sub
 eisdem fortiter in Asia militavit; quem post
 depositum imperium Diocletiani et Herculi, Constantius a Galerio repetit;
 sed hunc Galerius obiecit ante pluribus periculis.

Nam et in Sarmatas iuvenis equestris militans ferocem barbarum, capillis
 tentis raptum, ante pedes Galerii
 imperatoris adduxerat. Deinde Galerio mittente per paludem, equo ingressus
 suo, viam ceteris fecit ad Sarmatas, ex quibus plurimis stratis Galerio
 victoriam reportavit.

Tune eum Galerius patri remisit. Qui ut Severum per Italiam transiens
 vitaret, summa festinatione veredis post se truncatis Alpes transgressus, ad
 patrem Constantium venit apud Bononiam, quam Galli prius Gesoriacum
 vocabant. Post victoriam autem Pictorum Constantius pater Eboraci mortuus
 est, et Constantinus omnium militum consensu Caesar creatus.

Interea Caesares duo facti, Severus et Maximinus; Maximino datum est
 Orientis imperium: Galerius sibi Illyricum, Thracias, et Bithyniam tenuit.
 Severus suscepit Italiam et
 quicquid Herculius obtinebat.

Postquam vero Constantius in Britannia mortuus est et Constantinus filius
 successit, subito in urbe Roma praetoriani milites Maxentium, filium
 Herculi, imperatorem crearunt. Sed adversum Maxentium iussu Galeri Severus
 duxit exercitum. Qui repente ab omnibus suis desertus est et Ravennam fugit.
 Dehine Galerius cum ingentibus copiis Romam venit, minatus civitatis 
 interitum, et castra Interamnae ad Tiberim posuit.

Tune legatos ad urbem misit Licinium et Probum, per colloquium petens ut
 gener apud socerum, id est Maxentius apud Galerium, precibus magis quam
 armis optata mercaretur. Qui contemptus agnovit promissis motos multos
 suorum Maxenti partes suas deseruisse ; quibus
 perturbatus retro versus est, et ut militi suo praedam quamcunque conferret,
 Flaminiam iussit auferri.

Ille ad Constantinum refugit. Tune Galerius in Illyrico Licinium Caesarem
 fecit. Deinde illo in Pannonia relicto, ipse ad Serdicam regressus, morbo
 ingenti occupatus sic distabuit, ut aperto et
 putrescenti viscere moreretur, in supplicium
 persecutionis iniquissimae ad auctorem scelerati praecepti iustissima poena
 redeunte. Imperavit annos XVIIII.

Severus Caesar ignobilis et moribus et natalibus, ebriosus et hoc Galerio
 amicus. Hunc ergo et Maximinum Caesares Galerius fecit, Constantino nihil
 tale noscente. Huic Severo Pannoniae et Italiae urbes et Africae
 contigerunt. Quo casu Maxentius factus est imperator; nam desertus Severus a suis
 fugit Ravennam.

Pro Maxentio filio evocatus illuc venit Herculius, qui per peiurium Severum deceptum custodiae tradidit et captivi habitu in
 Urbem perduxit et in villa publica Appiae viae tricensimo miliario custodiri fecit. Postea
 cum Galerius Italiam peteret, ille iugulatus est et deinde relatus ad
 octavum miliarium conditusque in Gallieni monumento.

Igitur Galerius sic ebriosus fuit, ut, cum iuberet temulentus ea quae
 facienda non essent, a praefecto admonitus, constituerit ne iussa eius
 aliquis post prandium faceret.

Interea Constantinus, apud Veronam victis ducibus tyranni, Romam petiit.
 Cum autem ad urbem Constantinus venisset, egressus ex urbe Maxentius campum
 supra Tiberim, in quo dimicaret, elegit. Ubi victus, fugatis omnibus suis,
 inter angustias arcentis populi periit,
 equo praecipitatus in fluvium. Postera die corpus ipsius levatum flumine et
 caput eius incisum in urbem
 perlatum est. De cuius origine mater eius, cum quaesitum esset, Syro quodam
 genitum esse confessa. Imperavit annos VI.

Licinius itaque ex Nova Dacia vilioris originis a Galerio factus imperator,
 velut adversum Maxentium pugnaturus. Sed oppresso Maxentio cum recepisset
 Italiam Constantinus, hoc Licinium foedere sibi fecit adiungi: ut Licinius
 Constantiam, sororem Constantini, apud Mediolanum duxisset uxorem. Nuptiis
 celebratis Gallias repetit Constantinus, Licinio ad Illyricum reverse.

Post aliquantum deinde temporis Constantium Constantinus ad Licinium misit,
 persuadens ut Bassianus Caesar fieret, qui habebat alteram Constantini
 sororem Anatasiam, ut exemplo Maximiani inter Constantinum et Licinium
 Bassianus Italiam medius optineret.

Et Licinio talia frustrante, per Senicionem Bassiani fratrem, qui Licinio
 
 fidus erat, in Constantinum Bassianus armatur. Qui tamen in conatu
 deprehensus, Constantino iubente convictus et stratus est. Cum Senicio auctor insidiarum
 posceretur ad poenam, negante Licinio fracta concordia
 est; additis etiam causis quod apud Emonam Constantini imagines statuasque
 deiecerat. Bellum deinde apertum convenit ambobus.

Utriusque ad Cibalensem campum ductus exercitus. Licinio XXXV milia peditum
 et equitum fuere; Constantinus XX milia peditum et equitum duxit. Caesis post
 dubium certamen Licinianis viginti peditum milibus et equitum ferratorum
 parte, Licinius cum
 magna parte equitatus noctis auxilio pervolavit ad Sirmium.

Sublata inde uxore ac filio et thesauris tetendit ad Daciam. Valentem ducem
 limitis Caesarem fecit. Inde apud
 Hadrianopolim Thraciae civitatem per Valentem collecta ingenti multitudine,
 legatos ad Constantinum de pace misit apud Philippos constitutum. Quibus
 frustra remissis, iterum reparato bello, in campo Mardiense ab utroque
 concurritur et post dubium ac diuturnum proelium Licini partibus inclinatis
 profuit noctis auxilium.

Licinius et Valens credentes Constantinum, quod et verum erat, ad
 persequendum longius ad Byzantium processurum, flexi in
 partem Beroeam concesserunt. Ita Constantinus vehementer in ulteriora
 festinans, deprehendit Licinium remansisse post tergum. Fatigatis bello et
 itinere militibus, missus deinde Mestrianus legatus pacem petiit, Licinio
 postulante et pollicente se imperata facturum. Denuo,
 sicut ante, mandatum est Valens privatus fieret; quo facto pax ab ambobus
 firmata est, ut Licinius Orientem, Asiam, Thraciam, Moesiam, minorem
 Scythiam possideret.

Deinde reversus Serdicam Constantinus hoc cum Licinio absente constituit,
 ut filii Constantini Crispus et Constantinus, filius etiam Licini Licinius,
 Caesares fierent et sic ab utroque concorditer regnaretur. Itaque
 Constantinus et Licinius simul consules facti.

In Orientis partibus, Licinio Constantino consulibus, 
 repentina rabie suscitatus Licinius omnes Christianos a palatio
 iussit expelli. 
 Mox bellum inter ipsum Licinium et Constantinum efferbuit.

Item cum Constantinus Thessalonica esset, Gothi per neglectos limites
 eruperunt et, vastata Thracia et Moesia, praedas agere coeperunt. Tune
 Constantini terrore et impetu represso, captives illi impetrata pace reddiderunt. Sed hoc Licinius contra
 fidem factum questus est, quod partes suae ab alio fuerint vindicatae.

Deinde cum variasset inter supplicantia et superba mandata, iram
 Constantini merito excitavit. Per tempora quibus nondum gerebatur bellum
 civile, sed item parabatur, Licinius scelere, avaritia,
 crudelitate, libidine saeviebat, occisis ob divitias pluribus, uxoribus
 eorum corruptis.

Rupta iam pace utriusque consensu, 
 Constantinus Caesarem Crispum cum grandi classe ad occupandam Asiam miserat,
 cui de parte Licinii similiter cum navalibus copiis Amandus obstabat.

Licinius vero circa Hadrianopolim maximo exercitu latera ardui montis
 impleverat. Illuc toto agmine Constantinus inflexit. Cum bellum terra
 marique traheretur. quamvis per arduum suis nitentibus, at tamen disciplina
 militari et felicitate Constantinus Licini confusum et sine ordine agentem
 vicit exercitum, leviter femore sauciatus.

Dehinc fugiens Licinius Byzantium petit; quo dum multitude dissipata
 contenderet, clauso Byzantio Licinius
 obsidionem terrenam maris securus agitabat. Sed Constantinus classem
 collegit ex Thracia. Dehinc solita vanitate Licinius Martinianum sibi
 Caesarem fecit.

Crispus vero cum classe Constantini Callipolim pervenit; ibi bello maritimo
 sic Amandum vicit, ut vix per eos qui in litore remanserant vivus Amandus
 refugeret. Classis vero Licini vel oppressa vel capta
 est.

Licinius, desperata maris spe, per quod se viderat obsidendum, Chalcedonam
 cum thesauris refugit. Byzantium Constantinus invasit,
 victoriam maritimam Crispo conveniente cognoscens. Deinde apud Chrysopolim
 Licinius pugnavit, maxime
 auxiliantibus Gothis quos Alica regalis deduxerat; tum Constantini pars vincens XXV milia armatorum fudit partis adversae, ceteris fugientibus.

Postea cum legiones Constantini per liburnas venire vidissent, proiectis armis se dediderunt. Sequenti
 autem die Constantia, soror Constantini, uxor Licini, venit ad castra
 fratris et marito vitam poposcit et impetravit. Ita Licinius privatus factus
 est et convivio Constantini adhibitus, et Martiniano vita concessa est.

Licinius Thessalonicam missus est; sed Herculii Maximiani, soceri sui,
 motus exemplo, ne iterum depositam purpuram in perniciem rei publicae
 sumeret, tumultu militaribus exigentibus in Thessalonica iussit
 occidi, Martinianum in Cappadocia. Qui regnavit annos XVIIII, filio et uxore
 superstite. Quamvis omnibus iam ministris nefariae 
 persecutionis exstinctis, hunc quoque in quantum exercere potuit persecutorem
 digna punitio flagitaret.

Constantinus autem ex se Byzantium Constantinopolim nuncupavit ob insignis victoriae
 memoriam. Quam velut patriam cultu
 decoravit ingenti et Romae desideravit aequari: deinde quaesitis ei undique
 civibus divitias multas largitus est, ut prope in ea omnes regias facultates
 exhauriret. Ibi etiam senatum constituit secundi ordinis; claros vocavit.

Deinde adversum Gothos bellum suscepit et implorantibus Sarmatis auxilium
 tulit. Ita per Constantinum Caesarem centum prope milia fame et frigore
 extincta sunt. Tune et obsides accepit, inter quos Ariarici regis filium.

Sic cum his pace firmata, in Sarmatas versus est, qui dubiae fidei
 probabantur. Sed servi Sarmatarum adversm ones dominos rebellarunt, quos
 pulses Constantinus libenter accepit et amplius trecenta 
 milia hominum mixtae aetatis et sexus per Thraciam, Scythiam, Macedoniam,
 Italiamque divisit.

Item Constantinus imperator primus Christianus, excepto Philippo, qui
 Christianus admodum ad hoc tantum constitutus fuisse mihi visus est, ut
 millesimus Romae annus Christo potius quam idolis dicaretur. A Constantino
 autem omnes semper Christiani imperatores usque in hodiernum diem creati
 sunt, excepto Iuliano, quem impia (ut aiunt) machinantem exitialis vita
 deseruit.

Item Constantinus iusto ordine et pio vicem vertit; edicto si quidem statuit citra ullam caedem hominum paganorum templa
 claudi. Mox Gothorum fortissimas et copiosissimas gentes in ipso barbarici
 soli sinu, hoc est in Sarmatarum regione, delevit.

Calocaerum quendam in Cypro aspirantem novis rebus oppressit. Dalmatium,
 filium fratris sui Dalmatii, Caesarem fecit. Eius fratrem Hannibalianum,
 data ei Constantiana filia sua, regem regum et Ponticarum gentium
 constituit. Itaque Gallias
 Constantinus minor regebat, Orientem Constantius Caesar, Illyricum et
 Italiam Constans, ripam Gothicam Dalmatius tuebatur. Item
 Constantinus cum bellum pararet in Persas, in suburbano Constantinopolitano
 villa publica iuxta Nicomediam, dispositam bene rem publicam
 filiis tradens, diem obiit. Regnavit
 ann. XXXI. Sepultus est Constantinopoli.

Igitur imperante Zenone Augusto Constantinopoli, superveniens Nepos
 patricius ad Portum urbis Romae, deposuit de imperio Glycerium et factus est
 episcopus et Nepos factus imperator Romae. Mox veniens Ravennam; quem persequens Orestes patricius cum exercitu, metuens
 Nepos adventum Orestis, ascendens navem fugam petit ad Salonam et ibi mansit
 per annos quinque; postea vero a suis occiditur. Mox eo egresso factus imperator
 Augustulus. Augustulus imperavit annos X.

Augustulus, qui ante regnum Romulus a parentibus vocabatur, a patre Oreste
 patricio factus est imperator. Superveniens autem Odoachar cum gente
 Scirorum occidit Orestem patricium in Placentia et fratrem eius Paulum ad
 Pinetam foris Classem Ravennae.

Ingrediens autem Ravennam deposuit Augustulum de regno, cuius infantiae
 misertus concessit ei sanguinem, et quia pulcher erat, etiam 
 donans ei reditum sex milia solidos, misit eum
 intra Campaniam cum parentibus suis libere vivere. Enim pater eius Orestes
 Pannonius, qui eo tempore quando Attila ad
 Italiam venit se illi iunxit et eius notarius factus fuerat. Unde profecit
 et usque ad patriciatus dignitatem pervenerat.

Ergo postquam factus est imperator Zeno a filio suo Leone, qui natus fuerat
 de filia Leonis Ariagne nomine, regnat cum
 filio suo anno uno, et merito Leonis regnum remansit apud Zenonem. Zeno vero
 cum filio iam regnans anno uno, imperavit annos XIIII, Isauriae
 nobilissimus, qui dignus esset filiam imperatoris accipere, exercitus in
 arma.

Perhibent de eo, quia patellas in genucula non 
 habuisset, sed mobiles fuissent, ut etiam
 cursum velocissimum ultra modum hominum haberet. In re publica omnino
 providentissimus, favens genti suae.

Huic insidiabatur Basiliscus, ipse primus senator; quo cognito, Zeno cum
 aliquantis divitiis petiit Isauriam. At ubi ille egressus est, mox Basiliscus, qui ei, ut dictum est, insidiabatur, arripuit
 imperium.

Basiliscus imperavit annos II. Zeno confortans Isauros intra provinciam,
 deinde misit ad civitatem Novam, ubi erat Theodericus dux Gothorum, filius
 Walamerici, et eum invitavit in solacium sibi adversus Basiliscum, obiectans
 militem, post biennium veniens, obsidens civitatem Constantinopolim.

Sed quia senatus et populus Zenonem metuentes, nequid mali pateretur
 civitas, relicto Basilisco se illi omnes dederunt aperta civitate.
 Basiliscus fugiens ad ecclesiam, intra baptisterium cum uxore et filiis
 ingreditur. Cui Zeno dato sacramento securum esse de sanguine, exiens,
 inclausus cum uxore et filiis intra cisternam siccam, 
 ibidem frigore defecerunt.

Zeno recordatus est amorem 
 senatus et populi, munificus omnibus se ostendit, ita ut
 omnes ei gratias agerent. Senatum Romanum et populum tuitus est, ut etiam ei
 imagines per diversa loca in urbe Roma levarentur. Cuius tempora pacifica
 fuerunt.

Odoacar vero, cuius supra fecimus
 mentionem, mox deposito Augustulo de imperio, factus est rex mansitque in
 regno annos XIII. Cuius pater Edico dictus, de quo ita
 invenitur in libris vitae Beati Severini monachi intra Pannoniam, qui eum
 admonuit, et praedixit regnum eius futurum.

Ita reperis ad locum: Quidam barbari cum ad Italiam pergerent, promerendae
 benedictionis ad eum intuitu deverterunt, inter quos et Odoacar, qui postea
 regnavit Italiae, vilissimo habitu iuvenis statura procerus advenerat; qui
 dum se, ne 
 humillimae tectum cellulae eius suo
 vertice contingeret, inclinasset, a viro dei gloriosum se fore cognovit. Cui
 etiam vale dicenti ‘vade,’ inquit, ‘ad Italiam, vade vilissimis nunc
 pellibus coopertus, sed multis cito plurima largiturus.’

Interim, ut dei famulus ei praedixerat, mox in Italiam ingressus est,
 regnum accepit. Eodem tempore Odoacar rex memor factus quod a viro sancto
 praedictum audierat, statim familiariter litteras ad eum ‘dirigens, siqua
 speranda duceret, dabat suppliciter optionem. 
 Ergo vir dei tantis itaque eius alloquiis per litteras
 invitatus, Ambrosium quendam exsulantem rogat absolvi; cuius Odoacar gratulabundus paruit imperatis.’

Igitur Odoacar rex gessit bellum adversus Rugos, quos in secundo vicit, et
 funditus delevit. Nam dum ipse esset bonae voluntatis et Arrianae sectae
 favorem praeberet, ‘quodam tempore dum memoratum regem multi nobiles coram
 sancto viro humana, ut fieri solet, adulatione laudarent, interrogat quem
 regem tantis praeconiis praetulissent. Respondentibus 'Odoacrem,' 'Odoacar,'
 inquit, 'integer inter tredecim et quattuordecim annos '; annos videlicet integri eius regni significans.’

Zeno itaque recompensans beneficiis Theodericum, quem fecit patricium et
 consulem, donans ei multum et mittens eum ad Italiam. Cui Theodericus
 pactuatus est, ut, si victus fuisset Odoacar, pro merito laborum suorum loco
 eius, dum adveniret, tantum praeregnaret. Ergo superveniente Theoderico
 patricio de civitate Nova cum gente Gothica, missus ab imperatore Zenone de
 partibus Orientis ad defendendam sibi Italiam.

Cui occurrit venienti Odoacar ad fluvium Sontium, et ibi pugnans cum eodem,
 victus fugit et 
 abiit in Veronam et fixit fossatum in campo minore Veronense V kalendas
 Octobres. Ibique persecutus est eum Theodericus, et pugna facta, ceciderunt
 populi ab utraque parte; tamen superatus Odoacar fugit Ravennam pridie
 kalendas Octobres.

Et perambulavit Theodericus patricius Mediolanum, et tradiderunt se illi
 maxima pars exercitus Odoacris, nec non et Tufa magister militum, quem
 ordinaverat Odoacar cum optimatibus suis kal. April. Eo anno missus est Tufa
 magister militum a Theoderico contra Odoacrem Ravennam.

Veniens Faventiam, Tufa obsedit Odoacrem cum exercitu, cum quo directus
 fuerat; et exiit Odoacar de Ravenna, et venit Faventiam, et Tufa tradidit
 Odoacri comites patricii Theoderici, et missi sunt in ferro, et adducti
 Ravennam.

Fausto et Longino. His consulibus Odoacar rex exiit de Cremona et ambulavit
 Mediolanum. Tunc venerunt Wisigothae in adiutorium Theoderici, et facta est
 pugna super fluvium Adduam, et ceciderunt populi ab utraque parte et occisus
 est Pierius comes domesticorum III idus Augustas, et fugit Odoacar Ravennam,
 et mox subsecutus est eum patricius Theodericus veniens in Pinetam et fixit
 fossatum, obsidens Odoacrem clausum per triennium 
 Ravenna, et factum est usque ad sex solidos modius tritici. Et mittens
 legationem Theodericus, Festum, caput senati, ad Zenonem imperatorem, et ab eodem sperans
 vestem se induere regiam.

Olybrio V.C. Cons. Hoc consule exiit Odoacar rex de Ravenna nocte, cum
 Herulis ingressus in Pinetam in fossatum patrici Theoderici, et ceciderunt
 ab utraque parte exercitus, et fugiens Levila, magister militum Odoacris,
 occisus est in fluvio Bedente ; et victus Odoacar fugit Ravennam id. Iul. Igitur coactus
 Odoacar dedit filium suum Thelanem obsidem Theoderico,
 accepta fide securum se esse de sanguine.

Sic ingressus est Theodericus et post aliquot dies, dum ei Odoacar
 insidiaretur, detectus ante ab eo praeventus in
 palatio, manu sua Theodericus eum in Lauretum pervenientem gladio interemit.

Cuius exercitus in eadem die iussu Theoderici omnes interfecti sunt, quivis ubi potuit reperiri, cum omni stirpe sua. Et moritur
 Constantinopolim Zeno imperator, et factus est imperator Anastasius.

Theodericus enim in legationem direxerat Faustum Nigrum ad Zenonem. At ubi
 cognita morte eius antequam legatio reverteretur, ut
 ingressus est Ravennam, et occidit Odoacrem, Gothi sibi confirmaverunt
 Theodericum regem, non exspectantes iussionem novi principis.

Vir enim bellicosissimus, fortis, eius pater Walamir dictus rex Gothorum,
 naturalis tamen eius fuit; mater, Ereriliva dicta Gothica, catholica quidem
 erat, quae in baptismo Eusebia dicta.

Ergo praeclarus et bonae voluntatis in omnibus, qui regnavit annos
 XXXIII. 
 Cuius temporibus felicitas est secuta Italiam per annos triginta, ita ut
 etiam pax pergentibus esset.

Nihil enim perperam gessit. Sic gubernavit duas gentes in uno, Romanorum et
 Gothorum, dum ipse quidem Arrianae sectae esset, tamen nihil contra religionem catholicam temptans; exhibens
 ludos circensium et amphitheatrum, ut etiam a Romanis Traianus vel
 Valentinianus, quorum tempora sectatus est, appellaretur, et a Gothis
 secundum edictum suum, quo ius constituit, rex fortissimus in omnibus
 iudicaretur. Militiam Romanis sicut sub principes esse praecepit. Dona et annonas largitus quamquam aerarium publicum ex toto
 faeneum invenisset, suo labore recuperavit et opulentum fecit.

Dum illitteratus esset, tantae sapientiae fuit, ut aliqua, quae locutus
 est, in vulgo usque nunc pro sententia habeantur; unde
 nos non piget aliqua de multis eius in commemoratione posuisse. Dixit ‘aurum
 et daemonem qui habet, non eum potest abscondere’; item ‘Romanus miser
 imitatur Gothum et utilis Gothus imitatur Romanum.’

Quidam defunctus est et reliquit uxorem et parvulum filium nescientem
 matrem. Ab aliquo sublatus est filius eius parvulus et ductus in aliam
 provinciam et educatus. Factus iuvenis quoquo modo revertitur ad matrem;
 mater enim iam spoponderat virum. Cum vidisset mater, amplectit filium,
 benedicens deum se filium revidisse; et fecit cum ea 
 dies triginta. Et ecce veniens sponsus matris, videns iuvenem, interrogavit
 quis esset. Quae respondit esse suum filium. At ubi comperit esse filium
 eius, coepit repetere arras et dicere ‘aut nega filium tuum esse aut vero
 abscedo hinc.’ Mulier
 compellitur ab sponso, et
 coepit negare filium, quem ipsa ante confessa est, et dicere: ‘Vade,
 iuvenis, de domo mea, quia peregrinum te suscepi.’ Ille enim dicebat
 regressum se ad matrem in domum patris sui. Quid multa? Dum haec aguntur,
 filius rogavit regem adversus matrem, quam rex iussit in conspectu suo
 sisti. Cui et dixit: ‘Mulier, filius tuus adversus te rogat; quid dicis? Est
 filius tuus an non?’ Quae dixit: ‘Non est meus filius sed
 peregrinum eum suscepi.’ Et dum per ordinem omnia filius mulieris intimasset
 in auribus regis,
 dicit mulieri denuo: ‘Est filius tuus an non?’ Quae dixit: ‘Non est filius
 meus.’ Dicit ei rex: ‘Et quae est facultas tua, mulier?’ Quae respondit:
 ‘Usque ad mille solidos.’ Et dum maritum se rex non esse facturum sub
 iusiurando pollicitus est nisi ipsum, alium non acciperet maritum, tune confusa est mulier et confessa est
 suum esse filium. Sunt eius et multa alia.

Postea vero accepta uxore de Francis nomine Augofladam. Nam uxorem
 habuit ante regnum, de qua susceperat filias: unam dedit nomine Areaagni
 Alarico regi Wisigotharum in Gallias, et aliam filiam suam Theodegotham
 Sigismundo, filio Gundebadi regis.

Facta pace cum Anastasio imperatore per Festum de praesumptione regni, et
 omnia ornamenta palatii, quae Odoacar Constantinopolim transmiserat,
 remittit.

Eodem tempore contentio orta est in urbe Roma inter Symmachum et
 Laurentium; consecrati enim fuerant ambo. Ordinante deo, qui et dignus fuit, superavit Symmachus.
 Post facta pace in urbe ecclesiae ambulavit rex Theodericus Romam, et
 occurrit Beato Petro devotissimus ac si catholicus. Cui
 papa Symmachus et cunctus senatus vel populus Romanus cum omni gaudio extra
 urbem occurrentes.

Deinde veniens ingressus urbem, venit ad senatum, et ad Palmam populo
 allocutus, se omnia, deo iuvante, quod retro principes Romani ordinaverunt
 inviolabiliter servaturum promittit.

Per tricennalem triumphans populo ingressus palatium, exhibens Romanis
 ludos circensium. Donavit populo Romano et pauperibus annonas singulis
 annis, centum viginti milia modios, et ad restaurationem palatii, seu ad
 recuperationem moeniae civitatis singulis annis libras ducentas de area
 vinaria dari praecepit.

Item Amalafrigdam germanam suam in matrimonium tradens regi Wandalorum
 Transimundo. Liberium praefectum praetorii, quem fecerat in initio regni
 sui, fecit patricium, et dedit ei successorem. Successit itaque in administratione praefecturae Theodorus, filius Basili. Odoin comes
 eius insidiabatur ei.

Dum haec cognovisset, in palatio quod appellatur Sessorium caput eius
 amputari praecepit. Verba enim promissionis eius, quae
 populo fuerat allocutus, rogante populo in tabula aenea iussit scribi et in
 publico poni.

Deinde sexto mense revertens Ravennam, aliam germanam
 suam Amalabirgam tradens in matrimonio Herminifredo regi Turingorum et sic
 sibi per circuitum placavit omnes gentes. Erat enim amator fabricarum
 et restaurator civitatum.

Hic aquae ductum Ravennae restauravit, quem princeps Traianus fecerat, et
 post multa tempora aquam introduxit. Palatium usque ad perfectum fecit, quem
 non dedicavit. Portica circa palatium perfecit. Item Veronae thermas et
 palatium fecit et a porta usque ad palatium porticum addidit. Aquae ductum, quod per multa
 tempora destructum fuerat, renovavit et aquam intromisit. Muros alios novos
 circuit civitatem. Item
 Ticino palatium, thermas, amphitheatrum, et alios muros civitatis fecit.

Sed et per alias civitates multa beneficia praestitit. Sic enim oblectavit
 vicinas gentes, ut se illi sub foedus darent aliae gentes, sibi eum regem
 sperantes. Negotiantes vero de diversis provinciis ad ipsum concurrebant.
 Tantae enim disciplinae fuit, ut, si quis voluit in agro
 suo argentum vel aurum dimittere, ac si intra muros civitatis esset ita
 existimaretur.

Et hoc per totam Italiam tanto modo augurium habebat, ut nulli civitati portam
 fecerit : nec in civitate portae claudebantur:
 quivis quod opus habebat faciebat qua hora vellet, ac si in die. Sexaginta
 modios tritici in solidum ipsius tempore emerunt, et vinum triginta amphoras in solidum.

Eodem itaque tempore habebat Anastasius imperator tres nepotes, id est
 Pompeium, Probum et Hypatium; cogitans quem de ipsis faceret post se
 imperatorem, quodam die iussit eos secum prandere, et intra palatium post
 prandium meridiari, et singula lecta eis sterni. Et in uno lecto iussit ad
 capitem regium insigne 
 poni, et quis de ipsis in eodem lecto elegisset dormire, in hoc se debere
 cognoscere cui regnum postea traderet. Unus quidem in uno lecto se iactavit,
 duo enim in alio, amore fraterno, se collocaverunt. Et ita contigit, ut in
 illo lecto ubi regium insigne positum erat
 nullus eorum dormiret.

Dum haec vidisset, coepit cogitare intra se, et discens eo quod nullus eorum regnaret coepit orare
 deum, ut illi revelatio fieret, ut scire possit, dum adviveret, quis post
 occasum eius regnum susciperet. Haec eodem cogitante et
 orante cum ieiunio, quadam noctu vidit hominem, qui ita eum admonuit:
 ‘Crastinus qui tibi primus intra cubiculum nuntiatus fuerit, ipse accipiet
 post te regnum tuum.’

Ita factum est ut lustinus, qui comes erat excubitorum, dum advenisset, ubi
 directus fuerat ab imperatore, renuntiaretur ipse ei primus per praepositum cubiculi. Cumque
 haec cognovisset, coepit gratias deo referre, qui ei dignatus est revelare
 successorem.

Cumque haec apud se tacite habuisset, quadam die procedens imperator, dum
 festinus Iustinus 
 vellet a latere imperatoris transire, obsequium ordinare vellens, calcavit
 chlamydem imperatoris.

Cui imperator hoc tantum dixit, ‘quid festinas?’ Nam ultima vita regni sui
 temptans eum diabolus, vellens 
 sectam Eunomianam sequi; quem populus fidelis repressit, ita ut ei in
 ecclesia clamaretur: ‘In trinitatem lanceolam non mittes.’ Non post multum temporis in lecto suo intra urbem
 Constantinopolim morbo tentus extremam clausit diem.

Igitur rex Theodericus illiteratus erat et sic obtuso 
 sensu, ut in decem annos regni sui quattuor litteras subscriptionis edicti
 sui discere nullatenus potuisset. De qua re laminam auream iussit interrasilem fieri, quattuor litteras ‘legi’ habentem; unde si subscribere voluisset, posita lamina super
 chartam, per earn pennam ducebat, ut
 subscriptio eius tantum videretur.

Ergo Theodericus, dato consulatu Eutharico, Roma et Ravenna triumphavit qui
 Eutharicus nimis asper fuit et contra fidem catholicam inimicus.

Post haec Theoderico Verona consistente propter metum gentium facta est lis
 inter Christianos et Iudaeos Ravennates. Quare Iudaei baptizatos nolentes,
 dum ludunt frequenter oblatam aquam in aquam fluminis
 iactaverunt. Dehinc accensus est popualus non observantes neque regi neque Eutharico aut Petro,
 qui tune episcopus erat, consurgentes ad synagogas, mox eas incenderunt.
 Quod et in Roma in re eadem similiter contigit.

Mox Iudaei currentes Veronam, ubi rex erat, agente Triwane praeposito
 cubiculi, et ipse haereticus favens Iudaeis, insinuans regi factum adversus
 Christianos. Qui mox iussit propter praesumptionem incendii, ut omnis
 populus Romanus Ravennates synagogas, quas incendio
 concremaverunt, data pecunia restaurarent; qui vero non
 habuissent unde dare fustati per publicum sub voce praeconia ducerentur.
 Data praecepta ad Eutharicum, Cilligam, et Petrum episcopum secundum hunc
 tenorem et ita adimpletum.

Ex eo enim invenit diabolus locum, quem ad modum hominem bene rem publicam
 sine querella gubernantem subriperet. Nam mox iussit ad fonticulos in
 proastio civitatis Veronensis oratorium Santi Stephani, id est altarium, subverti. Item ut nullus Romanus arma usque ad
 cultellum uteretur vetuit.

Item mulier pauper de gente Gothica, iacens sub porticu non longe a palatio
 Ravennati, quattuor generavit dracones; duo de occidente in orientem ferri
 in nubibus a populo visi sunt et in mari praecipitari, duo portati sunt unum caput habentes. Stella
 cum facula apparuit, quae dicitur cometes, splendens per dies quindecim.
 Terrae mota frequenter fuerunt.

Post haec coepit adversus Romanos rex subinde fremere inventa occasione.
 Cyprianus, qui tune referendarius erat, postea comes sacrarum et magister,
 actus cupiditate insinuans de Albino patricio, eo quod litteras adversus
 regnum eius imperatori Iustino misisset; quod factum dum 
 evocatus negaret, tune
 Beothius patricius, qui magister officiorum erat, in conspectu regis dixit:
 ‘Falsa est insinuatio Cypriani; sed si Albinus fecit, et ego et cunctus
 senatus uno consilio fecimus; falsum est, domne rex.’

Tunc Cyprianus haesitans, non solum adversus Albinum, sed et adversus
 Boethium, eius defensorem, deducit falsos testes. Sed rex dolum Romanis
 tendebat et quaerebat quem ad modum eos interficeret;
 plus credidit falsis testibus quam senatoribus.

Tunc Albinus et Boetius ducti in custodiam ad baptisterium ecclesiae. Rex
 vero vocavit Eusebium, praefectum urbis, Ticinum et inaudito Boethio protulit in eum sententiam. Quem mox
 in agro Calventiano, ubi in custodia habebatur, misere fecit occidi. Qui accepta
 chorda in fronte diutissime tortus, ita ut oculi eius creparent, sic sub
 tormenta ad ultimum cum fuste occiditur.

Rediens igitur rex Ravennam, tractans non ut dei amicus sed legi eius
 inimicus, immemor factus omnis eius beneficii et gratiae quam ei dederat,
 confidens in brachio suo, item credens
 quod eum pertimesceret lustinus imperator, mittens et evocans Ravennam
 Iohannem, sedis apostolicae praesulem, et dicit ad eum: ‘Ambula
 Constantinopolim ad Iustinum imperatorem, et dic ei inter
 alia, ut reconciliatos 
 in catholica restituat religione.’

Cui papa Iohannes ita respondit: ‘Quod facturus es, rex, facito citius; ecce in conspectu tuo adsto. Hoc tibi ego
 non promitto me facturum, nec illi dicturus sum. Nam in aliis causis, quas mihi iniunxeris, obtinere ab eodem, annuente
 deo, potero.’

Iubet ergo rex iratus navem fabricari et super impositum eum cum aliis episcopis,
 id est Ecclesium Ravennatem et Eusebium Fanestrem, et Sabinum Campanum, et
 alios duos, simul et senatores Theodorum, Importunum, Agapitum, et alium
 Agapitum. Sed deus, qui fideles cultores suos non deserit, cum prosperitate
 perduxit.

Cui Iustinus imperator venienti ita occurrit ac si Beato Petro; cui data
 legatione, omnia repromisit facturum praeter reconciliatos, qui se fidei
 catholicae dederunt, Arrianis restitui nullatenus posse.

Sed dum haec aguntur, Symmachus caput senati, cuius Boethius filiam habuit
 uxorem, deducitur de Roma Ravennam. Metuens vero rex ne dolore generi aliquid adversus regnum eius 
 tractaret, obiecto crimine iussit interfici.

Revertens Iohannes papa a Iustino, quem Theodericus cum dolo suscepit et
 in offensa sua eum esse iubet. Qui post paucos dies defunctus est. Ergo
 euntes populi ante corpusculum eius, subito unus de turba adeptus a daemonio
 cecidit, et dum pervenissent cum lectulo ubi latus erat usque ad hominem, subito
 sanus surrexit et praecedebat in exsequias. Quod videntes populi et
 senatores, coeperunt reliquias de veste eius tollere. Sic cum summo gaudio
 populi deductus est corpus eius foris civitatem.

Igitur Symmachus, scolasticus Iudaeus, iubente non rege sed tyranno,
 dictavit praecepta die quarta feria, septimo kalend. Septembr. indictione
 quarta, Olybrio consule, ut die dominico adveniente 
 Arriani basilicas catholicas invaderent.

Sed qui non patitur fideles cultores suos ab alienigenis opprimi mox
 intulit in eum sententiam Arrii, auctoris religionis eius; fluxum ventris
 incurrit, et dum intra triduum evacuatus fuisset, eodem die, quo se gaudebat
 ecclesias invadere simul regnum et animam amisit.

Ergo antequam exhalaret, nepotem suum Athalaricum in regnum constituit. Se
 autem vivo fecit sibi monimentum ex lapide quadrato, mirae magnitudinis
 opus, et saxum ingens quod superponeret inquisivit.