Marco Antonino, in omni vita philosophanti viro et qui sanctitate vitae omnibus principibus antecellit,
 
pater Annius Verus, qui in praetura decessit, avus Annius Verus, iterum
 
consul et praefectus urbi, adscitus in patricios
 
a Vespasiano et Tito censoribus,
 
patruus Annius Libo consul, amita Galeria Faustina Augusta, mater Domitia Lucilla,
 
Calvisii Tulli bis
 
consulis filia, proavus paternus Annius Verus praetorius ex Succubitano municipio ex Hispania
 
factus senator, proavus maternus Catilius Severus bis consul et praefectus urbi, avia paterna Rupilia Faustina, Rupilii Boni consularis filia, fuere.
 
 
 
 
 
 
Natus est Marcus Romae VI. kal. Maias in Monte Caelio in hortis avo suo iterum et Augure consulibus.
 
cuius familia in originem recurrens a Numa probatur sanguinem trahere, ut Marius Maximus docet; item a rege Sallentino Malemnio, Dasummi filio, qui Lupias
 
condidit, educatus est in eo loco in quo natus est et
 
in domo avi sui Veri iuxta aedes Laterani. habuit et sororem natu minorem Anniam Cornificiam, uxorem
 
Anniam Faustinam, consobrinam suam. Marcus Antoninus principio aevi sui nomen habuit
 
Catilii
 
Severi, materni proavi, post excessum vero patris ab Hadriano Annius Verissimus vocatus est, post virilem autem togam Annius Verus, patre mortuo ab avo paterno adoptatus et educatus est.

Fuit a prima infantia gravis, at ubi egressus est annos qui nutricum foventur auxilio, magnis praeceptoribus traditus ad philosophiae scita pervenit.
 
usus est magistris ad prima elementa Euphorione litteratore et Gemino comoedo, musico Androne eodemque geometra. quibus omnibus ut disciplinarum
 
auctoribus plurimum detulit, usus praeterea grammaticis, Graeco Alexandro Cotiaeensi,
 
Latinis
 
 
 
Trosio Apro et Pollione
 
et Eutychio Proculo Siccensi.
 
oratoribus usus est Graecis
 
Aninio
 
Macro, Caninio Celere et Herode Attico, Latino Frontone
 
Cornelio, sed multum ex his Frontoni detulit, cui et statuam in senatu petiit. Proculum vero usque ad proconsulatum provexit oneribus
 
in se receptis.
 
Philosophiae operam vehementer dedit et quidem adhuc puer. nam duodecimum annum ingressus habitum philosophi sumpsit et deinceps tolerantiam, cum studeret in pallio et humi cubaret, vix autem matre agente instrato pellibus lectulo accubaret.
 
usus est etiam Commodi
 
magistro, cuius ei adfinitas fuerat destinata,
 
Apollonio Chalcedonio Stoico philosopho.

tantum autem studium in eo philosophiae fuit ut adscitus iam in
 
imperatoriam tamen ad
 
domum Apollonii discendi causa veniret, audivit et Sextum Chaeronensem Plutarchi nepotem, Iunium Rusticum, Claudium Maximum et Cinnam Catulum,
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Stoicos. Peripateticae vero studiosum
 
audivit Claudium Severum et praecipue Iunium Rusticum, quem et reveritus est et sectatus, qui domi militiaeque
 
pollebat, Stoicae disciplinae peritissimum; cum quo omnia communicavit publica privataque consilia, cui etiam ante praefectos praetorio semper osculum dedit,
 
quem et consulem iterum designavit, cui post obitum a senatu statuas postulavit, tantum autem honoris magistris suis detulit ut imagines eorum aureas in larario haberet ac sepulchra eorum aditu hostiis floribus
 
semper honoraret. studuit et iuri, audiens Lucium
 
Volusium Maecianum. tantumque operis et laboris studiis impendit ut corpus adficeret atque in
 
hoc solo pueritia eius reprehenderetur. frequentavit et declamatorum scholas publicas amavitque e
 
condiscipulis praecipuos senatorii ordinis Seium Fuscianum et Aufidium Victorinum, ex equestri Baebium
 
Longum et Calenum, in quos maxime liberalis fuit, et ita quidem ut quos non posset ob qualitatem vitae rei publicae praeponere, locupletatos teneret.

Educatus est 1 in Hadriani gremio, qui illum, ut supra diximus, Verissimum nominabat et qui ei
 
honorem equi publici sexenni
 
detulit, octavo aetatis
 
anno in Saliorum collegium rettulit, in saliatu omen accepit imperii: coronas omnibus in pulvinar ex more iacientibus aliae aliis locis haeserunt, huius velut manu
 
capiti Martis aptata est. fuit in eo sacerdotio et praesul et vates et magister et multos inauguravit atque exauguravit nemine praeeunte, quod ipse carmina cuncta didicisset,
 
Virilem togam sumpsit quinto decimo aetatis anno, statimque ei Lucii Ceionii Commodi filia desponsata
 
est ex Hadriani voluntate, nec multo post praefectus Feriarum Latinarum fuit. in quo honore praeclarissime se pro magistratibus agentem et in
 
conviviis Hadriani principis ostendit, post hoc patrimonium paternum sorori totum concessit, cum eum ad divisionem mater vocaret, responditque avi bonis se esse contentum, addens, ut et mater, si vellet, in sororem suum patrimonium conferret, ne inferior
 
esset soror marito, fuit autem tanta indulgentia
 
 
 
 
 
ut cogeretur nonnumquam vel in venationes pergere vel in theatrum descendere vel spectaculis interesse.
 
operam praeterea pingendo sub magistro Diogneto
 
dedit. amavit pugilatum luctamina et cursum et
 
aucupatus et pila lusit adprime et venatus est. sed ab omnibus his intentionibus studium eum philosophiae abduxit seriumque et gravem reddidit, non tamen prorsus abolita in eo comitate, quam praecipue suis, mox amicis atque etiam minus notis exhibebat, cum frugi esset sine contumacia, verecundus sine ignavia, sine tristitia gravis.

His ita se habentibus eum post obitum Lucii Caesaris Hadrianus successorem imperii quaereret, nec idoneus, utpote decem et octo annos agens, Marcus haberetur, amitae Marci virum Antoninum Pium Hadrianus ea lege in adoptationem legit ut sibi Marcum Pius adoptaret, ita tamen ut et Marcus
 
sibi Lucium Commodum adoptaret. sane ea die qua adoptatus est Verus in somnis se umeros eburneos habere vidit sciscitatusque, an apti essent oneri
 
ferundo, solito repperit fortiores, ubi autem comperit se ab Hadriano adoptatum, magis est deterritus quam laetatus iussusque in Hadriani privatam domum migrare invitus de maternis hortis recessit.
 
cumque ab eo domestici quaererent, cur tristis in adoptionem regiam transiret, disputavit quae mala in se contineret imperium.
 
 
 
Tunc primum pro Annio Aurelius coepit vocari, quod in Aureliam, hoc est Antonini, adoptionis iure
 
transisset, octavo decimo ergo aetatis anno adoptatus in secundo consulatu Antonini, iam patris sui, Hadriano ferente gratia aetatis facta quaestor est designatus.
 
adoptatus in aulicam domum omnibus parentibus suis
 
tantam reverentiam quantam privatus exhibuit, eratque haud secus rei suae quam in privata domo parens ac diligens, pro instituto patris volens agere dicere cogitare.

Hadriano Baiis absumpto cum Pius ad advehendas eius reliquias esset profectus, relictus Romae avo iusta implevit et gladiatorium quasi privatus quaestor
 
edidit munus, post excessum Hadriani statim Pius per uxorem suam Marcum sciscitatus est et eum
 
dissolutis sponsalibus, quae cum Lucii Ceionii Commodi
 
 
desponderi voluerat impari adhuc aetati,
 
habita deliberatione velle se dixit, his ita gestis adhuc quaestorem et consulem secum Pius Marcum designavit et Caesaris appellatione donavit et sevirum
 
 
 
turmis equitum Romanorum iam consulem designatum creavit et edenti cum collegis ludos sevirales adsedit et in Tiberianam domum transgredi iussit et aulico fastigio renitentem ornavit et in collegia sacerdotum
 
iubente senatu recepit, secundum etiam consulem designavit, cum ipse quartum pariter inierit.
 
per eadem tempora, cum tantis honoribus occuparetur et cum formandus ad regendum statum rei publicae patris actibus interesset, studia cupidissime frequentavit.
 
Post haec Faustinam duxit uxorem et suscepta filia tribunicia potestate donatus est atque imperio extra urbem proconsulari addito iure quintae
 
relationis. tantumque apud Pium valuit ut
 
numquam
 
quemquam sine eo facile promoverit. erat autem in summis obsequiis patris Marcus, quamvis non
 
deessent qui aliqua adversum eum insusurrarent, et prae ceteris Valerius Homollus, qui, cum Lucillam
 
 
matrem Marci in viridiario venerantem simulacrum Apollinis vidisset, insusurravit,
 illa nunc rogat, ut diem tuum claudas et filius imperet . 
quod omnino
 
apud Pium nihil valuit; tanta erat Marci probitas et

tanta in imperatorio participatu1 modestia. existimationis autem tantam curam habuit ut et procuratores suos puer semper moneret, ne quid arrogantius facerent, et heredidates delatas reddens proximis
 
aliquando respuerit. denique per viginti et tres annos in domo patris ita versatus ut eius cotidie amor
 
cresceret, nec praeter duas noctes per tot annos ab eo mansit diversis vicibus. Ob hoc Antoninus Pius, cum sibi adesse finem vitae videret, vocatis amicis et praefectis ut successorem eum imperii omnibus commendavit atque firmavit statimque signo aequanimitatis tribuno dato Fortunam auream, quae in cubiculo solebat esse, ad
 
Marci cubiculum transire iussit, bonorum maternorum partem Ummidio
 
Quadrato, sororis filio, quia illa iam mortua erat, tradidit.
 
Post excessum divi Pii a senatu coactus regimen publicum capere fratrem sibi participem in imperio designavit, quem Lucium Aurelium Verum Commodum appellavit Caesaremque atque Augustum
 
 
 
 
dixit, atque ex eo pariter coeperunt rem publicam regere tuncque primum Romanum imperium duos Angustos habere coepit, cum imperium sibi relictum
 
cum alio participasset. Antonini mox ipse nomen
 
recepit, et quasi pater Lucii Commodi esset, et Verum eum appellavit addito Antonini nomine filiamque
 
suam Lucillam fratri despondit. ob hanc coniunctionem pueros et puellas novorum nominum
 
frumentariae perceptioni adscribi praeceperunt, actis igitur quae agenda fuerant in senatu pariter castra praetoria petiverunt et vicena milia nummum singulis ob participatum imperium militibus promiserunt et
 
ceteris pro rata. Hadriani autem sepulchro corpus patris intulerunt magnifico exsequiarum officio, mox iustitio secuto publice quoque funeris expeditus est
 
ordo. et laudavere uterque pro rostris patrem flaminemque ei ex adfinibus et sodales ex amicissimis Aurelianos creavere.

Adepti imperium ita civiliter se ambo egerunt ut lenitatem Pii nemo desideraret, cum eos Manilius, sui temporis mimographus, cavillando impune perstringeret,
 
funebre munus patri dederunt.
 
 
dabat
 
 
 
se Marcus totum et philosophiae, amorem civium adfectans,
 
sed interpellavit istam felicitatem securitatemque imperatoris prima Tiberis inundatio, quae sub illis gravissima fuit. quae res et multa urbis aedificia vexavit et plurimum animalium interemit et famem
 
gravissimam peperit, quae omnia mala Marcus et
 
Verus sua cura et praesentia temperarunt. fuit eo tempore etiam Parthicum bellum, quod Vologaesus paratum sub Pio Marci et Veri tempore indixit, fugato Attidio Corneliano, qui Syriam tunc administrabat.
 
imminebat etiam Britannicum bellum, et Chatti in
 
Germaniam ac Raetiam inruperant. et adversus Britannos quidem Calpurnius Agricola missus est, contra
 
Chattos Aufidius Victorinus. ad Parthicum vero bellum senatu consentiente Verus frater est missus; ipse Romae remansit, quod res urbanae imperatoris
 
praesentiam postularent. et Verum quidem Marcus Capuam usque prosecutus amicis comitantibus a senatu
 
ornavit additis officiorum omnium principibus, sed cum Romam redisset Marcus cognovissetque Verum apud Canusium aegrotare, ad eum videndum contendit susceptis in senatu votis; quae, posteaquam
 
Romam rediit audita Veri transmissione, statim reddidit.
 
et Verus quidem, posteaquam in Syriam venit, in deliciis apud Antiochiam et Daphnen vixit armisque se gladiatoriis et venatibus exercuit, cum per legatos bellum Parthicum gerens imperator appellatus esset,
 
cum Marcus horis omnibus rei publicae actibus incubaret patienterque delicias fratris sed perinvitus ac
 
nolens
 
ferret, denique omnia quae ad bellum erant necessaria Romae positus et disposuit Marcus et ordinavit.

Gestae sunt res in Armenia prospere per Statium Priscum Artaxatis captis, delatumque Armeniacum nomen utrique principum, quod Marcus per verecundiam
 
primo recusavit, postea tamen recepit, profligato autem bello uterque Parthicus appellatus est. sed hoc
 
quoque Marcus delatum nomen repudiavit,
 
quod postea recepit, patris patriae autem nomen delatum fratre absente in eiusdem praesentiam
 
 
 
 
distulit, medio belli tempore et Civicam, patruum Veri, et filiam suam nupturam commissam sorori suae eandemque locupletatam Brundisium usque deduxit,
 
ad eum misit Romamque statim rediit, revocatus eorum sermonibus qui dicebant Marcum velle finiti belli gloriam sibimet vindicare atque idcirco in Syriam
 
proficisci, ad proconsulem scribit, ne quis filiae suae iter facienti occurreret.
 
Inter haec liberales causas ita munivit ut primus iuberet apud praefectos aerarii Saturni unumquemque civium natos liberos profiteri intra tricensimum diem
 
nomine imposito, per provincias tabulariorum publicorum usum instituit, apud quos idem de originibus fieret quod Romae apud praefectos aerarii, ut, si forte aliquis in provincia natus causam liberalem diceret,
 
testationes inde ferret, atque hanc totam legem de adsertionibus firmavit aliasque de mensariis et auctionibus tulit.

Senatum multis cognitionibus et maxime ad se pertinentibus iudicem dedit. de statu etiam defunctorum
 
intra quinquennium quaeri iussit.
 
neque quisquam principum amplius senatui detulit, in senatus autem honorificentiam multis praetoriis et consularibus privatis decidenda negotia delegavit, 1This sentence Peter 1, following Dirksen, transposed to precede senatum
 
dedit.
 
 
 
 
quo magis eorum cum exercitio iuris auctoritas cresceret.
 
multos ex amicis in senatum adlegit cum
 
aediliciis aut praetoriis dignitatibus. multis senatoribus verum
 
pauperibus sine crimine dignitates tribunicias
 
aediliciasque concessit, nec quemquam in
 
ordinem legit, nisi quem ipse bene scisset. hoc quoque senatoribus detulit ut, quotiens de quorum capite esset iudicandum, secreto pertractaret atque ita in publicum proderet
 
nec pateretur equites Romanos
 
talibus interesse causis, semper autem, cum potuit, interfuit senatui, etiamsi nihil esset referendum, si Romae fuit; si vero aliquid referre voluit, etiam de
 
Campania ipse venit, comitiis praeterea etiam usque ad noctem frequenter interfuit neque umquam recessit
 
de curia nisi consul dixisset
 nihil vos moramur patres conscripti senatum. 
appellationibus a consule factis iudicem dedit.
 
Iudiciariae rei singularem diligentiam adhibuit. fastis dies iudiciarios addidit, ita ut ducentos triginta dies annuos rebus agendis litibusque disceptandis constitueret.
 
praetorem tutelarem primus fecit, cum ante tutores a consulibus poscerentur, ut diligentius
 
de tutoribus tractaretur. de curatoribus vero, cum ante non nisi ex lege Plaetoria
 
vel propter lasciviam
 
 
 
 
vel propter dementiam darentur, ita statuit ut omnes adulti curatores acciperent non redditis causis.

Cavit et sumptibus publicis et calumniis quadruplatorum intercessit adposita falsis delatoribus nota.
 
delationes, quibus fiscus augeretur, contempsit, de alimentis publicis multa prudenter invenit, curatores multis civitatibus, quo latius senatorias tenderet dignitates,
 
a senatu dedit. Italicis civitatibus famis tempore frumentum ex urbe donavit omnique frumentariae
 
rei consuluit, gladiatoria spectacula omnifariam temperavit. temperavit etiam scaenicas donationes iubens ut quinos aureos scaenici acciperent, ita tamen ut nullus editor decem aureos egrederetur.
 
vias
 
etiam urbis atque itinera
 
diligentissime curavit. rei frumentariae graviter providit.
 
Datis iuridicis Italiae consuluit ad id exemplum quo Hadrianus consulares viros reddere iura praeceperat.
 
Hispanis exhaustis
 
Italica adlectione contra
 
Traiani quoque
 
praecepta verecunde consuluit, leges
 
 
 
 
 
etiam addidit de vicensima hereditatum, de tutelis libertorum, de bonis maternis et item de filiorum successionibus pro parte materna, utque senatores peregrini
 
quartam partem in Italia possiderent, dedit praeterea curatoribus regionum ac viarum potestatem, ut vel punirent vel ad praefectum urbi puniendos remitterent eos qui ultra vectigalia quicquam ab aliquo
 
exegissent. ius autem magis vetus restituit quam novum fecit, habuit secum praefectos, quorum et auctoritate et periculo semper iura dictavit. usus autem est Scaevola praecipue iuris perito.

Cum populo autem non aliter egit quam est
 
actum sub civitate libera, fuitque per omnia moderantissimus in hominibus deterrendis a malo, invitandis ad bona, remunerandis copia, indulgentia liberandis fecitque ex malis bonos, ex bonis optimos, moderate
 
etiam cavillationes nonnullorum ferens. nam cum quendam Vetrasinum famae detestandae honorem petentem moneret, ut se ab opinionibus populi vindicaret, et ille contra respondisset multos, qui secum in arena pugnassent, se praetores videre, patienter
 
tulit, ac ne in quemquam facile vindicaret, praetorem,
 
qui quaedam pessime egerat, non abdicare se praetura
 
iussit, sed collegae iuris dictionem mandavit, fisco
 
in causis compendii numquam iudicans favit. sane, quamvis esset constans, erat etiam verecundus.
 
Posteaquam autem e Syria victor rediit frater, patris patriae nomen ambobus decretum est, cum se Marcus absente Vero erga omnes senatores atque homines
 
moderatissime gessisset, corona praeterea civica oblata est ambobus; petiitque Lucius ut secum Marcus triumpharet. petiit praeterea Lucius ut filii Marci
 
Caesares appellarentur. sed Marcus tanta fuit moderatione ut, cum
 
simul triumphasset, tamen post mortem Lucii tantum Germanicum se vocaret,
 
quod sibi bello proprio pepererat, in triumpho autem liberos Marci utriusque sexus secum vexerunt, ita
 
tamen ut et puellas virgines veherent. ludos etiam ob triumphum decretos spectaverunt habitu triumphali.
 
inter cetera pietatis eius haec quoque moderatio praedicanda est: funambulis post puerum lapsum culcitas subici iussit, unde hodieque rete
 
praetenditur.
 
Dum Parthicum bellum geritur, natum est Marcomannicum, quod diu eorum qui aderant arte suspensum est, ut finito iam Orientali bello Marco-
 
 
 
 
mannicum agi posset, et cum famis tempore populo insinuasset de bello, fratre post quinquennium reverso in senatu egit, ambos necessarios dicens bello

Germanico imperatores, tantus autem terror belli Marcomannici fuit
 
ut undique sacerdotes Antoninus acciverit, peregrinos ritus impleverit, Romam omni genere lustraverit retardatusque a
 
bellica profectione
 
sit. celebravit et Romano ritu lectisternia per septem
 
dies. tanta autem pestilentia fuit ut vehiculis cadavera
 
sint exportata sarracisque. tunc autem Antonini leges sepeliendi sepulchrorumque asperrimas sanxerunt, quando quidem caverunt ne quis villae adfabricaretur
 
sepulchrum, quod hodieque servatur.
 
et multa quidem milia pestilentia consumpsit multosque ex proceribus, quorum amplissimis Antoninus
 
statuas conlocavit, tantaque clementia fuit ut et sumptu publico vulgaria funera iuberet efferri
 
et vano cuidam, qui diripiendae urbis occasionem cum quibusdam consciis requirens de caprifici arbore in Campo Martio contionabundus ignem de caelo lapsurum
 
 
 
 
 
finemque mundi affore diceret, si ipse lapsus ex arbore in ciconiam verteretur, cum statuto tempore decidisset atque ex sinu ciconiam emisisset, perducto ad se atque confesso veniam daret.

Profecti tamen sunt paludati ambo imperatores et Victualis et Marcomannis cuncta turbantibus, aliis etiam gentibus, quae pulsae a superioribus barbaris fugerant, nisi reciperentur, bellum inferentibus.
 
nec parum profuit ista profectio, cum Aquileiam usque venissent, nam plerique reges et cum populis suis se retraxerunt et tumultus auctores interemerunt.
 
Quadi autem amisso rege suo non prius se confirmaturos eum qui erat creatus dicebant, quam id nostris
 
placuisset imperatoribus. Lucius tamen invitus profectus est, cum plerique ad legatos imperatorum
 
mitterent defectionis veniam postulantes, et Lucius quidem, quod amissus esset praefectus praetorio Furius Victorinus, atque
 
pars exercitus interisset, redeundum esse censebat; Marcus autem fingere barbaros aestimans et fugam et cetera quae securitatem bellicam ostenderent, ob hoc ne tanti apparatus mole
 
premerentur, instandum esse ducebat. denique transcensis Alpibus longius processerunt composueruntque omnia, quae ad munimen Italiae atque Illyrici pertinebant.
 
placuit autem urgente Lucio, ut prae-
 
 
 
missis ad senatum litteris Lucius Romam rediret.
 
via quoque 1, postquam iter ingressi sunt, sedens cum fratre in vehiculo Lucius apoplexi arreptus periit.

Fuit autem consuetudo Marco ut in circensium spectaculo legeret audiretque ac subscriberet, ex quo quidem saepe iocis popularibus dicitur lacessitus.
 
Multum sane potuerunt liberti sub Marco et Vero Geminas et Agaclytus.
 
Tantae autem sanctitatis fuit Marcus ut Veri vitia et celaverit et defenderit, cum ei vehementissime displicerent,
 
mortuumque eum divum appellaverit amitasque eius et sorores honoribus et salariis decretis sublevaverit atque provexerit sacrisque eum
 
plurimis
 
honoraverit. flaminem et Antoninianos sodales et omnes honores qui divis habentur eidem dedicavit.
 
nemo est principum, quem non gravis fama perstringat, usque adeo ut etiam Marcus in sermonem venerit, quod Verum vel veneno ita tulerit ut parte cultri veneno lita vulvam inciderit, venenatam partem fratri
 
edendam propinans et sibi innoxiam reservans, vel certe per medicum Posidippum, qui ei sanguinem intempestive dicitur emisisse. Cassius post mortem Veri a Marco descivit.
 
1Thus Bitschofsky; bia quoque P; uiaque Salm., Peter.

Iam in suos tanta fuit benignitate Marcus ut cum in omnes propinquos cuncta honorum ornamenta contulerit, tum in filium et quidem
 
scelestum atque impurum cito nomen Caesaris et mox sacerdotium statimque nomen imperatoris ac triumphi participationem
 
et consulatum. quo quidem tempore sedente imperator filio
 
ad triumphalem currum in Circo pedes cucurrit.
 
Post Veri obitum Marcus Antoninus solus rem publicam tenuit, multo melior et feracior ad virtutes,
 
quippe qui nullis Veri iam impediretur aut simplicitatis calidaeque veritatis,
 
qua ille ingenito vitio laborabat, erroribus aut iis qui praecipue displicebant Marco Antonino iam inde a primo aetatis suae tempore vel
 
institutis mentis pravae vel moribus, erat enim ipse tantae tranquillitatis ut vultum numquam mutaverit maerore vel gaudio, philosophiae deditus Stoicae, quam et per optimos quosque magistros acceperat et
 
undique ipse collegerat, nam et Hadrianus hunc eundem successorem paraverat, nisi ei aetas puerilis
 
obstitisset. quod quidem apparet ex eo quod generum Pio hunc eundem delegit, ut ad eum, dignum utpote virum, quandocumque Romanum perveniret imperium.

Ergo provincias post haec ingenti moderatione ac benignitate tractavit. contra Germanos res
 
feliciter gessit, speciale ipse bellum Marcomannicum, sed quantum
 
nulla umquam memoria fuit, cum virtute tum etiam felicitate transegit, et eo quidem tempore quo pestilentia gravis multa milia et popularium et
 
militum interemerat. Pannonias ergo, Marcomannis Sarmatis Vandalis simul etiam Quadis exstinctis, servitio liberavit et Romae cum Commodo, quem iam Caesarem fecerat, filio, ut diximus, suo triumphavit.
 
cum autem ad hoc bellum omne aerarium exhausisset suum neque in animum induceret, ut extra ordinem provincialibus aliquid imperaret, in foro divi Traiani auctionem ornamentorum imperialium fecit vendiditque aurea pocula et crystallina et murrina, vasa etiam regia et vestem uxoriam seri eam et aura tam, gemmas quin etiam, quas multas in repositorio sanctiore
 
Hadriani reppererat, et per duos quidem menses haec venditio celebrata est, tantumque auri redactum ut reliquias belli Marcomannici ex sententia persecutus postea dederit potestatem emptoribus, ut, si qui vellet empta reddere atque aurum recipere, sciret licere, nec molestus ulli fuit qui vel non reddidit
 
 
 
empta vel reddidit. tunc viris clarioribus permisit ut eodem cultu quo et ipse vel ministris similibus
 
convivia exhiberent, in munere autem publico tam magnanimus fuit ut centum leones una missione
 
simul exhiberet et sagittis interfectos.

Cum igitur in amore omnium imperasset atque ab aliis modo frater, modo pater, modo filius, ut cuiusque aetas sinebat, et diceretur et amaretur, octavo decimo anno imperii sui, sexagensimo et primo vitae,
 
diem ultimum clausit, tantusque illius amor eo die regii funeris
 
claruit ut nemo illum plangendum censuerit, certis omnibus quod ab diis commodatus ad
 
deos redisset, denique, priusquam funus conderetur, ut plerique dicunt, quod numquam antea factum fuerat neque postea, senatus populusque non divisis locis sed in una sede propitium deum dixit.
 
Hic sane vir tantus et talis ac diis vita et morte coniunctus filium Commodum dereliquit; qui, si felix
 
fuisset, filium non reliquisset, et parum sane fuit quod illi honores divinos omnis aetas omnis sexus omnis condicio ac dignitas dedit, nisi quod etiam sacrilegus iudicatus est qui eius imaginem in sua domo non habuit, qui per fortunam vel potuit habere
 
vel debuit, denique hodieque in multis domibus Marci Antonini statuae consistunt inter deos penates.
 
nec defuerunt homines qui somniis eum multa prae-
 
 
 
 
 
dixisse augurantes futura et vera concinuerunt. unde etiam templum ei constitutum, dati sacerdotes Antoniniani et sodales et flamines et omnia quae aede sacrata
 
decrevit antiquitas.

Aiunt quidam, quod et veri simile videtur, Commodum Antoninum, successorem illius ac filium, non
 
esse de eo natum sed de adulterio, ac talem fabellam vulgari sermone contexunt: Faustinam quondam, Pii filiam, Marci uxorem, cum gladiatores transire vidisset, unius ex his amore succensam, eum longa aegritudine
 
laboraret, viro de amore confessam. quod cum ad Chaldaeos Marcus rettulisset, illorum fuisse consilium, ut occiso gladiatore sanguine illius sese Faustina sublavaret
 
atque ita cum viro concumberet. quod cum esset factum, solutum quidem amorem, natum vero
 
Commodum gladiatorem esse, non principem, qui mille prope pugnas publice populo inspectante gladiatores imperator exhibuit, ut in vita eius docebitur.
 
quod quidem veri simile ex eo habetur quod tam sancti principis filius iis moribus fuit quibus nullus lanista, nullus scaenicus, nullus arenarius, nullus postremo ex omnium dedecorum
 
ac scelerum conluvione concretus.
 
multi autem ferunt Commodum omnino ex adulterio
 
natum, si quidem Faustinam satis constet apud Caietam condiciones sibi et nauticas et gladiatorias
 
elegisse. de qua cum diceretur Antonino Marco,
 
 
 
 
ut eam repudiaret, si non occideret, dixisse fertur
 
 si uxorem dimittimus, reddamus et dotem. 
dos autem quid habebatur?
 
imperium, quod ille ab socero volente Hadriano adoptatus acceperat.
 
Tantum sane valet boni principis vita sanctitas tranquillitas pietas ut eius famam nullius proximi
 
decoloret invidia, denique Antonino, cum suos mores semper teneret neque alicuius insusurratione mutaretur, non obfuit gladiator filius, uxor infamis;
 
deusque etiam nunc habetur, ut vobis ipsis, sacratissime imperator Diocletiane, et semper visum est et videtur, qui eum inter numina vestra non ut ceteros sed specialiter veneramini ac saepe dicitis, vos vita et clementia tales esse cupere qualis fuit Marcus, etiamsi philosophia nec Plato esse possit, si revertatur in vitam.
 
et quidem haec breviter et congeste.

Sed Marco Antonino haec sunt gesta post fratrem: primum corpus eius Romam devectum est
 
et inlatum maiorum sepulchris, divini
 
inde honores decreti, dein cum gratias ageret senatui quod fratrem consecrasset, occulte ostendit omnia bellica consilia sua
 
fuisse, quibus superati sunt Parthi, addidit praeterea quaedam, quibus ostendit nunc demum se quasi a principio acturum esse rem publicam amoto eo qui
 
 
 
 
 
remissior videbatur, nec aliter senatus accepit quam Marcus dixerat, ut videretur gratias agere quod
 
Verus excessisset vita. omnibus deinde sororibus et adfinibus et libertis iuris et honoris et pecuniae plurimum detulit, erat enim famae suae curiosissimus, requirens ad verum, quid quisque de se diceret, emendans quae bene reprehensa viderentur.
 
Proficiscens ad bellum Germanicum filiam suam non decurso luctus tempore grandaevo equitis Romani filio Claudio Pompeiano dedit genere Antiochensi
 
nec satis nobili (quem postea bis consulem fecit), cum filia eius Augusta esset et Augustae filia, sed has nuptias et Faustina et ipsa quae dabatur invitae habuerunt.

Cum Mauri Hispanias prope omnes vastarent,
 
res per legatos bene gestae sunt. et cum per Aegyptum Bucolici milites gravia multa fecissent, per Avidium Cassium retunsi sunt, qui postea tyrannidem arripuit.
 
sub ipsis profectionis diebus in secessu Praenestino agens filium, nomine Verum Caesarem, exsecto sub
 
aure tubere septennem amisit, quem non plus quinque diebus luxit consultusque etiam medios
 
actibus
 
 
publicis reddidit, et quia ludi Iovis Optimi Maximi
 
erant, interpellari eos publico luctu noluit iussitque, ut statuae tantummodo filio mortuo decernerentur et imago aurea circensibus per pompam ferenda et ut saliari carmini nomen eius insereretur.
 
Instante sane adhuc pestilentia et deorum cultum diligentissime restituit et servos, quemadmodum bello Punico factum fuerat, ad militiam paravit, quos voluntarios
 
exemplo volonum appellavit, armavit etiam gladiatores, quos obsequentes appellavit, latrones etiam Dalmatiae atque Dardaniae milites fecit. armavit et Diogmitas. emit et Germanorum auxilia
 
contra Germanos, omni praeterea diligentia paravit legiones ad Germanicum et Marcomannicum bellum.
 
et, ne provincialibus esset molestus, auctionem rerum aulicarum, ut diximus, fecit in foro divi Traiani, in qua praeter vestes et pocula et vasa aurea etiam signa
 
cum tabulis magnorum artificum vendidit. Marcomannos in ipso transitu Danuvii delevit et praedam

provincialibus reddidit. gentes omnes ab Illyrici limite usque in Galliam conspiraverant, ut Marcomanni Varistae Hermunduri et Quadi Suebi Sarmatae Lacringes et Buri hi aliique
 
cum Victualis Osi Bessi Cobotes Roxolani Bastarnae Alani Peucini Costoboci. imminebat et Parthicum bellum et Britannicum.
 
magno igitur labore etiam suo gentes asperrimas vicit militibus sese imitantibus, ducentibus etiam exercitum legatis et praefectis praetorio, accepitque in deditionem Marcomannos plurimis in Italiam traductis.
 
Semper sane cum optimatibus non solum bellicas res sed etiam civiles, priusquam faceret aliquid, contulit,
 
denique sententia illius praecipua semper haec fuit:
 Aequius est ut ego tot talium amicorum consilium sequar, quam ut tot tales amici meam unius
 
voluntatem sequantur, 
sane quia durus videbatur ex philosophiae institutione Marcus ad militiae labores
 
atque ad omnem vitam graviter carpebatur, sed male loquentibus
 
vel sermone vel litteris respondebat.
 
et multi nobiles bello Germanico sive Marcomannico immo plurimarum gentium interierunt, quibus omnibus
 
statuas in foro Ulpio conlocavit, quare frequenter amici suaserunt, ut a bellis discederet et
 
Romam veniret, sed ille contempsit ac perstitit nec prius recessit
 
quam omnia bella finiret, provincias ex procon-
 
 
 
 
sularibus consulares aut ex consularibus proconsulares
 
aut
 
praetorias pro belli necessitate fecit, res etiam in Sequanis turbatas censura et auctoritate repressit.
 
compositae res et in
 
Hispania, quae per Lusitaniam
 
turbatae erant, filio Commodo accersito ad limitem togam virilem dedit, quare congiarium populo divisit et eum ante tempus consulem designavit.

Si quis umquam proscriptus est a praefecto
 
urbi, non libenter accepit. ipse in largitionibus pecuniae publicae parcissimus fuit, quod laudi potius
 
datur quam reprehensione sed tamen et bonis viris pecunias dedit et oppidis labentibus auxilium tulit et tributa vel vectigalia, ubi necessitas cogebat, remisit.
 
 
 
 
absens populi Romani voluptates curari vehementer
 
praecepit per ditissimos editores. fuit enim populo hic sermo, cum sustulisset ad bellum gladiatores, quod populum sublatis voluptatibus vellet cogere ad philosophiam.
 
iusserat enim ne mercimonia impedirentur,
 
tardius pantomimos exhibere nonis
 
diebus. de amatis pantomimis ab uxore fuit sermo, ut superius diximus, sed haec omnia per epistolas suas purgavit.
 
idem Marcus sederi in civitatibus vetuit in equis sive vehiculis, lavacra mixta summovit. mores matronarum composuit diffluentes et iuvenum nobilium, sacra Serapidis a vulgaritate Pelusiae
 
summovit.
 
fama fuit sane, quod sub philosophorum specie quidam rem publicam vexarent et privatos, quod ille purgavit.

Erat mos iste Antonino ut omnia crimina minore supplicio quam legibus plecti solent puniret, quamvis nonnumquam contra manifestos et gravium
 
criminum reos inexorabilis permaneret. capitales causas hominum honestorum ipse cognovit, et quidem summa aequitate, ita ut praetorem reprehenderet, qui
 
 
 
cito reorum causas audierat, iuberetque illum iterum cognoscere, dignitatis eorum interesse dicens ut ab
 
eo audirentur qui pro populo iudicaret, aequitatem autem etiam circa captos hostes custodivit, infinitos
 
ex gentibus in Romano solo conlocavit, fulmen de caelo precibus suis contra hostium machinamentum extorsit, suis pluvia impetrata cum siti laborarent.
 
Voluit Marcomanniam provinciam, voluit etiam
 
Sarmatiam facere et fecisset, nisi Avidius Cassius rebellasset sub eodem in Oriente; atque imperatorem se appellavit,
 
ut quidam dicunt, Faustina volente,
 
quae de mariti valetudine desperaret. alii dicunt ementita morte Antonini Cassium imperatorem se
 
appellasse, cum divum Marcum appellasset. et Antoninus quidem non est satis motus defectione
 
Cassii nec in eius affectus saevit.
 
sed per senatum hostis est iudicatus bonaque eius proscripta per

aerarium publicum, relicto3 ergo Sarmatico Marcomannicoque bello contra Cassium profectus est.
 
Romae etiam turbae fuerunt, quasi Cassius absente Antonino adventaret. sed Cassius statim interfectus
 
est caputque eius adlatum est ad Antoninum. Marcus tamen non exultavit interfectione Cassii caputque
 
 
 
 
 
eius humari iussit. Maecianum etiam, socium
 
Cassii, cui Alexandria erat commissa, exercitus occidit, nam et praefectum praetorio sibi fecerat, qui et ipse occisus
 
est. in conscios defectionis vetuit senatum
 
graviter vindicare, simul petiit, ne qui senator tempore principatus sui occideretur, ne eius
 
pollueretur
 
imperium, eos etiam qui deportati fuerant revocari iussit, cum paucissimi centuriones capite essent puniti.
 
ignovit et civitatibus quae Cassio consenserant, ignovit et Antiochensibus, qui multa in Marcum pro Cassio
 
dixerant. quibus et spectacula et conventus publicos tulerat et omne
 
contionum genus, contra quos
 
edictum gravissimum misit, seditiosos autem eos et oratio Marci indicat, indita Mario Maximo, qua ille
 
usus est apud amicos, denique noluit Antiochiam
 
videre cum Syriam peteret, nam nec Cyrrhum voluit videre, ex qua erat Cassius, postea tamen Antiochiam vidit, fuit Alexandriae clementer cum his agens.

Multa egit cum regibus et pacem confirmavit, sibi occurrentibus cunctis regibus et legatis Persarum.
 
omnibus orientalibus provinciis carissimus fuit. apud
 
multas etiam philosophiae vestigia reliquit, apud Aegyptios civem se egit et philosophum in omnibus
 
 
 
 
 
stadiis
 
templis locis.
 
et eum multa Alexandrini in Cassium dixissent fausta, tamen omnibus ignovit et
 
filiam suam apud eos reliquit. Faustinam suam in radicibus montis Tauri in vico Halalae exanimatam vi
 
subiti morbi amisit, petiit a senatu ut honores Faustinae aedemque decernerent, laudata eadem, cum impudicitiae fama graviter laborasset. quae Antoninus
 
vel nesciit vel dissimulavit, novas puellas Faustinianas
 
instituit in honorem uxoris mortuae, divam etiam Faustinam a senatu appellatam gratulatus est.
 
quam secum et in aestivis habuerat, ut matrem castrorum
 
appellaret. fecit et coloniam vicum in quo obiit Faustina et aedem illi exstruxit. sed haec postea aedis Heliogabalo dedicata est.
 
Ipsum Cassium pro clementia occidi passus est, non
 
occidi iussit, deportatus est Heliodorus, filius Cassii, et alii liberum exsilium acceperunt cum bonorum parte.
 
filii autem Cassii et amplius media parte acceperunt paterni patrimonii et auro atque argento adiuti, mulieres autem etiam ornamentis; ita ut Alexandria, filia Cassii, et Druncianus gener liberam vagandi
 
 
 
potestatem haberent commendati amitae marito.
 
doluit denique Cassium exstinctum, dicens voluisse se sine senatorio sanguine imperium transigere.

Orientalibus rebus ordinatis Athenis fuit et initia
 
Cereris
 
adiit, ut se innocentem probaret, et
 
sacrarium solus
 
ingressus est. revertens ad Italiam
 
navigio tempestatem gravissimam passus est. per Brundisium veniens in Italiam togam et ipse sumpsit et milites togatos esse iussit, nec umquam sagati fuerunt
 
sub eo milites. Romam ut venit triumphavit. et inde
 
 
Lavinium profectus est. Commodum deinde sibi collegam in tribuniciam potestatem iunxit, congiarium populo dedit et spectacula mirifica; dein civilia multa
 
correxit, gladiatorii muneris sumptus modum fecit.
 
sententia Platonis semper in ore illius fuit, florere civitates si aut philosophi imperarent aut imperantes
 
philosopharentur. filio suo Bruttii Praesentis filiam iunxit nuptiis celebratis exemplo privatorum, quare etiam congiarium dedit populo.
 
 
 
 
 
 
Dein ad conficiendum bellum conversus in administratione eius belli obiit, labentibus iam filii moribus ab
 
instituto suo. triennio bellum postea cum Marcomannis Hermunduris Sarmatis Quadis etiam egit
 
et, si anno uno superfuisset, provincias ex his fecisset.
 
ante biduum quam exspiraret, admissis amicis dicitur ostendisse sententiam de filio eandem quam Philippus de Alexandro, cum de hoc male sentiret, addens nimium
 
se aegre ferre filium superstitem relinquentem.
 
 
nam iam Commodus turpem se et cruentum ostentabat.

Mors autem talis fuit: cum aegrotare coepisset, filium advocavit atque ab eo primum petiit ut belli reliquias non contemneret, ne videretur rem publicam
 
prodere, et, cum filius ei respondisset cupere se primum sanitatem, ut vellet permisit, petens tamen ut exspectasset paucos dies, haud
 
simul proficisceretur.
 
deinde abstinuit victu
 
potuque mori cupiens
 
auxitque morbum, sexta die vocatis amicis et ridens res humanas, mortem autem contemnens ad amicos
 
 
 
 
 
 
dixit,
 quid de me
 
fletis et non magis de pestilentia
 
et communi morte cogitatis? 
et cum illi vellent recedere, ingemescens ait,
 si iam me dimittitis,
 
vale vobis dico vos praecedens . 
et cum ab eo quae- reretur, cui filium commendaret, ille respondit
 vobis,
 
si dignus fuerit, et dis immortalibus . 
exercitus cognita mala valetudine vehementissime dolebant,
 
quia illum unice amarunt, septimo die gravatus est et solum filium admisit, quem statim dimisit, ne in
 
eum morbus transiret, dimisso filio caput operuit
 
quasi volens dormire, sed nocte animam efflavit. fertur filium mori voluisse, cum eum talem videret futurum qualis exstitit post eius mortem, ne, ut ipse dicebat, similis Neroni Caligulae et Domitiano esset.

Crimini ei datum est quod adulteros uxoris promoverit, Tertullum et Tutilium
 
et Orfitum et Moderatum, ad varios honores, cum Tertullum et
 
prandentem cum uxore deprehenderit, de quo mimus in scaena praesente Antonino dixit, cum stupidus nomen adulteri uxoris a servo quaereret, et ille diceret ter
 Tullus, 
et adhuc stupidus quaereret, respondit
 
ille
 iam tibi dixi ter, Tullus dicitur, 
et de hoc quidem multa populus, multa etiam alii dixerunt patientiam Antonini incusantes.
 
 
 
 
Ante tempus sane mortis, priusquam ad bellum Marcomannicum rediret, in Capitolio iuravit nullum senatorem se sciente occisum, cum etiam rebelliones
 
dixerit se servaturum fuisse si scisset. nihil enim magis et timuit et deprecatus est quam avaritiae
 
famam, de qua se multis epistulis purgat, dederunt et vitio quod fictus
 
fuisset nec tam simplex quam
 
videretur, aut quam vel Pius vel Verus fuisset, dederunt etiam crimini quod aulicam adrogantiam confirmaverit summovendo amicos a societate communi et a conviviis.
 
Parentibus consecrationem decrevit, amicos parentum tiam mortuos statuis ornavit.
 
Suffragatoribus non cito credidit, sed semper diu quaesivit quod erat verum.
 
Enisa est Fabia ut Faustina mortua in eius matrimonium coiret. sed ille concubinam sibi adscivit procuratoris uxoris suae filiam, ne tot liberis superduceret novercam.