* * * 
 Annum agens sextum decimum patrem amisit; sequentibusque consulibus flamen Dialis
 destinatus dimissa Cossutia, quae familia equestri sed admodum diues praetextato
 desponsata fuerat, Corneliam Cinnae quater consulis filiam duxit uxorem, ex qua illi mox
 Iulia nata est; neque ut repudiaret compelli a dictatore
 Sulla ullo modo potuit. quare et sacerdotio
 et uxoris dote et gentilicis hereditatibus multatus diuersarum partium habebatur, ut etiam
 discedere e medio et quamquam morbo quartanae adgrauante prope per singulas noctes
 commutare latebras cogeretur seque ab inquisitoribus pecunia redimeret, donec per uirgines
 Vestales perque Mamercum Aemilium et Aurelium Cottam propinquos et adfines suos ueniam
 impetrauit. satis constat Sullam, cum deprecantibus
 amicissimis et ornatissimis uiris aliquamdiu denegasset atque illi pertinaciter
 contenderent, expugnatum tandem proclamasse siue diuinitus siue aliqua coniectura:
 uincerent ac sibi haberent, dum modo scirent eum, quem incolumem tanto opere
 cuperent, quandoque optimatium partibus, quas secum simul defendissent, exitio futurum;
 nam Caesari multos Marios inesse.

Stipendia prima in Asia fecit Marci Thermi praetoris contubernio; a quo ad accersendam
 classem in Bithyniam missus desedit apud Nicomeden, non sine rumore prostratae regi
 pudicitiae; quem rumorem auxit intra paucos rursus dies repetita Bithynia per causam exigendae pecuniae, quae deberetur cuidam libertino
 clienti suo. reliqua militia secundiore fama fuit et a Thermo in expugnatione Mytilenarum
 corona ciuica donatus est.

meruit et sub Seruilio Isaurico in Cilicia, sed breui tempore. nam Sullae morte comperta,
 simul spe nouae dissensionis, quae per Marcum Lepidum mouebatur, Romam propere redit. et
 Lepidi quidem societate, quamquam magnis condicionibus inuitaretur, abstinuit, cum ingenio
 eius diffisus tum occasione, quam minorem opinione offenderat.

ceterum composita seditione ciuili Cornelium Dolabellam consularem et triumphalem
 repetundarum postulauit; absolutoque Rhodum secedere statuit, et ad declinandam inuidiam
 et ut per otium ac requiem Apollonio Moloni clarissimo tunc dicendi magistro operam daret.
 huc dum hibernis iam mensibus traicit, circa Pharmacussam insulam a praedonibus captus est
 mansitque apud eos non sine summa indignatione prope quadraginta dies cum uno medico et
 cubicularis duobus. nam comites seruosque ceteros initio
 statim ad expediendas pecunias, quibus redimeretur, dimiserat. numeratis deinde
 quinquaginta talentis expositus in litore non distulit quin e uestigio classe deducta
 persequeretur abeuntis ac redactos in potestatem supplicio, quod saepe illis minatus inter
 iocum fuerat, adficeret. uastante regiones proximas Mithridate, ne desidere in discrimine
 sociorum uideretur, ab Rhodo, quo pertenderat, transiit in Asiam auxiliisque contractis et
 praefecto regis prouincia expulso nutantis ac dubias ciuitates retinuit in fide.

Tribunatu militum, qui primus Romam reuerso per suffragia populi honor optigit, actores
 restituendae tribuniciae potestatis, cuius uim Sulla deminuerat, enixissime iuuit. L.
 etiam Cinnae uxoris fratri, et qui cum eo ciuili discordia Lepidum secuti post necem
 consulis ad Sertorium confugerant, reditum in ciuitatem rogatione Plotia confecit
 habuitque et ipse super ea re contionem.

Quaestor Iuliam amitam uxoremque Corneliam defunctas laudauit e more pro rostris.
 s et in amitae quidem laudatione de eius ac patris sui utraque origine sic
 refert: 
 
 Amitae meae Iuliae maternum genus ab regibus ortum, paternum cum diis inmortalibus
 coniunctum est. nam ab Anco Marcio sunt Marcii Reges, quo nomine fuit mater; a Venere
 Iulii, cuius gentis familia est nostra. est ergo in genere et sanctitas regum, qui
 plurimum inter homines pollent, et caerimonia deorum, quorum ipsi in potestate sunt
 reges. 

 
 
 In Corneliae autem locum Pompeiam duxit Quinti Pompei filiam, L. Sullae neptem; cum qua
 deinde diuortium fecit adulteratam opinatus a Publio Clodio, quem inter publicas
 caerimonias penetrasse ad eam muliebri ueste tam constans fama erat, ut senatus
 quaestionem de pollutis sacris decreuerit.

Quaestori ulterior Hispania obuenit; ubi cum mandatu pr pr aetoris 
 iure dicundo conuentus circumiret Gadisque uenisset, animaduersa apud Herculis templum
 Magni Alexandri imagine ingemuit et quasi pertaesus ignauiam suam, quod nihil dum a se
 memorabile actum esset in aetate, qua iam Alexander orbem terrarum subegisset, missionem
 continuo efflagitauit ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in urbe.
 etiam confusum eum somnio proximae noctis—nam uisus
 erat per quietem stuprum matri intulisse—coiectores ad amplissimam spem incitauerunt
 arbitrium terrarum orbis portendi interpretantes, quando mater, quam subiectam sibi
 uidisset, non alia esset quam terra, quae omnium parens haberetur.

decedens ergo ante tempus colonias Latinas de petenda ciuitate agitantes adiit, et ad
 audendum aliquid concitasset, nisi consules conscriptas in Ciliciam legiones paulisper ob
 id ipsum retinuissent.

Nec eo setius maiora mox in urbe molitus est: siquidem ante paucos dies quam aedilitatem
 iniret, uenit in suspicionem conspirasse cum Marco Crasso consulari, item Publio Sulla et
 L. Autronio post designationem consulatus ambitus condemnatis, ut principio anni senatum
 adorirentur, et trucidatis quos placitum esset, dictaturam Crassus inuaderet, ipse ab eo
 magister equitum diceretur constitutaque ad arbitrium re publica Sullae et Autronio
 consulatus restitueretur. meminerunt huius coniurationis
 Tanusius Geminus in historia, Marcus Bibulus in edictis, C. Curio pater in orationibus. de
 hac significare uidetur et Cicero in quadam ad Axium epistula referens Caesarem in
 consulatu confirmasse regnum, de quo aedilis cogitarat. Tanusius adicit Crassum
 paenitentia uel metu diem caedi destinatum non obisse et idcirco ne Caesarem quidem
 signum, quod ab eo dari conuenerat, dedisse; conuenisse autem Curio ait, ut togam de umero
 deiceret. idem Curio sed et M. Actorius Naso auctores
 sunt conspirasse eum etiam cum Gnaeo Pisone adulescente, cui ob suspicionem urbanae
 coniurationis prouincia Hispania ultro extra ordinem data sit; pactumque ut simul foris
 ille, ipse Romae ad res nouas consurgerent, per †Ambranos et Transpadanos; destitutum
 utriusque consilium morte Pisonis.

Aedilis praeter comitium ac forum basilicasque etiam Capitolium ornauit porticibus ad
 tempus extructis, in quibus abundante rerum copia pars apparatus exponeretur. uenationes
 autem ludosque et cum collega et separatim edidit, quo factum est, ut communium quoque
 inpensarum solus gratiam caperet nec dissimularet collega eius Marcus Bibulus, euenisse
 sibi quod Polluci: ut enim geminis fratribus aedes in foro constituta tantum Castoris
 uocaretur, ita suam Caesarisque munificentiam unius Caesaris dici. adiecit insuper Caesar etiam gladiatorium munus, sed aliquanto
 paucioribus quam destinauerat paribus; nam cum multiplici undique familia conparata
 inimicos exterruisset, cautum est de numero gladiatorum, quo ne maiorem cuiquam habere
 Romae liceret.

Conciliato populi fauore temptauit per partem tribunorum, ut sibi Aegyptus prouincia
 plebi scito daretur, nanctus extraordinarii imperii occasionem, quod Alexandrini regem
 suum socium atque amicum a senatu appellatum expulerant resque uulgo inprobabatur. nec
 obtinuit aduersante optimatium factione: quorum auctoritatem ut quibus posset modis in
 uicem deminueret, tropaea Gai Mari de Iugurtha deque Cimbris atque Teutonis olim a Sulla
 disiecta restituit atque in exercenda de sicaris quaestione eos quoque sicariorum numero
 habuit, qui proscriptione ob relata ciuium Romanorum capita pecunias ex aerario
 acceperant, quamquam exceptos Cornelis legibus.

subornauit etiam qui Gaio Rabirio perduellionis diem diceret, quo praecipuo adiutore
 aliquot ante annos Luci Saturnini seditiosum tribunatum senatus coercuerat, ac sorte iudex
 in reum ductus tam cupide condemnauit, ut ad populum prouocanti nihil aeque ac iudicis
 acerbitas profuerit.

deposita prouinciae spe pontificatum maximum petit non sine profusissima largitione; in
 qua reputans magnitudinem aeris alieni, cum mane ad comitia descenderet, praedixisse matri
 osculanti fertur domum se nisi pontificem non reuersurum. atque ita potentissimos duos
 competitores multumque et aetate et dignitate antecedentes superauit, ut plura ipse in
 eorum tribubus suffragia quam uterque in omnibus tulerit.

Praetor creatus, detecta coniuratione Catilinae senatuque uniuerso in socios facinoris
 ultimam statuente poenam, solus municipatim diuidendos custodiendosque publicatis bonis
 censuit. quin et tantum metum iniecit asperiora suadentibus, identidem ostentans quanta
 eos in posterum a plebe Romana maneret inuidia, ut Decimum Silanum consulem designatum non
 piguerit sententiam suam, quia mutare turpe erat, interpretatione lenire, uelut grauius
 atque ipse sensisset exceptam. obtinuisset adeo
 transductis iam ad se pluribus et in his Cicerone consulis fratre, nisi labantem ordinem
 confirmasset M. Catonis oratio. ac ne sic quidem impedire rem destitit, quoad manus
 equitum Romanorum, quae armata praesidii causa circumstabat, inmoderatius perseueranti
 necem comminata est, etiam strictos gladios usque eo intentans, ut sedentem una proximi
 deseruerint, uix pauci complexu togaque obiecta protexerint. tunc plane deterritus non
 modo cessit, sed et in reliquum anni tempus curia abstinuit.

Primo praeturae die Quintum Catulum de refectione Capitoli ad disquisitionem populi
 uocauit rogatione promulgata, qua curationem eam in alium transferebat; uerum impar
 optimatium conspirationi, quos relicto statim nouorum consulum officio frequentes
 obstinatosque ad resistendum concucurrisse cernebat, hanc quidem actionem deposuit.

ceterum Caecilio Metello tribuno plebis turbulentissimas leges aduersus collegarum
 intercessionem ferenti auctorem propugnatoremque se pertinacissime praestitit, donec ambo
 administratione rei publicae decreto patrum submouerentur. ac nihilo minus permanere in
 magistratu et ius dicere ausus, ut comperit paratos, qui ui ac per arma prohiberent,
 dimissis lictoribus abiectaque praetexta domum clam refugit pro condicione temporum
 quieturus. multitudinem quoque biduo post sponte et
 ultro confluentem operamque sibi in adserenda dignitate tumultuosius pollicentem
 conpescuit. quod cum praeter opinionem euenisset, senatus ob eundem coetum festinato
 coactus gratias ei per primores uiros egit accitumque in curiam et amplissimis uerbis
 conlaudatum in integrum restituit inducto priore decreto.

Recidit rursus in discrimen aliud inter socios Catilinae nominatus et apud Nouium Nigrum
 quaestorem a Lucio Vettio indice et in senatu a Quinto Curio, cui, quod primus consilia
 coniuratorum detexerat, constituta erant publice praemia. Curius e Catilina se cognouisse
 dicebat, Vettius etiam chirographum eius Catilinae datum pollicebatur. id uero Caesar nullo modo tolerandum existimans, cum inplorato
 Ciceronis testimonio quaedam se de coniuratione ultro ad eum detulisse docuisset, ne Curio
 praemia darentur effecit; Vettium pignoribus captis et direpta supellectile male mulcatum
 ac pro rostris in contione paene discerptum coiecit in carcerem; eodem Nouium quaestorem,
 quod compellari apud se maiorem potestatem passus esset.

Ex praetura ulteriorem sortitus Hispaniam retinentes creditores interuentu sponsorum
 remouit ac neque more neque iure, ante quam prouinciae or di narentur, profectus
 est: incertum metune iudicii, quod priuato parabatur, an quo maturius sociis inplorantibus
 subueniret; pacataque prouincia pari festinatione, non expectato successore ad triumphum
 simul consulatumque decessit. sed cum edictis iam
 comitis ratio eius haberi non posset nisi priuatus introisset urbem, et ambienti ut
 legibus solueretur multi contra dicerent, coactus est triumphum, ne consulatu
 excluderetur, dimittere.

e duobus consulatus competitoribus, Lucio Lucceio Marcoque Bibulo, Lucceium sibi
 adiunxit, pactus ut is, quoniam inferior gratia esset pecuniaque polleret, nummos de suo
 communi nomine per centurias pronuntiaret. qua cognita re optimates, quos metus ceperat
 nihil non ausurum eum in summo magistratu concordi et consentiente collega, auctores
 Bibulo fuerunt tantundem pollicendi, ac plerique pecunias contulerunt, ne Catone quidem
 abnuente eam largitionem e re publica fieri. 
 Igitur cum Bibulo consul creatur. eandem ob causam opera ab optimatibus data est, ut
 prouinciae futuris consulibus minimi negotii, id est siluae callesque, decernerentur. qua
 maxime iniuria instinctus omnibus officiis Gnaeum Pompeium adsectatus est offensum
 patribus, quod Mithridate rege uicto cunctantius confirmarentur acta sua; Pompeioque
 Marcum Crassum reconciliauit ueterem inimicum ex consulatu, quem summa discordia simul
 gesserant; ac societatem cum utroque iniit, ne quid ageretur in re publica, quod
 displicuisset ulli e tribus.

inito honore primus omnium instituit, ut tam senatus quam populi diurna acta confierent
 et publicarentur. antiquum etiam rettulit morem, ut quo mense fasces non haberet, accensus
 ante eum iret, lictores pone sequerentur. lege autem agraria promulgata obnuntiantem
 collegam armis foro expulit ac postero die in senatu conquestum nec quoquam reperto, qui
 super tali consternatione referre aut censere aliquid auderet, qualia multa saepe in
 leuioribus turbis decreta erant, in eam coegit desperationem, ut, quoad potestate abiret,
 domo abditus nihil aliud quam per edicta obnuntiaret. 
 Vnus ex eo tempore omnia in re publica et ad arbitrium administrauit, ut nonnulli
 urbanorum, cum quid per iocum testandi gratia signarent, non Caesare et Bibulo, sed Iulio
 et Caesare consulibus actum scriberent bis eundem praeponentes nomine atque cognomine,
 utque uulgo mox ferrentur hi uersus: 
 non Bibulo quiddam nuper sed Caesare factum est: 
 nam Bibulo fieri consule nil memini. campum Stellatem
 maioribus consecratum agrumque Campanum ad subsidia rei publicae uectigalem relictum
 diuisit extra sortem ad uiginti milibus ciuium, quibus terni pluresue liberi essent.
 publicanos remissionem petentis tertia mercedum parte releuauit ac, ne in locatione
 nouorum uectigalium inmoderatius licerentur, propalam monuit. cetera item, quae cuique
 libuissent, dilargitus est contra dicente nullo ac, si conaretur quis, absterrito.
 Marcum Catonem interpellantem extrahi curia per
 lictorem ducique in carcerem iussit. Lucio Lucullo liberius resistenti tantum calumniarum
 metum iniecit, ut ad genua ultro sibi accideret. Cicerone in iudicio quodam deplorante
 temporum statum Publium Clodium inimicum eius, frustra iam pridem a patribus ad plebem
 transire nitentem, eodem die horaque nona transduxit. 
 postremo in uniuersos diuersae factionis indicem inductum praemiis, ut se de
 inferenda Pompeio nece sollicitatum a quibusdam profiteretur productusque pro rostris
 auctores ex conpacto nominaret; sed uno atque altero frustra nec sine suspicione fraudis
 nominatis desperans tam praecipitis consilii euentum intercepisse ueneno indicem
 creditur.

Sub idem tempus Calpurniam L. Pisonis filiam successuri sibi in consulatu duxit uxorem
 suamque, Iuliam, Gnaeo Pompeio conlocauit repudiato priore sponso Seruilio Caepione, cuius
 uel praecipua opera paulo ante Bibulum inpugnauerat. ac post nouam adfinitatem Pompeium
 primum rogare sententiam coepit, cum Crassum soleret essetque consuetudo, ut quem ordinem
 interrogandi sententias consul Kal. Ianuariis instituisset, eum toto anno conseruaret.

Socero igitur generoque suffragantibus ex omni prouinciarum copia Gallias potissimum
 elegit, †cuius emolumento et oportunitate idonea sit materia triumphorum. et initio quidem
 Galliam Cisalpinam Illyrico adiecto lege Vatinia accepit; mox per senatum Comatam quoque,
 ueritis patribus ne, si ipsi negassent, populus et hanc daret. quo gaudio elatus non temperauit, quin paucos post dies frequenti curia
 iactaret, inuitis et gementibus aduersaris adeptum se quae concupisset, proinde ex eo
 insultaturum omnium capitibus; ac negante quodam per contumeliam facile hoc ulli feminae
 fore, responderit quasi adludens: in Suria quoque regnasse Sameramin magnamque Asiae
 partem Amazonas tenuisse quondam.

Functus consulatu Gaio Memmio Lucioque Domitio praetoribus de superioris anni actis
 referentibus cognitionem senatui detulit; nec illo suscipiente triduoque per inritas
 altercationes absumpto in prouinciam abiit. et statim quaestor eius in praeiudicium
 aliquot criminibus arreptus est. mox et ipse a Lucio Antistio tr. pl. postulatus appellato
 demum collegio optinuit, cum rei publicae causa abesset reus ne fieret. ad securitatem ergo posteri temporis in magno negotio habuit obligare
 semper annuos magistratus et e petitoribus non alios adiuuare aut ad honorem pati
 peruenire, quam qui sibi recepissent propugnaturos absentiam suam; cuius pacti non
 dubitauit a quibusdam ius iurandum atque etiam syngrapham exigere.

sed cum Lucius Domitius consulatus candidatus palam minaretur consulem se effecturum quod
 praetor nequisset adempturumque ei exercitus, Crassum Pompeiumque in urbem prouinciae suae
 Lucam extractos conpulit, ut detrudendi Domitii causa consulatum alterum peterent,
 perfecitque †utrumque, ut in quinquennium sibi imperium prorogaretur. qua fiducia ad legiones, quas a re publica acceperat, alias priuato
 sumptu addidit, unam etiam ex Transalpinis conscriptam, uocabulo quoque Gallico—Alauda
 enim appellabatur—, quam disciplina cultuque Romano institutam et ornatam postea uniuersam
 ciuitate donauit. nec deinde ulla belli occasione, ne
 iniusti quidem ac periculosi abstinuit, tam foederatis quam infestis ac feris gentibus
 ultro lacessitis, adeo ut senatus quondam legatos ad explorandum statum Galliarum
 mittendos decreuerit ac nonnulli dedendum eum hostibus censuerint. sed prospere
 de cedentibus rebus et saepius et plurium quam quisquam umquam dierum
 supplicationes impetrauit.

gessit autem nouem annis, quibus in imperio fuit, haec fere. 
 Omnem Galliam, quae saltu Pyrenaeo Alpibusque et monte Cebenna, fluminibus Rheno ac
 Rhodano continetur patetque circuitu ad bis et tricies centum milia passuum, praeter
 socias ac bene meritas ciuitates in prouinciae formam redegit, eique cccc in singulos annos stipendii nomine inposuit. Germanos, qui trans Rhenum incolunt, primus Romanorum ponte fabricato
 adgressus maximis adfecit cladibus; adgressus est et Britannos ignotos antea superatisque
 pecunias et obsides imperauit; per tot successus ter nec amplius aduersum casum expertus:
 in Britannia classe ui tempestatis prope absumpta et in Gallia ad Gergouiam legione fusa
 et in Germanorum finibus Titurio et Aurunculeio legatis per insidias caesis.

Eodem temporis spatio matrem primo, deinde filiam, nec multo post nepotem amisit. inter
 quae, consternata Publi Clodi caede re publica, cum senatus unum consulem nominatimque
 Gnaeum Pompeium fieri censuisset, egit cum tribunis plebis collegam se Pompeio
 destinantibus, id potius ad populum ferrent, ut absenti sibi, quandoque imperii tempus
 expleri coepisset, petitio secundi consulatus daretur, ne ea causa maturius et inperfecto
 adhuc bello decederet. quod ut adeptus est, altiora iam
 meditans s et spei plenus nullum largitionis aut officiorum in quemquam genus
 publice priuatimque omisit. forum de manubiis incohauit, cuius area super sestertium
 milies constitit. munus populo epulumque pronuntiauit in filiae memoriam, quod ante eum
 nemo. quorum ut quam maxima expectatio esset, ea quae ad epulum pertinerent, quamuis
 macellaris ablocata, etiam domesticatim apparabat. 
 gladiatores notos, sicubi infestis spectatoribus dimicarent, ui rapiendos reseruandosque
 mandabat. tirones neque in ludo neque per lanistas, sed in domibus per equites Romanos
 atque etiam per senatores armorum peritos erudiebat, precibus enitens, quod epistulis eius
 ostenditur, ut disciplinam singulorum susciperent ipsique dictata exercentibus darent.
 legionibus stipendium in perpetuum duplicauit. frumentum, quotiens copia esset, etiam sine
 modo mensuraque praebuit ac singula interdum mancipia e praeda uiritim dedit.

ad retinendam autem Pompei necessitudinem ac uoluntatem Octauiam sororis suae neptem,
 quae Gaio Marcello nupta erat, condicionem ei detulit sibique filiam eius in matrimonium
 petit Fausto Sullae destinatam. omnibus uero circa eum atque etiam parte magna senatus
 gratuito aut leui faenore obstrictis, ex reliquo quoque ordinum genere uel inuitatos uel
 sponte ad se commeantis uberrimo congiario prosequebatur, libertos insuper seruulosque
 cuiusque, prout domino patronoue gratus qui esset. tum
 reorum aut obaeratorum aut prodigae iuuentutis subsidium unicum ac promptissimum erat,
 nisi quos grauior criminum uel inopiae luxuriaeue uis urgeret, quam ut subueniri posset a
 se; his plane palam bello ciuili opus esse dicebat.

nec minore studio reges atque prouincias per terrarum orbem adliciebat, aliis captiuorum
 milia dono offerens, aliis citra senatus populique auctoritatem, quo uellent et quotiens
 uellent, auxilia submittens, superque Italiae Galliarumque et Hispaniarum, Asiae quoque et
 Graeciae potentissimas urbes praecipuis operibus exornans; donec, attonitis iam omnibus et quorsum illa tenderent reputantibus, Marcus Claudius
 Marcellus consul edicto praefatus, de summa se re publica acturum, rettulit ad senatum, ut
 ei succederetur ante tempus, quoniam bello confecto pax esset ac dimitti deberet uictor
 exercitus; et ne absentis ratio comitiis haberetur, quando nec plebi scito Pompeius postea
 abrogasset. acciderat autem, ut is legem de iure
 magistratuum ferens eo capite, quo petitione honorum absentis submouebat, ne Caesarem
 quidem exciperet per obliuionem, ac mox lege iam in aes incisa et in aerarium condita
 corrigeret errorem. nec contentus Marcellus prouincias Caesari et priuilegium eripere,
 rettulit etiam, ut colonis, quos rogatione Vatinia Nouum Comum deduxisset, ciuitas
 adimeretur, quod per ambitionem et ultra praescriptum data esset.

Commotus his Caesar ac iudicans, quod saepe ex eo auditum ferunt, difficilius se
 principem ciuitatis a primo ordine in secundum quam ex secundo in nouissimum detrudi,
 summa ope restitit, partim per intercessores tribunos, partim per Seruium Sulpicium
 alterum consulem. insequenti quoque anno Gaio Marcello, qui fratri patrueli suo Marco in
 consulatu successerat, eadem temptante collegam eius Aemilium Paulum Gaiumque Curionem
 uiolentissimum tribunorum ingenti mercede defensores parauit. sed cum obstinatius omnia agi uideret et designatos etiam consules e
 parte diuersa, senatum litteris deprecatus est, ne sibi beneficium populi adimeretur, aut
 ut ceteri quoque imperatores ab exercitibus discederent; confisus, ut putant, facilius se,
 simul atque libuisset, ueteranos conuocaturum quam Pompeium nouos milites. cum aduersariis
 autem pepigit, ut dimissis octo legionibus Transalpinaque Gallia duae sibi legiones et
 Cisalpina prouincia uel etiam una legio cum Illyrico concederetur, quoad consul
 fieret.

uerum neque senatu interueniente et aduersariis negantibus ullam se de re publica
 facturos pactionem, transiit in citeriorem Galliam, conuentibusque peractis Rauennae
 substitit, bello uindicaturus si quid de tribunis plebis intercedentibus pro se grauius a
 senatu constitutum esset. 
 Et praetextum quidem illi ciuilium armorum hoc fuit; causas autem alias fuisse opinantur.
 Gnaeus Pompeius ita dictitabat, quod neque opera consummare, quae instituerat, neque
 populi expectationem, quam de aduentu suo fecerat, priuatis opibus explere posset, turbare
 omnia ac permiscere uoluisse. alii timuisse dicunt, ne
 eorum, quae primo consulatu aduersus auspicia legesque et intercessiones gessisset,
 rationem reddere cogeretur; cum M. Cato identidem nec sine iure iurando denuntiaret
 delaturum se nomen eius, simul ac primum exercitum dimisisset; cumque uulgo fore
 praedicarent, ut si priuatus redisset, Milonis exemplo circumpositis armatis causam apud
 iudices diceret. quod probabilius facit Asinius Pollio,
 Pharsalica acie caesos profligatosque aduersarios prospicientem haec eum ad uerbum dixisse
 referens: 'hoc uoluerunt; tantis rebus gestis Gaius Caesar condemnatus essem, nisi ab
 exercitu auxilium petissem.' quidam putant captum
 imperii consuetudine pensitatisque suis et inimicorum uiribus usum occasione rapiendae
 dominationis, quam aetate prima concupisset. quod existimasse uidebatur et Cicero scribens
 de Officiis tertio libro semper Caesarem in ore habuisse est in Phoenissis: ei)/per ga\r a)dikei=n 
 xrh/, turanni/dos pe/ri ka/lliston a)di/khma: ta\ d'
 a)/lla 
 eu)sebei=n xrew/n Euripidis uersus, quos sic
 ipse conuertit: nam si uiolandum est ius, regnandi gratia 
 uiolandum est: aliis rebus pietatem colas.

Cum ergo sublatam tribunorum intercessionem ipsosque urbe cessisse nuntiatum esset,
 praemissis confestim clam cohortibus, ne qua suspicio moueretur, et spectaculo publico per
 dissimulationem interfuit et formam, qua ludum gladiatorium erat aedificaturus,
 considerauit et ex consuetudine conuiuio se frequenti dedit. dein post solis occasum mulis e proximo pistrino ad uehiculum iunctis
 occultissimum iter modico comitatu ingressus est; et cum luminibus extinctis decessisset
 uia, diu errabundus tandem ad lucem duce reperto per angustissimos tramites pedibus
 euasit. consecutusque cohortis ad Rubiconem flumen, qui prouinciae eius finis erat, paulum
 constitit, ac reputans quantum moliretur, conuersus ad proximos: 'etiam nunc,' inquit,
 'regredi possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt.'

cunctanti ostentum tale factum est. quidam eximia magnitudine et forma in proximo sedens
 repente apparuit harundine canens; ad quem audiendum cum praeter pastores plurimi etiam ex
 stationibus milites concurrissent interque eos et aeneatores, rapta ab uno tuba prosiliuit
 ad flumen et ingenti spiritu classicum exorsus pertendit ad alteram ripam. tunc Caesar:
 'eatur,' inquit, 'quo deorum ostenta et inimicorum iniquitas uocat. iacta alea est,'
 inquit.

atque ita traiecto exercitu, adhibitis tribunis plebis, qui pulsi superuenerant, pro
 contione fidem militum flens ac ueste a pectore discissa inuocauit. existimatur etiam
 equestres census pollicitus singulis; quod accidit opinione falsa. nam cum in adloquendo
 adhortandoque saepius digitum laeuae manus ostentans adfirmaret se ad satis faciendum
 omnibus, per quos dignitatem suam defensurus esset, anulum quoque aequo animo detracturum
 sibi, extrema contio, cui facilius erat uidere contionantem quam audire, pro dicto
 accepit, quod uisu suspicabatur; promissumque ius anulorum cum milibus quadringenis fama
 distulit.

Ordo et summa rerum, quas deinceps gessit, sic se habent. Picenum Vmbriam Etruriam
 occupauit et Lucio Domitio, qui per tumultum successor ei nominatus Corfinium praesidio
 tenebat, in dicionem redacto atque dimisso secundum Superum mare Brundisium tetendit, quo
 consules Pompeiusque confugerant quam primum transfretaturi. hos frustra per omnis moras exitu prohibere conatus Romam iter
 conuertit appellatisque de re publica patribus ualidissimas Pompei copias, quae sub tribus
 legatis M. Petreio et L. Afranio et M. Varrone in Hispania erant, inuasit, professus ante
 inter suos, ire se ad exercitum sine duce et inde reuersurum ad ducem sine exercitu. et
 quanquam obsidione Massiliae, quae sibi in itinere portas clauserat, summaque frumentariae
 rei penuria retardante breui tamen omnia subegit.

hinc urbe repetita in Macedoniam transgressus Pompeium, per quattuor paene menses maximis
 obsessum operibus, ad extremum Pharsalico proelio fudit et fugientem Alexandriam
 persecutus, ut occisum deprehendit, cum Ptolemaeo rege, a quo sibi quoque insidias tendi
 uidebat, bellum sane difficillimum gessit, neque loco neque tempore aequo, sed hieme anni
 et intra moenia copiosissimi ac sollertissimi hostis, inops ipse omnium rerum atque
 inparatus. regnum Aegypti uictor Cleopatrae fratrique eius minori permisit, ueritus
 prouinciam facere, ne quandoque uiolentiorem praesidem nacta nouarum rerum materia esset.
 ab Alexandria in Syriam et inde Pontum transiit
 urgentibus de Pharnace nuntiis, quem Mithridatis Magni filium ac tunc occasione temporum
 bellantem iamque multiplici successu praeferocem, intra quintum quam adfuerat diem,
 quattuor quibus in conspectum uenit horis, una profligauit acie; crebro commemorans Pompei
 felicitatem, cui praecipua militiae laus de tam inbelli genere hostium contigisset. dehinc
 Scipionem ac Iubam reliquias partium in Africa refouentis deuicit, Pompei liberos in
 Hispania.

omnibus ciuilibus bellis nullam cladem nisi per legatos suos passus est, quorum C. Curio
 in Africa periit, C. Antonius in Illyrico in aduersariorum deuenit potestatem, P.
 Dolabella classem in eodem Illyrico, Cn. Domitius Caluinus in Ponto exercitum amiserunt.
 ipse prosperrime semper ac ne ancipiti quidem umquam fortuna praeterquam bis dimicauit:
 semel ad Dyrrachium, ubi pulsus non instante Pompeio negauit eum uincere scire, iterum in
 Hispania ultimo proelio, cum desperatis rebus etiam de consciscenda nece cogitauit.

Confectis bellis quinquiens triumphauit, post deuictum Scipionem quater eodem mense, sed
 interiectis diebus, et rursus semel post superatos Pompei liberos. primum et
 excellentissimum triumphum egit Gallicum, sequentem Alexandrinum, deinde Ponticum, huic
 proximum Africanum, nouissimum Hispaniensem, diuerso quemque apparatu et instrumento.
 Gallici triumphi die Velabrum praeteruehens paene
 curru excussus est axe diffracto ascenditque Capitolium ad lumina quadraginta elephantis
 dextra sinistraque lychnuchos gestantibus. Pontico triumpho inter pompae fercula trium
 uerborum praetulit titulum veni · vidi · vici non
 acta belli significantem sicut ceteris, sed celeriter confecti notam.

ueteranis legionibus praedae nomine in pedites singulos super bina sestertia, quae initio
 ciuilis tumultus numerauerat, uicena quaterna milia nummum dedit. adsignauit et agros, sed
 non continuos, ne quis possessorum expelleretur. populo praeter frumenti denos modios ac
 totidem olei libras trecenos quoque nummos, quos pollicitus olim erat, uiritim diuisit et
 hoc amplius centenos pro mora. annuam etiam habitationem
 Romae usque ad bina milia nummum, in Italia non ultra quingenos sestertios remisit.
 adiecit epulum ac uiscerationem et post Hispaniensem uictoriam duo prandia; nam cum prius
 parce neque pro liberalitate sua praebitum iudicaret, quinto post die aliud largissimum
 praebuit.

edidit spectacula uarii generis: munus gladiatorium, ludos etiam regionatim urbe tota et
 quidem per omnium linguarum histriones, item circenses athletas naumachiam. munere in foro
 depugnauit Furius Leptinus stirpe praetoria et Q. Calpenus senator quondam actorque
 causarum. pyrricham saltauerunt Asiae Bithyniaeque principum liberi. ludis Decimus Laberius eques Romanus mimum suum egit donatusque
 quingentis sestertiis et anulo aureo sessum in quattuordecim e scaena per orchestram
 transiit. circensibus spatio circi ab utraque parte producto et in gyrum euripo addito
 quadrigas bigasque et equos desultorios agitauerunt nobilissimi iuuenes. Troiam lusit
 turma duplex maiorum minorumque puerorum. uenationes
 editae per dies quinque ac nouissime pugna diuisa in duas acies, quingenis peditibus,
 elephantis uicenis, tricenis equitibus hinc et inde commissis. nam quo laxius dimicaretur,
 sublatae metae inque earum locum bina castra exaduersum constituta erant. athletae stadio
 ad tempus extructo regione Marti campi certauerunt per triduum. nauali proelio in minore Codeta defosso lacu biremes ac triremes
 quadriremesque Tyriae et Aegyptiae classis magno pugnatorum numero conflixerunt. ad quae
 omnia spectacula tantum undique confluxit hominum, ut plerique aduenae aut inter uicos aut
 inter uias tabernaculis positis manerent, ac saepe prae turba elisi exanimatique sint
 plurimi et in his duo senatores.

Conuersus hinc ad ordinandum rei publicae statum fastos correxit iam pridem uitio
 pontificum per intercalandi licentiam adeo turbatos, ut neque messium feriae aestate neque
 uindemiarum autumno conpeterent; annumque ad cursum solis accommodauit, ut trecentorum
 sexaginta quinque dierum esset et intercalario mense sublato unus dies quarto quoque anno
 intercalaretur. quo autem magis in posterum ex Kalendis
 Ianuariis nouis temporum ratio congrueret, inter Nouembrem ac Decembrem mensem interiecit
 duos alios; fuitque is annus, quo haec constituebantur, quindecim mensium cum
 intercalario, qui ex consuetudine in eum annum inciderat.

senatum suppleuit, patricios adlegit, praetorum aedilium quaestorum, minorum etiam
 magistratuum numerum ampliauit; nudatos opere censorio aut sententia iudicum de ambitu
 condemnatos restituit. comitia cum populo partitus est,
 ut exceptis consulatus conpetitoribus de cetero numero candidatorum pro parte dimidia quos
 populus uellet pronuntiarentur, pro parte altera quos ipse dedisset. et edebat per
 libellos circum tribum missos scriptura breui: 'Caesar dictator illi tribui. commendo
 uobis illum et illum, ut uestro suffragio suam dignitatem teneant.' admisit ad honores et
 proscriptorum liberos. iudicia ad duo genera iudicum redegit, equestris ordinis ac
 senatorii; tribunos aerarios, quod erat tertium, sustulit. 
 Recensum populi nec more nec loco solito, sed uicatim per dominos insularum egit atque ex
 uiginti trecentisque milibus accipientium frumentum e publico ad centum quinquaginta
 retraxit; ac ne qui noui coetus recensionis causa moueri quandoque possent, instituit,
 quotannis in demortuorum locum ex iis, qui recensi non essent, subsortitio a praetore
 fieret.

octoginta autem ciuium milibus in transmarinas colonias distributis, ut exhaustae quoque
 urbis frequentia suppeteret, sanxit, ne quis ciuis maior annis uiginti minorue †decem, qui
 sacramento non teneretur, plus triennio continuo Italia abesset, neu qui senatoris filius
 nisi contubernalis aut comes magistratus peregre proficisceretur; neue ii, qui pecuariam
 facerent, minus tertia parte puberum ingenuorum inter pastores haberent. omnisque
 medicinam Romae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem
 incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit. de
 pecuniis mutuis disiecta nouarum tabularum expectatione, quae crebro mouebatur, decreuit
 tandem, ut debitores creditoribus satis facerent per aestimationem possessionum, quanti
 quasque ante ciuile bellum comparassent, deducto summae aeris alieni, si quid usurae
 nomine numeratum aut perscriptum fuisset; qua condicione quarta pars fere crediti
 deperibat. cuncta collegia praeter antiquitus constituta
 distraxit. poenas facinorum auxit; et cum locupletes eo facilius scelere se obligarent,
 quod integris patrimoniis exulabant, parricidas, ut Cicero scribit, bonis omnibus,
 reliquos dimidia parte multauit.

ius laboriosissime ac seuerissime dixit. repetundarum conuictos etiam ordine senatorio
 mouit. diremit nuptias praetorii uiri, qui digressam a marito post biduum statim duxerat,
 quamuis sine probri suspicione. peregrinarum mercium portoria instituit. lecticarum usum,
 item conchyliatae uestis et margaritarum nisi certis personis et aetatibus perque certos
 dies ademit. legem praecipue sumptuariam exercuit
 dispositis circa macellum custodibus, qui obsonia contra uetitum retinerent deportarentque
 ad se, submissis nonnumquam lictoribus atque militibus, qui, si qua custodes fefellissent,
 iam adposita e triclinio auferrent.

Nam de ornanda instruendaque urbe, item de tuendo ampliandoque imperio plura ac maiora in
 dies destinabat: in primis Martis templum, quantum nusquam esset, extruere repleto et
 conplanato lacu, in quo naumachiae spectaculum ediderat, theatrumque summae magnitudinis
 Tarpeio monti accubans; ius ciuile ad certum modum
 redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in
 paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset publicare
 data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendarum; 
 siccare Pomptinas paludes; emittere Fucinum lacum; uiam munire a mari Supero per Appennini
 dorsum ad Tiberim usque; perfodere Isthmum; Dacos, qui se in Pontum et Thraciam
 effuderant, coercere; mox Parthis inferre bellum per Armeniam minorem nec nisi ante
 expertos adgredi proelio. 
 Talia agentem atque meditantem mors praeuenit. de qua prius quam dicam, ea quae ad formam
 et habitum et cultum et mores, nec minus quae ad ciuilia et bellica eius studia
 pertineant, non alienum erit summatim exponere.

Fuisse traditur excelsa statura, colore candido, teretibus membris, ore paulo pleniore,
 nigris uegetisque oculis, ualitudine prospera, nisi quod tempore extremo repente animo
 linqui atque etiam per somnum exterreri solebat. comitiali quoque morbo bis inter res
 agendas correptus est. circa corporis curam morosior, ut
 non solum tonderetur diligenter ac raderetur, sed uelleretur etiam, ut quidam
 exprobrauerunt, caluitii uero deformitatem iniquissime ferret saepe obtrectatorum iocis
 obnoxiam expertus. ideoque et deficientem capillum reuocare a uertice adsueuerat et ex
 omnibus decretis sibi a senatu populoque honoribus non aliud aut recepit aut usurpauit
 libentius quam ius laureae coronae perpetuo gestandae. 
 Etiam cultu notabilem ferunt: usum enim lato clauo ad manus fimbriato nec umquam aliter
 quam ut super eum cingeretur, et quidem fluxiore cinctura; unde emanasse Sullae dictum
 optimates saepius admonentis, ut male praecinctum puerum cauerent.

habitauit primo in Subura modicis aedibus, post autem pontificatum maximum in Sacra uia
 domo publica. munditiarum lautitiarumque studiosissimum multi prodiderunt: uillam in
 Nemorensi a fundamentis incohatam magnoque sumptu absolutam, quia non tota ad animum ei
 responderat, totam diruisse, quanquam tenuem adhuc et obaeratum; in expeditionibus
 tessellata et sectilia pauimenta circumtulisse;

Britanniam petisse spe margaritarum, quarum amplitudinem conferentem interdum sua manu
 exegisse pondus; gemmas, toreumata, signa, tabulas operis antiqui semper animosissime
 comparasse; seruitia rectiora politioraque inmenso pretio, et cuius ipsum etiam puderet,
 sic ut rationibus uetaret inferri;

conuiuatum assidue per prouincias duobus tricliniis, uno quo sagati palliatiue, altero
 quo togati cum inlustrioribus prouinciarum discumberent. domesticam disciplinam in paruis
 ac maioribus rebus diligenter adeo seuereque rexit, ut pistorem alium quam sibi panem
 conuiuis subicientem compedibus uinxerit, libertum gratissimum ob adulteratam equitis
 Romani uxorem, quamuis nullo querente, capitali poena adfecerit.

Pudicitiae eius famam nihil quidem praeter Nicomedis contubernium laesit, graui tamen et
 perenni obprobrio et ad omnium conuicia exposito. omitto Calui Licini notissimos
 uersus: 
 Bithynia quicquid 
 et p r edicator Caesaris umquam habuit. 
 praetereo actiones Dolabellae et
 Curionis patris, in quibus eum Dolabella 'paelicem reginae, spondam interiorem regiae
 lecticae,' at Curio 'stabulum Nicomedis et Bithynicum fornicem' dicunt. missa etiam facio edicta Bibuli, quibus proscripsit collegam suum
 Bithynicam reginam, eique antea regem fuisse cordi, nunc esse regnum. quo tempore, ut
 Marcus Brutus refert, Octauius etiam quidam ualitudine mentis liberius dicax conuentu
 maximo, cum Pompeium regem appellasset, ipsum reginam salutauit. sed C. Memmius etiam ad
 cyathum †et ui Nicomedi stetisse obicit, cum reliquis exoletis, pleno conuiuio,
 accubantibus nonnullis urbicis negotiatoribus, quorum refert nomina. Cicero uero non contentus in quibusdam epistulis scripsisse a
 satellitibus eum in cubiculum regium eductum in aureo lecto ueste purpurea decubuisse
 floremque aetatis a Venere orti in Bithynia contaminatum, quondam etiam in senatu
 defendenti ei Ny sae causam, filiae Nicomedis, beneficiaque regis in se commemoranti:
 'remoue,' inquit, 'istaec, oro te, quando notum est, et quid ille tibi et quid illi tute
 dederis.' Gallico denique triumpho milites eius inter
 cetera carmina, qualia currum prosequentes ioculariter canunt, etiam illud uulgatissimum
 pronuntiauerunt: 
 Gallias Caesar subegit, Nicomedes Caesarem: 
 ecce Caesar nunc triumphat qui subegit Gallias, 
 Nicomedes non triumphat qui subegit Caesarem.

pronum et sumptuosum in libidines fuisse constans opinio est, plurimasque et illustres
 feminas corrupisse, in quibus Postumiam Serui Sulpici i , Lolliam Auli Gabini,
 Tertullam Marci Crassi, etiam Cn. Pompei Muciam. nam certe Pompeio et a Curionibus patre
 et filio et a multis exprobratum est, quod cuius causa post tres liberos exegisset uxorem
 et quem gemens Aegisthum appellare consuesset, eius postea filiam potentiae cupiditate in
 matrimonium recepisset. sed ante alias dilexit Marci
 Bruti matrem Seruiliam, cui et proximo suo consulatu sexagiens sestertium margaritam
 mercatus est et bello ciuili super alias donationes amplissima praedia ex auctionibus
 hastae minimo addixit; cum quidem plerisque uilitatem mirantibus facetissime Cicero: 'quo
 melius,' inquit, 'emptum sciatis, tertia deducta'; existimabatur enim Seruilia etiam
 filiam suam Tertiam Caesari conciliare.

ne prouincialibus quidem matrimoniis abstinuisse uel hoc disticho apparet iactato aeque a
 militibus per Gallicum triumphum: 
 urbani, seruate uxores: moechum caluom adducimus. 
 aurum in Gallia effutuisti, hic sumpsisti mutuum.

dilexit et reginas, inter quas Eunoen Mauram Bogudis uxorem, cui maritoque eius plurima
 et immensa tribuit, ut Naso scripsit; sed maxime Cleopatram, cum qua et conuiuia in primam
 lucem saepe protraxit et eadem naue thalamego paene Aethiopia tenus Aegyptum penetrauit,
 nisi exercitus sequi recusasset, quam denique accitam in urbem non nisi maximis honoribus
 praemiisque auctam remisit filiumque natum appellare nomine suo passus est. quem quidem nonnulli Graecorum similem quoque Caesari et forma et
 incessu tradiderunt. M. Antonius adgnitum etiam ab eo senatui adfirmauit, quae scire C.
 Matium et C. Oppium reliquosque Caesaris amicos; quorum Gaius Oppius, quasi plane
 defensione ac patrocinio res egeret, librum edidit, non esse Caesaris filium, quem
 Cleopatra dicat. Heluius Cinna tr. pl. plerisque
 confessus est habuisse se scriptam paratamque legem, quam Caesar ferre iussisset cum ipse
 abesset, uti uxores liberorum quaerendorum causa quas et quot uellet ducere liceret. at ne
 cui dubium omnino sit et impudicitiae et adulteriorum flagrasse infamia, Curio pater
 quadam eum oratione omnium mulierum uirum et omnium uirorum mulierem appellat.

Vini parcissimum ne inimici quidem negauerunt. Marci Catonis est: unum ex omnibus
 Caesarem ad euertendam rem publicam sobrium accessisse. nam circa uictum Gaius Oppius adeo
 indifferentem docet, ut quondam ab hospite conditum oleum pro uiridi adpositum
 aspernantibus ceteris solum etiam largius appetisse scribat, ne hospitem aut neglegentiae
 aut rusticitatis uideretur arguere.

abstinentiam neque in imperiis neque in magistratibus praestitit. ut enim quidam
 monumentis suis testati sunt, in Hispania pro consule et a sociis pecunias accepit
 emendicatas in auxilium aeris alieni et Lusitanorum quaedam oppida, quanquam nec imperata
 detrectarent et aduenienti portas patefacerent, diripuit hostiliter. in Gallia fana templaque deum donis referta expilauit, urbes diruit
 saepius ob praedam quam ob delictum; unde factum, ut auro abundaret ternisque milibus
 nummum in libras promercale per Italiam prouinciasque diuenderet. in primo consulatu tria milia pondo auri furatus e Capitolio tantundem
 inaurati aeris reposuit. societates ac regna pretio dedit, ut qui uni Ptolemaeo prope sex
 milia talentorum suo Pompeique nomine abstulerit. postea uero euidentissimis rapinis ac
 sacrilegis et onera bellorum ciuilium et triumphorum ac munerum sustinuit impendia.

Eloquentia militarique re aut aequauit praestantissimorum gloriam aut excessit. post
 accusationem Dolabellae haud dubie principibus patronis adnumeratus est. certe Cicero ad
 Brutum oratores enumerans negat se uidere, cui debeat Caesar cedere, aitque eum elegantem,
 splendidam quoque atque etiam magnificam et generosam quodam modo rationem dicendi tenere;
 et ad Cornelium Nepotem de eodem ita scripsit: 'quid?
 oratorem quem huic antepones eorum, qui nihil aliud egerunt? quis sententiis aut acutior
 aut crebrior? quis uerbis aut ornatior aut elegantior?' genus eloquentiae dum taxat
 adulescens adhuc Strabonis Caesaris secutus uidetur, cuius etiam ex oratione, quae
 inscribitur 'pro Sardis,' ad uerbum nonnulla transtulit in diuinationem suam. pronuntiasse
 autem dicitur uoce acuta, ardenti motu gestuque, non sine uenustate. orationes aliquas reliquit, inter quas temere quaedam feruntur. 'pro
 Quinto Metello' non immerito Augustus existimat magis ab actuaris exceptam male
 subsequentibus uerba dicentis, quam ab ipso editam; nam in quibusdam exemplaribus inuenio
 ne inscriptam quidem 'pro Metello,' sed 'quam scripsit Metello,' cum ex persona Caesaris
 sermo sit Metellum seque aduersus communium obtrectatorum criminationes purgantis.
 'apud milites' quoque 'in Hispania' idem Augustus uix
 ipsius putat, quae tamen duplex fertur: una quasi priore habita proelio, altera
 posteriore, quo Asinius Pollio ne tempus quidem contionandi habuisse eum dicit subita
 hostium incursione.

reliquit et rerum suarum commentarios Gallici ciuilisque belli Pompeiani. nam Alexandrini
 Africique et Hispaniensis incertus auctor est: alii Oppium putant, alii Hirtium, qui etiam
 Gallici belli nouissimum imperfectumque librum suppleuerit. de commentariis Caesaris
 Cicero in eodem Bruto sic refert: 'commentarios scripsit
 ualde quidem probandos: nudi sunt, recti et uenusti, omni ornatu orationis tamquam ueste
 detracta; sed dum uoluit alios habere parata, unde sumerent qui uellent scribere
 historiam, ineptis gratum fortasse fecit, qui illa uolent calamistris inurere, sanos
 quidem homines a scribendo deterruit.' de isdem
 commentariis Hirtius ita praedicat: 'adeo probantur omnium iudicio, ut praerepta, non
 praebita facultas scriptoribus uideatur. cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum
 est admiratio; ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque
 celeriter eos perscripserit, scimus.' Pollio Asinius
 parum diligenter parumque integra ueritate compositos putat, cum Caesar pleraque et quae
 per alios erant gesta temere crediderit et quae per se, uel consulto uel etiam memoria
 lapsus perperam ediderit; existimatque rescripturum et correcturum fuisse. reliquit et 'de analogia' duos libros et 'Anticatones' totidem ac
 praeterea poema quod inscribitur Iter. quorum librorum primos in transitu Alpium, cum ex
 citeriore Gallia conuentibus peractis ad exercitum rediret, sequentes sub tempus Mundensis
 proelii fecit; nouissimum, dum ab urbe in Hispaniam ulteriorem quarto et uicensimo die
 peruenit. epistulae quoque eius ad senatum extant, quas
 primum uidetur ad paginas et formam memorialis libelli conuertisse, cum antea consules et
 duces non nisi transuersa charta scriptas mitterent. extant et ad Ciceronem, item ad
 familiares domesticis de rebus, in quibus, si qua occultius perferenda erant, per notas
 scripsit, id est sic structo litterarum ordine, ut nullum uerbum effici posset: quae si
 qui inuestigare et persequi uelit, quartam elementorum litteram, id est D pro A et perinde
 reliquas commutet. feruntur et †aituero ab adulescentulo
 quaedam scripta, ut 'Laudes Herculis,' tragoedia 'Oedipus,' item 'Dicta collectanea': quos
 omnis libellos uetuit Augustus publicari in epistula, quam breuem admodum ac simplicem ad
 Pompeium Macrum, cui ordinandas bibliothecas delegauerat, misit.

Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem patiens erat. in agmine nonnumquam
 equo, sae pius pedibus anteibat, capite detecto, seu sol seu imber esset; longissimas uias
 incredibili celeritate confecit, expeditus, meritoria raeda, centena passuum milia in
 singulos dies; si flumina morarentur, nando traiciens uel innixus inflatis utribus, ut
 persaepe nuntios de se praeuenerit.

in obeundis expeditionibus dubium cautior an audentior, exercitum neque per insidiosa
 itinera duxit umquam nisi perspeculatus locorum situs, neque in Britanniam transuexit,
 nisi ante per se portus et nauigationem et accessum ad insulam explorasset. at idem
 obsessione castrorum in Germania nuntiata per stationes hostium Gallico habitu penetrauit
 ad suos. a Brundisio Dyrrachium inter oppositas classes
 hieme transmisit cessantibusque copiis, quas subsequi iusserat, cum ad accersendas frustra
 saepe misisset, nouissime ipse clam noctu paruulum nauigium solus obuoluto capite
 conscendit, neque aut quis esset ante detexit aut gubernatorem cedere aduersae tempestati
 passus est quam paene obrutus fluctibus.

ne religione quidem ulla a quoquam incepto absterritus umquam uel retardatus est. cum
 immolanti aufugisset hostia, profectionem aduersus Scipionem et Iubam non distulit.
 prolapsus etiam in egressu nauis uerso ad melius omine: 'teneo te,' inquit, 'Africa.' ad
 eludendas autem uaticinationes, quibus felix et inuictum in ea prouincia fataliter
 Scipionum nomen ferebatur, despectissimum quendam ex Corneliorum genere, cui ad opprobrium
 uitae Saluitoni cognomen erat, in castris secum habuit.

Proelia non tantum destinato, sed ex occasione sumebat ac saepe ab itinere statim,
 interdum spurcissimis tempestatibus, cum minime quis moturum putaret; nec nisi tempore
 extremo ad dimicandum cunctatior factus est, quo saepius uicisset, hoc minus experiendos
 casus opinans nihilque se tantum adquisiturum uictoria, quantum 
 
 
 hostem fudit, quin castris quoque exueret: ita ut nullum spatium
 perterritis dabat. ancipiti proelio equos dimittebat et in primis suum, quo maior
 permanendi necessitas imponeretur auxilio fugae erepto.

utebatur autem equo insigni, pedibus prope humanis et in modum digitorum ungulis fissis,
 quem natum apud se, cum haruspices imperium orbis terrae significare domino
 pronuntiassent, magna cura aluit nec patientem sessoris alterius primus ascendit; cuius
 etiam instar pro aede Veneris Genetricis postea dedicauit.

inclinatam aciem solus saepe restituit obsistens fugientibus retinensque singulos et
 contortis faucibus conuertens in hostem et quidem adeo plerumque trepidos, ut
 aquilifer o moranti se cuspide sit comminatus, alius in manu detinentis
 reliquerit signum.

non minor illa constantia eius, maiora etiam indicia fuerint. post aciem Pharsalicam cum
 praemissis in Asiam copiis per angustias Hellesponti uectoria nauicula traiceret, L.
 Cassium partis aduersae cum decem rostratis nauibus obuium sibi neque refugit et comminus
 tendens, ultro ad deditionem hortatus, supplicem ad se recepit.

Alexandriae circa oppugnationem pontis eruptione hostium subita conpulsus in scapham
 pluribus eodem praecipitantibus, cum desilisset in mare, nando per ducentos passus euasit
 ad proximam nauem, elata laeua, ne libelli quos tenebat madefierent, paludamentum mordicus
 trahens, ne spolio poteretur hostis.

Militem neque a moribus neque a fortuna probabat, sed tantum a uiribus, tractabatque pari
 seueritate atque indulgentia. non enim ubique ac semper, sed cum hostis in proximo esset,
 coercebat: tum maxime exactor grauissimus disciplinae, ut neque itineris neque proelii
 tempus denuntiaret, sed paratum et intentum momentis omnibus quo uellet subito educeret.
 quod etiam sine causa plerumque faciebat, praecipue pluuiis et festis diebus. ac subinde
 obseruandum se admonens repente interdiu uel nocte subtrahebat, augebatque iter, ut serius
 subsequentis defetigaret.

fama uero hostilium copiarum perterritos non negando minuendoue, sed insuper amplificando
 ementiendoque confirmabat. itaque cum expectatio aduentus Iubae terribilis esset,
 conuocatis ad contionem militibus: 'scitote,' inquit, 'paucissimis his diebus regem
 adfuturum cum decem legionibus, equitum triginta, leuis armaturae centum milibus,
 elephantis trecentis. proinde desinant quidam quaerere ultra aut opinari mihique, qui
 compertum habeo, credant; aut quidem uetustissima naue impositos quocumque uento in
 quascumque terras iubebo auehi.'

Delicta neque obseruabat omnia neque pro modo exequebatur, sed desertorum ac seditiosorum
 et inquisitor et punitor acerrimus coniuebat in ceteris. ac nonnumquam post magnam pugnam
 atque uictoriam remisso officiorum munere licentiam omnem passim lasciuiendi permittebat,
 iactare solitus milites suos etiam unguentatos bene pugnare posse. nec milites eos pro contione, sed blandiore nomine commilitones
 appellabat habebatque tam cultos, ut argento et auro politis armis ornaret, simul et ad
 speciem et quo tenaciores eorum in proelio essent metu damni. diligebat quoque usque adeo,
 ut audita clade Tituriana barbam capillumque summiserit nec ante dempserit quam
 uindicasset.

quibus rebus et deuotissimos sibi et fortissimos reddidit. ingresso ciuile bellum
 centuriones cuiusque legionis singulos equites e uiatico suo optulerunt, uniuersi milites
 gratuitam et sine frumento stipendioque operam, cum tenuiorum tutelam locupletiores in se
 contulissent. neque in tam diuturno spatio quisquam omnino desciuit, plerique capti
 concessam sibi sub condicione uitam, si militare aduersus eum uellent, recusarunt.
 famem et ceteras necessitates, non cum obsiderentur
 modo sed et si ipsi alios obsiderent, tanto opere tolerabant, ut Dyrrachina munitione
 Pompeius uiso genere panis ex herba, quo sustinebantur, cum feris sibi rem esse dixerit
 amouerique ocius nec cuiquam ostendi iusserit, ne patientia et pertinacia hostis animi
 suorum frangerentur. 
 Quanta fortitudine dimicarint, testimonio est quod aduerso semel apud Dyrrachium proelio
 poenam in se ultro depoposcerunt, ut consolandos eos magis imperator quam puniendos
 habuerit. ceteris proeliis innumeras aduersariorum copias multis partibus ipsi pauciores
 facile superarunt. denique una sextae legionis cohors praeposita castello quattuor Pompei
 legiones per aliquot horas sustinuit paene omnis confixa multitudine hostilium sagittarum,
 quarum centum ac triginta milia intra uallum reperta sunt. nec mirum, si quis singulorum facta respiciat, uel Cassi Scaeuae centurionis uel Gai
 Acili militis, ne de pluribus referam. Scaeua excusso oculo, transfixus femore et umero,
 centum et uiginti ictibus scuto perforato, custodiam portae commissi castelli retinuit.
 Acilius nauali ad Massiliam proelio iniecta in puppem hostium dextera et abscisa
 memorabile illud apud Graecos Cynegiri exemplum imitatus transiluit in nauem umbone obuios
 agens.

Seditionem per decem annos Gallicis bellis nullam omnino mouerunt, ciuilibus aliquas, sed
 ut celeriter ad officium redierint, nec tam indulgentia ducis quam auctoritate. non enim
 cessit umquam tumultuantibus atque etiam obuiam semper iit; et nonam quidem legionem apud
 Placentiam, quanquam in armis adhuc Pompeius esset, totam cum ignominia missam fecit
 aegreque post multas et supplicis preces, nec nisi exacta de sontibus poena,
 restituit;

decimanos autem Romae cum ingentibus minis summoque etiam urbis periculo missionem et
 praemia flagitantes, ardente tunc in Africa bello, neque adire cunctatus est, quanquam
 deterrentibus amicis, neque dimittere; sed una uoce, qua 'Quirites' eos pro militibus
 appellarat, tam facile circumegit et flexit, ut ei milites esse confestim responderint et
 quamuis recusantem ultro in Africam sint secuti; ac sic quoque seditiosissimum quemque et
 praedae et agri destinati tertia parte multauit.

Studium et fides erga clientis ne iuueni quidem defuerunt. Masintham nobilem iuuenem, cum
 aduersus Hiempsalem regem tam enixe defendisset, ut Iubae regis filio in altercatione
 barbam inuaserit, stipendiarium quoque pronuntiatum et abstrahentibus statim eripuit
 occultauitque apud se diu et mox ex praetura proficiscens in Hispaniam inter officia
 prosequentium fascesque lictorum lectica sua auexit.

Amicos tanta semper facilitate indulgentiaque tractauit, ut Gaio Oppio comitanti se per
 siluestre iter correptoque subita ualitudine deuersoriolo co , quod unum erat,
 cesserit et ipse humi ac sub diuo cubuerit. iam autem rerum potens quosdam etiam infimi
 generis ad amplissimos honores prouexit, cum ob id culparetur, professus palam, si
 grassatorum et sicariorum ope in tuenda sua dignitate usus esset, talibus quoque se parem
 gratiam relaturum.

Simultates contra nullas tam graues excepit umquam, ut non occasione oblata libens
 deponeret. Gai Memmi, cuius asperrimis orationibus non minore acerbitate rescripserat,
 etiam suffragator mox in petitione consulatus fuit. Gaio Caluo post famosa epigrammata de
 reconciliatione per amicos agenti ultro ac prior scripsit. Valerium Catullum, a quo sibi
 uersiculis de Mamurra perpetua stigmata imposita non dissimulauerat, satis facientem eadem
 die adhibuit cenae hospitioque patris eius, sicut consuerat, uti perseuerauit.

sed et in ulciscendo natura lenissimus piratas, a quibus captus est, cum in dicionem
 redegisset, quoniam suffixurum se cruci ante iurauerat, iugulari prius iussit, deinde
 suffigi; Cornelio Phagitae, cuius quondam nocturnas insidias aeger ac latens, ne
 perduceretur ad Sullam, uix praemio dato euaserat, numquam nocere sustinuit; Philemonem a
 manu seruum, qui necem suam per uenenum inimicis promiserat, non grauius quam simplici
 morte puniit; in Publium Clodium Pompeiae uxoris suae
 adulterum atque eadem de causa pollutarum caerimoniarum reum testis citatus negauit se
 quicquam comperisse, quamuis et mater Aurelia et soror Iulia apud eosdem iudices omnia ex
 fide rettulissent; interrogatusque, cur igitur repudiasset uxorem: 'quoniam,' inquit,
 'meos tam suspicione quam crimine iudico carere oportere.'

moderationem uero clementiamque cum in administratione tum in uictoria belli ciuilis
 admirabilem exhibuit. denuntiante Pompeio pro hostibus se habiturum qui rei publicae
 defuissent, ipse medios et neutrius partis suorum sibi numero futuros pronuntiauit. quibus
 autem ex commendatione Pompei ordines dederat, potestatem transeundi ad eum omnibus fecit.
 motis apud Ilerdam deditionis condicionibus, cum,
 assiduo inter utrasque partes usu atque commercio, Afranius et Petreius deprehensos intra
 castra Iulianos subita paenitentia interfecissent, admissam in se perfidiam non sustinuit
 imitari. acie Pharsalica proclamauit, ut ciuibus parceretur, deincepsque nemini non suorum
 quem uellet unum partis aduersae seruare concessit. nec
 ulli perisse nisi in proelio reperientur, exceptis dum taxat Afranio et Fausto et Lucio
 Caesare iuuene; ac ne hos quidem uoluntate ipsius interemptos putant, quorum tamen et
 priores post impetratam ueniam rebellauerant et Caesar libertis seruisque eius ferro et
 igni crudelem in modum enectis bestias quoque ad munus populi comparatas contrucidauerat.
 denique tempore extremo etiam quibus nondum ignouerat,
 cunctis in Italiam redire permisit magistratusque et imperia capere; sed et statuas Luci
 Sullae atque Pompei a plebe disiectas reposuit; ac si qua posthac aut cogitarentur grauius
 aduersus se aut dicerentur, inhibere maluit quam uindicare. itaque et detectas coniurationes conuentusque nocturnos non ultra
 arguit, quam ut edicto ostenderet esse sibi notas, et acerbe loquentibus satis habuit pro
 contione denuntiare ne perseuerarent, Aulique Caecinae criminosissimo libro et Pitholai
 carminibus maledicentissimis laceratam existimationem suam ciuili animo tulit.

Praegrauant tamen cetera facta dictaque eius, ut et abusus dominatione et iure caesus
 existimetur. non enim honores modo nimios recepit: continuum consulatum, perpetuam
 dictaturam praefecturamque morum, insuper praenomen Imperatoris, cognomen Patris patriae,
 statuam inter reges, suggestum in orchestra; sed et ampliora etiam humano fastigio decerni
 sibi passus est: sedem auream in curia et pro tribunali, tensam et ferculum circensi
 pompa, templa, aras, simulacra iuxta deos, puluinar, flaminem, lupercos, appellationem
 mensis e suo nomine; ac nullos non honores ad libidinem cepit et dedit. tertium et quartum consulatum titulo tenus gessit contentus dictaturae
 potestate decretae cum consulatibus simul atque utroque anno binos consules substituit
 sibi in ternos nouissimos menses, ita ut medio tempore comitia nulla habuerit praeter
 tribunorum et aedilium plebis praefectosque pro praetoribus constituerit, qui apsente se
 res urbanas administrarent. pridie autem Kalendas Ianuarias repentina consulis morte
 cessantem honorem in paucas horas petenti dedit. eadem
 licentia spreto patrio more magistratus in pluris annos ordinauit, decem praetoris uiris
 consularia ornamenta tribuit, ciuitate donatos et quosdam e semibarbaris Gallorum recepit
 in curiam. praeterea monetae publicisque uectigalibus peculiares seruos praeposuit. trium
 legionum, quas Alexandreae relinquebat, curam et imperium Rufioni liberti sui filio
 exoleto suo demandauit.

nec minoris inpotentiae uoces propalam edebat, ut Titus Amp r ius scribit: nihil
 esse rem publicam, appellationem modo sine corpore ac specie. Sullam nescisse litteras,
 qui dictaturam deposuerit. debere homines consideratius iam loqui secum ac pro legibus
 habere quae dicat. eoque arrogantiae progressus est, ut haruspice tristia et sine corde
 exta quondam nuntiante futura diceret laetiora, cum uellet; nec pro ostento ducendum, si
 pecudi cor defuisset.

Verum praecipuam et exitiabilem sibi inuidiam hinc maxime mouit. adeuntis se cum plurimis
 honorificentissimisque decretis uniuersos patres conscriptos sedens pro aede Veneris
 Genetricis excepit. quidam putant retentum a Cornelio Balbo, cum conaretur assurgere;
 alii, ne conatum quidem omnino, sed etiam admonentem Gaium Trebatium ut assurgeret minus
 familiari uultu respexisse. idque factum eius tanto
 intolerabilius est uisum, quod ipse triumphanti et subsellia tribunicia praeteruehenti
 sibi unum e collegio Pontium Aquilam non assurrexisse adeo indignatus sit, ut
 proclamauerit: 'repete ergo a me Aquila rem publicam tribunus!' et nec destiterit per
 continuos dies quicquam cuiquam nisi sub exceptione polliceri: 'si tamen per Pontium
 Aquilam licuerit.'

adiecit ad tam insignem despecti senatus contumeliam multo arrogantius factum. nam cum in
 sacrificio Latinarum reuertente eo inter inmodicas ac nouas populi acclamationes quidam e
 turba statuae eius coronam lauream candida fascia praeligata inposuisset et tribuni plebis
 Epidius Marullus Caesetiusque Flauus coronae fasciam detrahi hominemque duci in uincula
 iussissent, dolens seu parum prospere motam regni mentionem siue, ut ferebat, ereptam sibi
 gloriam recusandi, tribunos grauiter increpitos potestate priuauit. neque ex eo infamiam affectati etiam regii nominis discutere ualuit,
 quanquam et plebei regem se salutanti Caesarem se, non regem esse responderit et
 Lupercalibus pro rostris a consule Antonio admotum saepius capiti suo diadema reppulerit
 atque in Capitolium Ioui Optimo Maximo miserit. quin
 etiam uaria fama percrebruit migraturum Alexandream uel Ilium, translatis simul opibus
 imperii exhaustaque Italia dilectibus et procuratione urbis amicis permissa, proximo autem
 senatu Lucium Cottam quindecimuirum sententiam dicturum, ut, quoniam fatalibus libris
 contineretur Parthos nisi a rege non posse uinci, Caesar rex appellaretur.

quae causa coniuratis maturandi fuit destinata negotia, ne assentiri necesse esset. 
 Consilia igitur dispersim antea habita et quae saepe bini terniue ceperant, in unum omnes
 contulerunt, ne populo quidem iam praesenti statu laeto, sed clam palamque detrectante
 dominationem atque assertores flagitante. peregrinis in
 senatum allectis libellus propositus est: 'Bonum factum: ne quis senatori nouo curiam
 monstrare uelit!' et illa uulgo cane bantur: 
 Gallos Caesar in triumphum ducit, idem in curiam: 
 Galli bracas deposuerunt, latum clauum sumpserunt. Quinto Maximo suffecto trimenstrique
 consule theatrum introeunte, cum lictor animaduerti ex more iussisset, ab uniuersis
 conclamatum est non esse eum consulem. post remotos
 Caesetium et Marullum tribunos reperta sunt proximis comitiis complura suffragia consules
 eos declarantium. subscripsere quidam Luci Bruti statuae: 'utinam uiueres!' item ipsius
 Caesaris: 
 Brutus, quia reges eiecit, consul primus factus est: 
 hic, quia consules eiecit, rex postremo factus est. 
 conspiratum est in eum a sexaginta amplius, Gaio Cassio Marcoque et Decimo Bruto
 principibus conspirationis. qui primum cunctati utrumne in Campo per comitia tribus ad
 suffragia uocantem partibus diuisis e ponte deicerent atque exceptum trucidarent, an in
 Sacra uia uel in aditu theatri adorirentur, postquam senatus Idibus Martiis in Pompei
 curiam edictus est, facile tempus et locum praetulerunt.

Sed Caesari futura caedes euidentibus prodigiis denuntiata est. paucos ante menses, cum
 in colonia Capua deducti lege Iulia coloni ad extruendas uillas uetustissima sepulcra
 dis s icerent idque eo studiosius facerent, quod aliquantum uasculorum operis
 antiqui scrutantes reperiebant, tabula aenea in monimento, in quo dicebatur Capys conditor
 Capuae sepultus, inuenta est conscripta litteris uerbisque Graecis hac sententia:
 quandoque ossa Capyis detecta essent, fore ut illo prognatus manu consanguineorum
 necaretur magnisque mox Italiae cladibus uindicaretur. 
 cuius rei, ne quis fabulosam aut commenticiam putet, auctor est Cornelius Balbus,
 familiarissimus Caesaris. proximis diebus equorum greges, quos in traiciendo Rubiconi
 flumini consecrarat ac uagos et sine custode dimiserat, comperit pertinacissime pabulo
 abstinere ubertimque flere. et immolantem haruspex Spurinna monuit, caueret periculum,
 quod non ultra Martias Idus proferretur. pridie autem
 easdem Idus auem regaliolum cum laureo ramulo Pompeianae curiae se inferentem uolucres
 uarii generis ex proximo nemore persecutae ibidem discerpserunt. ea uero nocte, cui
 inluxit dies caedis, et ipse sibi uisus est per quietem interdum supra nubes uolitare,
 alias cum Ioue dextram iungere; et Calpurnia uxor imaginata est conlabi fastigium domus
 maritumque in gremio suo confodi; ac subito cubiculi fores sponte patuerunt. 
 Ob haec simul et ob infirmam ualitudinem diu cunctatus an se contineret et quae apud
 senatum proposuerat agere differret, tandem Decimo Bruto adhortante, ne frequentis ac iam
 dudum opperientis destitueret, quinta fere hora progressus est libellumque insidiarum
 indicem ab obuio quodam porrectum libellis ceteris, quos sinistra manu tenebat, quasi mox
 lecturus commiscuit. dein pluribus hostiis caesis, cum litare non posset, introiit curiam
 spreta religione Spurinnamque irridens et ut falsum arguens, quod sine ulla sua noxa Idus
 Martiae adessent: quanquam is uenisse quidem eas diceret, sed non praeterisse.

assidentem conspirati specie officii circumsteterunt, ilicoque Cimber Tillius, qui primas
 partes susceperat, quasi aliquid rogaturus propius accessit renuentique et
 gestu m in aliud tempus differenti ab utroque umero togam adprehendit: deinde
 clamantem: 'ista quidem uis est!' alter e Cascis auersum uulnerat paulum infra iugulum.
 Caesar Cascae brachium arreptum graphio traiecit
 conatusque prosilire alio uulnere tardatus est; utque animaduertit undique se strictis
 pugionibus peti, toga caput obuoluit, simul sinistra manu sinum ad ima crura deduxit, quo
 honestius caderet etiam inferiore corporis parte uelata. atque ita tribus et uiginti
 plagis confossus est uno modo ad primum ictum gemitu sine uoce edito, etsi tradiderunt
 quidam Marco Bruto irruenti dixisse: 
 kai\ su\ te/knon; exanimis diffugientibus cunctis
 aliquamdiu iacuit, donec lecticae impositum, dependente brachio, tres seruoli domum
 rettulerunt. nec in tot uulneribus, ut Antistius medicus existimabat, letale ullum
 repertum est, nisi quod secundo loco in pectore acceperat. 
 Fuerat animus coniuratis corpus occisi in Tiberim trahere, bona publicare, acta
 rescindere, sed metu Marci Antoni consulis et magistri equitum Lepidi destiterunt.

postulante ergo Lucio Pisone socero testamentum eius aperitur recitaturque in Antoni
 domo, quod Idibus Septembribus proximis in Lauicano suo fecerat demandaueratque uirgini
 Vestali maximae. Quintus Tubero tradit heredem ab eo scribi solitum ex consulatu ipsius
 primo usque ad initium ciuilis belli Cn. Pompeium, idque militibus pro contione recitatum.
 sed nouissimo testamento tres instituit heredes
 sororum nepotes, Gaium Octauium ex dodrante, et Lucium Pinarium et Quintum Pedium ex
 quadrante reliquo s ; in ima cera Gaium Octauium etiam in familiam nomenque
 adoptauit; plerosque percussorum in tutoribus fili, si qui sibi nasceretur, nominauit,
 Decimum Brutum etiam in secundis heredibus. populo hortos circa Tiberim publice et uiritim
 trecenos sestertios legauit.

Funere indicto rogus extructus est in Martio campo iuxta Iuliae tumulum et pro rostris
 aurata aedes ad simulacrum templi Veneris Genetricis collocata; intraque lectus eburneus
 auro ac purpura stratus et ad caput tropaeum cum ueste, in qua fuerat occisus.
 praeferentibus munera, quia suffecturus dies non uidebatur, praeceptum, ut omisso ordine,
 quibus quisque uellet itineribus urbis, portaret in Campum. inter ludos cantata sunt quaedam ad miserationem et inuidiam caedis
 eius accommodata, ex Pacuui Armorum iudicio: 
 men seruasse, ut essent qui me perderent? et ex Electra Acili ad similem sententiam.
 laudationis loco consul Antonius per praeconem pronuntiauit senatus consultum, quo omnia
 simul ei diuina atque humana decreuerat, item ius iurandum, quo se cuncti pro salute unius
 astrinxerant; quibus perpauca a se uerba addidit. lectum
 pro rostris in forum magistratus et honoribus functi detulerunt. quem cum pars in
 Capitolini Iouis cella cremare pars in curia Pompei destinaret, repente duo quidam gladiis
 succincti ac bina iacula gestantes ardentibus cereis succenderunt confestimque
 circumstantium turba uirgulta arida et cum subselliis tribunalia, quicquid praeterea ad
 donum aderat, congessit. deinde tibicines et scaenici
 artifices uestem, quam ex triumphorum instrumento ad praesentem usum induerant, detractam
 sibi atque discissam iniecere flammae et ueteranorum militum legionarii arma sua, quibus
 exculti funus celebrabant; matronae etiam pleraeque ornamenta sua, quae gerebant, et
 liberorum bullas atque praetextas. 
 In summo publico luctu exterarum gentium multitudo circulatim suo quaeque more lamentata
 est praecipueque Iudaei, qui etiam noctibus continuis bustum frequentarunt.

plebs statim a funere ad domum Bruti et Cassi i cum facibus tetendit atque
 aegre repulsa obuium sibi Heluium Cinnam per errorem nominis, quasi Cornelius is esset,
 quem grauiter pridie contionatum de Caesare requirebat, occidit caputque eius praefixum
 hastae circumtulit. postea solidam columnam prope uiginti pedum lapidis Numidici in foro
 statuit inscripsitque parenti patriae . apud eam longo tempore sacrificare,
 uota suscipere, controuersias quasdam interposito per Caesarem iure iurando distrahere
 perseuerauit.

Suspicionem Caesar quibusdam suorum reliquit neque uoluisse se diutius uiuere neque
 curasse quod ualitudine minus prospera uteretur, ideoque et quae religiones monerent et
 quae renuntiarent amici neglexisse. sunt qui putent, confisum eum nouissimo illo senatus
 consulto ac iure iurando etiam custodias Hispanorum cum gladiis †adinspectantium se
 remouisse. alii e diuerso opinantur insidias undique
 imminentis subire semel quam cauere 
 
 solitum ferunt: non tam sua quam rei publicae interesse, uti saluus esset: se iam
 pridem potentiae gloriaeque abunde adeptum; rem publicam, si quid sibi eueniret, neque
 quietam fore et aliquanto deteriore condicione ciuilia bella subituram.

illud plane inter omnes fere constitit, talem ei mortem paene ex sententia obtigisse. nam
 et quondam, cum apud Xenophontem legisset Cyrum ultima ualitudine mandasse quaedam de
 funere suo, aspernatus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque optauerat; et
 pridie quam occideretur, in sermone nato super cenam apud Marcum Lepidum, quisnam esset
 finis uitae commodissimus, repentinum inopinatumque praetulerat.

Periit sexto et quinquagensimo aetatis anno atque in deorum numerum relatus est, non ore
 modo decernentium, sed et persuasione uolgi. siquidem ludis, quos primos
 consecrato s ei heres Augustus edebat, stella crinita per septem continuos
 dies fulsit exoriens circa undecimam horam, creditumque est animam esse Caesaris in caelum
 recepti; et hac de causa simulacro eius in uertice additur stella. 
 Curiam, in qua occisus est, obstrui placuit Idusque Martias Parricidium nominari, ac ne
 umquam eo die senatus ageretur.

percussorum autem fere neque triennio quisquam amplius superuixit neque sua morte
 defunctus est. damnati omnes alius alio casu periit, pars naufragio, pars proelio;
 nonnulli semet eodem illo pugione, quo Caesarem uiolauerant, interemerunt.