Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit

Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura

Carthago. da, Musa, decus memorare laborum

antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit

et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti

gens Cadmea super regno certamina mouit,

quaesitumque diu, qua tandem poneret arce

terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro

iuratumque Ioui foedus conuentaque patrum

Sidonii fregere duces, atque impius ensis

ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

sed medio finem bello excidiumque uicissim

molitae gentes, propiusque fuere periclo

quis superare datum: reserauit Dardanus arces

ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo

Poenorum ac muris defendit Roma salutem.

Tantarum causas irarum odiumque perenni

seruatum studio et mandata nepotibus arma

fas aperire mihi superasque recludere mentes.

iamque adeo magni repetam primordia motus.

Pygmalioneis quondam per caerula terris

pollutum fugiens fraterno crimine regnum

fatali Dido Libyes appellitur orae.

tum pretio mercata locos noua moenia ponit,

cingere qua secto permissum litora tauro.

hic Iuno ante Argos (sic credidit alta uetustas),

ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen

optauit profugis aeternam condere gentem.

uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte

exerere ac missas etiam trans aequora classes

totum signa uidet uictricia ferre per orbem,

iam propius metuens bellandi corda furore

Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae

contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis

Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens

arma remolitur; dux agmina sufficit unus

turbanti terras pontumque mouere paranti.

Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras

Hannibal: hunc audet solum componere fatis.

sanguineo tum laeta uiro atque in regna Latini

turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum,

Intulerit Latio, spreta me, Troius inquit

‘exul Dardaniam et bis numina capta penates

sceptraque fundarit uictor Lauinia Teucris,

dum Romana tuae, Ticine, cadauera ripae

non capiant, famulusque mihi per Celtica rura

sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis

corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo

stagna reformidet Trasimennus turbida tabo,

dum Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore

Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam

teque uadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis

per clipeos galeasque uirum caesosque per artus

uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.’

haec ait ac iuuenem facta ad Mauortia flammat.

Ingenio motus auidus fideique sinister

is fuit, exuperans astu, sed deuius aequi.

armato nullus diuum pudor: improba uirtus

et pacis despectus honos, penitusque medullis

sanguinis humani flagrat sitis. his super, aeui

flore uirens hauet Aegatis abolere, parentum

dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.

dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat.

iamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu

aut rapidis fertur per summas passibus Alpis.

saepe etiam famuli turbato ad limina somno

expauere trucem per uasta silentia uocem

ac largo sudore uirum inuenere futuras

miscentem pugnas et inania bella gerentem.

Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua

addiderat iam tum puero †patrius furor oscus†

Sarrana prisci Barcae de gente uetustos

a Belo numerabat auos. namque orba marito

cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri

Belides iuuenis uitauerat arma tyranni

et se participem casus sociarat in omnis.

nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar,

ut fari primamque datum distinguere lingua

Hannibali uocem, sollers nutrire furores,

Romanum seuit puerili in pectore bellum.

Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissae

manibus et patria Tyriis formidine cultum,

quod taxi circum et piceae squalentibus umbris

abdiderant caelique arcebant lumine, templum.

hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim

exuerat regina loco. stant marmore maesto

effigies, Belusque parens omnisque nepotum

a Belo series, stat gloria gentis Agenor

et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.

ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo.

ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum

stant arae caelique deis Ereboque potenti.

hic, crine effuso, atque Hennaeae numina diuae

atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos.

immugit tellus rumpitque horrenda per umbras

sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes.

tum magico uolitant cantu per inania manes

exciti, uultusque in marmore sudat Elissae.

Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur,

ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.

non ille euhantis Massylae palluit iras,

non diros templi ritus aspersaque tabo

limina et audito surgentis carmine flammas.

Olli permulcens genitor caput oscula libat

attollitque animos hortando et talibus implet:

‘Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos

foederibus non aequa premit. si fata negarint

dedecus id patriae nostra depellere dextra,

haec tua sit laus, nate, uelis. age, concipe bella

latura exitium Laurentibus: horreat ortus

iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent

te surgente, puer, Latiae producere matres.’

his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu:

‘Romanos terra atque undis, ubi competet aetas,

ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam.

non superi mihi, non Martem cohibentia pacta,

non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa.

hanc mentem iuro nostri per numina Martis,

per manes, regina, tuos.’ tum nigra triformi

hostia mactatur diuae, raptimque recludit

spirantis artus poscens responsa sacerdos

ac fugientem animam properatis consulit extis.

Ast ubi quaesitas artis de more uetustae

intrauit mentes superum, sic deinde profatur:

‘Aetolos late consterni milite campos

Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno.

quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,

cuius in aerio pendent tua uertice castra!

iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant

moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe

Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus

Eridanus. iacet ore truci super arma uirosque

tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti.

heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis

tempestas, ruptoque polo micat igneus aether!

magna parant superi: tonat alti regia caeli,

bellantemque Iouem cerno.’ uenientia fata

scire ultra uetuit Iuno, fibraeque repente

conticuere: latent casus longique labores.

Sic clausum linquens arcano pectore bellum

atque hominum finem Gadis Calpenque secutus,

dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,

occubuit saeuo Tyrius certamine ductor.

Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae,

occidui qui solis opes et uulgus Hiberum

Baeticolasque uiros furiis agitabat iniquis.

tristia corda duci, simul immedicabilis ira,

et fructus regni feritas erat; asper amore

sanguinis, et metui demens credebat honorem,

nec nota docilis poena satiare furores.

ore excellentem et spectatum fortibus ausis

antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque

immemor, erecto suffixum robore maestis

ostentabat ouans populis sine funere regem.

auriferi Tagus ascito cognomine fontis

perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis.

Maeonium non ille uadum, non Lydia mallet

stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro

campum atque inlatis Hermi flauescit harenis.

primus inire manu, postremus ponere Martem.

cum rapidum effusis ageret sublimis habenis

quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta

sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas

iam Tagus auratis agnoscebatur in armis.

quem postquam diro suspensum robore uidit

deformem leti famulus, clam corripit ensem

dilectum domino pernixque inrumpit in aulam

atque immite ferit geminato uulnere pectus.

at Poeni, succensa ira turbataque luctu

et saeuis gens laeta, ruunt tormentaque portant.

non ignes candensque chalybs, non uerbera passim

ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,

carnificaeue manus penitusue infusa medullis

pestis et in medio lucentes uulnere flammae

cessauere; ferum uisu dictuque, per artem

saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant

creuerunt artus, atque omni sanguine rapto

ossa liquefactis fumarunt feruida membris.

mens intacta manet: superat ridetque dolores

spectanti similis, fessosque labore ministros

increpitat dominique crucem clamore reposcit.

Haec inter spretae miseranda piacula poenae

erepto trepidus ductore exercitus una

Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit.

hinc studia accendit patriae uirtutis imago,

hinc fama in populos iurati didita belli,

hinc uirides ausis anni feruorque decorus

atque armata dolis mens et uis insita fandi.

Primi ductorem Libyes clamore salutant,

mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus.

continuoque ferox oritur fiducia menti,

cessisse imperio tantum terraeque marisque.

Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi

aestifero Libye torretur subdita Cancro,

aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris.

terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus

septeno impellens tumefactum gurgite pontum.

at qua diuersas clementior aspicit Arctos,

Herculeo dirimente freto, diducta propinquis

Europes uidet arua iugis. ultra obsidet aequor,

nec patitur nomen proferri longius Atlas,

Atlas subducto tracturus uertice caelum.

sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque

erigit aeternum compages ardua ceruix.

canet barba gelu, frontemque immanibus umbris

pinea silua premit. uastant caua tempora uenti,

nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.

tum geminas laterum cautes maria alta fatigant,

atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos,

flammiferum condunt fumanti gurgite currum.

sed qua se campis squalentibus Africa tendit,

serpentum largo coquitur fecunda ueneno,

felix qua pinguis mitis plaga temperat agros,

nec Cerere Hennaea Phario nec uicta colono.

hic passim exultant Nomades, gens inscia freni,

quis inter geminas per ludum mobilis aures

quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis.

altrix bellorum bellatorumque uirorum

tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

Altera complebant Hispanae castra cohortes,

auxilia Europae genitoris parta tropaeis.

Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet,

hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant:

non Eleus eat campo feruentior axis.

prodiga gens animae et properare facillima mortem.

namque ubi transcendit florentis uiribus annos,

impatiens aeui spernit nouisse senectam,

et fati modus in dextra est. hic omne metallum:

electri gemino pallent de semine uenae,

atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.

sed scelerum causas operit deus. Astur auarus

uisceribus lacerae telluris mergitur imis

et redit infelix effosso concolor auro.

hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque,

quique super Grauios lucentis uoluit harenas

infernae populis referens obliuia Lethes.

nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho,

nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno,

utque dati rerum freni, tunc arte paterna

conciliare uiros, armis consulta senatus

uertere, nunc donis. primus sumpsisse laborem,

primus iter carpsisse pedes partemque subire,

si ualli festinet opus. nec cetera segnis

quaecumque ad laudem stimulant, somnumque negabat

naturae noctemque uigil ducebat in armis.

interdum proiectus humi turbaeque Libyssae

insignis sagulo duris certare maniplis;

celsus et in magno praecedens agmine ductor

imperium perferre suum; tum uertice nudo

excipere insanos imbris caelique ruinam.

spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur,

torquentem cum tela Iouem permixtaque nimbis

fulmina et excussos uentorum flatibus ignes

turbato transiret equo, nec puluere fessum

agminis ardenti labefecit Sirius astro.

flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit,

candentique globo medius coquit aethera feruor,

femineum putat umenti iacuisse sub umbra

exercetque sitim et spectato fonte recedit.

idem correptis sternacem ad proelia frenis

frangere ecum et famam letalis amare lacerti

ignotique amnis tranare sonantia saxa

atque e diuersa socios accersere ripa.

idem expugnati primus stetit aggere muri,

et quotiens campo rapidus fera proelia miscet,

qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes.

ergo instat fatis, et rumpere foedera certus,

quo datur, interea Romam comprendere bello

gaudet et extremis pulsat Capitolia terris.

Prima Saguntinas turbarunt classica portas,

bellaque sumpta uiro belli maioris amore.

haud procul Herculei tollunt se litore muri,

clementer crescente iugo, quis nobile nomen

conditus excelso sacrauit colle Zacynthos.

hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas

Geryone extincto caeloque ea facta ferebat.

tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras

armarat ternaque caput ceruice gerebat.

haud alium uidit tellus, cui ponere finem

non posset mors una uiro, duraeque sorores

tertia bis rupto torquerent stamina filo.

hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor

armenta ad fontis medio feruore uocabat,

cum tumidas fauces accensis sole uenenis

calcatus rupit letali uulnere serpens

Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis.

mox profugi ducente Noto aduertere coloni,

insula quos genuit Graio circumflua ponto

et, quae auxit quondam Laertia regna, Zacynthos.

firmauit tenues ortus mox Daunia pubes

sedis inops, misit largo quam diues alumno

magnanimis regnata uiris, nunc Ardea nomen.

libertas populis pacto seruata decusque

maiorum, et Poenis u r bi imperitare negatum.

Admouet abrupto flagrantia foedere ductor

Sidonius castra et latos quatit agmine campos.

ipse caput quassans circumlustrauit anhelo

muros saeuus equo, mensusque pauentia tecta

pandere iamdudum portas et cedere uallo

imperat et longe clausis sua foedera, longe

Ausoniam fore, nec ueniae spem Marte subactis:

scita patrum et leges et iura fidemque deosque

in dextra nunc esse sua. uerba ocius acer

intorto sancit iaculo figitque per arma

stantem pro muro et minitantem uana Caicum.

concidit exacti medius per uiscera teli,

effusisque simul praerupto ex aggere membris

uictori moriens tepefactam ret t ulit hastam.

at multo ducis exemplum clamore secuti

inuoluunt atra telorum moenia nube.

clara nec in numero uirtus latet: obuia quisque

ora duci portans ceu solus bella capessit.

hic crebram fundit Baliari uerbere glandem

terque leui ducta circum caput altus habena

permissum uentis a b scondit in aera telum,

hic ualido librat stridentia saxa lacerto,

huic impulsa leui torquetur lancea nodo.

ante omnis ductor patriis insignis in armis

nunc picea iactat fumantem lampada flamma,

nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat

aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas

contendit neruo atque insultat fraude pharetrae,

Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris

spicula quae patrio gaudens acuisse ueneno

fundit apud ripas inopina binominis Histri.

Cura subit, collem turrita cingere fronte

castelloque urbem circumuallare frequenti.

heu priscis numen populis, at nomine solo

in terris iam nota Fides! stat dura iuuentus

ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros,

sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto

seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis

intendunt uires: adductis stridula neruis

Phocais effundit uastos balista molaris;

atque eadem ingentis mutato pondere teli

ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

alternus resonat clangor. certamine tanto

conseruere acies, ueluti circumdata uallo

Roma foret, clamantque super: ‘Tot milia, gentes

inter tela satae, iam capto stamus in hoste?

nonne pudet coepti, pudet ominis? en bona uirtus

primitiaeque ducis! taline implere paramus

Italiam fama, talis praemittere pugnas?’

Accensae exultant mentes, haustusque medullis

Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.

inuadunt manibus uallum caesasque relincunt

deiecti muris dextras. subit arduus agger

imponitque globos pugnantum desuper urbi.

armauit clausos ac portis arcuit hostem

librari multa consueta phalarica dextra,

horrendum uisu robur celsisque niuosae

Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis,

uix muris toleranda lues, sed cetera pingui

uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant.

fulminis haec ritu summis e moenibus arcis

incita, sulcatum tremula secat aera flamma,

qualis sanguineo praestringit lumina crine

ad terram caelo decurrens ignea lampas.

haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,

attonito ductore, tulit fumantia membra;

haec uastae lateri turris cum turbine fixa,

dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,

arma uirosque simul pressit flagrante ruina.

tandem condensis artae testudinis armis

subducti Poeni uallo caecaque latebra

pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem.

terribilem in sonitum procumbens aggere uicto

Herculeus labor atque immania saxa resoluens

mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis

aeriae rupes scopulorum mole reuulsa

haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

surgebat cumulis etiam tum prorutus agger,

obstabatque iacens uallum, ni protinus instent

hinc atque hinc acies media pugnare ruina.

Emicat ante omnis primaeuo flore iuuentae

insignis Rutulo Murrus de sanguine (at idem

matre Saguntina Graius geminoque parente

Dulichios Italis miscebat prole nepotes).

hic magno socios Aradum clamore uocantem,

qua corpus loricam inter galeamque patescit,

conantis motus speculatus, cuspide sistit,

prostratumque premens telo, uoce insuper urget:

‘Fallax Poene, iaces; certe Capitolia primus

scandebas uictor. quae tanta licentia uoti?

nunc Stygio fer bella Ioui!’ tum feruidus hastam

aduersi torquens defigit in inguine †Hiberi,

oraque dum calcat iam singultantia leto,

Hac iter est inquit ‘uobis ad moenia Romae,

o metuenda manus. sic, quo properatis, eundum.’

mox instaurantis pugnam circumsilit arma

et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

diues agri, diues pecoris famaeque negatus

bella feris arcu iaculoque agitabat Hiberus,

felix heu nemorum et uitae laudandus opacae,

si sua per patrios tenuisset spicula saltus.

hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus.

cui saeuum adridens ‘Narrabis Hamilcaris umbris

hanc’ inquit ‘dextram, quae iam post funera uulgi

Hannibalem uobis comitem dabit,’ et ferit alte

insurgens gladio cristatae cassidis aera

perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.

tum frontem Chreme te s intonsam umbrante capillo

saeptus et horrentis effingens crine galeros,

tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta

Kartalo, non pauidus fetas mulcere leaenas,

flumineaque urna caelatus Bagrada parmam

et uastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal,

audax in fluctu laceras captare carinas,

una omnes dextraque cadunt iraque perempti;

nec non serpentem diro exarmare ueneno

doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros

ac dubiam admoto subolem explorare ceraste.

tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis

insignis flexo galeam per tempora cornu,

heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas

mentitumque Iouem increpitans, occumbis, Hiarba.

et iam corporibus cumulatus creuerat agger,

perfusaeque atra fumabant caede ruinae.

tum ductorem auido clamore in proelia poscit:

fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,

cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto

horrescit saetis dorso et postrema capessit

proelia, canentem mandens aper ore cruorem,

†iamque gemet geminum contra uenabula dentem.

At parte ex alia, qua se insperata iuuentus

extulerat portis, ceu spicula nulla manusque

uim ferre exitiumue queant, permixtus utrisque

Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,

cantato nuper senior quem fecerat igni

litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens

fidebat magica ferrum crudescere lingua:

quantus Bistoniis late Gradiuus in oris

belligero rapitur curru telumque coruscans,

Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella

cornipedum adflatu domat et stridoribus axis.

iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum,

iam Lygdum Duriumque simul flauumque Galaesum

et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris,

Daunum etiam, grata quo non spectatior alter

uoce mouere fora atque orando fingere mentes

nec legum custos sollertior, aspera telis

dicta admiscentem: ‘Quaenam te, Poene, paternae

huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta

feminea fabricata manu pretioue parata,

exulibusue datum dimensis litus harenis.

fundamenta deum Romanaque foedera cernis.’

ast illum toto iactantem talia campo

ingenti raptum nisu medioque uirorum

auulsum inter tela globo et post terga reuinctum

Hannibal ad poenam lentae mandauerat irae,

increpitansque suos inferri signa iubebat,

perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum

monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat

nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem.

Sed postquam a trepidis allatum feruere partem

diuersam Marte infausto, Murroque secundos

hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens

lymphato cursu atque ingentis deserit actus.

letiferum nutant fulgentes uertice cristae,

crine ut flammifero terret fera regna cometes

sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis

fax caelo radios, ac saeua luce coruscum

scintillat sidus terrisque extrema minatur.

praecipiti dant tela uiam, dant signa uirique,

atque ambae trepidant acies. iacit igneus hastae

dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.

talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto

per longum uasto Cori cum murmure fluctus

suspensum in terras portat mare, frigida nautis

corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens

curuatis pauidas tramittit Cycladas undis.

non cuncta e muris unum incessentia tela

fumantesque ante ora faces, non saxa per artem

tormentis excussa tenent. ut tegmina primum

fulgentis galeae conspexit et arma cruento

c ontra solem auro rutilantia, turbidus infit:

‘En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet,

Romani Murrus belli mora. foedera, faxo,

iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus.

fer tecum castamque fidem seruataque iura:

deceptos mihi linque deos.’ cui talia Murrus:

‘Exoptatus ades. mens olim proelia poscit

speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum

praemia et Italiam tellure inquire sub ima.

longum in Dardanios finis iter atque niualem

Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.’

Haec inter cernens subeuntem comminus hostem

praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens

aggere conuulso saxum et nitentis in ora

deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu.

subsedit duro concussus fragmine muri.

tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit

uirtus pressa loco; frendens luctatur et aegro

scandit in aduersum per saxa uetantia nisu.

sed postquam propior uicino lumine fulsit

et tota se mole tulit, uelut incita clausum

agmina Poenorum cingant, et cuncta pauentem

castra premant, lato Murrus caligat in hoste.

mille simul dextrae densusque micare uidetur

ensis et innumerae nutare in casside cristae.

conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos

igne micet. trahit instanti languentia leto

membra pauens Murrus supremaque uota capessit:

‘Conditor Alcide, cuius uestigia sacra

incolimus, terrae minitantem auerte procellam,

si tua non segni defenso moenia dextra.’

Dumque orat caeloque attollit lumina supplex,

Cerne , ait ‘an nostris longe Tirynthius ausis

iustius adfuerit. ni displicet aemula uirtus,

haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis

agnosces, inuicte, tuis. fer numen amicum

et, Troiae quondam primis memorate ruinis,

dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.’

sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem

qua capuli statuere morae, teloque relato

horrida labentis perfunditur arma cruore.

ilicet ingenti casu turbata iuuentus

procurrit: nota arma uiri corpusque superbo

uictori spoliare negant. coit aucta uicissim

hortando manus, et glomerata mole feruntur.

hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis.

incessunt sudibus librataque pondera plumbi

certatim iaciunt. decisae uertice cristae,

direptumque decus nutantum in caede iubarum.

iamque agitur largus per membra fluentia sudor,

et stant loricae squamis horrentia tela.

nec requies tegimenue datur mutare sub ictu.

genua labant, fessique umeri gestamina laxant.

tum creber penitusque trahens suspiria sicco

fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo

auditur gemitus fractumque in casside murmur.

mente aduersa domat gaudetque nitescere duris

uirtutem et decoris pretio discrimina pensat.

Hic subitus scisso densa inter nubila caelo

erupit quatiens terram fragor, et super ipsas

bis pater intonuit geminato fulmine pugnas.

inde inter nubes uentorum turbine caeco

ultrix iniusti uibrauit lancea belli

ac femine aduerso librata cuspide sedit.

Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum

et uos, uirginea lucentes semper in ara

Laomedonteae, Troiana altaria, flammae,

heu quantum uobis fallacis imagine teli

promisere dei! propius si pressa furenti

hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes,

nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis.

Sed Iuno, aspectans Pyrenes uertice celsae

naua rudimenta et primos in Marte calores,

ut uidet impressum coniecta cuspide uulnus,

aduolat obscura circumdata nube per auras

et ualidam duris euellit ab ossibus hastam.

ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,

tardaque paulatim et dubio uestigia nisu

alternata trahens, auersus ab aggere cedit.

Nox tandem optatis terras pontumque tenebris

condidit et pugnas erepta luce diremit.

at durae inuigilant mentes molemque reponunt,

noctis opus. clausos acuunt extrema pericli

et fractis rebus uiolentior ultima uirtus.

hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre

certat opem in dubiis miserando naua labori,

saxaque mananti subuectat uulnere miles.

iam patribus clarisque senum sua munia curae:

concurrunt lectosque uiros hortantur et orant

defessis subeant rebus reuocentque salutem

et Latia extremis implorent casibus arma.

‘Ite citi, remis uelisque impellite puppim.

saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis

utendum est rupto et grassandum ad clara periclis.

ite citi, deflete fidem murosque ruentis

antiquaque domo meliora accersite fata.

mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.’

ast illi celerant, qua proxima litora, gressum

et fugiunt tumido per spumea caerula uelo.

Pellebat somnos Tithoni roscida coniunx,

ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos

adflarat montis roseasque mouebat habenas.

iam celsa e muris extructa mole iuuentus

clausam nocturnis ostentat turribus urbem.

rerum omnes pendent actus, et milite maesto

laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,

inque ducem uersae tanto discrimine curae.

Interea Rutulis longinqua per aequora uectis

Herculei ponto coepere existere colles

et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci.

Thracius hos Boreas scopulos immitia regna

solus habet semperque rigens nunc litora pulsat,

nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes,

atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,

haud ulli contra fiducia surgere uento.

uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant

aequora, et iniecto conduntur gurgite montes,

iamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.

hunc postquam Boreae dirum euasere furorem,

alternos maesti casus bellique marisque

et dubium rerum euentum sermone uolutant.

‘O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt

fata loco? sacraene manent in collibus arces?

an cinis (heu superi) tanto de nomine restat?

ferte leues auras flatusque ciete secundos,

si nondum insultat templorum Poenicus ignis

culminibus, Latiaeque ualent succurrere classes.’

Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,

donec Laurentis puppis defertur ad oras,

qua pater acceptis Anienis ditior undis

in pontum flauo descendit gurgite Thybris.

hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae.

Concilium uocat augustum castaque beatos

paupertate patres ac nomina parta triumphis

consul et aequantem superos uirtute senatum.

facta animosa uiros et recti sacra cupido

attollunt, hirtaeque togae neglectaque mensa

dexteraque a curuis capulo non segnis aratris.

exiguo faciles et opum non indiga corda,

ad paruos curru remeabant saepe penates.

In foribus sacris primoque in limine templi

captiui currus, belli decus, armaque rapta

pugnantum ducibus saeuaeque in Marte secures,

perfossi clipei et seruantia tela cruorem

claustraque portarum pendent: hic Punica bella,

Aegatis cernas fusaque per aequora classe

exactam ponto Libyen testantia rostra.

hic galeae Senonum pensatique improbus auri

arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis

arma reuertentis pompa gestata Camilli,

hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa

et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae

Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa.

Sed postquam clades patefecit et horrida bella

orantum squalor, praesens astare Sagunti

ante oculos uisa est extrema precantis imago.

tum senior maesto Sicoris sic incipit ore:

‘Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur

Marte satam populi ferro parere subacti,

ne crede emensum leuia ob discrimina pontum.

uidimus obsessam patriam murosque trementis,

et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum,

uidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro,

arcete, o superi, nostroque in Marte tenete

fatiferae iuuenem dextrae! qua mole sonantis

exigit ille trabes! et quantus crescit in armis!

trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,

exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis

molitur populos maioraque moenia quaerit.

omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,

omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe.

spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus,

si prohibere piget, uestras effringet in urbes.

an tanti pretium motus ruptique per enses

foederis hoc iuueni iurata in bella ruenti

creditis, ut statuat superatae iura Sagunto?

ocius ite, uiri, et nascentem extinguite flammam,

ne serae redeant post aucta pericula curae.

quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc

semina fumarent belli, uestraene Sagunto

spernendum consanguineam protendere dextram?

per uos culta diu Rutulae primordia gentis

Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae,

conseruate pios, qui permutare coacti

Acrisioneis Tirynthia culmina muris.

uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni

iuuisse egregium, uos et Campana tueri

moenia, depulso Samnitum robore, dignum

Sigeis duxistis auis. uetus incola Dauni,

testor uos, fontes et stagna arcana Numici,

cum felix nimium dimitteret Ardea pubem,

sacra domumque ferens et aui penetralia Turni

ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.

cur ut decisa atque auulsa a corpore membra

despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?’

Tandem, ut finitae uoces, (miserabile uisu)

summissi palmas, lacerato tegmine uestis,

adfigunt proni squalentia corpora terrae.

inde agitant consulta patres curasque fatigant.

Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti,

poscendum poenae iuuenem celerique negantis

exuri bello Carthaginis arua iubebat.

at Fabius, cauta speculator mente futuri

nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem

et melior clauso bellum producere ferro,

prima super tantis rebus pensanda, ducisne

ceperit arma furor, patres an signa moueri

censuerint, mittique uiros, qui exacta reportent.

prouidus haec ritu uatis fundebat ab alto

pectore praemeditans Fabius surgentia bella,

ut saepe e celsa grandaeuus puppe magister,

prospiciens signis uenturum in carbasa Corum,

summo iam dudum substringit lintea malo.

sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis

praecipitare latens fatum, lectique senatu,

qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis

pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces

nec diuum oblitis indicere bella morentur.

Caeruleis prouecta uadis iam Dardana puppis

tristia magnanimi portabat iussa senatus

primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles,

ter centum memorabat auos, quos turbine Martis

abstulit una dies, cum Fors non aequa labori

patricio Cremerae maculauit sanguine ripas.

huic comes aequato sociauit munere curas

Publicola, ingentis Volesi Spartana propago.

is cultam referens insigni nomine plebem

Ausonios atauo ducebat consule fastus.

Hos ut depositis portum contingere uelis

allatum Hannibali consultaque ferre senatus

iam medio seram bello poscentia pacem

ductorisque simul conceptas foedere poenas,

ocius armatas passim per litora turmas

ostentare iubet minitantia signa recensque

perfusos clipeos et tela rubentia caede.

haud dictis nunc esse locum; strepere omnia clamat

Tyrrhenae clangore tubae gemituque cadentum.

dum detur, relegant pontum neu se addere clausis

festinent: notum quid caede calentibus armis,

quantum irae liceat, motusue quid audeat ensis.

sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi

conuerso Tyrios petierunt remige patres.

Hic alto Poenus fundentem uela carinam

incessens dextra Nostrum, pro Iuppiter! inquit

‘nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis.

heu caecae mentes tumefactaque corda secundis!

armatum Hannibalem poenae petit impia tellus!

ne deposce, adero; dabitur tibi copia nostri

ante expectatum, portisque focisque timebis

quae nunc externos defendis, Roma, penatis.

Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa

scandatis licet et celsam migretis in arcem:

nullo iam capti uitam pensabitis auro.’

Incensi dictis animi, et furor additus armis.

conditur extemplo telorum nubibus aether,

et densa resonant saxorum grandine turres.

ardor agit, prouecta queat dum cernere muros,

inque oculis profugae Martem exercere carinae.

ipse autem incensas promissa piacula turmas

flagitat insignis nudato uulnere ductor

ac repetens questus furibundo personat ore:

‘Poscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas

ostentat, dominique uocat nos ira senatus.

si taedet coepti culpandaue mouimus arma,

Ausoniam ponto propere reuocate carinam:

nil moror: en, uincta lacerandum tradite dextra.

nam cur, Eoi deductus origine Beli,

tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis,

seruitium perferre negem? Rhoeteius immo

aeternum imperitet populis saeclisque propaget

regna ferox; nos iussa uirum nutusque tremamus.’

effundunt gemitus atque omina tristia uertunt

in stirpem Aeneadum ac stimulant clamoribus iras.

Discinctos inter Libyas populosque bilinguis

Marmaricis audax in bella Oenotria signis

uenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbae.

Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae

Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis

Battiadas late imperio sceptrisque regebat.

cui patrius Nasamon aeternumque arida Barce,

cui nemora Autololum atque infidae litora Syrtis

parebant nullaque leuis Gaetulus habena.

atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,

unde genus proauumque Iouem regina ferebat

et sua fatidico repetebat nomina luco.

haec ignara uiri uacuoque adsueta cubili

uenatu et siluis primos defenderat annos;

non calathis mollita manus operataue fuso

Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta

cornipedem ac strauisse feras immitis amabat.

quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant

saxosis nemora alta iugis cursuque fatigant

Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getaeque

et Rhesi domus et lunatis Bistones armis.

Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem

Hesperidum nodo crinem dextrumque feroci

nuda latus Marti ac fulgentem tegmine laeuam

Thermodontiaca munita in proelia pelta,

fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.

pars comitum biiugo curru, pars cetera dorso

fertur equi; nec non Veneris iam foedera passae

reginam cingunt, sed uirgine densior ala est.

ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos

ante aciem ostentabat equos, tumulumque propincum

dum sequitur gyris, campo uibrata per auras

spicula contorquens summa ponebat in arce.

Hanc hasta totiens intrantem moenia Mopsus

non tulit et celsis senior Gortynia muris

tela sonante fugat neruo liquidasque per auras

derigit aligero letalia uulnera ferro.

Cres erat, aerisonis Curetum aduectus ab antris,

Dictaeos agitare puer leuioribus armis

pennata saltus adsuetus harundine Mopsus.

ille uagam caelo demisit saepe uolucrem,

ille procul campo linquentem retia ceruum

uulnere sistebat, rueretque inopina sub ictu

ante fera incauto quam sibila poneret arcus.

nec se tum pharetra iactauit iustius ulla

Eois quamquam certet Gortyna sagittis.

uerum ut opum leuior uenatu extendere uitam

abnuit, atque artae res exegere per aequor,

coniuge cum Meroe natisque inglorius hospes

intrarat miseram fato ducente Saguntum.

coryti fratrum ex umeris calamique paterni

pendebant uolucerque chalybs, Minoia tela.

hic medius iuuenum Massylae gentis in agmen

crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.

iam Garamum audacemque Thyrum pariterque ruentis

Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittae,

impubem malas, tam certae occurrere Lixum

fuderat et plena tractabat bella pharetra.

tum uultum intendens telumque in uirginis ora

desertum non grata Iouem per uota uocabat.

namque ut fatiferos conuerti prospicit arcus,

opposito procul insidiis Nasamonias Harpe

corpore praeripuit letum calamumque uolantem,

dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,

et primae ferrum a tergo uidere sorores.

at comitis frendens casu labentia uirgo

membra leuat paruaque oculos iam luce natantis

inrorat lacrimis totisque adnisa doloris

uiribus intorquet letalem in moenia cornum.

illa uolans umerum rapido transuerberat ictu

conantis Dorylae, iunctis iam cornibus arcus

et ducti spatium nerui complente sagitta,

excutere in uentos resoluto pollice ferrum.

tum subitum in uulnus praeceps deuoluitur altis

aggeribus muri, iuxtaque cadentia membra

effusi uersa calami fluxere pharetra.

exclamat paribus frater uicinus in armis

Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum.

atque illum raptim promentem in proelia telum

Hannibal excussi praeuertit turbine saxi.

labuntur gelido torpentia frigore membra,

deficiensque manus pharetrae sua tela remisit.

At pater in gemino natorum funere Mopsus

correptos arcus ter maesta mouit ab ira,

ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis.

paenitet heu sero dulcis liquisse penatis,

adreptoque auide, quo concidis, Icare, saxo,

postquam aeuum senior percussaque pectora frustra

sentit et, ut tantos compescat morte dolores,

nil opis in dextra, uastae se culmine turris

praecipitem iacit et delapsus pondere prono

membra super nati moribundos explicat artus.

Dum cadit externo Gortynius aduena bello,

iam noua molitus stimulato milite Theron,

Alcidae templi custos araeque sacerdos,

non expectatum Tyriis effuderat agmen

et fera miscebat reserata proelia porta.

atque illi non hasta manu, non uertice cassis,

sed fisus latis umeris et mole iuuentae

agmina uastabat claua, nihil indigus ensis.

exuuiae capiti impositae tegimenque leonis

terribilem attollunt excelso uertice rictum.

centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat

in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram.

ille Iubam T h apsumque patrem clarumque Micipsam

nomine aui Maurumque Sacen, a moenibus actos

palantisque fuga, praeceps ad litora cursu

egerat, atque una spumabant aequora dextra.

nec contentus Idi leto letoque Cothonis

Marmaridae nec caede Rothi nec caede Iugurthae,

Asbytes currum et radiantis tegmina laeuae

poscebat uotis gemmataque lumina peltae

atque in belligera uersabat uirgine mentem.

quem ruere ut telo uidit regina cruento,

obliquos detorquet equos laeuumque per orbem

fallaci gyro campum secat ac uelut ales

auerso rapitur sinuata per aequora curru.

dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro

incita pulueream campo trahit ungula nubem,

aduersum late stridens rota proterit agmen,

ingerit et crebras uirgo trepidantibus hastas.

hic cecidere Lycus Thamyrisque et nobile nomen

Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,

qui thalamos ausus quondam sperare superbos

(heu demens!) Ithacique torum; sed enim arte pudica

fallacis totiens reuoluto stamine telae

deceptus, mersum pelago iactarat Vlixen.

ast Ithacus uero ficta pro morte loquacem

adfecit leto, taedaeque ad funera uersae.

gens extrema uiri campis deletur Hiberis

Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater

et seruat cursum perfractis ossibus axis.

Iamque aderat remeans uirgo, inter proelia postquam

distringi Therona uidet, saeuamque bipennem

perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum

Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat.

nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos

aduersus consurgit equos uillosaque fului

ingerit obiectans trepidantibus ora leonis.

attoniti terrore nouo rictuque minaci

quadrupedes iactant resupino pondere currum.

tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas

occupat incussa gemina inter tempora claua,

feruentisque rotas turbataque frena pauore

disiecto spargit conlisa per ossa cerebro,

ac rapta properans caedem ostentare bipenni

amputat e curru reuolutae uirginis ora.

necdum irae positae. celsa nam figitur hasta

spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum

imperat, et propere currus ad moenia uertant.

Haec caecus fati diuumque abeunte fauore

uicino Theron edebat proelia leto.

namque aderat toto ore ferens iramque minasque

Hannibal et caesam Asbyten fixique tropaeum

infandum capitis furiata mente dolebat.

ac simul aerati radiauit luminis umbo,

et concussa procul membris uelocibus arma

letiferum intonuere, fugam perculsa repente

ad muros trepido conuertunt agmina cursu:

sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis

e pastu uolucres ad nota cubilia uesper;

aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae

sparsa super flores examina tollit Hymettos,

ad dulcis ceras et odori corticis antra

mellis apes grauidae properant densoque uolatu

raucum conexae glomerant ad limina murmur.

praecipitat metus attonitos, caecique feruntur.

heu blandum caeli lumen! tantone cauetur

mors reditura metu nascentique addita fata?

consilium damnant portisque atque aggere tuto

erupisse gemunt: retinet uix agmina Theron

interdumque manu, interdum clamore minisque:

‘State, uiri; meus ille hostis; mihi gloria magnae,

state, uenit pugnae. muro tectisque Sagunti

hac abigam Poenos dextra; spectacula tantum

ferte, uiri; uel, si cunctos metus acer in urbem

(heu deforme!) rapit, soli mihi claudite portas.’

At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu,

dum pauitant trepidi rerum fessique salutis,

tendebat. stat primam urbem murosque patentis

postposita caede et dilata inuadere pugna.

id postquam Herculeae custos uidet impiger arae,

emicat et uelox formidine praeuenit hostem.

gliscit Elissaeo uiolentior ira tyranno:

‘Tu solue interea nobis, bone ianitor urbis,

supplicium, ut pandas’ inquit tua moenia leto.

nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum

mucronem; sed contortum prior impete uasto

Daunius huic robur iuuenis iacit. arma fragore

icta graui raucum gemuere, alteque resultant

aere inlisa cauo nodosae pondera clauae.

at uiduus teli et frustrato proditus ictu,

pernici uelox cursu rapit incita membra

et celeri fugiens perlustrat moenia planta.

instat atrox terga increpitans fugientia uictor.

conclamant matres, celsoque e culmine muri

lamentis uox mixta sonat: nunc nomine noto

appellant, seras fesso nunc pandere portas

posse uolunt; quatit hortantum praecordia terror

ne simul accipiant ingentem moenibus hostem.

incutit umbonem fesso adsultatque ruenti

Poenus et ostentans spectantem e moenibus urbem

I, miseram Asbyten leto solare propinquo —

haec dicens, iugulo optantis dimittere uitam

infestum condit mucronem ac regia laetus

quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis,

quis aditum portae trepidantum saepserat agmen,

uictor agit curruque uolat per ouantia castra.

At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi

deproperat munus tumulique adiungit honorem

et rapto cineres ter circum corpore lustrat.

hinc letale uiri robur tegimenque tremendum

in flammas iaciunt, ambustoque ore genisque

deforme alitibus liquere cadauer Hiberis.

Poenorum interea quis rerum summa potestas,

consultant bello super, et quae dicta ferantur

Ausoniae populis, oratorumque minaci

aduentu trepidant. mouet hinc foedusque fidesque

et testes superi iurataque pacta parentum,

hinc popularis amor coeptantis magna iuuentae,

et sperare iuuat belli meliora. sed, olim

ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon

sic adeo increpitat studia incautumque fauorem:

‘Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum

irae se ualuere) premunt formidine uocem:

haud tamen abstiterim. mortem licet arma propinquent,

testabor superos, et caelo nota relinquam

quae postrema salus rerum patriaeque reposcit.

nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto

haec serus uates Hannon canit. anxia rupi

pectora ne castris innutriretur et armis

exitiale caput; monui et, dum uita, monebo,

ingenitum noscens uirus flatusque paternos,

ut, qui stelligero speculatur sidera caelo,

uenturam pelagi rabiem Caurique futura

praedicit miseris haud uanus flamina nautis.

consedit solio rerumque inuasit habenas:

ergo armis foedus fasque omne abrumpitur armis,

oppida quassantur, longeque in moenia nostra

Aeneadum arrectae mentes, disiectaque pax est.

exagitant manes iuuenem furiaeque paternae

ac funesta sacra et conuersi foedere rupto

in caput infidum superi Massylaque uates.

an nunc ille noui caecus caligine regni

externas arces quatit aut Tirynthia tecta?

sic propria luat hoc poena nec misceat urbis

fata suis: nunc hoc, hoc inquam, tempore muros

oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis.

lauimus Hennaeas animoso sanguine uallis

et uix conducto produximus arma Lacone.

nos ratibus laceris Scyllaea repleuimus antra

classibus et refluo spectauimus aequore raptis

contorta e fundo reuomentem transtra Charybdin.

respice, pro demens, pro pectus inane deorum,

Aegatis Libyaeque procul fluitantia membra!

quo ruis et patriae exitio tibi nomina quaeris?

scilicet immensae, uisis iuuenalibus armis,

subsident Alpes, subsidet mole niuali

Alpibus aequatum attollens caput Apenninus.

sed campos fac, uane, dari. num gentibus istis

mortales animi, aut ferro flammaue fatiscunt?

haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.

pubescit castris miles, galeaque teruntur

nondum signatae flaua lanugine malae,

nec requies aeui nota, exanguesque merendo

stant prima inter signa senes letumque lacessunt.

ipse ego Romanas perfosso corpore turmas

tela intorquentis correpta e uulnere uidi,

uidi animos mortesque uirum decorisque furorem.

si bello absistis nec te uictoribus offers,

quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!’

Gestar ad haec (namque impatiens asperque coquebat

iamdudum immites iras mediamque loquentis

bis conatus erat turbando abrumpere uocem)

Concilione inquit ‘Libyae Tyrioque senatu,

pro superi, Ausonius miles sedet, armaque tantum

haud dum sumpta uiro? nam cetera non latet hostis.

nunc geminas Alpes Apenninumque minatur,

nunc freta Sicaniae et Scyllaei litoris undas,

nec procul est quin iam manes umbrasque pauescat

Dardanias: tanta accumulat praeconia leto

uulneribusque uirum ac tollit sub sidera gentem.

mortalem, mihi crede, licet formidine turpi

frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.

uidi ego, cum, geminas artis post terga catenis

euinctus palmas, uulgo traheretur ouante

carceris in tenebras spes et fiducia gentis

Regulus Hectoreae; uidi, cum robore pendens

Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.

nec uero terrent puerilia protinus ora

sub galea et pressae properata casside malae.

indole non adeo segni sumus: aspice, turmae

quot Libycae certant annos anteire labore

et nudis bellantur equis; ipse, aspice, ductor,

cum primam tenero uocem proferret ab ore,

iam bella et lituos ac flammis urere gentem

iurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat.

proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos

Apenninus agat scopulos: per saxa niuesque

(dicam etenim, ut stimulent atram uel inania mentem),

per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas

desperare uias laudemque timere secundam.

sed Libyae clades et primi incendia belli

aggerat atque iterum pro libertate labores

Hannon ferre uetat. ponat formidinis aestus

parietibusque domus imbellis femina seruet

singultantem animam; nos, nos contra ibimus hostem,

quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa,

uel Ioue non aequo, fixum est. sin fata repugnant,

et iam damnata cessit Carthagine Mauors,

occumbam potius nec te, patria inclita, dedam

aeternum famulam liberque Acheronta uidebo.

nam quae, pro superi, Fabius iubet! ‘ocius arma

exuite et capta descendite ab arce Sagunti.

tum delecta manus scutorum incendat aceruos,

uranturque rates, ac toto absistite ponto.’

di, procul o, merita est numquam si talia plecti

Carthago, prohibete nefas nostrique solutas

ductoris seruate manus!’ ut deinde resedit,

factaque censendi patrum de more potestas,

hic Hannon reddi propere certamine rapta

instat et auctorem uiolati foederis addit.

tum uero attoniti, ceu templo inrumperet hostis,

exiluere patres, Latioque id uerteret omen

orauere deum. at postquam discordia sensit

pectora et infidas ad Martem uergere mentes,

non ultra patiens Fabius rexisse dolorem

concilium propere exposcit, patribusque uocatis,

bellum se gestare sinu pacemque profatus,

quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis

imperat ac, saeuo neutrum renuente senatu,

ceu clausas acies gremioque effunderet arma,

‘Accipite infaustum Libyae euentuque priori

par’ inquit bellum , et laxos effundit amictus.

tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.

Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae,

†accitis uelox populis, quis aegra lababat

ambiguo sub Marte fides, praedaque grauatus

ad muros Poenus reuocauerat arma Sagunti.

Ecce autem clipeum saeuo fulgore micantem

Oceani gentes ductori dona ferebant,

Callaicae telluris opus, galeamque coruscis

subnixam cristis, uibrant quae uertice coni

albentis niueae tremulo nutamine pennae,

ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam;

praeterea textam nodis auroque trilicem

loricam, nulli tegimen penetrabile telo.

haec, aere et duri chalybis perfecta metallo

atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis

lustrat ouans oculis et gaudet origine regni.

Condebat primae Dido Carthaginis arces,

instabatque operi subducta classe iuuentus.

molibus hi claudunt portus, his tecta domosque

partiris, iustae Bitia uenerande senectae.

ostentant caput effossa tellure repertum

bellatoris equi atque omen clamore salutant.

has inter species orbatum classe suisque

Aenean pulsum pelago dextraque precantem

cernere erat: fronte hunc auide regina serena

infelix ac iam uultu spectabat amico.

hinc et speluncam furtiuaque foedera amantum

Callaicae fecere manus: it clamor ad auras

latratusque canum, subitoque exterrita nimbo

occultant alae uenantum corpora siluis.

nec procul Aeneadum uacuo iam litore classis

aequora nequiquam reuocante petebat Elissa.

ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido

mandabat Tyriis ultricia bella futuris,

ardentemque rogum media spectabat ab unda

Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis.

parte alia supplex infernis Hannibal aris

arcanum Stygia libat cum uate cruorem

et primo bella Aeneadum iurabat ab aeuo.

at senior Siculis exultat Hamilcar in aruis:

spirantem credas certamina anhela mouere,

ardor inest oculis, toruumque minatur imago.

Necnon et laeuum clipei latus aspera signis

implebat Spartana cohors; hanc ducit ouantem

Ledaeis ueniens uictor Xanthippus Amyclis.

iuxta triste decus pendet sub imagine poenae

Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto.

laetior at circa facies: agitata ferarum

agmina uenatu et caelata mapalia fulgent,

nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri

adsuetas mulcet patrio sermone leaenas.

it liber campi pastor, cui fine sine ullo

inuetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum

armenti uigilem patrio de more secuntur,

gaesaque latratorque Cydon tectumque focique

in silicis uenis et fistula nota iuuencis.

eminet excelso consurgens colle Saguntos,

quam circa immensi populi condensaque cingunt

agmina certantum pulsantque trementibus hastis.

extrema clipei stagnabat Hiberus in ora,

curuatis claudens ingentem flexibus orbem.

Hannibal abrupto transgressus foedere ripas

Poenorum populos Romana in bella uocabat.

tali sublimis dono, noua tegmina latis

aptat concutiens umeris celsusque profatur:

‘Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!

quas, belli ui n dex, poenas mihi, Curia, pendes!‘

Iamque senescebat uallatus moenibus hostis,

carpebatque dies urbem, dum signa manusque

expectant fessi socias. tandem aequore uano

auertunt oculos frustrataque litora ponunt

et propius suprema uident. sedet acta medullis

iamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis.

est furtim lento misere durantia tabo

uiscera et exurit siccatas sanguine uenas

per longum celata fames. iam lumina retro

exesis fugere genis, iam lurida sola

tecta cute et uenis male iuncta trementibus ossa

extant consumptis uisu deformia membris.

umentis rores noctis terramque madentem

solamen fecere mali, cassoque labore

e sicco frustra presserunt robore sucos.

nil temerare piget: rabidi ieiunia uentris

insolitis adigunt uesci, resolutaque, nudos

linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.

Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto

inlacrimat fractae nequiquam casibus urbis.

namque metus magnique tenent praecepta parentis

ne saeuae tendat contra decreta nouercae.

sic igitur coepta occultans ad limina sanctae

contendit Fidei secretaque pectora temptat.

arcanis dea laeta polo tum forte remoto

caelicolum magnas uoluebat conscia curas.

quam tali adloquitur Nemeae pacator honore:

‘Ante Iouem generata, decus diuumque hominumque,

qua sine non tellus pacem, non aequora norunt,

iustitiae consors tacitumque in pectore numen,

exitiumne tuae dirum spectare Sagunti

et tot pendentem pro te, dea, cernere poenas

urbem lenta potes? moritur tibi uulgus, et unam

te matres uincente fame, te maesta uirorum

ora uocant, primaque sonant te uoce minores.

fer caelo auxilium et fessis da surgere rebus.’

Haec satus Alcmena; contra cui talia uirgo:

‘Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi,

statque dies ausis olim tam tristibus ultor.

sed me pollutas properantem linquere terras

sedibus his tectisque Iouis succedere adegit

fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui

et, quantum terrent, tantum metuentia regna

ac furias auri nec uilia praemia fraudum

et super haec ritu horrificos ac more ferarum

uiuentis rapto populos luxuque solutum

omne decus multaque oppressum nocte pudorem.

uis colitur, iurisque locum sibi uindicat ensis,

et probris cessit uirtus. en, aspice gentes:

nemo insons: pacem seruant commercia culpae.

sed si cura, tua fundata ut moenia dextra

dignum te seruent memorando fine uigorem,

dedita nec fessi tramittant corpora Poeno:

quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri,

extendam leti decus atque in saecula mittam

ipsaque laudatas ad manes prosequar umbras.’

Inde seuera leui decurrens aethere uirgo

luctantem fatis petit inflammata Saguntum.

inuadit mentes et pectora nota pererrat

immittitque animis numen. tum fusa medullis

implicat atque sui flagrantem inspirat amorem.

arma uolunt temptantque aegros ad proelia nisus.

insperatus adest uigor, interiusque recursat

dulcis honor diuae et sacrum pro uirgine letum.

it tacitus fessis per ouantia pectora sensus

uel leto grauiora pati saeuasque ferarum

attemptare dapes et mensis addere crimen.

sed prohibet culpa pollutam extendere lucem

casta Fides paribusque famem compescere membris.

Quam simul inuisae gentis conspexit in arce,

forte ferens sese Libycis Saturnia castris,

uirgineum increpitat miscentem bella furorem

atque ira turbata gradum ciet ocius atram

Tisiphonen imos agitantem uerbere manes,

et palmas tendens Hos inquit ‘noctis alumna,

hos muros impelle manu populumque ferocem

dextris sterne suis: Iuno iubet. ipsa propinqua

effectus studiumque tuum de nube uidebo.

illa deos summumque Iouem turbantia tela,

quis Acheronta moues, flammam immanesque chelydros

stridoremque tuum, quo territa comprimit ora

Cerberus, ac mixto quae spumant felle uenena

et quicquid scelerum, poenarum quicquid et irae

pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps

in Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum.

hac mercede Fides constet delapsa per auras.’

Sic uoce instimulans dextra dea concita saeuam

Eumenida incussit muris, tremuitque repente

mons circum, et grauior sonuit per litora fluctus.

sibilat insurgens capiti et turgentia circa

multus colla micat squalenti tergore serpens.

Mors graditur uasto caua pandens guttura rictu

casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri

pectora circumstant Planctus Maerorque Dolorque,

atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci

personat insomnis lacrimosae Ianitor aulae.

protinus adsimulat faciem mutabile monstrum

Tiburnae gressumque simul sonitumque loquentis.

haec bello uacuos et saeui turbine Martis

lugebat thalamos, Murro spoliata marito,

clara genus Daunique trahens a sanguine nomen.

cui uultus induta pares disiectaque crinem

Eumenis in medios inrumpit turbida coetus

et maestas lacerata genas Quis terminus? inquit

‘sat Fidei proauisque datum. uidi ipsa cruentum,

ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras

terrentem Murrum noctes et dira sonantem:

‘Eripe te, coniunx, miserandae casibus urbis

et fuge, si terras adimit uictoria Poeni,

ad manes, Tiburna, meos; cecidere penates,

occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.’

mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.

nullane iam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo?

felix, Murre, necis patriaque superstite felix.

at nos, Sidoniis famulatum matribus actas,

post belli casus uastique pericula ponti

Carthago aspiciet uictrix, tandemque suprema

nocte obita Libyae gremio captiua iacebo.

sed uos, o iuuenes, uetuit quos conscia uirtus

posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est,

uestris seruitio manibus subducite matres.

ardua uirtutem profert uia: pergite primi

nec facilem populis nec notam inuadere laudem.’

His ubi turbatas hortatibus impulit aures,

inde petit tumulum, summo quem uertice montis

Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis

struxerat et grato cineres decorarat honore.

excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima

caeruleus maculis auro squalentibus anguis.

ignea sanguinea radiabant lumina flamma,

oraque uibranti stridebant sibila lingua.

isque inter trepidos coetus mediamque per urbem

uoluitur et muris propere delabitur altis

ac similis profugo uicina ad litora tendit

spumantisque freti praeceps immergitur undis.

Tum uero excussae mentes, ceu prodita tecta

expulsi fugiant manes, umbraeque recusent

captiuo iacuisse solo. sperare salute m

pertaesum, damnantque cibos: agit abdita Erinys.

haud grauior duris diuum inclementia rebus

quam leti perferre moras: abrumpere uitam

ocius attoniti quaerunt lucemque grauantur.

certatim structus subrectae molis ad astra

in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque

longae pacis opes quaesitaque praemia dextris,

Callaico uestes distinctas matribus auro

armaque Dulichia proauis portata Zacyntho

et prisca aduectos Rutulorum ex urbe penates.

huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque

infaustos iaciunt enses et condita bello

effodiunt penitus terra gaudentque superbi

uictoris praedam flammis donare supremis.

Quae postquam congesta uidet feralis Erinys,

lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis

quassat et inferna superos caligine condit.

inde opus aggressi toto quod nobile mundo

aeternum inuictis infelix gloria seruat.

princeps Tisiphone lentum indignata pauentum

pressit ouans capulum cunctantemque impulit ensem

et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.

inuitas maculant cognato sanguine dextras

miranturque nefas auersa mente peractum

et facto sceleri inlacrimant. hic turbidus ira

et rabie cladum perpessaeque ultima uitae

obliquos uersat materna per ubera uisus.

hic raptam librans dilectae in colla securim

coniugis increpitat sese mediumque furorem

proiecta damnat stupefactus membra bipenni.

nec tamen euasisse datur; nam uerbera Erinys

incutit atque atros insibilat ore tumores.

sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito

effluxere tori, et subiere obliuia taedae.

ille iacit totis conisus uiribus aegrum

in flammas corpus, densum qua turbine nigro

exundat fumans piceus caligine uertex.

At medios inter coetus pietate sinistra,

infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis

dum properas auferre necem, reddentia formam

ora tuam laceras temerasque simillima membra.

uos etiam primo gemini cecidistis in aeuo,

Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma,

cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis

reddere et in uultu genetrici stare suorum.

iam fixus iugulo culpa te soluerat ensis,

Eurymedon, inter miserae lamenta senectae,

dumque malis turbata parens deceptaque uisis

Quo ruis? huc ferrum clamat conuerte, Lycorma,

ecce simul iugulum perfoderat ense Lycormas.

sed magno Quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat

cum planctu geminaeque notis decepta figurae

funera mutato reuocabat nomine mater,

donec transacto tremebunda per ubera ferro

tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

Quis diros urbis casus laudandaque monstra

et Fidei poenas ac tristia fata piorum

imperet euoluens lacrimis? uix Punica fletu

cessassent castra ac miserescere nescius hostis.

urbs, habitata diu Fidei caeloque parentem

murorum repetens, ruit inter perfida gentis

Sidoniae tela atque immania facta suorum,

iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis,

quique caret flamma, scelerum est locus. erigit atro

nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.

ardet in excelso proceri uertice montis

arx intacta prius bellis (hinc Punica castra

litoraque et totam soliti spectare Saguntum),

ardent tecta deum. resplendet imagine flammae

aequor, et in tremulo uibrant incendia ponto.

Ecce inter medios caedum Tiburna furores

fulgenti dextram mucrone armata mariti

et laeua infelix ardentem lampada quassans

squalentemque erecta comam ac liuentia planctu

pectora nudatis ostendens saeua lacertis

ad tumulum Murri super ipsa cadauera fertur:

qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,

iraque turbatos exercet regia manes,

Alecto solium ante dei sedemque tremendam

Tartareo est operata Ioui poenasque ministrat.

arma uiri multo nuper defensa cruore

imponit tumulo inlacrimans, manesque precata

acciperent sese, flagrantem lampada subdit.

tunc rapiens letum Tibi ego haec ait ‘optime coniunx,

ad manes, en, ipsa fero.’ sic ense recepto

arma super ruit et flammas inuadit hiatu.

Semiambusta iacet nullo discrimine passim

infelix obitus, permixto funere, turba:

ceu, stimulante fame cum uictor ouilia tandem

faucibus inuasit siccis leo, mandit hianti

ore fremens imbelle pecus, patuloque redundat

gutture ructatus large cruor: incubat atris

semesae stragis cumulis, aut murmure anhelo

infrendens laceros inter spatiatur aceruos:

late fusa iacent pecudes custosque Molossus

pastorumque cohors stabulique gregisque magister,

totaque uastatis disiecta mapalia tectis.

inrumpunt uacuam Poeni tot cladibus arcem.

tum demum ad manis perfecto munere Erinys

Iunoni laudata redit magnamque superba

exultat rapiens secum sub Tartara turbam.

At uos, sidereae, quas nulla aequauerit aetas,

ite, decus terrarum, animae, uenerabile uulgus,

Elysium et castas sedes decorate piorum.

cui uero non aequa dedit uictoria nomen

(audite, o gentes, neu rumpite foedera pacis

nec regnis postferte fidem!) uagus exul in orbe

errabit toto patriis proiectus ab oris,

tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit.

saepe Saguntinis somnos exterritus umbris

optabit cecidisse manu, ferroque negato

inuictus quondam Stygias bellator ad undas

deformata feret liuenti membra ueneno.

Postquam rupta fides Tyriis et moenia castae

non aequo superum genitore euersa Sagunti,

extemplo positos finiti cardine mundi

uictor adit populos cognataque limina Gades.

nec uatum mentes agitare et praescia corda

cessatum super imperio: citus aequore Bostar

uela dare et rerum praenoscere fata iubetur.

prisca fides adytis longo seruatur ab aeuo,

qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris,

inter anhelantis Garamantas corniger Hammon

fatidico pandit uenientia saecula luco.

hinc omen coeptis et casus scire futuros

ante diem bellique uices nouisse petebat.

Exin clauigeri ueneratus numinis aras

captiuis onerat donis, quae nuper ab arce

uictor fumantis rapuit semusta Sagunti.

uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani

impositas durare trabes solasque per aeuum

condentum nouisse manus. hinc credere gaudent

consedisse deum seniumque repellere templis.

tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse,

femineos prohibent gressus ac limine curant

saetigeros arcere sues. nec discolor ulli

ante aras cultus: uelantur corpora lino,

et Pelusiaco praefulget stamine uertex.

discinctis mos tura dare atque e lege parentum

sacrificam lato uestem distinguere clauo:

pes nudus tonsaeque comae castumque cubile.

inrestincta focis seruant altaria flammae,

sed nulla effigies simulacraue nota deorum

maiestate locum et sacro impleuere timore.

In foribus labor Alcidae: Lernaea recisis

anguibus hydra iacet, nexuque elisa leonis

ora Cleonaei patulo caelantur hiatu.

at Stygius saeuis terrens latratibus umbras

ianitor, aeterno tum primum tractus ab antro,

uincla indignatur, metuitque Megaera catenas.

iuxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos

aeripedis ramos superantia cornua cerui.

nec leuior uinci Libycae telluris alumnus

matre super stratique genus deforme bimembres

Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan.

inter quae fulget sacratis ignibus Oete,

ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae.

Postquam oculos uaria impleuit uirtutis imago,

mira dehinc cernit: surgentis mole profundi

inuectum terris subitum mare nullaque circa

litora et infuso stagnantis aequore campos.

nam qua caeruleis Nereus euoluitur antris

atque imo freta contorquet Neptunia fundo,

proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans

Oceanus fontis torrentibus ingruit undis.

tum uada, ceu saeuo penitus permota tridenti,

luctantur terris tumefactum imponere pontum.

mox remeat gurges tractoque relabitur aestu,

ac ratis erepto campis deserta profundo,

et fusi transtris expectant aequora nautae.

Cymothoes ea regna uagae pelagique labores

Luna mouet, Luna, immissis per caerula bigis,

fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys.

Haec propere spectata duci; nam multa fatigant.

curarum prima exercet, subducere bello

consortem thalami paruumque sub ubere natum.

uirgineis iuuenem taedis primoque Hymenaeo

imbuerat coniunx memorique tenebat amore.

at puer, obsessae generatus in ore Sagunti,

bissenos Lunae nondum compleuerat orbes.

quos ut seponi stetit et secernere ab armis,

adfatur ductor: ‘Spes o Carthaginis altae,

nate, nec Aeneadum leuior metus, amplior, oro,

sis patrio decore et factis tibi nomina condas,

qui s superes bellator auum; iamque aegra timoris

Roma tuos numerat lacrimandos matribus annos.

ni praesaga meos ludunt praecordia sensus,

ingens hic terris crescit labor: ora parentis

agnosco toruaque oculos sub fronte minacis

uagitumque grauem atque irarum elementa mearum.

si quis forte deum tantos inciderit actus

ut nostro abrumpat leto primordia rerum,

hoc pignus belli, coniunx, seruare labora.

cumque datum fari, duc per cunabula nostra:

tangat Elissaeas palmis puerilibus aras

et cineri iuret patrio Laurentia bella.

inde ubi flore nouo pubescet firmior aetas,

emicet in Martem et calcato foedere uictor

in Capitolina tumulum mihi uindicet arce.

tu uero, tanti felix quam gloria partus

expectat, ueneranda fide, discede periclis

incerti Martis durosque relinque labores.

nos clausae niuibus rupes suppostaque caelo

saxa manent, nos Alcidae mirante nouerca

sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes.

quod si promissum uertat Fortuna fauorem

laeuaque sit coeptis, te longa stare senecta

aeuumque extendisse uelim; tua iustior aetas,

ultra me improperae ducant cui fila sorores.’

Sic ille. at contra Cirrhaei sanguis Imilce

Castalii, quae materno de nomine dicta

(Castulo Phoebei seruat cognomina uatis)

aeque ex sacrata repetebat stirpe parentes.

tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos

concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen,

lasciuo genitus Satyro nymphaque Myrice

Milichus indigenis late regnarat in oris

cornigeram attollens genitoris imagine frontem.

hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,

barbarica paulum uitiato nomine lingua.

quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:

‘Mene, oblite tua nostram pendere salute,

abnuis inceptis comitem? sic foedera nota

primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum

deficiam montis coniunx tua? crede uigori

femineo. castum haud superat labor ullus amorem.

sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui,

cedo equidem nec fata moror; deus annuat, oro:

i felix, i numinibus uotisque secundis

atque acies inter flagrantiaque arma relictae

coniugis et nati curam seruare memento.

quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes

quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses

obiectasque caput telis, nec te ulla secundo

euentu satiat uirtus, tibi gloria soli

fine caret, credisque uiris ignobile letum

belligeris in pace mori. tremor implicat artus,

nec quemquam horresco, qui se tibi conferet unus.

sed tu, bellorum genitor, miserere nefasque

auerte et serua caput inuiolabile Teucris.’

Iamque adeo e gressi steterant in litore primo,

et promota ratis, pendentibus arbore nautis,

aptabat sensim pulsanti carbasa uento,

cum lenire metus properans aegramque leuare

attonitis mentem curis sic Hannibal orsus:

‘Ominibus parce et lacrimis, fidissima coniunx.

et pace et bello cunctis stat terminus aeui,

extremumque diem primus tulit; ire per ora

nomen in aeternum pa u cis mens ignea donat,

quos pater aetheriis caelestum destinat oris.

an Romana iuga et famulas Carthaginis arces

perpetiar? stimulant manes noctisque per umbras

increpitans genitor, stant arae atque horrida sacra

ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horae

prolatare diem. sedeamne, ut nouerit una

me tantum Carthago, et, qui sim, nesciat omnis

gens hominum, letique metu decora alta relinquam?

quantum etenim distant a morte silentia uitae?

nec tamen incautos laudum exhorresce furores.

et nobis est lucis honos, gaudetque senecta

gloria, cum longo titulis celebratur in aeuo.

te quoque magna manent suscepti praemia belli.

dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis

Iliacaeque nurus et diues Dardanus auri.’

dumque ea permixtis inter se fletibus orant,

confisus pelago celsa de puppe magister

cunctantem ciet. abripitur diuulsa marito.

haerent intenti uultus et litora seruant,

donec, iter liquidum uolucri rapiente carina,

consumpsit uisus pontus tellusque recessit.

At Poenus belli curis auertere amorem

apparat et repetit properato moenia gressu.

quae dum perlustrat crebroque obit omnia uisu,

tandem sollicito cessit uis dura labori,

belligeramque datur somno componere mentem.

Tum pater omnipotens, gentem exercere periclis

Dardaniam et fama saeuorum tollere ad astra

bellorum meditans priscosque referre labores,

praecipitat consulta uiri segnemque quietem

terret et immissa rumpit formidine somnos.

iamque per umentem noctis Cyllenius umbram

aligero lapsu portabat iussa parentis.

nec mora. mulcentem securo membra sopore

adgreditur iuuenem ac monitis incessit amaris:

‘Turpe duci totam somno consumere noctem,

o rector Libyae. uigili stant bella magistro.

iam maria effusas cernes turbare carinas

et Latiam toto pubem uolitare profundo,

dum lentus coepti terra cunctaris Hibera.

scilicet id satis est decoris memorandaque uirtus,

quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?

en age, si quid inest animo par fortibus ausis,

fer gressus agiles mecum et comitare uocantem

(respexisse ueto: monet hoc pater ille deorum):

uictorem ante altae statuam te moenia Romae.’

Iamque uidebatur dextram iniectare graduque

laetantem trahere in Saturnia regna citato,

cum subitus circa fragor et uibrata per auras

exterrent saeuis a tergo sibila linguis,

ingentique metu diuum praecepta pauenti

effluxere uiro, et turbatus lumina flectit.

ecce iugis rapiens siluas ac robora uasto

contorta amplexu tractasque per inuia rupes

ater letifero stridebat turbine serpens.

quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos

et geminum lapsu sidus circumligat Anguis,

immani tantus fauces diducit hiatu

attollensque caput nimbosis montibus aequat.

congeminat sonitus rupti uiolentia caeli

imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.

hoc trepidus monstro (neque enim sopor ille nec altae

uis aderat noctis, uirgaque fugante tenebras

miscuerat lucem somno deus) ardua quae sit,

scitatur, pestis terrasque urgentia membra

quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu.

cui gelidis almae Cyllenes editus antris:

‘Bella uides optata tibi. te maxima bella,

te strages nemorum, te moto turbida caelo

tempestas caedesque uirum magnaeque ruinae

Idaei generis lacrimosaque fata secuntur.

quantus per campos populatis montibus actas

contorquet siluas squalenti tergore serpens

et late umectat terras spumante ueneno,

tantus perdomitis decurrens Alpibus atro

inuolues bello Italiam tantoque fragore

eruta conuulsis prosternes oppida muris.’

His aegrum stimulis liquere deusque soporque.

it membris gelidus sudor, laetoque pauore

promissa euoluit somni noctemque retractat.

iamque deum regi Martique sub omine fausto

instauratus honos, niueoque ante omnia tauro

placatus meritis monitor Cyllenius aris.

extemplo edicit conuellere signa, repensque

castra quatit clamor permixtis dissona linguis.

Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta

excierint populos tulerintque in regna Latini,

et quas indomitis urbes armarit Hiberis

quasque Paraetonio glomerarit litore turmas

ausa sibi Libye rerum deposcere frenos

et terris mutare iugum. †non ulla nec umquam

saeuior it trucibus tempestas acta procellis,

†nec bellum ruptis tam dirum mille carinis

acrius infremuit trepidumque exterruit orbem.

Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,

membra leuis celsique decus fraudata superbum

corporis, at docilis fallendi et nectere tectos

numquam tarda dolos. rudis his tum parma, breuique

bellabant ense; at uestigia nuda, sinusque

cingere inadsuetum, et rubrae uelamine uestis

ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.

his rector fulgens ostro super altior omnis

germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu

Mago quatit currus et fratrem spirat in armis.

Proxima Sidoniis Vtica est effusa maniplis,

prisca situ ueterisque ante arces condita Byrsae.

tunc, quae Sicanio praecinxit litora muro

in clipei speciem curuatis turribus, Aspis.

sed dux in sese conuerterat ora Sychaeus,

Hasdrubalis proles, cui uano corda tumore

maternum implebat genus, et resonare superbo

Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore.

Adfuit undosa cretus Berenicide miles,

nec, tereti dextras in pugnam armata dolone,

destituit Barce sitientibus arida uenis.

nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis

Battiadas prauos fidei stimulauit in arma.

quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam,

consilio uiridis, sed belli serus, Ilertes.

Sabratha tum Tyrium uulgus Sarranaque Leptis

Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos

et Tingim rapido mittebat ab aequore Lixus.

tum Vaga et antiquis dilectus regibus Hippo,

quaeque procul cauit non aequos Ruspina fluctus,

et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.

ducit tot populos, ingens et corpore et armis,

Herculeam factis seruans ac nomine famam,

Antaeus celsumque caput super agmina tollit.

Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo,

qui magneta secant: solis honor ille, metallo

intactum chalybem uicino ducere saxo.

his simul immitem testantes corpore solem

exusti uenere Nubae. non aerea cassis

nec lorica riget ferro, non tenditur arcus:

tempora multiplici mos est defendere lino

et lino munire latus scelerataque sucis

spicula derigere et ferrum infamare ueneno.

tum primum castris Phoenicum tendere ritu

Cinyphii didicere Macae. squalentia barba

ora uiris, umerosque tegunt uelamine capri

saetigero; panda manus est armata cateia.

uersicolor contra caetra et falcatus ab arte

ensis Adyrmachidis ac laeuo tegmina crure.

sed mensis asper populus uictuque maligno:

nam calida tristes epulae torrentur harena.

quin et Massyli fulgentia signa tulere,

Hesperidum ueniens lucis domus ultima terrae.

praefuit intortos demissus uertice crinis

Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas

atque inter frondes reuirescere uiderat aurum.

Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,

misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum

indomitisque loqui et sedare leonibus iras.

nulla domus: plaustris habitant; migrare per arua

mos atque errantes circumuectare penates.

hinc mille alipedes turmae (uelocior Euris

et doctus uirgae sonipes) in castra ruebant:

ceu, pernix cum densa uagis latratibus implet

uenator dumeta Lacon, aut exigit Vmber

nare sagax e calle feras, perterrita late

agmina praecipitant uolucres formidine cerui.

hos agit haud laeto uultu nec fronte serena

Asbytes nuper caesae germanus Acherras.

Marmaridae, medicum uulgus, strepuere cateruis,

ad quorum cantus serpens oblita ueneni,

ad quorum tactum mites iacuere cerastae.

tum, chalybis pauper, Baniurae cruda iuuentus,

contenti parca durasse hastilia flamma,

miscebant auidi trucibus fera murmura linguis.

necnon Autololes, leuibus gens ignea plantis,

cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis,

tanta fuga est: certant pennae, campumque uolatu

cum rapuere, pedum frustra uestigia quaeras.

spectati castris, quos suco nobilis arbor

et dulci pascit lotos nimis hospita baca,

quique atro rabidas efferuescente ueneno

dipsadas immensis horrent Garamantes harenis.

fama docet, caesae rapuit cum Gorgonis ora

Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem:

inde Medusaeis terram exundasse chelydris.

milibus his ductor spectatus Marte Choaspes,

Neritia Meni n ge satus, cui tragula semper

fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.

huc coit aequoreus Nasamon, inuadere fluctu

audax naufragia et praedas auellere ponto,

huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,

qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha

inuento primam Libyen perfudit oliuo.

Necnon totus adest Vesper populique reposti.

Cantaber ante omnis, hiemisque aestusque famisque

inuictus palmamque ex omni ferre labore.

mirus amor populo, cum pigra incanuit aetas,

imbelles iam dudum annos praeuertere saxo

nec uitam sine Marte pati. quippe omnis in armis

lucis causa sita, et damnatum uiuere paci.

Venit et Aurorae lacrimis perfusus, in orbem

diuersum patrias fugit cum deuius oras,

armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.

his paruus sonipes nec Marti natus, at idem

aut inconcusso glomerat uestigia dorso,

aut molli pacata celer rapit esseda collo.

Cydnus agit, iuga Pyrenes uenatibus acer

metiri iaculoue extendere proelia Mauro.

Venere et Celtae sociati nomen Hiberis.

his pugna cecidisse decus, corpusque cremari

tale nefas: caelo credunt superisque referri,

impastus carpat si membra iacentia uultur.

Fibrarum et pennae diuinarumque sagacem

flammarum misit diues Callaecia pubem,

barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,

nunc pedis alterno percussa uerbere terra

ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras.

haec requies ludusque uiris, ea sacra uoluptas.

cetera femineus peragit labor: addere sulco

semina et impresso tellurem uertere aratro

segne uiris. quicquid duro sine Marte gerundum,

Callaici coniunx obit inrequieta mariti.

hos Viriathus agit Lusitanumque remotis

extractum lustris, primo Viriathus in aeuo,

nomen Romanis factum mox nobile damnis.

Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,

aut Vasco insuetus galeae ferre arma morati,

non, quae Dardanios post uidit, Ilerda, furores,

nec qui Massageten monstrans feritate parentem

cornipedis fusa satiaris, Concane, uena.

iamque Ebusus Phoenissa mouet, mouet Arbacus arma

aclyde uel tenui pugnax instare ueruto,

iam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo,

funda bella ferens Baliaris et alite plumbo,

et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium

Oeneae misere domus Aetolaque Tyde.

dat Carthago uiros, Teucro fundata uetusto,

Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem

uitifera et Latio tantum cessura Lyaeo.

hos inter clara thoracis luce nitebat

Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis

atque altrix celsa mittebat Saetabis arce,

Saetabis et telas Arabum spreuisse superba

et Pelusiaco filum componere lino.

Mandonius populis domitorque insignis equorum

imperitat Caeso, et socio stant castra labore.

At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto,

hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit,

concubitus seruans tacitos grex perstat equarum

et Venerem occultam genitali concipit aura.

sed non multa dies generi, properatque senectus,

septimaque his stabulis longissima ducitur aestas.

At non Sarmaticos attollens Vxama muros

tam leuibus persultat equis: hinc uenit in arma

haud aeui fragilis sonipes crudoque uigore

asper frena pati aut iussis parere magistris.

Rhyndacus his ductor, telum sparus; ore ferarum

et rictu horrificant galeas. uenatibus aeuum

transigitur, uel more patrum uis raptaque pascunt.

Fulget praecipuis Parnasia Castulo signis

et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal

ac Nebrissa dei Nysaeis conscia thyrsis,

quam Satyri coluere leues redimitaque sacra

nebride et arcano Maenas nocturna Lyaeo.

Arganthoniacos armat Carteia nepotes.

rex proauis fuit humani ditissimus aeui,

ter denos decies emensus belliger annos.

armat Tartessos stabulanti conscia Phoebo

et Munda Emathios Italis paritura labores.

nec decus auriferae cessauit Corduba terrae.

hos duxere uiros flauenti uertice Phorcys

spiciferisque grauis bellator Arauricus oris,

aequales aeui, genuit quos ubere ripa

Palladio Baetes umbratus cornua ramo.

Talia Sidonius per campos agmina ductor

puluere nigrantis raptat lustransque sub armis,

qua uisu comprendere erat, fulgentia signa

ibat ouans longaque umbram tellure trahebat.

non aliter, quotiens perlabitur aequora curru

extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn

frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris

Nereidum chorus et sueto certamine nandi

candida perspicuo conuertunt brachia ponto.

At Pyrenaei frondosa cacumina montis

turbata Poenus terrarum pace petebat.

Pyrene celsa nimbosi uerticis arce

diuisos Celtis late prospectat Hiberos

atque aeterna tenet magnis diuortia terris.

nomen Bebrycia duxere a uirgine colles,

hospitis Alcidae crimen, qui, sorte laborum

Geryonae peteret cum longa tricorporis arua,

possessus Baccho saeua Bebrycis in aula

lugendam formae sine uirginitate reliquit

Pyrenen, letique deus, si credere fas est,

causa fuit leti miserae deus. edidit aluo

namque ut serpentem patriasque exhorruit iras,

confestim dulcis liquit turbata penates.

tum noctem Alcidae solis plangebat in antris

et promissa uiri siluis narrabat opacis,

donec maerentem ingratos raptoris amores

tendentemque manus atque hospitis arma uocantem

diripuere ferae. laceros Tirynthius artus,

dum remeat uictor, lacrimis perfudit et amens

palluit inuento dilectae uirginis ore.

at uoce Herculea percussa cacumina montis

intremuere iugis: maesto clamore ciebat

Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum

Pyrenen resonant. tumulo tum membra reponit

supremum inlacrimans, nec honos intercidit aeuo,

defletumque tenent montes per saecula nomen.

Iamque per et collis et densos abiete lucos

Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae.

inde ferox quaesitum armis per inhospita rura

Volcarum populatur iter tumidique minaces

accedit Rhodani festino milite ripas.

aggeribus caput Alpinis et rupe niuali

proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem

spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos

ac propere in pontem lato ruit incitus alueo.

auget opes stanti similis tacitoque liquore

mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis

cunctantem immergit pelago raptumque per arua

ferre uetat patrium uicina ad litora nomen.

inuadunt alacres inimicum pontibus amnem:

nunc celso capite et ceruicibus arma tuentur,

nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis.

fluminea sonipes religatus ducitur alno,

belua nec retinet tardante Libyssa timore.

nam trabibus uada et iniecta tellure repertum

conexas operire trabes ac ducere in altum

paulatim ripae resolutis aggere uinclis.

at gregis inlapsu fremebundo territus atras

expauit moles Rhodanus stagnisque refusis

torsit harenoso minitantia murmura fundo.

Iamque Tricastinis incedit finibus agmen,

iam facilis campos, iam rura Vocontia carpit.

turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum

ductoris uastauit iter. namque Alpibus ortus

auulsas ornos et adesi fragmina montis

cum sonitu uoluens fertur latrantibus undis

ac uada translato mutat fallacia cursu,

non pediti fidus, patulis non puppibus aequus.

et tunc imbre recens fuso correpta sub armis

corpora multa uirum spumanti uertice torquens

immersit fundo laceris deformia membris.

Sed iam praeteritos ultra meminisse labores

conspectae propius dempsere pauentibus Alpes.

cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta

aequaeuam glaciem cohibent: riget ardua montis

aetherii facies surgentique obuia Phoebo

duratas nescit flammis mollire pruinas.

quantum Tartareus regni pallentis hiatus

ad manis imos atque atrae stagna paludis

a supera tellure patet, tam longa per auras

erigitur tellus et caelum intercipit umbra.

nullum uer usquam nullique aestatis honores.

sola iugis habitat diris sedesque tuetur

perpetuas deformis hiemps; illa undique nubes

huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos.

iam cuncti flatus uentique furentia regna

Alpina posuere domo. caligat in altis

obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.

mixtus Athos Tauro Rhodopeque adiuncta Mimanti

Ossaque cum Pelio cumque Haemo cesserit Othrys.

primus inexpertas adiit Tirynthius arces.

scindentem nubes frangentemque ardua montis

spectarunt superi longisque ab origine saeclis

intemerata gradu magna ui saxa domantem.

At miles dubio tardat uestigia gressu,

impia ceu sacros in finis arma per orbem,

Natura prohibente, ferant diuisque repugnent.

contra quae ductor—non Alpibus ille nec ullo

turbatus terrore loci, sed languida maestis

corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem:

‘Non pudet obsequio superum fessosque secundis,

post belli decus atque acies, dare terga niuosis

montibus et segnes summittere rupibus arma?

nunc, o nunc, socii, dominantis moenia Romae

credite uos summumque Iouis conscendere culmen.

hic labor Ausoniam et dabit hic in uincula Thybrim.’

nec mora. commotum promissis ditibus agmen

erigit in collem et uestigia linquere nota

Herculis edicit magni crudisque locorum

ferre pedem ac proprio turmas euadere calle.

rumpit inaccessos aditus atque ardua primus

exuperat summaque uocat de rupe cohortes.

tum, qua durati concreto frigore collis

lubrica frustratur canenti semita cliuo,

luctantem ferro glaciem cremat: haurit hiatu

nix resoluta uiros altoque e culmine praeceps

umenti turmas operit delapsa ruina.

interdum aduerso glomeratas turbine Corus

in media ora niues fuscis agit horridus alis,

aut rursum immani stridens auulsa procella

nudatis rapit arma uiris uoluensque per orbem

contorto rotat in nubes sublimia flatu.

quoque magis subiere iugo atque euadere nisi

erexere gradum, crescit labor. ardua supra

sese aperit fessis et nascitur altera moles,

unde nec edomitos exudatosque labores

respexisse libet: tanta formidine plana

exterrent repetita oculis, atque una pruinae

canentis, quocumque datur permittere uisus,

ingeritur facies. medio sic nauita ponto,

cum dulcis liquit terras et inania nullos

inueniunt uentos securo carbasa malo,

immensas prospectat aquas ac uicta profundis

aequoribus fessus renouat sua lumina caelo.

Iamque super clades atque importuna locorum

inluuie rigidaeque comae squalore perenni

horrida semiferi promunt e rupibus ora,

atque effusa cauis exesi pumicis antris

Alpina inuadit manus adsuetoque uigore

per dumos notasque niues atque inuia pernix

clausum montiuagis infestat cursibus hostem.

mutatur iam forma locis. hic sanguine multo

infectae rubuere niues, hic nescia uinci

paulatim glacies cedit tepefacta cruore,

dumque premit sonipes duro uestigia cornu,

ungula perfossis haesit compressa pruinis.

nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt

membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.

bis senos soles, totidem per uulnera saeuas

emensi noctes optato uertice sidunt

castraque praeruptis suspendunt ardua saxis.

At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,

adfatur genitorem et rumpit maesta querelas:

‘Quis poenae modus aut pereundi terminus, oro,

Aeneadis erit, et quando terrasque fretumque

emensis sedisse dabis? cur pellere nostros

a te concessa Poenus parat urbe nepotes?

Alpibus imposuit Libyam finemque minatur

imperio. casus metuit iam Roma Sagunti.

quo Troiae extremos cineres sacramque ruinam

Assaracique larem et Vestae secreta feramus?

da sedem, genitor, tutisque iacere. parumne est

exilia errantis totum quaesisse per orbem?

anne iterum capta repetentur Pergama Roma?’

His Venus, et contra genitor sic deinde profatur:

‘Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis

turbarint, Cytherea: tenet longumque tenebit

Tarpeias arces sanguis tuus. hac ego Martis

mole uiros spectare paro atque expendere bello.

gens ferri patiens ac laeta domare labores

paulatim antiquo patrum desuescit honori,

atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris

et semper famae sitiens, obscura sedendo

tempora agit mutum uoluens inglorius aeuum

sanguine de nostro populus, blandoque ueneno

desidiae uirtus paulatim euicta senescit.

magnae molis opus multoque labore parandum,

tot populos inter soli sibi poscere regna.

iamque tibi ueniet tempus quo maxima rerum

nobilior sit Roma malis. hinc nomina nostro

non indigna polo referet labor, hinc tibi Paulus,

hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis.

hi tantum parient Latio per uulnera regnum

quod luxu et multum mutata mente nepotes

non tamen euertisse queant. iamque ipse creatus

qui Poenum reuocet patriae Latioque repulsum

ante suae muros Carthaginis exuat armis.

hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aeuo.

exin se Curibus uirtus caelestis ad astra

efferet, et sacris augebit nomen Iulis

bellatrix gens bacifero nutrita Sabino.

hinc pater ignotam donabit uincere Thylen

inque Caledonios primus trahet agmina lucos,

compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros

palmiferamque senex bello domitabit Idymen.

nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna,

sed superum sedem nostrosque tenebit honores.

tum iuuenis magno praecellens robore mentis

excipiet patriam molem celsusque feretur

aequatum imperio tollens caput. hic fera gentis

bella Palaestinae primo delebit in aeuo.

at tu transcendes, Germanice, facta tuorum,

iam puer auricomo praeformidate Batauo.

nec te terruerint Tarpei culminis ignes:

sacrilegas inter flammas seruabere terris.

nam te longa manent nostri consortia mundi.

huic laxos arcus olim Gangetica pubes

summittet, uacuasque ostendent Bactra pharetras.

hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem,

ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.

idem indignantem tramittere Dardana signa

Sarmaticis uictor compescet sedibus Histrum.

quin et Romuleos superabit uoce nepotes

quis erit eloquio partum decus. huic sua Musae

sacra ferent, meliorque lyra, cui substitit Hebrus

et uenit Rhodope, Phoebo miranda loquetur.

ille etiam, qua prisca, uides, stat regia nobis,

aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe

et iunget nostro templorum culmina caelo.

tunc, o nate deum diuosque dature, beatas

imperio terras patrio rege. tarda senectam

hospitia excipient caeli, solioque Quirinus

concedet, mediumque parens fraterque locabunt:

siderei iuxta radiabunt tempora nati.’

Dum pandit seriem uenturi Iuppiter aeui,

ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis

lapsantem dubio deuexa per inuia nisu

firmabat gressum atque umentia saxa premebat.

non acies hostisue tenet, sed prona minaci

praerupto turbant et cautibus obuia rupes.

stant clausi maerentque moras et dura uiarum.

nec refouere datur torpentia membra quiete:

noctem operi iungunt et robora ferre coactis

approperant umeris ac raptas collibus ornos.

iamque ubi nudarunt silua densissima montis,

aggessere trabes, rapidisque accensus in orbem

excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro

dat gemitum putris resoluto pondere moles

atque aperit fessis antiqui regna Latini.

his tandem ignotas transgressus casibus Alpes

Taurinis ductor statuit tentoria campis.

Interea uoces Iouis atque oracula portans

emensis aderat Garamantum laetus harenis

Bostar et ut uiso stimulabat corda Tonante:

‘Maxime Belide, patriis qui moenibus arces

seruitium dextra, Libycas penetrauimus aras.

nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis,

nos paene aequoribus tellus uiolentior hausit.

ad finem caeli medio tenduntur ab orbe

squalentes campi. tumulum Natura negauit

immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens

construxit turbo impacta glomeratus harena,

uel si perfracto populatus carcere terras

Africus et pontum spargens super aera Corus

inuasere truces capientem proelia campum

inque uicem ingesto cumularunt puluere montis.

has obseruatis ualles enauimus astris.

namque dies confundit iter, peditemque profundo

errantem campo et semper media arua uidentem

Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.

uerum ubi defessi lucos nemorosaque regna

cornigeri Iouis et fulgentia templa subimus,

exceptos hospes tectis inducit Arisbas.

stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha,

quae nascente die, quae deficiente tepescit

quae que riget, medius cum sol accendit Olympum,

atque eadem rursum nocturnis feruet in umbris.

tum loca plena deo, dites sine uomere glaebas

ostentat senior laetaque ita mente profatur:

‘Has umbras nemorum et conexa cacumina caelo

calcatosque Ioui lucos prece, Bostar, adora.

nam cui dona Iouis non diuulgata per orbem,

in gremio Thebes geminas sedisse columbas?

quarum Chaonias pennis quae contigit oras

implet fatidico Do donida murmure quercum.

at quae Carpathium super aequor uecta per auras

in Libyen niueis tranauit concolor alis

hanc sedem templo Cythereia condidit ales;

hic, ubi nunc aram lucosque uidetis opacos,

ductore electo gregis, admirabile dictu,

lanigeri capitis media inter cornua perstans,

Marmaricis ales populis responsa canebat.

mox subitum nemus atque annoso robore lucus

exiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus

a prima uenere die: prisco inde pauore

arbor numen habet coliturque tepentibus aris.’

dumque ea miramur, subito stridore tremendum

impulsae patuere fores, maiorque repente

lux oculos ferit. ante aras stat ueste sacerdos

effulgens niuea, et populi concurrere certant.

inde ubi mandatas effudi pectore uoces,

ecce intrat subitus uatem deus. alta sonoro

conlisis trabibus uoluuntur murmura luco,

ac maior nota iam uox prorumpit in auras:

‘Tenditis in Latium belloque agitare paratis

Assaraci prolem, Libyes. coepta aspera cerno

Gradiuumque trucem currus iam scandere et atram

in latus Hesperium flammam expirare furentis

cornipedes multoque fluentia sanguine lora.

tu, qui pugnarum euentus extremaque fati

deposcis claroque ferox das uela labori,

inuade Aetoli ductoris Iapyga campum.

Sidonios augebis auos nullique relinques

altius Ausoniae penetrare in uiscera gentis,

donec uicta tibi trepidabunt Dardana regna.

nec ponet pubes umquam Saturnia curam

dum carpet superas in terris Hannibal auras.‘‘

Talia portabat laetis oracula Bostar

impleratque uiros pugnae propioris amore.

Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes

nubiferos montes et saxa minantia caelo

accepisse iugum, Poenosque per inuia uectos,

aemulaque Herculei iactantem facta laboris

descendisse ducem. diros canit improba motus

et gliscit gressu uolucrique citatior Euro

terrificis quatit attonitas rumoribus arces.

adstruit auditis docilis per inania rerum

pascere rumorem uulgi pauor: itur in acris

bellorum raptim curas, subitusque per omnem

Ausoniam Mauors strepit et ciet arma uirosque.

pila nouant, ac detersa rubigine saeuus

induitur ferro splendor, niueumque repostae

instaurant galeae coni decus; hasta iuuatur

ammento, reuocantque noua fornace bipennis.

conseritur tegimen laterum impenetrabile, multas

passurus dextras atque inrita uulnera, thorax.

pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum

cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem.

nec uero muris, quibus est luctata uetustas,

ferre morantur opem; subuectant saxa cauasque

retractant turris, edit quas longior aetas.

hinc tela accipiunt arces, ac robora portis

et fidos certant obices accersere silua,

circumdant fossas. haud segnis cuncta magister

praecipitat timor, ac uastis trepidatur in agris.

deseruere larem: portant ceruicibus aegras

attoniti matres ducentisque ultima fila

grandaeuos rapuere senes, tum crine soluto

ante agitur coniunx, dextra laeuaque trahuntur

parui non aequo comitantes ordine nati.

sic uulgus, traduntque metus, nec poscitur auctor.

at patres, quamquam exterrent immania coepta

inque sinu bellum, atque Alpes et peruia saxa

decepere, tamen crudam contra aspera mentem

et magnos tollunt animos. iuuat ire periclis

ad decus et dextra memorandum condere nomen

quale dedit numquam rebus Fortuna secundis.

Sed Libyae ductor tuto fouet agmina uallo

fessa gradum multoque gelu torpentia neruos,

solandique genus, laetos ostentat ad urbem

per campos superesse uiam, Romamque sub ictu.

at non et rerum curas consultaque belli

stare probat solusque nequit perferre quietem.

armiferae quondam prisca inter tempora gentes

Ausonium inuasere latus sedesque beatas

et metui peperere manu. mox impia bella

Tarpeius pater et capti sensere Quirites.

hic dum sollicitat donis et inania corda

ac fluxam morum gentem fouet armaque iungit,

iam consul uolucri praeuectus litora classe

Scipio Phocaicis sese referebat ab oris,

ingentisque duces, pelagi terraeque laborem

diuersum emensos, propiora pericula uallo

iungebant, magnaeque aderant primordia cladis.

namque ut, conlatis admoto consule castris,

sustulerat Fortuna moras, signumque furoris

accensae uiso poscebant hoste cohortes:

†debellata procul, quaecumque uocantur Hiberis,

ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor

uoce sonat: non Pyrenen Rhodanumue ferocem

iussa aspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,

raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum

Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis

Poenorum turmas, equitemque per ardua uectum

insultasse iugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.

Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul:

‘Hostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis

cautibus atque aegre torpentia membra trahentem.

en age, qui sacros montis rupesque profundas

transiluit, discat quanto stet celsius arce

Herculea uallum, et maius sit scandere collis

an uestros rupisse globos. det inania famae,

dum magna fuso pugna retroque ruenti,

qua uentum est, obstent Alpes. super ardua ductum

huc egere dei, Latios ut sanguine finis

imbueret, tellusque hostilis conderet ossa.

scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum

Carthago, anne eadem mittat, quae mersa sub aequor

Aegatis inter uasto iacet obruta ponto.’

Haec ait atque agmen Ticini flectit ad undas.

caeruleas Ticinus aquas et stagna uadoso

perspicuus seruat turbari nescia fundo

ac nitidum uiridi lente trahit amne liquorem.

uix credas labi: ripis tam mitis opacis

argutos inter uolucrum certamine cantus

somniferam ducit lucenti gurgite lympham.

Iamque sub extremum noctis fugientibus umbris

lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.

explorare locos consul collisque propinqui

ingenium, et campis quae sit natura, parabat.

par studium Poeno similesque in pectore curae.

ergo aderant rapidis equitum comitantibus alis.

Verum ubi commoto docuerunt puluere nubes

hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro

quadrupedum cornu tellus gemit, ac simul acer

uincentum lituos hinnitus saeuit equorum,

Arma, uiri, rapite arma, uiri, dux instat uterque.

ambobus uelox uirtus geminusque cupido

laudis et ad pugnas Martemque insania concors.

Haud mora. iam tantum campi dirimebat ab ictu

quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo,

cum subitum liquida non ullis nubibus aethra

augurium mentes oculosque ad sidera uertit.

accipiter medio tendens a limite solis

dilectas Veneri notasque ab honore Diones

turbabat uiolentus aues atque unguibus idem,

idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae,

ter quinas dederat saeua inter uulnera leto.

nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor

gliscere, et urgebat trepidam iam caede priorum

incertamque fugae pluma labente columbam,

donec Phoebeo ueniens Iouis ales ab ortu

in tenuis tandem nubis dare terga coegit.

tum uictrix laetos signa ad Romana uolatus

conuertit, prolesque ducis qua parte decora

Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,

clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae

perstringens conum galeae se reddidit astris.

Exclamat Liger (huic superos sentire monentis

ars fuit ac penna monstrare futura magistra):

‘Poene, bis octonos Italis in finibus annos

audaci similis uolucri sectabere pubem

Ausoniam multamque feres cum sanguine praedam.

sed compesce minas: renuit tibi Daunia regna

armiger ecce Iouis. nosco te, summe deorum:

adsis o firmesque tuae, pater, alitis omen.

nam tibi seruantur, ni uano cassa uolatu

mentitur superos praepes, postrema subactae

fata, puer, Libyae et maius Carthagine nomen.’

Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi,

et faustum accipitrem caesasque in nube uolucres

Aeneadis cladem et Veneris portendere genti.

tum dictis comitem contorquet primus in hostis

ceu suadente deo et fatorum conscius hastam.

illa uolans patuli longe per inania campi

ictum perdiderat spatio, ni fusus habenas

dum primae decus adfectat decerpere pugnae

obuia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset.

sic elanguescens ac iam casura petitum

inuenit uulnus caedemque accepit ab hoste

cornus et oblatae stetit inter tempora frontis.

Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor

suspendunt cuncti frenis sublime reductos

cornipedes ultroque ferunt. erectus in auras

it sonipes rapidaque uolans per aperta procella

tenuia uix summo uestigia puluere signat.

Boiorum ante alias Crixo duce mobilis ala

arietat in primos obicitque immania membra.

ipse tumens ataui Brenni se stirpe ferebat

Crixus et in titulos Capitolia capta trahebat,

Tarpeioque iugo demens et uertice sacro

pensantes aurum Celtas umbone gerebat.

colla uiri fuluo radiabant lactea torque,

auro uirgatae uestes, manicaeque rigebant

ex auro, et simili uibrabat crista metallo.

Sternitur impulsu uasto perculsa Camertum

prima phalanx, spissaeque ruunt conferta per arma

undae Boiorum: sociata examina densent

infandi Senones, conlisaque quadrupedantum

pectoribus toto uoluuntur corpora campo.

arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum

lubrica belligerae sorbet uestigia turmae.

seminecum letum peragit grauis ungula pulsu

et circumuolitans taetros e sanguine rores

spargit humo miserisque suo lauit arma cruore.

spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori

purpureo moriens uictricia sanguine tinguis.

nam tibi, dum stimulas cornu atque in proelia mentes

accendis renouasque uiros ad uulnera cantu,

haesit barbaricum sub anhelo gutture telum

et clausit raucum letali uulnere murmur.

at sonus extremo morientis fusus ab ore

flexa pererrauit mutis iam cornua labris.

Crixus Picentem Laurumque, nec eminus ambo,

sed gladio Laurum—Picenti rasilis hasta

ripis lecta Padi letum tulit. auia namque

dum petit ac laeuo meditatur fallere gyro,

hasta uiri femur et pariter per anhela uolantis

ilia sedit equi et geminam dedit horrida mortem.

idem sanguinea Venuli ceruice reuellens

sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo

et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,

egregium Ausoniae decus ac memorabile nomen,

si dent fata moras aut seruent foedera Poeni,

tum Remulum atque, olim celeberrima nomina bello,

Tiburtis Magios Hispellatemque Metaurum

et Clanium dubia meditantem cuspide uulnus.

Nec locus est Tyriis belli pugnaeue, sed omnem

Celticus impleuit campum furor. inrita nulli

spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.

hic inter trepidos immane Quirinius audens,

cui fugere ignotum atque inuicta mente placebat

rebus in aduersis exceptum pectore letum,

cuspide flammat ecum ac dispergit gaesa lacerto,

si reserare uiam atque ad regem rumpere ferro

detur iter, certusque necis petit omnibus ausis,

quod nequeat sentire, decus. cadit inguine fosso

Teutalus, et uasto quatitur sub pondere tellus.

occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor

caesariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat

auro certantem et rutilum sub uertice nodum.

sed Parcae intonsa non exaudita uouentem

ad manes traxere coma. per candida membra

it fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.

at non tardatus iaculo occurrente Ligaunus

inruit aduersumque uiro rotat obuius ensem

et ferit insurgens, umero qua brachia lenti

adnectunt nerui, decisaque uulnere dextra

laxatis paulum moribunda pependit habenis,

dumque micans tremulo conatu lora retemptat,

flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.

demetit auersi Vosegus tum colla, iubaque

suspensam portans galeam atque inclusa perempti

ora uiri, patrio diuos clamore salutat.

Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,

accitas propere castris in proelia consul

raptabat turmas primusque ruebat in hostem

candenti sublimis equo. trahit undique lectum

diuitis Ausoniae iuuenem, Marsosque Coramque

Laurentumque decus iaculatoremque Sabellum

et Gradiuicolam celso de colle Tudertem

indutosque simul gentilia lina Faliscos,

quosque sub Herculeis †taciturno flumine muris

pomifera arua creant Anienicolae Catilli,

quosque in praegelidis duratos Hernica riuis

mittebant saxa et nebulosi rura Casini.

ibant in Martem terrae dominantis alumni

damnati superis nec iam reditura iuuentus.

Scipio qua medius pugnae uorat agmina uertex

infert cornipedem atque instinctus strage suorum

inferias caesis mactat Labarumque Padumque

et Caunum et multo uix fusum uulnere Breucum

Gorgoneoque Larum torquentem lumina uultu.

occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato;

nam dum frena ferox obiecto corpore prensat

atque aequat celsus residentis consulis ora

ipse pedes, frontem in mediam grauis incidit ensis,

et diuisum umeris iacuit caput. at Batus, amens

qui luctatur equo parmaque incursibus obstat,

ictu quadrupedis fulua porrectus harena

elisa incussis amisit calcibus ora.

perfurit Ausonius turbata per aequora ductor,

ceu Geticus Boreas, totum cum sustulit imo

Icarium fundo uictor mare: nauita uasto

iactatur sparsus lacerata classe profundo,

cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas.

Crixus, ut in tenui spes exiguumque salutis,



armat contemptu mentem necis. horrida barba

sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis

albet, et adfuso squalent a puluere crines.

inuadit Tarium uicino consule pugnas

miscentem saeuisque uirum circumtonat armis.

uoluitur ille solo; nam pronum effundit in armos

fata extrema ferens abies, rapiturque pauore

tractus equi uinctis conexa ad cingula membris.

longa cruor sparso linquit uestigia campo,

et tremulos cuspis ductus in puluere signat.

laudabat leti iuuenem egregiosque parabat

ulcisci consul manis, cum dira per auris

uox uenit, et Crixum ferri clamoribus audit,

haud notum uultu. surgit uiolentior ira

comminus atque oculos optato in corpore figit.

tum stimulans grato plausae ceruicis honore

cornipedem adloquitur: ‘Vulgum Martemque minorem

mox, Gargane: uocant superi ad maiora. uidesne,

quantus eat Crixus? iam nunc tibi praemia pono

illum Sidonio fulgentem ardore tapeta,

barbaricum decus, et fuluis donabere frenis.’

sic fatus, magno Crixum clamore ciebat

in pugnam ac uacuo poscebat proelia campo.

nec detractantem par ira accenderat hostem.

ut iussae cessere retro spatiumque dederunt

hinc atque hinc alae et medio stetit aequore pugna,

quantus Phlegraeis Telluris alumnus in aruis

mouit signa Mimas caelumque exterruit armis,

tantus semifero Crixus sub pectore murmur

torquet et horrisonis ululatibus erigit iras:

‘Nemone incensae captaeque superfuit urbi,

ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,

narraret, dextras? disce en nunc’ inquit et una

contorquet nodis et obusto robore diram

uel portas quassare trabem. sonat illa tremendum,

at nimio iactu seruasse improuida campi

distantis spatium propiorem transuolat hostem.

cui consul: ‘Ferre haec umbris proauoque memento,

quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique

haud licitum sacri Capitolia cernere montis.’

tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam,

dignum mole uiri nisus. fugit illa per oras

multiplicis lini subtextaque tegmina neruis

atque altum tota metitur cuspide pectus.

procumbit lata porrectus in arua ruina,

et percussa gemit tellus ingentibus armis.

haud aliter structo Tyrrhena ad litora saxo

pugnatura fretis subter caecisque procellis,

pila immane sonans impingitur ardua ponto:

immugit Nereus, diuisaque caerula pulsu

inlisum accipiunt irata sub aequora montem.

ductore amisso pedibus se credere Celtae:

una spes anima tantusque pependerat ardor.

ac ueluti, summo uenator densa Picano

cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram

immittit passim dumosa per inuia pestem,

dum tacitas uires et flammam colligit ignis,

nigranti piceus sensim caligine uertex

uoluitur et pingui contorquet nubila fumo:

mox subita in toto lucent incendia monte,

fit sonitus, fugere ferae, fugere uolucres,

atque ima longe trepidant in ualle iuuencae.

At Mago, ut uertisse globos primumque laborem,

qui solus genti est, cas s um uidet, arma suorum

ac patrium in pugnas equitem uocat. undique nudi

adsiliunt frenis infrenatique manipli.

nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis,

nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas,

aut illi dextros lunatis flexibus orbes,

aut illi laeuos sinuant in cornua gyros.

texunt alterno glomerata uolumina cursu

atque eadem refuga cedentes arte resoluunt.

hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos,

fert Boreas Eurusque refert molemque profundi

nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.

Aduolat aurato praefulgens murice ductor

Sidonius, circaque Metus Terrorque Furorque.

isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem

extulit et magno percussit lumine campos,

spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit

uertere terga pudor, nec leti cura decori,

sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus.

sic, ubi Caucaseis tigris se protulit antris,

linquuntur campi, et tutas petit omne latebras

turbatum insano uultu pecus: illa pererrat

desertas uictrix uallis, iamque ora reducto

paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens

corpora, et immani stragem meditatur hiatu.

non illum Metabus, non illum celsior Vfens

euasere tamen, quamuis hic alite planta,

hic ope cornipedis totis ferretur habenis.

nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens

fraxinus, Vfentem conlapsum poplite caeso

ensis obit laudemque pedum cum sanguine ademit.

iamque dedit leto Sthenium Laurumque domoque

Collinum gelida, uiridi quem Fucinus antro

nutrierat dederatque lacum tramittere nando.

fit socius leti coniecta Massicus hasta,

uitiferi sacro generatus uertice montis

et Liris nutritus aquis, qui f r onte quieta

dissimulat cursum ac nullo mutabilis imbri

perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.

exoritur rabies caedum, ac uix tela furori

sufficiunt. teritur iunctis umbonibus umbo,

pesque pedem premit, et nutantes casside cristae

hostilem tremulo pulsant conamine frontem.

Tergemini primam ante aciem fera proelia fratres

miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce

Xant h ippo felix uteri inter bella crearat.

res Graiae ductorque parens ac nobile Amyclae

nomen et iniectus Spartanis colla catenis

Regulus inflabant ueteri praecordia fama.

Marte probare genus factisque Lacona parentem

ardebant gelidosque dehinc inuisere montis

Taygeta et tandem bellis innare subactis

Eurotan patrium ritusque uidere Lycurgi.

sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt

Ausonii, totidem numero, quos miserat altis

Egeriae genitos immitis Aricia lucis,

aetatis mentisque pares; at non dabat ultra

Clotho dura lacus aramque uidere Dianae.

namque ut in aduersos impacti turbine pugnae

Eumachus et Critias et laetus nomine patris

Xanthippus iunxere gradus, (ceu bella leones

inter se furibunda mouent et murmure anhelo

squalentis campos ac longa mapalia complent:

omnis in occultas rupis atque auia pernix

Maurus saxa fugit, coniunxque Libyssa profuso

uagitum cohibens suspendit ab ubere natos;

illi dira fremunt, perfractaque in ore cruento

ossa sonant, pugnantque feri s sub dentibus artus)

haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer,

hinc Capys, adsiliunt paribusque Albanus in armis.

subsidens paulum perfossa proruit aluo

Albanum Critias: ast illi cuncta repente

implerunt clipeum miserando uis c era lapsu.

Eumachus inde Capyn—sed tota mole tenebat

ceu fixum membris tegimen; tamen improbus ensis

adnexam parmae decidit uulnere laeuam,

inque suo pressa est non reddens tegmina nisu

infelix manus atque haesit labentibus armis.

ultima restabat fusis iam palma duobus

Virbius. huic trepidos simulanti ducere gressus

Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,

et tandem aequatae geminato funere pugnae.

inde alterna uiris transegit pectora mucro,

inque uicem erepta posuerunt proelia uita.

felices leti, pietas quos addidit umbris!

optabunt similes uenientia saecula fratres,

aeternumque decus memori celebrabitur aeuo,

si modo ferre diem serosque uidere nepotes

carmina nostra ualent, nec famam inuidit Apollo.

At consul toto palantis aequore turmas

uoce tenet, dum uoce uiget: ‘Quo signa refertis?

quis uos heu uobis pauor abstulit? horrida primi

si sors uisa loci pugnaeque lacessere frontem,

post me state uiri et pulsa formidine tantum

aspicite! has dextras capti genuere parentes

quas fugitis. quae spes uictis? Alpesne petemus?

ipsam turrigero portantem uertice muros

credite summissas Romam nunc tendere palmas.

natorum passim raptus caedemque parentum

Vestalisque focos extingui sanguine cerno.

hoc arcete nefas!’ postquam inter talia crebro

clamore obtusae crassoque a puluere fauces,

hinc laeua frenos, hinc dextra corripit arma

et latum obiectat pectus strictumque minatur

nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.

Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,

consulis egregii mouere pericula mentem.

Gradiuum uocat et patrio sic ore profatur:

‘Magnanimi me, nate, uiri, ni bella capessis

haud dubie extremus, terret labor: eripe pugnae

ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum

siste ducem Libyae; nam plus petit improbus uno

consulis exitio tota quam strage cadentum.

praeterea, cernis, tenerae qui proelia dextrae

iam credit puer atque annos transcendere factis

molitur longumque putat pubescere bello,

te duce primitias pugnae, te magna magistro

audeat et primum hoc uincat, seruasse parentem.’

Haec rerum sator. at Mauors in proelia currus

Odrysia tellure uocat. tum fulminis atri

spargentem flammas clipeum galeamque deorum

haud ulli facilem multoque labore Cyclopum

sudatum thoraca capit quassatque per auras

Titanum bello satiatam sanguinis hastam

atque implet curru campos. exercitus una

Irarum Eumenidesque simul letique cruenti

innumerae facies, frenisque operata regendis

quadriiugos atro stimulat Bellona flagello.

fertur ab immenso tempestas horrida caelo

nigrantisque globos et turbida nubila torquens

inuoluit terras. quatitur Saturnia sedes

ingressu tremefacta dei, ripasque relinquit

audito curru fontique relabitur amnis.

Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes

cinxerat et Tyrio regi noua dona parabat

armorum spolium ac rorantia consulis ora.

stabat Fortunae non cedere certus et acri

mole retorquebat crudescens caedibus hastas,

iamque suo, iamque hostili perfusa cruore

membra madent, cecidere iubae, gyroque per orbem

artato Garamas iaculis propioribus instat

†et librat saeua coniectum cuspide ferrum.

hic puer ut patrio defixum corpore telum

conspexit, maduere genae, subitoque trementem

corripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.

bis conatus erat praecurrere fata parentis

conuersa in semet dextra, bis transtulit iras

in Poenos Mauors. fertur per tela, per hostis

intrepidus puer et Gradiuum passibus aequat.

continuo cessere globi, latusque repente

apparet campo limes. metit agmina tectus

caelesti clipeo et sternit super arma iacentum

corporaque auctorem teli multasque paternos

ante oculos animas, optata piacula, mactat.

tunc rapta propere duris ex ossibus hasta

innixum ceruice ferens umeroque parentem

emicat. attonitae tanta ad spectacula turmae

tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis

late cedit Hiber, pietasque insignis et aetas

belligeris fecit miranda silentia campis.

tum celso e curru Mauors ‘Carthaginis arces

excindes’ inquit ‘Tyriosque ad foedera coges.

nulla tamen longo tanta exorietur in aeuo

lux tibi, care puer. macte, o macte indole sacra,

uera Iouis proles. et adhuc maiora supersunt,

sed nequeunt meliora dari.’ tum nubila Mauors

aetheraque emenso terras iam sole capessit,

et fessas acies castris clausere tenebrae.

Condebat noctem deuexo Cynthia curru

fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo

surgebant roseae media inter caerula flammae.

at consul tristis campos Poenisque secundam

planitiem metuens Trebiam collisque petebat.

iamque dies rapti cursu nauoque labore,

et medio abruptus fluitabat in amne solutis

pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmen,

Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas.

dumque uada et mollis aditus per deuia flexo

circuitu petit et stagni languentia quaerit,

interdum rapta uicinis saltibus alno

flumineam texit, qua trauehat agmina, classem:

ecce aderat Trebiaeque simul uicina tenebat

Trinacrio accitus per caerula longa Peloro,

Gracchorum proles, consul. gens inclita magno

atque animosa uiro, multusque in imagine claris

praefulgebat auus titulis bellique domique.

Nec Poeni positis trans amnem in gramine castris

deerant. namque animos stimulabant prospera rerum

increpitansque super ductor: ‘Quis tertius urbi

iam superest consul? quaenam altera restat in armis

Sicania? en omnes Latiae Daunique nepotum

conuenere manus. feriant nunc foedera mecum

ductores Italum ac leges et pacta reposcant.

at tu, donata tela inter Martia luce,

infelix animae, sic, sic uiuasque tuoque

des iterum hanc laudem nato; nec fine sub aeui

oppetere in bello detur, cum fata uocabunt.

pugnantem cecidisse meum est.’ haec personat ardens.

inde leui iaculo Massylumque impiger alis

castra sub ipsa datis inritat et elicit hostem.

Nec Latius uallo miles debere salutem

fas putat aut clausas pulsari cuspide portas.

erumpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto

degener haud Gracchis consul. quatit aura comantis

cassidis Auruncae cristas, umeroque refulget

sanguinei patrium saguli decus. agmina magno

respectans clamore uocat, quaque obuia densos

artat turba globos rumpens iter aequore fertur,

ut torrens celsi praeceps e uertice Pindi

cum sonitu ruit in campos magnoque fragore

auulsum montis uoluit latus: obuia passim

armenta immanesque ferae siluaeque trahuntur,

spumea saxosis clamat conuallibus unda.

Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae

centenasque pater det Phoebus fundere uoces,

tot caedes proferre queam, quot dextera magni

consulis aut contra Tyriae furor edidit irae.

Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum

Ausonius, gnaros belli ueteresque laborum,

alter in alterius fuderunt comminus ore.

monte procelloso Murranum miserat Anxur,

Tritonis †niueo te sacra, Phalante, profundo.

ut primum insigni fulsit uelamine consul,

quamquam orbus partem uisus unoque Cupencus

lumine sufficiens bellis citat improbus hastam

et summae figit tremebundam margine parmae.

cui consul (namque ira coquit): ‘Pone, improbe, quicquid

restat in ore fero et truncata fronte relucet.’

sic ait intorquens derecto turbine robur

et dirum tota tramittit cuspide lumen.

nec leuior dextra generatus Hamilcare saeuit.

huic cadit infelix niueis Varenus in armis,

Meuanas Varenus, arat cui diuitis uber

campi Fulginia et patulis Clitumnus in aruis

candentis gelido perfundit flumine tauros.

sed tristes superi, atque ingrata maxima cura

uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.

instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus.

hinc pila, hinc Libycae certant subtexere cornus

densa nube polum, quantumque interiacet aequi

ad ripas campi, tantum uibrantia condunt

tela, nec artatis locus est in morte cadendi.

Allius, Argyripa Daunique profectus ab aruis

uenator, rudibus iaculis et Iapyge campum

persultabat equo, mediosque inuectus in hostis,

Apula non uana torquebat spicula dextra.

huic horret thorax Samnitis pellibus ursae,

et galea annosi uallatur dentibus apri.

uerum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret

in nemore aut agitet Gargano terga ferarum,

hinc Mago, hinc saeuus pariter uidere Maharbal,

ut subigente fame diuersis rupibus ursi

inuadunt trepidum gemina inter proelia taurum,

nec partem praedae patitur furor, haud secus acer

hinc atque hinc iaculo deuoluitur Allius acto:

it stridens per utrumque latus Maurusia taxus.

obuia tum medio sonuerunt spicula corde,

incertumque fuit, letum cui cederet hastae.

et iam dispersis Romana per agmina signis

palantis agit ad ripas, miserabile, Poenus

impellens trepidos fluuioque immergere certat.

Tum Trebia infausto noua proelia gurgite fessis

incohat ac precibus Iunonis suscitat undas.

haurit subsidens fugientum corpora tellus

infidaque soli frustrata uoragine sorbet.

nec niti lentoque datur conuellere limo

mersa pedum penitus uestigia: labe tenaci

haerent deuincti gressus, resolutaque ripa

implicat aut caeca prosternit fraude paludis.

iamque alius super atque alius per lubrica surgens

dum sibi quisque uiam per inextricabile litus

praeripit et putri luctatur caespite, lapsi

occumbunt seseque sua pressere ruina.

ille celer nandi iamiamque adprendere tuta

dum parat et celso conisus corpore prensat

gramina summa manu liquidisque emergit ab undis,

contorta ripae pendens adfigitur hasta.

hic hostem orbatus telo complectitur ulnis

luctantemque uado permixta morte coercet.

mille simul leti facies. Ligus occidit aruis,

sed proiecta uiri lymphis fluuialibus ora

sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.

enabat tandem medio uix gurgite pulcher

Irpinus sociumque manus clamore uocabat,

cum rapidis inlatus aquis et uulnere multo

impulit asper equus fessumque sub aequora mersit.

Accumula t clades subito conspecta per undas

uis elephantorum turrito concita dorso.

namque uadis rapitur praeceps, ceu proruta cautes

auulsi montis, Trebiamque insueta timentem

prae se pectore agit spumantique incubat alueo.

explorant aduersa uiros, perque aspera duro

nititur ad laudem uirtus interrita cliuo.

namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem

et famae nudam impatiens Spectabimur, inquit

‘nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.

experiar, sitne in terris, domitare quod ensis

non queat Ausonius Tyrrhenaue permeet hasta.’

tum iacit adsurgens dextroque in lumine sistit

spicula saeua ferae telumque in uulnere linquit.

stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum

belua prosequitur laceramque cruore profuso

attollit frontem ac lapso dat terga magistro.

tum uero inuadunt iaculis crebraque sagitta,

ausi iam sperare necem, immensosque per armos

et laterum extentus uenit atra cuspide uulnus.

stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,

ac siluam ingentem concusso corpore uibrat,

donec consumptis longo certamine telis

concidit et clausit magna uada pressa ruina.

Ecce per aduersum, quamquam tardata morantur

uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem

Scipio et innumeris infestat caedibus hostem.

corporibus clipeisque simul galeisque cadentum

contegitur Trebia, et uix cernere linquitur undas.

Mazaeus iaculo, Gestar prosternitur ense,

tum Pelopeus auis Cyrenes incola Thelgon.

huic torquet rapido correptum e gurgite pilum

et quantum longo ferri tenuata rigore

procedit cuspis per hiantia transigit ora.

pulsati ligno sonuere in uulnere dentes.

nec leto quaesita quies: turgentia membra

Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis.

tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.

quid domus Hesperidum aut luci iuuere dearum,

fuluos aurifera seruantes arbore ramos?

Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis

iamque ferox totum propellit gurgite fontem

atque omnis torquet uires. furit unda sonoris

uerticibus, sequiturque nouus cum murmure torrens.

sensit et accensa ductor uiolentius ira

‘Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas

exsolues:’ inquit ‘lacerum per Gallica riuis

dispergam rura atque amnis tibi nomina demam,

quoque aperis te fonte, premam, nec tangere ripas

inlabique Pado dabitur. quaenam ista repente

Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?’

Talia iactantem consurgens agger aquarum

impulit atque umeros curuato gurgite pressit.

arduus aduersa mole incurrentibus undis

stat ductor clipeoque ruentem sustulit amnem.

necnon a tergo fluctus stridente procella

spumeus inrorat summas aspergine cristas.

ire uadis stabilemque uetat defigere gressum

subducta tellure deus, percussaque longe

raucum saxa sonant, undaeque ad bella parentis

excitae pugnant, et ripas perdidit amnis.

tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum

attollit cum uoce caput: ‘Poenasne superbas

insuper et nomen Trebiae delere minaris,

o regnis inimice meis? quot corpora porto

dextra fusa tua! clipeis galeisque uirorum,

quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.

caede, uides, stagna alta rubent retroque feruntur.

adde modum dextrae aut campis incumbe propinquis.’

Haec, Venere adiuncta, tumulo spectabat ab alto

Mulciber obscurae tectus caligine nubis,

ingrauat ad caelum sublatis Scipio palmis:

‘Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,

talin me leto tanta inter proelia nuper

seruastis? fortine animam hanc excindere dextra

indignum est uisum? redde o me, nate, periclis,

redde hosti! liceat bellanti accersere mortem

quam patriae fratrique probem.’ tum percita dictis

ingemuit Venus et rapidas derexit in amnem

coniugis inuicti uires. agit undique flammas

dispersus ripis ignis multosque per annos

nutritas fluuio populatur feruidus umbras.

uritur omne nemus, lucosque effusus in altos

immissis crepitat uictor Vulcanus habenis.

iamque ambusta comas abies, iam pinus et alni,

iam solo restans trunco dimisit in altum

populus adsuetas ramis habitare uolucres.

flamma uorax imo penitus de gurgite tractos

absorbet latices, saeuoque urgente uapore

siccus inarescit ripis cruor. horrida late

scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit

tellus, ac stagnis altae sedere fauillae.

Miratur pater aeternos cessare repente

Eridanus cursus, Nympharumque intima maestus

impleuit chorus attonitis ululatibus antra.

ter caput ambustum conantem attollere iacta

lampade Vulcanus mersit fumantibus undis,

ter correpta dei crines nudauit harundo.

tum demum admissae uoces et uota precantis,

orantique datum ripas seruare prioris,

ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas

munitum in collem Graccho comitante cohortes.

at Poenus multo fluuium ueneratus honore

gramineas undis statuit socialibus aras,

nescius heu, quanto superi maiora mouerent,

et quos Ausoniae luctus, Trasimenne, parares.

Boiorum nuper populos turbauerat armis

Flaminius, facilisque uiro tum gloria belli,

corde leuem atque astus inopem contundere gentem.

sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.

hunc laeuis urbi genitum ad fatalia damna

ominibus parat imperio Saturnia fesso

ductorem dignumque uirum ueniente ruina.

inde ubi prima dies iuris, clauumque regendae

inuasit patriae, ac sub nutu castra fuere,

ut pelagi rudis et pontum tractare per artem

nescius, accepit miserae si iura carinae,

uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis

dat iactare ratem: fertur uaga gurgite puppis

ipsius in scopulos dextra impellente magistri—

ergo agitur raptis praeceps exercitus armis

Lydorum in populos sedemque ab origine prisci

sacratam Corythi iunctosque a sanguine auorum

Maeonios Italis permixta stirpe colonos.

Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur

laude super tanta monitor deus. omnia somni

condiderant aegrisque dabant obliuia curis,

cum Iuno in stagni numen conuersa propinqui

et madidae frontis crinis circumdata fronde

populea stimulat subitis praecordia curis

ac rumpit ducis haud spernenda uoce quietem:

‘O felix famae et Latio lacrimabile nomen

Hannibal, Ausoniae si te Fortuna creasset

ad magnos uenture deos, cur fata tenemus?

pelle moras. breuis est magni Fortuna fauoris.

quantum uouisti, cum Dardana bella parenti

iurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum

sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras.

nobis persolues meritos securus honores.

namque ego sum celsis quem cinctum montibus ambit

Tmolo missa manus, stagnis Trasimennus opacis.’

His agitur monitis et laetam numine pubem

protinus aerii praeceps rapit aggere montis.

horrebat glacie saxa inter lubrica summo

piniferum caelo miscens caput Apenninus.

condiderat nix alta trabes, et uertice celso

canus apex stricta surgebat ad astra pruina.

ire iubet. prior extingui labique uidetur

gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.

scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi.

nec superasse iugum finit mulcetue laborem:

plana natant, putrique gelu liquentibus undis

inuia limosa restagnant arua palude.

iamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex

saeuitia quatitur caeli, manante per ora

perque genas oculo. facilis spreuisse medentis

optatum bene credit emi quocumque periclo

bellandi tempus. non frontis parcit honori,

dum ne perdat iter, non cetera membra moratur

in pretium belli dare, si uictoria poscat,

satque putat lucis, Capitolia cernere uictor

qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem.

talia perpessi tandem inter saeua locorum

optatos uenere lacus, ubi deinde per arma

sumeret amissi numerosa piacula uisus.

Ecce autem patres aderant Carthagine missi.

causa uiae non parua uiris, nec laeta ferebant.

mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido,

poscere caede deos ueniam ac flagrantibus aris

(infandum dictu) paruos imponere natos.

urna reducebat miserandos annua casus

sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae.

cui fato sortique deum de more petebat

Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.

sed propior metus armati ductoris ab ira

et magna ante oculos stabat redeuntis imago.

asperat haec, foedata genas lacerataque crinis,

atque urbem complet maesti clamoris Imilce,

Edonis ut Pangaea super trieteride mota

it iuga et inclusum suspirat pectore Bacchum.

ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres

clamat: ‘Io coniunx, quocumque in cardine mundi

bella moues, huc signa refer. uiolentior hic est,

hic hostis propior. tu nunc fortasse sub ipsis

urbis Dardaniae muris uibrantia tela

excipis intrepidus clipeo saeuamque coruscans

lampada Tarpeis infers incendia tectis.

interea tibi prima domus atque unica proles

heu gremio in patriae Stygias raptatur ad aras.

i nunc, Ausonios ferro populare penates

et uetitas molire uias. i, pacta resigna

per cunctos iurata deos. sic praemia reddit

Carthago et talis iam nunc tibi soluit honores.

quae porro haec pietas delubra aspergere tabo?

heu primae scelerum causae mortalibus aegris,

naturam nescire deum! iusta ite precari

ture pio caedumque feros auertite ritus.

mite et cognatum est homini deus. hactenus, oro,

sit satis ante aras caesos uidisse iuuencos.

aut si uelle nefas superos fixumque sedetque,

me, me, quae genui, uestris absumite uotis.

cur spoliare iuuat Libycas hac indole terras?

an flendae magis Aegates et mersa profundo

Punica regna forent, olim si sorte cruenta

esset tanta mei uirtus praerepta mariti?’

haec dubios uario diuumque hominisque timore

ad cauta inlexere patres, ipsique relictum

abnueret sortem an superum pareret honori.

tum uero trepidare metu uix compos Imilce,

magnanimi metuens immitia corda mariti.

His auide auditis ductor sic deinde profatur:

‘Quid tibi pro tanto non impar munere soluat

Hannibal aequatus superis? quae praemia digna

inueniam, Carthago parens? noctemque diemque

arma feram, templisque tuis hinc plurima faxo

hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino.

at puer armorum et belli seruabitur heres.

spes, o nate, meae Tyriarumque unica rerum,

Hesperia minitante, salus, terraque fretoque

certare Aeneadis dum stabit uita memento.

perge (patent Alpes) nostroque incumbe labori.

uos quoque, di patrii, quorum delubra piantur

caedibus atque coli gaudent formidine matrum,

huc laetos uultus totasque aduertite mentes.

namque paro sacra et maioris molior aras.

tu, Mago, aduersi conside in uertice montis,

tu laeuos propior collis accede, Choaspe,

ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus.

ast ego te, Trasimenne, uago cum milite praeceps

lustrabo et superis quaeram libamina belli.

namque haud parua deus promissis spondet apertis,

quae spectata, uiri, patriam referatis in urbem.’

Ceperat Etruscos occulto milite colles

Sidonius ductor perque alta silentia noctis

siluarum anfractus caecis insederat armis.

at parte e laeua restagnans gurgite uasto

effigiem in pelagi lacus umectabat inerti s

et late multo foedabat proxima limo.

quae uada Faunigenae regnata antiquitus Arno

nunc uoluente die Trasimenni nomina seruant.

Lydius huic genitor, T moli decus, aequore longo

Maeoniam quondam in Latias aduexerat oras

Tyrrhenus pubem dederatque uocabula terris.

isque insueta tubae monstrauit murmura primus

gentibus et bellis ignaua silentia rupit,

nec modicus uoti natum ad maiora fouebat.

uerum ardens puero castumque exuta pudorem

(nam forma certare deis, Trasimenne, ualeres)

litore correptum stagnis demisit Agylle,

flore capi iuuenem primaeuo lubrica mentem

nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta.

solatae uiridi penitus fouere sub antro

Naides amplexus undosaque regna trementem.

hinc dotale lacus nomen, lateque Hymenaeo

conscia lasciuo Trasimennus dicitur unda.

Et iam curriculo nigram nox roscida metam

stringebat, nec se thalamis Tithonia coniunx

protulerat stabatque nitens in limine primo,

cum minus abnuerit noctem desisse uiator

quam coepisse diem: consul carpebat iniquas,

praegrediens signa ipsa, uias, omnisque ruebat

mixtus eques nec discretis leuia arma maniplis

insertique globo pedites, et inutile Marti

lixarum uulgus praesago cuncta tumultu

implere, et pugnam fugientum more petebant.

tum super ipse lacus densam caligine caeca

exhalans nebulam late corruperat omnem

prospectum miseris, atque atrae noctis amictu

squalebat pressum picea inter nubila caelum.

nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto

abditus et nullis properantem occursibus arcet.

ire datur, longeque patet ceu pace quieta

incustoditum, mox inremeabile, litus.

namque sub angustas artato limite fauces

in fraudem ducebat iter, geminumque receptis

exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant.

at tur m a umbroso seruabat uertice montis

hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu:

haud secus ac uitreas sollers piscator ad undas,

ore leuem patulo texens de uimine nassam,

cautius interiora ligat mediamque per aluum

sensim fastigans compressa cacumina nectit

ac fraude artati remeare foraminis arcet

introitu facilem quem traxit ab aequore piscem.

Ocius interea propelli signa iubebat

excussus consul fatorum turbine mentem,

donec flammiferum tollentes aequore currum

solis equi sparsere diem. iamque orbe renato

diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat

caligo in terras nitido resoluta sereno.

tunc ales, priscum populis de more Latinis

auspicium cum bella parant mentesque deorum

explorant super euentu, ceu praescia luctus

damnauit uesci planctuque alimenta refugit.

nec rauco taurus cessauit flebile ad aras

immugire sono pressamque ad colla bipennem

incerta ceruice ferens altaria liquit.

signa etiam effusa certant dum uellere mole,

taeter humo lacera nitentum erupit in ora

exultans cruor, et caedis documenta futurae

ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento.

ac super haec diuum genitor terrasque fretumque

concutiens tonitru Cyclopum rapta caminis

fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas,

ictusque aetheria per stagna patentia flamma

fumauit lacus atque arserunt fluctibus ignes.

heu uani monitus frustraque morantia Parcas

prodigia! heu fatis superi certare minores!

atque hic, egregius linguae nomenque superbum,

Coruinus, Phoebea sedet cui casside fulua

ostentans ales proauitae insignia pugnae,

plenus et ipse deum, et socium terrente pauore

immiscet precibus monita atque his uocibus infit:

‘Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa,

per patrios, consul, muros suspensaque nostrae

euentu pugnae natorum pignora, cedas

oramus superis tempusque ad proelia dextrum

opperiare. dabunt idem camposque diemque

pugnandi: tantum ne dedignare secundos

expectare deos. cum fulserit hora, cruentam

quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur

nulla uulsa manu, uescique interritus ales

gaudebit, nullosque uomet pia terra cruores.

an te praestantem belli fugit, improba quantum

hoc possit Fortuna loco? sedet obuius hostis

aduersa fronte, at circa nemorosa minantur

insidias iuga, nec laeua stagnantibus undis

effugium patet, et tenui stant tramite fauces.

si certare dolis et bellum ducere cordi est,

interea rapidis aderit Seruilius armis,

cui par imperium et uires legionibus aequae.

bellandum est astu. leuior laus in duce dextrae.’

Talia Coruinus, primoresque addere passim

orantum uerba, et diuisus quisque timori s

nunc superos, ne Flamin i o, nunc deinde precari

Flaminium, ne caelicolis contendere perstet.

acrius hoc accensa ducis surrexerat ira,

auditoque furens socias non defore uires

Sicine nos inquit ‘Boiorum in bella ruentis

spectastis, cum tanta lues uulgusque tremendum

ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret?

quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi,

irata tellure sata et uix uulnere uitam

reddentis uno! iacuere ingentia membra

per campos magnisque premunt nunc ossibus arua.

scilicet has sera ad laudes Seruilius arma

adiungat, nisi diuiso uicisse triumpho

ut nequeam et decoris contentus parte quiescam?

quippe monent superi. similes ne fingite uobis,

classica qui tremitis, diuos. sat magnus in hostem

augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum

auspicium Latio quod in armis dextera praestat.

an, Coruine, sedet, clausum se consul inerti

ut teneat uallo, Poenus nunc occupet altos

Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem,

hinc Clusina petat, postremo ad moenia Romae

inlaesus contendat iter? deforme sub armis

uana superstitio est: dea sola in pectore Virtus

bellantum uiget. umbrarum me noctibus atris

agmina circumstant, Trebiae qui gurgite quique

Eridani uoluuntur aquis, inhumata iuuentus.’

Nec mora. iam medio coetu signisque sub ipsis

postrema aptabat nulli exorabilis arma.

aere atque aequorei tergo flauente iuuenci

cassis erat munita uiro, cui uertice surgens

triplex crista iubas effundit crine Suebo:

Scylla super fracti contorquens pondera remi

instabat saeuosque canum pandebat hiatus,

nobile Gargeni spolium, quod rege superbus

Boiorum caeso capiti inlacerabile uictor

aptarat pugnasque decus portabat in omnis.

loricam induitur: tortos huic nexilis hamos

ferro squama rudi permixtoque asperat auro.

tum clipeum capit, aspersum quem caedibus olim

Celticus ornarat cruor, umentique sub antro

ceu fetum lupa permulcens puerilia membra

ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum.

hinc ensem lateri dextraeque accommodat hastam.

stat sonipes uexatque ferox umentia frena,

Caucas e am instratus uirgato corpore tigrim.

inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum,

nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet:

‘Vestrum opus est uestrumque decus suffixa per urbem

Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora.

unum hoc pro cunctis sat erit caput. aspera quisque

hortamenta sibi referat: ‘Meus, heu! meus atris

Ticini frater ripis iacet,’ ‘At meus alta

metitur stagna Eridani sine funere natus.’

haec sibi quisque; sed, est uestrum cui nulla doloris

priuati rabies, is uero ingentia sumat

e medio, fodiant quae magnas pectus in iras,

perfractas Alpes passamque infanda Saguntum,

quosque nefas uetiti transcendere nomen Hiberi,

tangere iam Thybrim. nam dum nos augur et extis

quaesitae fibrae uanusque moratur haruspex,

solum iam superest Tarpeio imponere castra.’

Turbidus haec, uisoque artis in milibus atras

bellatore iubas aptante ‘Est, Orfite, munus,

est’ ait ‘hoc certare tuum, quis opima uolenti

dona Ioui portet feretro suspensa cruento.

nam cur haec alia pariatur gloria dextra?’

hinc praeuectus equo, postquam inter proelia notam

accepit uocem, Procul hinc te Martius, inquit

‘Murrane, ostendit clamor, uideoque furentem

iam Tyria te caede. uenit laus quanta! sed, oro,

haec angusta loci ferro patefacta relaxa.’

tum Soracte satum, praestantem corpore et armis,

Aequanum noscens, patrio cui ritus in aruo,

cum pius Arcitenens accensis gaudet aceruis,

exta ter innocuos laetum portare per ignes,

‘Sic in Apollinea semper uestigia pruna

inuiolata teras uictorque uaporis ad aras

dona serenato referas sollemnia Phoebo:

concipe’ ait ‘dignum factis, Aequane, furorem

uulneribusque tuis. socio te caedis et irae

non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem

Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae.’

Nec iam ultra monitus et uerba morantia Martem

ferre ualet: longo Aeneadis quod flebitur aeuo

increpuere simul feralia classica signum,

ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.

heu dolor, heu lacrimae nec post tot saecula serae!

horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma

exciret Tyrius. latebrosis collibus Astur

et Libys et torta Baliaris saeuus habena

erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque,

tum, quo non alius uenalem in proelia dextram

ocior attulerit conductaque bella probarit,

Cantaber et galeae contempto tegmine Vasco.

hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma simulque

consona uox urget, signum clamore uicissim

per collis Tyria circumfundente corona.

Auertere dei uultus fatoque dederunt

maiori non sponte locum; stupet ipse tyranni

fortunam Libyci Mauors, disiectaque crinem

inlacrimat Venus, et Delum peruectus Apollo

tristem maerenti solatur pectine luctum.

sola Apennini residens in uertice diras

expectat caedes immiti pectore Iuno.

Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa

agmina et Hannibalem ruere ut uidere, cohortes

inuadunt ultro et poenas pro morte futura,

turbato uictore, petunt accensa iuuentus,

et uelut erepto metuendi libera caelo

manibus ipsa suis praesumpta piacula mittit.

funditur unanimo nisu et concordibus ausis

pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi

summittunt clipeos curuato pondere teli.

acrius hoc rursum Libys (et praesentia saeui

extimulat ducis) hortantes se quisque uicissim

incumbunt pressoque impellunt pectore pectus.

Ipsa, facem quatiens ac flauam sanguine multo

sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.

stridit Tartareae nigro sub pectore diuae

letiferum murmur, feralique horrida cantu

bucina lymphatas agit in certamina mentes.

his iras aduersa fouent crudusque ruente

fortuna stimulus spem proiecisse salutis:

hos dexter deus et laeto Victoria uultu

adridens acuit, Martisque fauore fruuntur.

Abreptus pulchro caedum Lateranus amore

dum sequitur dextram, in medios penetrauerat hostis.

quem postquam florens aequali Lentulus aeuo

conspexit nimium pugnae nimiumque cruoris

infestas inter non aequo Marte cateruas

fata inritantem, nisu se concitat acri

immitemque Bagam, qui iam uicina ferebat

uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta

occupat et socium duris se casibus addit.

tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci

fronte micant: paribus fulgent capita ardua cristis.

actus in aduersos casu (namque obuia ferre

arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum

damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat

Syrticus excelso decurrens robora monte

et quatiens acer nodosi pondera rami

flagrabat geminae nequiquam caedis amore:

‘Non hic Aegates infidaque litora nautis,

o iuuenes, motumque nouis sine Marte procellis

fortunam bello pelagus dabit. aequoris olim

uictores, media sit qualis, discite, terra

bellator Libys, et meliori cedite regnis.’

ac simul infesto Lateranum pondere truncae

arboris urgebat iungens conuicia pugnae.

Lentulus huic frendens ira: ‘Trasimennus in altos

ascendet citius collis, quam sanguine roret

iste pio ramus,’ subsidensque ilia nisu

conantis suspensa fodit. tum feruidus atro

pulmone exundat per hiantia uiscera sanguis.

Nec minus accensis in mutua funera dextris

parte alia campi saeuit furor. altus Iertes

obtruncat Nerium. Rullo ditissimus arui

occumbis, generose Volunx, nec clausa repostis

pondera thesauris patrio nec regia quondam

praefulgens ebore et possessa mapalia soli

profuerunt. quid rapta iuuant, quid gentibus auri

numquam extincta sitis? modo quem Fortuna fouendo

congestis opibus donisque refersit opimis,

nudum Tartarea portabit nauita cumba.

Iuxta bellator iuuenilibus Appius ausis

pandebat campum caede atque, ubi plurima uirtus

nullique aspirare uigor, decus inde petebat.

obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero,

nequiquam extremae longinquus cultor harenae,

impetit os hasta, leuiterque e corpore summo

degustat cuspis generosum extrema cruorem.

intonuere minae, uiolentaque lumina flammis

exarsere nouis. furit et diffulminat omnem

obstantum turbam; at clausum sub casside uulnus

Martia commendat mananti sanguine membra.

tum uero aspiceres pauitantem et condere semet

nitentem sociis iuuenem, ceu tigride cerua

Hyrcana cum pressa tremit, uel territa pennas

colligit accipitrem cernens in nube columba,

aut dumis subit, albenti si sensit in aethra

librantem nisus aquilam, lepus. ora citato

ense ferit, tum colla uiri dextramque micantem

demetit ac mutat successu saeuior hostem.

Stabat fulgentem portans in bella bipennem

Cinyphius socerique miser Magonis inire

optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas,

Sidonia tumidus sponsa uanoque superbus

foedere promissae post Dardana proelia taedae.

huic immittit atrox uiolentas Appius iras

conantique grauem fronti librare securim

altior insurgens galeam super exigit ictum.

at fragilis ualido conamine soluitur ensis

aere in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas

umbonem incerto detersit futtilis ictu.

tum quod humo haud umquam ualuisset uellere saxum,

ni uires trux ira daret, contorquet anhelans

Appius et lapsu resupino in terga cadentem

mole premit scopuli perfractisque ossibus urget.

uidit coniuncto miscens certamina campo

labentem socer, et lacrimae sub casside fusae

cum gemitu, rapidusque ruit: data foedera nuper

accendunt animos expectatique nepotes.

iamque aderat clipeumque uiri atque immania membra

lustrabat uisu, propiorque a fronte coruscae

lux galeae saeuas paulum tardauerat iras.

haud secus, e specula praeceps delatus opaca,

subsidens campo summissos contrahit artus,

cum uicina trucis conspexit cornua tauri,

quamuis longa fames stimulet, leo: nunc ferus alta

surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta

lumina miratur fronte ac iam signa mouentem

et sparsa pugnas meditantem spectat harena.

hic prior intorquens telum sic Appius infit:

‘Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus

et generum comitare socer.’ per tegmina uelox

tunc aerisque moras laeuo stetit hasta lacerto.

at contra non dicta Libys, sed feruidus hastam

perlibrat, magni donum memorabile fratris,

caeso quam uictor sub moenibus ille Sagunti

abstulerat Durio ac spectatae nobile pugnae

germano dederat portare in proelia pignus.

telum ingens perque arma uiri perque ora, doloris

adiutum nisu, letalem pertulit ictum,

exanguesque uiri conantis uellere ferrum

in uulnus cecidere manus. iacet aequore nomen

clarum Maeonio atque Italae pars magna ruinae

Appius. intremuere lacus, corpusque refugit

contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento

expirans premit atque admorsae immurmurat hastae.

Nec fati melior Mamercus corpore toto

exsoluit poenas nulli non saucius hosti.

namque per aduersos, qua Lusitana ciebat

pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi

signiferi magna uexillum mole ferebat

et trepida infelix reuocabat signa suorum.

sed furiata cohors ausisque accensa superbis

quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid

praebebat tellus sparsis uix peruia telis

iniecit pariter, pluresque in corpore nullum

inuenere locum perfossis ossibus hastae.

Aduolat interea fraterni uulneris ira

turbatus Libyae ductor, uisoque cruore,

num lateri cuspis, num toto pondere telum

sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.

utque metum leti procul et leuiora pauore

cognouit, proprio tectum gestamine praeceps

ex acie rapit et tutis a turbine pugnae

constituit castris. medicas hinc ocius artes

et senioris opem Synhali uocat. unguere uulnus

herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu

exigere et somnum tacto misisse chelydro

anteibat cunctos, nomenque erat inde per urbes

perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis.

ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon

scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum

telorumque grauis ictus sedare medendo.

atque is deinde suo moriens caelestia dona

monstrauit nato, natusque heredis honori

tramisit patrias artis. quem deinde secutus

haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers

monstrata augebat studio multaque uetustum

Hammonis comitem numerabat imagine patrem.

tum proauita ferens leni medicamina dextra

ocius, intortos de more astrictus amictus,

mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus.

at Mago, exuuias secum caesique uolutans

hostis mente necem, fraternas pectore curas

pellebat dictis et casum laude leuabat:

‘Parce metu, germane. meis medicamina nulla

aduersis maiora feres: iacet Appius hasta

ad manis pulsus nostra. si uita relinquat,

sat nobis actum est: sequar hostem laetus ad umbras.’

Quae dum turbatos auertunt aequore campi

ductores ualloque tenent, ex agmine Poenum

cedentem consul tumulo speculatus ab alto

atque atram belli castris se condere nubem,

turbidus extemplo trepidantis milite maesto

inuadit cuneos subitoque pauore relaxat

iam rarescentis acies. tum uoce feroci

poscit ecum ac mediae ruit in certamina uallis.

sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum

inlidit terris molitus Iuppiter altas

fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo,

intremuere simul tellus et pontus et aether,

ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.

incidit attonitis inopino turbine Poenis

haud secus improuisa lues, gelidusque sub ossa

peruasit miseris conspecti consulis horror.

it medius ferroque ruens densissima latum

pandit iter. clamor uario discrimine uocum

fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat,

ceu pater Oceanus cum saeua Tethye Calpen

Herculeam ferit atque exesa in uiscera montis

contortum pelagus latrantibus ingerit undis:

dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus undas

audit Tartessos latis distermina terris,

audit non paruo diuisus gurgite Lixus.

Ante omnis iaculo tacitas fallente per auras

occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem

Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.

ille sibi longam Clotho turbamque nepotum

crediderat uanis deceptus in alite signis.

sed non augurio Parcarum impellere metas

concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis

suspiciens oculis caelum superosque reposcit

tempora promissae media iam morte senectae.

nec Bagaso exultare datum a ut impune relictum

consulis ante oculos uita spoliasse Libonem.

laurigeris decus illud auis nauaque iuuenta

florebat, sed Massylus succiderat ensis

pubescente caput mala, properoque uirentis

delerat leto bellator barbarus annos.

Flaminium implorasse tamen iam morte suprema

haud frustra fuit. auulsa est nam protinus hosti

ore simul ceruix: iuuit punire feroci

uictorem exemplo et monstratum reddere letum.

Quis deus, o Musae, paribus tot funera uerbis

euoluat, tantisque umbris in carmine digna

quis lamenta ferat? certantis laude cadendi

primaeuos iuuenes mortisque in limine cruda

facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis?

sternitur alternus uastis concursibus hostis,

nec spoliare uacat praedaeque aduertere mentem.

urget amor caedum, clausis dum detinet hostem

fraternum castris uulnus, funditque ruitque

nunc iaculis, nunc ense, modo inter milia consul

bellantum conspectus equo, modo Marte feroci

ante aquilas et signa pedes. fluit impia riuis

saguineis uallis, tumulique et concaua saxa

armorum sonitus flatusque imitantur equorum.

Miscebat campum, membrorum in proelia portans

celsius humano robur, uisaque pauentis

mole gigantei uertebat corporis alas

Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque

ingens tollebant umeri caput, hirtaque toruae

frontis caesaries et crinibus aemula barba

umbrabat rictus; squalore hinc hispida diro

et uillosa feris horrebant pectora saetis.

aspirare uiro propioremque addere Martem

haud ausum cuiquam. laxo ceu belua campo

incessebatur tutis ex agmine telis.

tandem uesanos palantum in terga ferenti

cum fremitu uultus tacita per nubila penna

intrauit toruum Gortynia lumen harundo

auertitque uirum. fugientis ad agmina consul

intorquet tergo iaculum, quod tegmine nudas

inrupit costas hirtoque a pectore primum

mucronem ostendit. rapidus conuellere temptat

qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,

donec abundanter defuso sanguine late

procubuit moriens et telum uulnere pressit.

spiritus exundans uicinum puluere moto

perflauit campum et nubem dispersit in auras.

Nec minor interea tumulis siluisque fremebat

diuersis Mauors, uariaque per ardua pugna

et saxa et dumi rorantes caede nitebant.

exitium trepidis letique et stragis acerbae

causa Sychaeus erat. Murranum ille eminus hasta

perculerat, quo non alius, cum bella silerent,

dulcius Oeagrios pulsabat pectine neruos.

occubuit silua in magna patriosque sub ipso

quaesiuit montis leto ac felicia Baccho

Aequana et Zephyro Surrentum molle salubri.

addiderat misero comitem pugnaeque ferocis

gaudebat tristi uictor nouitate Sychaeus.

palantis nam dum sequitur, peruaserat altam

in siluam et priscae reclinis ab ictibus ulmi

terga tuebatur trunco frustraque relictos

Tauranus comites suprema uoce ciebat.

transegit iuuenem ac perfossis incita membris

haesit in opposito cuspis Sidonia ligno.

Quid uobis, quaenam ira deum, uel mente sinistra

quae sedit formido, uiri? qui Marte relicto

ramorum quaesistis opem. non aequus in artis

nimirum rebus suasor metus. arguit asper

exitus euentu praui consulta timoris.

annosa excelsos tendebat in aethera ramos

aesculus, umbrosum magnas super ardua siluas

nubibus insertans altis caput, instar (aperto

si staret campo) nemoris, lateque tenebat

frondosi nigra tellurem roboris umbra.

par iuxta quercus longum molita per aeuum

uertice canenti proferre sub astra cacumen

diffusas patulo laxabat stipite frondes

umbrabatque coma summi fastigia montis.

huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris

rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti

dedecus et mentem nimio mutata pauore

certatim sese tulit ascendensque uicissim

pressit nutantis incerto pondere ramos.

mox alius super atque alius consistere tuto

dum certant, pars excussi (nam fragmine putri

ramorum et senio male fida fefellerat arbor),

pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.

turbatos una properans consumere peste

corripit aeratam iam dudum in bella bipennem,

deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus.

incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore

pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos.

fluctuat infelix concusso stipite turba,

ceu, Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,

fronde super tremuli uix tota cacuminis haerens

iactatur nido pariter nutante uolucris.

procubuit tandem multa deuicta securi

suffugium infelix miseris et inhospita quercus

elisitque uirum spatiosa membra ruina.

Inde aliae cladum facies. contermina taedis

conlucet rapidoque inuoluitur aesculus igni.

iamque inter frondes arenti robore gliscens

uerticibus saeuis torquet Vulcanus anhelos

cum feruore globos flammarum et c ulmina torret.

nec tela interea cessant. semusta gementum

atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos.

Haec inter miseranda uirum certamina consul

ecce aderat uoluens iram exitiumque Sychaeo.

at iuuenis dubio tantae discrimine pugnae

occupat euentum telo temptare priorem.

cui medio leuiter clipeo stetit aeris in ora

cuspis et oppositas uetita est tramittere crates.

sed non et consul misso concredere telo

fortunam optatae caedis parat, at latus ense

haurit: nec crudae tardarunt tegmina parmae.

labitur infelix atque adpetit ore cruento

tellurem expirans. tum diffundente per artus

frigore se Stygio manantem in uiscera mortem

accipit et longo componit lumina somno.

Atque ea dum uariis permixtus tristia Mauors

casibus alternat, iam castris Mago relictis,

iam Libyae ductor properantia signa citato

raptabant cursu et cessata reponere hauebant

tempora caede uirum ac multo pensare cruore.

it globus intorquens nigranti turbine nubem

pulueris, et surgit sublatis campus harenis,

quaque ferens gressum flectit uestigia ductor,

undanti circum tempestas acta procella

uoluitur atque altos operit caligine montis.

occubuere femur Fontanus, Buta canorum

transfixi guttur, pressoque e uulnere cuspis

prospexit terga. hunc tristes luxere Fregellae

multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit.

haud dispar fortuna tibi, Laeuine, sed auso

non eadem. neque enim Tyrio concurrere regi

temptas, sed lectus par ad certamen Ithemon

Autololum moderator erat; quem poplite caeso

dum spoliat, grauis immiti cum turbine costas

fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu

hoste super fuso subita cecidere ruina.

Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat

mille uiros, nulli uictus uel ponere castra

uel iunxisse ratem duroque resoluere muros

ariete et in turrim subitos immittere pontis.



Quem postquam Libyae ductor uirtute feroci

exultare uidet (namque illi uulnere praeceps

terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis),

acrius hoc, pulchro Mauorte accensus in iram

et dignum sese ratus in certamina saeuo

comminus ire uiro, referenti e corpore telum

aduolat et fodiens pectus: ‘Laudande laborum,

quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra.

ad manis leti perfer decus. Itala gentis

ni tibi origo foret, uita donatus abires.’

hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum,

cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar

clarum spectato dederat certamine nomen.

immemor annorum seniumque oblitus in arma

ille quidem cruda mente et uiridissimus irae

ibat, sed uani frigentem in Marte senectam

prodebant ictus: stipula crepitabat inani

ignis iners cassamque dabat sine robore flammam.

quem postquam accepit patrio monstrante superbum

armigero Poenum ductor, ‘Certamina primae

hic lue nunc’ inquit ‘pugnae: te notus Hamilcar

hac trahit ad manis dextra.’ tum librat ab aure

intorquens iaculum et uersantem in uulnere sese

transigit. extracta foedauit cuspide sanguis

canitiem et longos finiuit morte labores.

nec minus Herminium primis obtruncat in armis,

adsuetum, Trasimenne, tuos praedantibus hamis

exhaurire lacus patriaeque alimenta senectae

ducere suspenso per stagna iacentia lino.

interea exanimem maesti super arma Sychaeum

portabant Poeni corpusque in castra ferebant.

quos ubi conspexit tristi clamore ruentis

ductor, praesago percussus pectora luctu,

Quinam inquit ‘dolor, o socii, quemue ira deorum

eripuit nobis? num te, dulcedine laudis

flagrantem et nimio primi Mauortis amore

atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?’

utque dato gemitu lacrimae adsensere ferentum

et dictus pariter caedis maerentibus auctor,

Cerno ait ‘aduerso pulchrum sub pectore uulnus

cuspidis Iliacae. dignus Carthagine, dignus

Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater

dissimilem lugebit auis, Stygiaue sub umbra

degenerem cernens noster uitabit Hamilcar.

at mihi Flaminius, tam maesti causa doloris,

morte sua minuat luctus. haec pompa sequetur

exequias, seroque emptum uolet impia Roma

non uiolasse mei corpus mucrone Sychaei.’

Sic memorans torquet fumantem ex ore uaporem,

iraque anhelatum proturbat pectore murmur,

ut multo accensis feruore exuberat undis

clausus ubi exusto liquor indignatur aeno.

tum praeceps ruit in medios solumque fatigat

Flaminium incessens. nec dicto segnius ille

bella capessebat, propiorque insurgere Mauors

coeperat, et campo iunctus iam stabat uterque,

cum subitus per saxa fragor, motique repente,

horrendum, colles et summa cacumina totis

intremuere iugis. nutant in uertice siluae

pinifero fractaeque ruunt super agmina rupes.

immugit penitus conuulsis ima cauernis

dissiliens tellus nec paruos rumpit hiatus,

atque umbras late Stygias immensa uorago

faucibus ostendit patulis, manesque profundi

antiquum expauere diem. lacus ater in altos

sublatus montis et sede excussus auita

lauit Tyrrhenas ignota aspergine siluas.

iamque eadem populos magnorumque oppida regum

tempestas et dira lues strauitque tulitque.

ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes,

et retro fluctus torsit mare. monte relicto

Apenninicolae fugere ad litora Fauni.

pugnabat tamen (heu belli uecordia!) miles,

iactatus titubante solo, tremebundaque tela,

subducta tellure ruens, torquebat in hostem,

donec pulsa uagos cursus ad litora uertit

mentis inops stagnisque inlata est Daunia pubes.

quis consul terga increpitans (nam turbine motae

ablatus terrae inciderat): ‘Quid deinde, quid, oro,

restat, io, profugis? uos en ad moenia Romae

ducitis Hannibalem, uos in Tarpeia Tonantis

tecta faces ferrumque datis. sta, miles, et acris

disce ex me pugnas, uel si pugnare negatum,

disce mori. dabit exemplum non uile futuris

Flaminius. ne terga Libys, ne Cantaber umquam

consulis aspiciat. solus, si tanta libido

est uobis rabiesque fugae, tela omnia solus

pectore consumo et moriens fugiente per auras

hac anima uestras reuocabo ad proelia dextras.’

Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis,

aduolat ora ferus mentemque Ducarius. acri

nomen erat gentile uiro, fusisque cateruis

Boiorum quondam patriis antiqua gerebat

uulnera barbaricae mentis, noscensque superbi

uictoris uultus Tune inquit ‘maximus ille

Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,

corporis an tanti manet de uulnere sanguis.

nec uos paeniteat, populares, fortibus umbris

hoc mactare caput: nostros hic curribus egit

insistens uictos alta ad Capitolia patres.

ultrix hora uocat.’ pariter tunc undique fusis

obruitur telis, nimboque ruente per auras

contectus nulli dextra iactare reliquit

Flaminium cecidisse sua. nec pugna perempto

ulterior ductore fuit. namque agmine denso

primores iuuenum, laeua ob discrimina Martis

infensi superis dextrisque et cernere Poenum

uictorem plus morte rati, super ocius omnes

membra ducis stratosque artus certamine magno

telaque corporaque et non fausto Marte cruentas

iniecere manus. sic densi caedis aceruo

ceu tumulo texere uirum. tum, strage per undas

per siluas sparsa perque altam sanguine uallem,

in medias fratre inuectus comitante cateruas

caesorum iuuenum Poenus ‘Quae uulnera cernis,

quas mortes!’ inquit ‘premit omnis dextera ferrum,

armatusque iacet seruans certamina miles.

hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes!

fronte minae durant, et stant in uultibus irae.

et uereor, ne, quae tanta creat indole tellus

magnanimos fecunda uiros, huic fata dicarint

imperium, atque ipsis deuincat cladibus orbem.’

Sic fatus cessit nocti; finemque dedere

caedibus infusae subducto sole tenebrae.

Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore Titan

in noctem diffusus, equos iungebat Eois

litoribus, primique nouo Phaethonte retecti

Seres lanigeris repetebant uellera lucis,

et foeda ante oculos strages, propiusque patebat

insani Mauortis opus: simul arma uirique

ac mixtus sonipes dextraeque in uulnere caesi

haerentes hostis, passim clipeique iubaeque

atque artus trunci capitum fractusque iacebat

ossibus in duris ensis. nec cernere deerat

frustra seminecum quaerentia lumina caelum.

tum spumans sanie lacus et fluitantia summo

aeternum tumulis orbata cadauera ponto.

Nec tamen aduersis ruerat tota Itala uirtus.

Bruttius ingenti miserandae caedis aceruo,

non aequum ostentans confosso corpore Martem,

extulerat uix triste caput truncosque trahebat

per stragem neruis interlabentibus artus,

tenuis opum, non patre nitens linguaue, sed asper

ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit

plus aeui nec e magnanima. puer addere sese

pubescente gena castris optarat et acri

Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor

obrueret bello diuis melioribus arma.

inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni

alitis: hinc causam nutriuit gloria leti.

namque necis certus, captae prohibere nequiret

cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata

uiderat et magna pugnam inclinare ruina,

occulere interdum et terrae mandare parabat.

sed subitis uictus telis labentia membra

prostrauit super ac mentita morte tegebat.

uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore

reddita, uicini de strage cadaueris hasta

erigitur soloque uigens conamine late

stagnantem caede et facilem discedere terram

ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans

effigiem, palmis languentibus aequat harenas.

supremus fessi tenuis tum cessit in auras

halitus et magnam misit sub Tartara mentem.

Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen

uirtutis sacram rabiem. Laeuinus, ab alto

Priuerno, uitis Latiae praesignis honore,

exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat

exanimis: non hasta uiro, non ensis: in artis

abstulerat Fors arma. tamen certamine nudo

inuenit Marti telum dolor. ore cruento

pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae.

iam lacerae nares foedataque lumina morsu,

iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris

frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus;

nec satias, donec mandentia linqueret ora

spiritus et plenos rictus mors atra teneret.

Talia dum praebet tristis miracula uirtus,

diuerso interea fugientes saucia turba

iactantur casu siluisque per auia caecis

ablati furtim multo cum uulnere solos

per noctem metantur agros. sonus omnis et aura

exterrent pennaque leui commota uolucris.

non sopor aut menti requies. agit asper acerba

nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta.

Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,

qui longum semper fama gliscente per aeuum

infidis seruasse fidem memorabere Poenis,

flore nitens primo, patriis heu Punica bella

auspiciis ingressus erat, miseramque parentem

et dulcis tristi repetebat sorte penates

saucius. haud illi comitum super ullus, et atris

uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractae

innitens hastae furtoque ereptus opacae

noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arua.

hic fessus parui, quaecumque ibi fata darentur,

limina pulsabat tecti, cum membra cubili

euoluens non tarda Marus (uetus ille parentis

miles et haud surda tractarat proelia fama)

procedit renouata focis et paupere Vesta

lumina praetendens. utque ora agnouit et aegrum

uulneribus diris ac, lamentabile uisu,

lapsantis fultum truncata cuspide gressus,

funesti rumore mali iam saucius aures:

‘Quod scelus, o nimius uitae nimiumque ferendis

aduersis genitus, cerno? te, maxime, uidi,

ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem

terreres uultu, crimen culpamque Tonantis,

occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta

expulerint euersa meo de corde, dolorem.

estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro

Regulus, ac stirpem tantae periura recidit

surgentem Carthago domus.’ inde aegra reponit

membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe

callebat bellis) nunc purgat uulnera lympha,

nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli

circumdat tactu et torpentis mitigat artus.

exin cura seni tristem depellere fesso

ore sitim et parca uires accersere mensa.

quae postquam properata, sopor sua munera tandem

applicat et mitem fundit per membra quietem.

necdum exorta dies, Marus instat uulneris aestus:

expertis medicare modis gratumque teporem

exutus senium trepida pietate ministrat.

Hic iuuenis maestos tollens ad sidera uultus

cum gemitu lacrimisque simul: ‘Si culmina nondum

Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,

extremas Italum res Ausoniamque ruentem

aspice,’ ait ‘genitor, tandemque aduerte procellis

aequos Iliacis oculos. amisimus Alpes,

nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater

stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis

Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni.

sed quid ego haec? grauior quanto uis ecce malorum!

uidi crescentis Trasimenni caedibus undas,

prostrataque uirum mole inter tela cadentem

uidi Flaminium. testor, mea numina, manes

dignam me poenae tum nobilitate paternae

strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum,

ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.’

Cetera †aceruantem questu lenire laborans

effatur senior: ‘Patrio, fortissime, ritu

quicquid adest duri et rerum inclinata feramus.

talis lege deum cliuoso tramite uitae

per uarios praeceps casus rota uoluitur aeui.

sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem

stant documenta domus: sacer ille et numine nullo

inferior, tuus ille parens decora alta parauit

restando aduersis nec uirtutem exuit ullam

ante reluctantis liquit quam spiritus artus.

uix puerile mihi tempus confecerat aetas,

cum primo malas signabat Regulus aeuo.

accessi comes, atque omnis sociauimus annos,

donec dis Italae uisum est extinguere lumen

gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem

ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat.

ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum

uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo

quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis

fulgor). nec cuiquam Marus est post talia dona

non praelatus eques. uerum superauit honores

omnis hasta meos. cui me libare Lyaei

quod cernis latices, dignum cognoscere causam.

Turbidus arentis lento pede sulcat harenas

Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne

uictus limosas extendere latius undas

et stagnante uado patulos inuoluere campos.

hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,

per ripas laeti saeuis consedimus aruis.

lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris

seruabat sine sole nemus, crassusque per auras

halitus erumpens taetrum expirabat odorem.

intus dira domus curuoque immanis in antro

sub terra specus et tristes sine luce tenebrae.

horror mente redit. monstrum exitiabile et ira

telluris genitum, cui par uix uiderit aetas

ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas

letalem ripam et lucos habitabat Auernos.

ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis

aluum deprensi satiabant fonte leones

aut acta ad fluuium torrenti lampade solis

armenta et tractae foeda grauitate per auras

ac tabe adflatus uolucres. semesa iacebant

ossa solo informi dape quae repletus et asper

uastatis gregibus nigro ructarat in antro.

isque ubi feruenti concepta incendia pastu

gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis,

nondum etiam toto demersus corpore in amnem

iam caput aduersae ponebat margine ripae.

imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino

Apenninicola atque Vmbro comitatus Auente:

scire nemus faciemque loci explorare libebat.

iamque propinquantum tacitus penetrauit in artus

horror et occulto riguerunt frigore membra.

intramus tamen et Nymphas numenque precamur

gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis

arcano gressus audemus credere luco.

ecce e uestibulo primisque e faucibus antri

Tartareus turbo atque insano saeuior Euro

spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa

tempestas oritur, mixtam stridore procellam

Cerbereo torquens. pauefacti clade uicissim

aspicimus. resonare solum, tellusque moueri,

atque antrum ruere, et uisi procedere manes.

quantis armati caelum petiere Gigantes

anguibus, aut quantus Lernae lassauit in undis

Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis

auro seruauit ramos Iunonius anguis:

tantus disiecta tellure sub astra coruscum

extulit adsurgens caput atque in nubila primam

dispersit saniem et caelum foedauit hiatu.

diffugimus tenuemque metu conamur anheli

tollere clamorem frustra: nam sibila totum

implebant nemus. at subita formidine caecus

et facti damnandus Auens (sed fata trahebant)

antiquae quercus ingenti robore sese

occulit, infandum si posset fallere monstrum.

uix egomet credo: spiris c ingentibus arte

arboris abstraxit molem penitusque reuulsam

euertit fundo et radicibus eruit imis.

tum trepidum ac socios extrema uoce cientem

corripit atque haustu sorbens et faucibus atris

(uidi respiciens) obscaena condidit aluo.

infelix fluuio sese et torrentibus undis

crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus.

hunc medio inuasit fluctu ripaeque relatos

(heu genus infandum leti!) depascitur artus.

Sic dirum nobis et lamentabile monstrum

effugisse datur. quantum mens aegra sinebat,

adpropero gressum et ductori singula pando.

ingemuit casus iuuenum miseratus acerbos.

utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem

igneus et magna audendi flagrabat amore,

ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni

ire iubet campis equitem. ruit ipse citatum

quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim

consequitur iusso manus et muralia portat

ballistas tormenta grauis suetamque mouere

excelsas turris immensae cuspidis hastam.

iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam

cornea gramineum persultans ungula campum,

percitus hinnitu serpens euoluitur antro

et Stygios aestus fumanti exsibilat ore:

terribilis gemino de lumine fulgurat ignis.

at nemus arrectae et procera cacumina saltus

exuperant cristae: trifido uibrata per auras

lingua micat motu atque adsultans aethera lambit.

ut uero strepuere tubae, conterritus alte

immensum attollit corpus tergoque residens

cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.

dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens

contortos orbes derecto corpore totam

extendit molem subitoque propincus in ora

lato distantum spatio uenit. omnis anhelat

attonitus serpentis ecus frenoque teneri

impatiens crebros expirat naribus ignes.

arduus ille super tumidis ceruicibus altum

nutat utroque caput. trepidos inde incitus ira

nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet

elisisse premens. tunc fractis ossibus atram

absorbet saniem et, tabo manante per ora,

mutat hians hostem semesaque membra relinquit.

cedebant iam signa retro, uictorque cateruas

longius auectas adflatus peste premebat,

cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam

uocibus impellens: ‘Serpentine Itala pubes

terga damus Libycisque parem non esse fatemur

anguibus Ausoniam? si debellauit inertis

halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu,

ibo alacer solusque manus componere monstro

sufficiam.’ clamans haec atque interritus hastam

fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto.

uenit in aduersam non uano turbine frontem

cuspis et haud paulum uires adiuta ruentis

contra ardore ferae capiti tremebunda resedit.

clamor ad astra datur, uocesque repente profusae

aetherias adiere domos. furit ilicet ira

terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori

et chalybem longo tum primum passus in aeuo.

nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset

impetus, ablato ni Regulus arte regendi

instantem elusisset equo rursusque secutum

cornipedis gyros flexi curuamine tergi

detortis laeua celer effugisset habenis.

At non spectator Marus inter talia segni

torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri

hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca

lambebat lingua fessi certamine terga

quadrupedis: torsi telum atque urgentia uelox

in memet saeui serpentis proelia uerto.

hinc imitata cohors certatim spicula dextris

congerit alternasque ferum diducit in iras,

donec murali ballista coercuit ictu.

tum fractus demum uires; nec iam amplius aegra

consuetum ad nisus spina praestante rigorem

et solitum in nubes tolli caput, acrius insta n t.

iamque aluo penitus demersa phalarica sedit

et geminum uolucres lumen rapuere sagittae.

iam patulis uasto sub uulnere faucibus a t er

tabificam expirat saniem specus. ultima iamque

ingesti s cauda et iaculis et pondere conti

haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu,

donec tormentis stridens magnoque fragore

discussit trabs acta caput, longoque resoluens

aggere se ripae tandem exhalauit in auras

liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni.

erupit tristi fluuio mugitus et imis

murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum

et resonae siluis ulularunt flebile ripae.

heu quantis luimus mox tristia proelia damnis,

quantaque supplicia et qualis exhausimus iras!

nec tacuere pii uates famulumque sororum

Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,

nos uiolasse manu seris monuere periclis.

haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi

uulneris a uestro, Serrane, tributa parente,

princeps quae sacro bibit e serpente cruorem.’

Iamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat

Serranus medioque uiri sermone profatur:

‘Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum,

non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,

nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.’

Tum senior Magnas inquit ‘de sanguine poenas

percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis.

nam defecta uiris et opes attrita supinas

Africa tendebat palmas, cum sidere diro

misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.

nulla uiro species decorisque et frontis egenum

corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris

uiuidus et nisu magnos qui uinceret artus.

iam Martem regere atque astus adiungere ferro

et duris facilem per inhospita ducere uitam

haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,

cederet Hannibali. uellem hunc, o tristia nobis

Taygeta, hunc unum non durassetis opacis

Eurotae ripis. uidissem moenia flammis

Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata

fleuissem ducis et, nulla quos morte nec igni

exutos seruans portabo in Tartara, luctus.

consertae campis acies, multusque per arua

feruebat Mauors, nec mens erat ulla sine ira.

hic inter medios memorandis Regulus ausis

laxabat ferro campum in que pericla ruebat

nec repetenda dabat letali uulnera dextra.

sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris

portat turbo globum piceaque e nube ruinam

pendentem terris pariter pontoque minatur,

omnis et agricola et nemoroso uertice pastor

et pelago trepidat subductis nauita uelis.

at fraudem nectens, socios ubi concaua saxa

claudebant, uertit subito certamina Graius

et dat terga celer ficta formidine ductor,

haud secus ac stabulis procurans otia pastor

in foueam parco tectam uelamine frondis

ducit nocte lupos positae balatibus agnae.

abripuit traxitque uirum fax mentis honestae

gloria et incerti fallax fiducia Martis.

non socios comitumue manus, non arma sequentum

respicere: insano pugnae tendebat amore

iam solus, nubes subito cum densa Laconum

saxosis latebris intento ad proelia circum

funditur, et pone insurgit uis saeua uirorum.

o diram Latio lucem, fastisque notandum

dedecus o, Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi

nata tuae tristi damnatur sorte catenae.

haud umquam absistam gemitu. te, Regule, uidit

Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho

uisa es, Carthago, superis. quae poena sequetur

digna satis tali pollutos Marte Laconas?

At noua Elissaei iurato foedera patres

consultant mandare duci pacisque sequestrem

mittere poscentis uinctam inter proelia pubem

captiuamque manum ductore rependere nostro.

nec mora, iam stabat primis in litoris undis

nauali propulsa ratis, iam nautica pubes

aut siluis stringunt remos, aut abiete secta

transtra nouant. his intortos aptare rudentis,

his studium erecto componere carbasa malo.

unca locant prora curuati pondera ferri.

ante omnis doctus pelagi rectorque carinae

puppim aptat clauumque Cothon. micat aereus alta

fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri.

tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti

rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis

qui uoce alternos nautarum temperet ictus

et remis dictet sonitum pariterque relatis

ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis.

Postquam confectum nautis opus horaque cursus

atque armata ratis uentique dedere profundum,

omnis turba ruit, matres puerique senesque.

per medios coetus trahit atque inimica per ora

spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra

pacatus frontem, qualis cum litora primum

attigit adpulsa rector Sidonia classe.

accessi comes, haud ipso renuente, ratique

impositus maestis socium me casibus addo.

inluuiem atque inopes mensas durumque cubile

et certare malis urgentibus hoste putabat

deuicto maius, nec tam fugisse cauendo

aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo.

spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim

atrox illa fides, urbem murosque domumque

tangere si miseris licuisset, corda moueri

posse uiri et uestro certe mitescere fletu.

claudebam sub corde metus lacrimasque putabam

esse uiro et nostrae similem inter tristia mentem.

cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni,

seruabam uultus ducis ac prodentia sensum

lumina et obtutu perstabam intentus eodem.

si qua fides, unum, puer, inter mille labores,

unum etiam in patria saeuaque in Agenoris urbe

atque unum uidi poenae quoque tempore uultum.

obuia captiuo cunctis simul urbibus ibat

Ausonia, et campum turba uincente propinqui

implentur colles; strepit altis Albula ripis.

ipsi Poenorum proceres immitia corda

ad patrios certant cultus reuocare, togaeque

addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu

et matrum turba iuuenumque dolore profuso,

inter tot gemitus immobilis. aggere consul

tendebat dextram et patria uestigia primus

ponentem terra occursu celebrabat amico.

collegit gressum, monitusque recedere consul

nec summum uiolare decus. cingente superba

Poenorum turba captiuoque agmine saeptus

ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat.

Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,

infelix nimia magni uirtute mariti,

squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.

agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis?

atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno

deformem aspexit, fusis ululatibus aegra

labitur, et gelidos mortis color occupat artus.

si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere

dent tibi Sidonias matres. me uoce quieta

adfatus iubet et uestros et coniugis una

arcere amplexus pater, impenetrabilis ille

luctibus et numquam summissus colla dolori.’

Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis

Magne parens, inquit ‘quo maius numine nobis

Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis

sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique

solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti,

tangere sacratos uultus atque oscula ab ore

libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra

non licitum? leuiora forent haec uulnera quantum,

si ferre ad manis infixos mente daretur

amplexus, uenerande, tuos. sed uana recordor

ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aeuo)

humana maior species erat. horrida cano

uertice descendens ingentia colla tegebat

caesaries, frontique coma squalente sedebat

terribilis decor atque animi uenerabile pondus.

nil posthac oculis simile incidit.’ excipit inde

iam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu,

Quid, cum praeteritis inuisa penatibus inquit

‘hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas?

adfixi clipei currusque et spicula nota

aedibus in paruis, magni monumenta triumphi,

pulsabant oculos, coniunxque in limine primo

clamabat: ‘Quo fers gressus? non Punicus hic est,

Regule, quem fugias, carcer. uestigia nostri

casta tori domus et patrium sine crimine seruat

inuiolata larem. semel hic iterumque (quid, oro,

pollutum est nobis?) prolem, gratante senatu

et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes

haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro

uidisti Latios consul procedere fasces,

unde ire in Martem, quo capta referre solebas

et uictor mecum suspendere postibus arma.

non ego complexus et sanctae foedera taedae

coniugiumue peto: patrios damnare penatis

absiste ac natis fas duc concedere noctem.’

Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis

limine se clusit Tyrio questusque reliquit.

uixdum clara dies summa lustrabat in Oeta

Herculei monumenta rogi, cum consul adire

accirique iubet Libyas. tum limina templi

uidimus intrantem. quae consultata senatus,

quasue uiri uoces extremum curia maerens

audierit, placido nobis ipse edidit ore.

intulit ut gressus, certatim uoce manuque

ad solitam sedem et uestigia nota uocabant.

abnuit antiquumque loci aspernatus honorem.

at circumfusi non setius undique dextram

prensare ac, patriae ductorem nomine tanto

redderet, orabant: captiua posse redemptum

pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces

arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis.

Tum palmas simul attollens ac lumina caelo

‘Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas,

nec leuior mihi diua Fides Sarranaque Iuno,

quos reditus testes iurata mente uocaui,

sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri

uoce focos: ibo ad Tyrios non segnior,’ inquit

‘stante fide reditus et saluo foedere poenae.

sic nobis rerum exitio desistite honorem

tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum.

nunc etiam uinclis et longo carcere torpent

captiuo in senio uires. fuit ille nec umquam,

dum fuit, a duro cessauit munere Martis

Regulus. exangui spectatis corpore nomen.

at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum

e nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro

pectora, captiuos nostra pensare senecta.

ite dolos contra, gensque astu fallere laeta

discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit.

nec uero placeat, nisi quae de more parentum

pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere

haec referenda, pari libeat si pendere bellum

foedere et ex aequo geminas conscribere leges.

sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis,

talia quam uideam ferientis pacta Latinos.’

Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae,

nec monitus spernente grauis fido s que senatu

Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa

ac minitans capto patrias properabat ad oras.

prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens

personat et luctu campus. reuocare libebat

interdum et iusto raptum retinere dolore.

At trepida et subito ceu stans in funere coniunx,

ut uidit puppi properantem intrare, tremendum

uociferans celerem gressum referebat ad undas:

‘Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque.

hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri

unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem

terrarum pelagique pati caelique labores.

non ego Amyclaeum ductorem in proelia misi,

nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.

cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum

hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras

flectemus lacrimis, aut, si praecluserit aures

urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit

teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam,

in patria moriamur. adest comes ultima fati.’

Has inter uoces uinclis resoluta moueri

paulatim et ripa coepit decedere puppis.

tum uero infelix, mente m furiata dolore,

exclamat fessas tendens ad litora palmas:

‘En, qui se iactat Libyae populisque nefandis

atque hosti seruare fidem. data foedera nobis

ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?’

ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris,

cetera percussi uetuerunt noscere remi.

Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras

ac legimus pontum pinuque immane cauata

aequor et immensas curua trabe findimus undas.

ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti

obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri

frangeret, optabam: letum id commune fuisset.

sed nos ad poenam moderato flamine lenes

uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori.

Infelix uidi patriamque remissus in urbem

narrator poenae dura mercede reuerti.

nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum

Pygmalioneam temptarem expromere gentem,

si maius quicquam toto uidisset in orbe

gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis

edidit exemplum uirtus. pudet addere questus

suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem.

tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto

fingere ne cessa atque orientis comprime fletus.

praefixo paribus ligno mucronibus omnes

armantur laterum crates, densumque per artem

texitur erecti stantisque ex ordine ferri

infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis

quocumque inflexum producto tempore torpor

inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus.

absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos

haec superat currus. longo reuirescet in aeuo

gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit

casta Fides, dum uirtutis uenerabile nomen,

uiuet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata

audire horrebunt a te calcata minores.’

Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura.

interea, rapidas perfusa cruoribus alas,

sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda,

uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem.

Allia et infandi Senones captaeque recursat

attonitis arcis facies. excussit habenas

luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo.

hic raptim ruit in muros: uox horrida fertur

Hostis adest , iaciuntque sudes et inania tela.

ast aliae laceris canentes crinibus alta

uerrunt tecta deum et seris post fata suorum

sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque

amisere: iacent portis ululante dolore

dispersum uulgus, remeantumque ordine longo

seruat turba gradus. pendent ex ore loquentum,

nec laetis sat certa fides, iterumque morantur

orando et, uultu interdum sine uoce precati,

quod rogitant, audire pauent. hi n c fletus, ubi aures

percussae grauiore malo, metus inde, negatum

si scire, et dubius responsi nuntius haesit.

iamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo

corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis

oscula uulneribus figunt superosque fatigant.

Hic inter trepidos, curae uenerandus, agebat

Serranum Marus, atque olim post fata mariti

non egressa domum uitato Marcia coetu

et lucem causa natorum passa ruebat

in luctum similem antiquo. turbata repente

agnoscensque Marum ‘Fidei comes inclite magnae,

hunc certe mihi reddis.’ ait ‘leue uulnus? an alte

usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro?

quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis

abripiat poenaeque instauret monstra paternae,

gratum est, o superi. quotiens heu, nate, petebam,

ne patrias iras animosque in proelia ferres

neu te belligeri stimularet in arma parentis

triste decus. nimium uiuacis dura senectae

supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua

numina pugnastis nobis.’> At cladis acerbae

discussa ceu nube, patres conquirere fessis

iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli

certatur, pulsusque timor grauiore periclo.

maxima curarum rectorem ponere castris

cui Latium et moles rerum quassata recumbat,

spectante occasum patria. Iouis illa ruenti

Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis

cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis

Albana surgens respexerat arce tumentem,

qui ferre in muros uictricia signa parabat.

tum quassans caput Haud umquam tibi Iuppiter, inquit

‘o iuuenis, dederit portas transcendere Romae

atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles

caedibus, et ripas fluuiorum exire Latino

sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem

murisque aspirare ueto.’ quater inde coruscum

contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit

Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens

abrupto fregit caelo super agmina nubem.

nec Poenum auertisse satis: dat numine magno

Aeneadis mentem gremio deponere tuto

Romuleam laudem Fabioque salutis habenas

credere ductori. cui postquam tradita belli

iura uidet, Non hunc inquit ‘superauerit unquam

inuidia aut blando popularis gloria fuco,

non astus fallax, non praeda aliusue cupido.

bellandi uetus ac laudum cladumque quieta

mente capax. par ingenium castrisque togaeque.’

sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum.

Hic circumspectis nulli deprensus in armis

laudatusque Ioui Fabius mirabile quantum

gaudebat reducem patriae adnumerare reuersus,

duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem.

nec membris quisquam natoue pepercit amato

acrius aut uidit socium per bella cruorem

tristior. atque idem, perfusus sanguine uictor

hostili, plenis repetebat moenia castris.

stirpe genus clarum caeloque adfinis origo.

nam remeans longis olim Tirynthius oris

et triplicis monstri famam et spectacula captas

mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Romae,

egit ouans. tunc Arcadius, sic fama, locabat

inter desertos fundata Palatia dumos

paupere sub populo ductor, cum regia uirgo

hospite uicta sacro Fabium de crimine laeto

procreat et magni commiscet seminis ortus

Arcas in Herculeos mater uentura nepotes.

ter centum domus haec Fabios armauit in hostem

limine progressos uno; pulcherrima quorum

cunctando Fabius superauit facta ducemque

Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti.

Dum se perculsi renouant in bella Latini,

turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae

pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat

Hannibal, excelso summi qua uertice montis

deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis

proiecta in campis nebulas exhalat inertis

et sedet ingentem pascens Meuania taurum,

dona Ioui. tum Palladios se fundit in agros

Picenum diues praedae atque errantibus armis,

quo spolia inuitant, transfert populantia signa,

donec pestiferos mitis Campania cursus

tardauit bellumque sinu indefensa recepit.

Hic dum stagnosi spectat templumque domosque

Literni ductor, uaria splendentia cernit

pictura belli patribus monumenta prioris

exhausti: nam porticibus signata manebant,

quis inerat longus rerum et spectabilis ordo.

primus bella truci suadebat Regulus ore,

bella neganda uiro, si noscere fata daretur.

at princeps Poenis indicta more parentum

Appius astabat pugna lauroque reuinctus

iustum Sarrana ducebat caede triumphum.

aequoreum iuxta decus et nauale tropaeum,

rostra gerens niuea surgebat mole columna.

exuuias Marti †donumque Du i lius, alto

ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat.

cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque

post epulas tibicen adest, castosque penatis

insignis laeti repetebat murmure cantus.

cernit et extremos defuncti ciuis honores:

Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,

Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem

litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;

instabat crista fulgens et terga premebat

Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon

et Garamas positis dedebant oppida telis.

lentus harenoso spumabat Bagrada campo

uiperea sanie, turmisque minantibus ultro

pugnabat serpens et cum duce bella gerebat.

necnon proiectum puppi frustraque uocantem

numina Amyclaeum mergebat perfida ponto

rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas

Xanthippus digni pendebat in aequore leti.

addiderant geminas medio consurgere fluctu

Aegatis: lacerae circum fragmenta uideres

classis et effusos fluitare in gurgite Poenos.

possessor pelagi pronaque Lutatius aura

captiuas puppis ad litora uictor agebat.

haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar,

ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum

totius in sese uulgi conuerterat ora.

sed Pacis faciem et pollutas foederis aras

deceptumque Iouem ac dictantis iura Latinos

cernere erat. strictas trepida ceruice securis

horrebat Libys, ac summissis ordine palmis

orantes ueniam iurabant inrita pacta.

haec Eryce e summo spectabat laeta Dione.

Quae postquam infesto percensuit omnia uultu

adridens Poenus, lenta proclamat ab ira:

‘Non leuiora dabis nostris inscribere tectis

acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum

da spectare, simul flamma ferroque ruentem;

perfodiant patres natorum membra. nec Alpes

exiguus domitas capiet locus: ardua celsis

persultet iuga uictor equis Garamasque Nomasque.

addes Ticini spumantis sanguine ripas

et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci

clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis

Flaminius, fugiat consul manante cruore

Scipio et ad socios nati ceruice uehatur.

haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur.

flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis

Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem.

interea uos, ut dignum est, ista (ocius ite)

o iuuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,

in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.’

Interea trepidis Fabius spes unica rebus.

ille quidem socios atque aegram uulnere praeceps

Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum

bellator senio iam castra mouebat in hostem,

sed mens humana maior non tela nec enses

nec fortis spectabat equos. tot milia contra

Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus

ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat.

ac ni sacra seni uis impressumque fuisset

sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem,

ultima Dardanii transisset nominis aetas.

ille modum superis in Punica castra fauoris

addidit et Libyae finem inter prospera bella

uincendi statuit. tumefactum cladibus ille

Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.

summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae

et fluxas Latii res maiorumque labores,

qui Carmentis opes et regna Euandria seruas,

surge, age et emerito sacrum caput insere caelo.

At Libyae ductor, postquam noua nomina lecto

dictatore uigent, raptim mutata Latinis

imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat,

quae fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis

ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas

Hannibali putet esse parem. feruore carentes

angebant anni fraudique inaperta senectus.

ocius accitum captiuo ex agmine poscit

progeniem ritusque ducis dextraeque labores.

Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris,

clarum nomen erat. sed laeua adduxerat hora

Ticini iuuenem ripis, fususque ruentis

uulnere equi Libycis praebebat colla catenis.

hic ardens exire malis et rumpere uitam,

‘Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi

in manibus consulta:’ inquit ‘Tirynthia gens est;

quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris,

terrarum imperium Carthaginis arce uideres.

non ego te longa serie per singula ducam.

hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno.

Veientum populi uiolata pace negabant

acceptare iugum, ac uicino Marte furebat

ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.

dilectus uetiti, priuataque castra penates

Herculei impleuere. domo, mirabile, ab una

patricius iunctis exercitus ibat in armis.

ter centum exiluere duces. quocumque liberet

uno non pauidus rexisses bella magistro.

sed dirum egressis omen: Scelerata minaci

stridentis sonitu tremuerunt limina portae,

maximaque Herculei mugiuit numinis ara.

inuasere hostem, numerarique aspera uirtus

haud est passa uiros, et plures milite caedes.

saepe globo densi, saepe et per deuia passim

dispersi subiere uices, meritique labore

aequato, nulli quisquam uirtute secundus,

ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.

spes heu fallaces oblitaque corda, caducum

mortali quodcumque datur! grex ille uirorum,

qui Fabia gente incolumi deforme putabat

publica bella geri, pariter cecidere deorum

inuidia, subitis circumuenientibus armis.

nec tamen occisos est cur laetere. supersunt

quot tibi si n t Libyaeque satis: certauerit unus

ter centum dextris. tam uiuida membra laborque

prouidus et cauta sollertia tecta quiete.

nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas,

foderis in pugna uelocius ilia planta

bellatoris equi frenisque momorderis ora.’

quem cernens auidum leti post talia Poenus,

Nequiquam nostras, demens, ait ‘elicis iras

et captiua paras moriendo euadere uincla.

uiuendum est. arta seruentur colla catena.’

haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis.

At patres Latiasque nurus raptabat ad aras

cura deum. maesto suffusae lumina uultu

femineus matres graditur chorus: ordine longo

Iunoni pallam conceptaque uota dicabant:

‘Huc ades, o regina deum, gens casta precamur

et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba

Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo

quod nostrae neuere manus, uenerabile donum.

ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua,

interea uelamen erit. si pellere nostris

Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro

pressa tibi uaria fulgebit gemma corona.’

necnon et proprio uenerantur Pallada dono

Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen.

tanta adeo, cum res trepidae, reuerentia diuum

nascitur: at rarae fumant felicibus arae.

Dum Roma antiquos templis indicit honores,

iam Fabius, tacito procedens agmine et arte

bellandi lento similis, praecluserat omnis

fortunaeque hostique uias. discedere signis

haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra

imperii, Romane, caput, parere docebat.

uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis

signa procul fulsitque nouis exercitus armis,

arrectae spes Sidonii, feruetque secundis

fortunae iuuenis. uincendi sola uidetur,

quod nondum steterint acies, mora: Pergite, clamat

‘ite citi, ruite ad portas, propellite uallum

pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras

tantum hosti superest. resides ad bella uocantur,

quis pudeat certare, senes. quodcumque uidetis,

hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello.

en, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis

Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem

dimisere fugam quam terror ad ultima mundi

Oceanumque tulit. profugus nunc errat uterque

nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi.

est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso

creuerit, et titulis libeat cur figere nostris

crudum Marte uiri nomen. quot demere noster

huic annos Fabio gladius ualet! et tamen audet.

audeat. haud ultra faxo spectetur in armis.’

Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu

ac praeuectus equo nunc dextra prouocat hostem

nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta

fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae:

ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis

arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque

maternumque fretum totumque in imagine mundum.

Cassarum sedet irarum spectator et alti

celsus colle iugi domat exultantia corda

infractasque minas dilato Marte fatigat

sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra

munitis pastor stabulis per ouilia clausum

impauidus somni seruat pecus: effera saeuit

atque impasta trucis ululatus turba luporum

exercet morsuque quatit restantia claustra.

Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo

arua Libys passu legit ac nunc ualle residit

conditus occulta, si praecipitare sequentem

atque inopinata detur circumdare fraude,

nunc nocturna parat caecae celantibus umbris

furta uiae retroque abitum fictosque timores

adsimulat, tum castra citus deserta relicta

ostentat praeda atque inuitat prodigus hostem:

qualis Maeonia passim Maeandrus in ora,

cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat.

nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat

miscetque exacuens uaria ad conamina mentem,

sicut aquae splendor radiatus lampade solis

dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans

luminis et tremula laquearia uerberat umbra.

iamque dolore furens ita secum immurmurat ira:

‘Obuia si primus nobis hic tela tulisset,

nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli

lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis

sanguinea pontum turbasset decolor unda?

inuentum, dum se cohibet terimurque sedendo,

uincendi genus. en quotiens, uelut obuius iret,

discinxit ratione dolos fraudesque resoluit.’

haec secum, medio somni cum bucina noctem

diuideret, iamque excubias sortitus iniquas

tertius abrupta uigil iret ad arma quiete.

uertit iter Daunique retro tellure relicta

Campanas remeat notus populator in oras.

hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni

(diues ea et numquam tellus mentita colono),

addunt frugiferis inimica incendia ramis.

Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,

quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri

largitor laticis, grauidae cui nectare uites

nulli dant prelis nomen praeferre Falernis.

Massica sulcabat meliore Falernus in aeuo

ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras

nondum uua uiridis nudo texebat in aruo,

pocula nec norant sucis mulcere Lyaei,

fonte sitim et pura soliti defendere lympha.

attulit hospitio pergentem ad litora Calpes

extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum,

nec pigitum paruosque lares humilisque subire

limina caelicolam tecti. cepere uolentem

fumosi postes et ritu pauperis aeui

ante focos mensae, laetus nec senserat hospes

aduenisse deum. sed enim de more parentum

grato cursabat studio instabatque senectae,

donec, opes festas, puris nunc poma canistris

composuit, nunc inriguis citus extulit hortis

rorantis umore dapes, tum lacte fauisque

distinxit dulcis epulas nulloque cruore

polluta castus mensa Cerealia dona

attulit ac primum Vestae detersit honorem

undique et in mediam iecit libamina flammam.

deesse tuos latices, hac sedulitate senili

captus, Iacche, uetas. subito, mirabile dictu,

fagina pampineo spumarunt pocula suco,

pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti

fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata

dulcis odoratis umor sudauit ab uuis.

En cape Bacchus ait ‘nondum tibi nota, sed olim

uiticolae nomen peruulgatura Falerni

munera,’ et haud ultra latuit deus. inde nitentem

lumine purpureo frontem cinxere corymbi,

et fusae per colla comae, dextraque pependit

cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti

festas Nysaeo redimiuit palmite mensas.

nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori,

postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum,

iam lingua titubante moues, patrioque Lyaeo

tempora quassatus, grates et praemia digna

uix intellectis conaris reddere uerbis,

donec composuit luctantia lumina Somnus,

Somnus, Bacche, tibi comes additus. hinc ubi primo

ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo,

uuiferis late florebat Massicus aruis

miratus nemora et lucentis sole racemos.

it monti decus, atque ex illo tempore diues

Tmolus et ambrosiis Ariusia pocula sucis

ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis.

Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat

Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,

ludificante ducem Fabio. iamque improba castris

Ausoniis uota et pugnandi praua libido

gliscebat: proni decurrere monte parabant.

Da famae, da, Musa, uirum, cui uincere bina

concessum castra et geminos domitare furores.

‘Feruida si nobis corda abruptumque putassent

ingenium patres et si clamoribus’ inquit

‘turbari facilem mentem, non ultima rerum

et deplorati mandassent Martis habenas.

stat pensata diu belli sententia: uincam

seruare inuitos urgentisque ultima fata.

nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit.

si lucis piget et supremis esse cupido est

nominis Ausonii taedetque in tempore tali

nullum clade noua claraeque fragore ruinae

insignem fecisse locum, reuocandus ab atris

Flaminius uobis est sedibus. ille ruendi

iam dudum properans signum auspiciumque dedisset.

an nondum praeceps uicinaque fata uidetis?

una, ut debellet, satis est uictoria Poeno.

state, uiri, et sentite ducem. cum optabile tempus

deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta

aequentur factis. non est, mihi credite, non est

arduus in pugnas ferri labor: una reclusis

omnes iam portis in campum effuderit hora.

magnum illud solisque datum, quos mitis euntis

Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti.

fortunae Libys incumbit flatuque secundo

fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque

destituat tumidos subducto flamine uentus,

in rem cunctari fuerit. non ulla perenni

amplexu Fortuna fouet. iam copia quanto

artior et nullo Tyriis certamine quantum

detritum est famae! quin inter cetera nostra

haud laude afuerit, modo qui—sed parcere dictis

sit melius. iam uos acies et proelia et hostem

poscitis? o maneat, superi, fiducia talis!

interea exclusa maioris sorte pericli

me solum, quaeso, toti me opponite bello.’

his dictis fractus furor et rabida arma quierunt:

ut, cum turbatis placidum caput extulit undis

Neptunus totumque uidet totique uidetur

regnator ponto, saeui fera murmura uenti

dimittunt nullasque mouent in frontibus alas,

tum sensim infusa tranquilla per aequora pace

languentes tacito lucent in litore fluctus.

Sensit cura sagax Poeni fraudisque ueneno

adgreditur mentes. pauca atque haec ruris auiti

iugera nec multis Fabius uertebat aratris:

Massicus uuiferis addebat nomina glaebis.

hinc pestem placitum moliri et spargere causas

in castra ambiguas. ferro flammisque pepercit

suspectamque loco pacem dedit arte maligna

ceu clandestino traheretur foedere bellum.

Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat

dictator saeuire dolos. sed non uacat †aegre

inuidiam gladios inter lituosque timere

et dubia morsus famae depellere pugna,

donec reptantem et nequiquam saepe trahendo

huc illuc castra scrutantem proelia Poenum,

qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles

exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma.

hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant

a tergo rupes, undosis squalida terris

hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum

poscebat regio, saeptos sed fraude locorum

arta fames poenas miserae exactura Sagunti

urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.

Cuncta per et terras et lati stagna profundi

condiderat somnus, positoque labore dierum

pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.

at non Sidonium curis flagrantia corda

ductorem uigilesque metus haurire sinebant

dona soporiferae noctis. nam membra cubili

erigit et fului circumdat pelle leonis,

qua super instratos proiectus gramine campi

presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris

fert gressus uicina citos. nec degener ille

belligeri ritus taurino membra iacebat

effultus tergo et mulcebat tristia somno.

haud procul hasta uiri terrae defixa propinquae,

et dir a e summa pendebat cuspide cassis;

at clipeus circa loricaque et ensis et arcus

et telum Baliare simul tellure quiescunt.

iuxta lecta manus, iuuenes in Marte probati,

et sonipes strato carpebat gramina dorso.

ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum,

Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat)

quae te cura uigil fessum, germane, fatigat?

ac iam constiterat sociosque in caespite fusos

incussa reuocat castrorum ad munera planta,

cum Libyae ductor: ‘Fabius me noctibus aegris,

in curas Fabius nos excitat, illa senectus

heu fatis quae sola meis currentibus obstat!

cernis ut armata circumfundare corona,

et uallet clausos collectus miles in orbe m .

uerum, age, nunc quando res artae, percipe porro

quae meditata mihi. latos correpta per agros

armenta adsueto belli de more secuntur.

cornibus arentis edicam innectere ramos

sarmentique leuis fronti religare maniplos,

admotus cum feruorem disperserit ignis

ut passim exultent stimulante dolore iuuenci

et uaga per collis ceruice incendia iactent.

tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas

custos excubias maioraque nocte timebit.

si cordi consulta (moras extrema recusant)

accingamur’ ait. gemino tentoria gressu

inde petunt. ingens clipeo ceruice reposta

inter equos interque uiros interque iacebat

capta manu spolia et rorantia caede Maraxes

ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens

clamorem tum forte dabat dextraque tremente

arma toro et notum quaerebat feruidus ensem.

huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta

bellantem somnum, ‘Tenebris, fortissime ductor,

iras compesce atque in lucem proelia differ.

ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus

nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes

cornibus et latis accensa immittere siluis

armenta, oppositi reserent quo claustra manipli,

germanus parat atque obsessa euellere castra.

emergamus, et hic Fabio persuadeat astus

non certare dolis.’ nihil hinc cunctante, sed acris

incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae

festinant, cui parca quies minimumque soporis,

nec notum somno noctes aequare: feroci

peruigil inseruibat equo fessumque leuabat

tractando et frenis ora exagitata fouebat.

at socii renouant tela arentemque cruorem

ferro detergent et dant mucronibus iras.

quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi

quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum

haud segnem hortantur. discurrit tessera castris,

intentiquo docent, quae sint properanda, mone n tque

quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis

nauus abire timor, dum caeca silentia dumque

maiores umbrae. rapida iam subdita peste

uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes.

hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra

armentis capita, adiutae pinguescere flammae

coepere et uincens fumos erumpere uertex,

per collis dumosque (lues agit atra) per altos

saxosi scopulos montis lymphata feruntur

corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni

luctantur frustra rabidi mugire iuuenci.

per iuga, per uallis errat Vulcania pestis

nusquam stante malo, uicinaque litora fulgent:

quam multa adfixus caelo sub nocte serena

fluctibus e mediis sulcator nauita ponti

astra uidet, quam multa uidet, feruoribus atris

cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,

uertice Gargani residens incendia pastor.

At facie subita uolitantum montibus altis

flammarum, quis tunc ce ci dit custodia sorti,

horrere atque ipsos nullo spargente uagari

credere et indomitos pasci sub collibus ignes.

caelone exciderint, et magna fulmina dextra

torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis

fuderit egestas accenso sulphure flammas

infelix tellus, media in formidine quaerunt.

iamque abeunt, faucesque uiae citus occupat armis

Poenus et in patulos exultans emicat agros.

huc tamen usque uigil processerat arte regendi

dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi,

esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela

euasisse satis. quin et uestigia pulsi

et gressus premeret castris, ni sacra uocarent

ad patrios ueneranda deos. tum uersus ad urbem

adloquitur iuuenem, cui mos tramittere signa

et belli summam primasque iubebat habenas,

atque his praeformat dictis fingitque monendo:

‘Si factis nondum, Minuci, te cauta probare

erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba

ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt.

uidisti clausum Hannibalem. nil miles et alae

iuuere aut densis legio conferta maniplis.

testor te, solus clausi nec deinde morabor.

dis sine me libare dapem et sollemnia ferre:

hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis

amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.

interea (crede experto, non fallimus) aegris

nil mouisse salus rebus. sit gloria multis

et placeat, quippe egregium, prosternere ferro

hostem, sed Fabio sit uos seruasse triumphus.

plena tibi castra atque intactus uulnere miles

creditur: hos nobis (erit haec ti bi gloria) redde.

iam cernes Libycum hu i c uallo adsultare leonem,

iam praedas offerre tibi, iam uertere terga,

respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem.

claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae.

haec monuisse satis. sed si compescere corda

non datur oranti, magno te iure pioque

dictator capere arma ueto.’ sic castra relinquens

uallarat monitis ac se referebat ad urbem.

Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo

litora Caietae Laestrygoniosque recessus

sulcabat rostris portusque intrarat apertos

ac totus multo spumabat remige pontus,

cum trepidae fremitu uitreis e sedibus antri

aequoreae pelago simul emersere sorores

ac possessa uident infestis litora proris.

tum magno perculsa metu Nereia turba

attonitae propere refluunt ad limina nota,

Telebou m medio surgunt qua regna profundo

pumiceaeque procul sedes. immanis in antro

conditur abrupto Proteus ac spumea late

cautibus obiectis reiectat caerula uates.

is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)

per uarias lusit formas et terruit atri

serpentis squamis horrendaque sibila torsit

aut fremuit toruo mutatus membra leone,

Dicite, ait ‘quae causa uiae? quisue ora repente

peruasit pallor? cur scire futura libido?’

Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu

Italidum: ‘Nosti nostros, praesage, timores.

quid Tyriae classes ereptaque litora nobis

portendunt? num migrantur Rhoeteia regna

in Libyam superis? aut hos Sarranus habebit

nauita iam portus? patria num sede fugatae

Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?’

Tunc sic euoluens repetita exordia retro

incipit ambiguus uates reseratque futura:

‘Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida

pastor et errantis dumosa per auia tauros

arguta reuocans ad roscida pascua canna

audiuit sacrae lentus certamina formae,

tum matris currus niueos agitabat olores

tempora sollicitus litis seruasse Cupido.

paruulus ex umero corytos et aureus arcus

fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem

monstrabat grauidam telis se ferre pharetram.

ast alius niuea comebat fronte capillos,

purpureos alius uestis religabat amictus.

cum sic suspirans roseo Venus ore decoros

adloquitur natos: ‘Testis certissima uestrae

ecce dies pietatis adest. quis credere saluis

hoc ausit uobis? de forma atque ore (quid ultra

iam superest rerum?) certat Venus. omnia paruis

si mea tela dedi blando medicata ueneno,

si uester, caelo ac terris qui foedera sancit,

stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra

Cypron Idymaeas referat de Pallade palmas,

de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris.’

dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat

omne nemus gradiente dea. iam bellica uirgo,

aegide deposita et qua adsuetum casside crinem

inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis

condiscens oculis, ibat lucoque ferebat

praedicto sacrae uestigia concita plantae.

parte alia intrabat iussis Saturnia siluis,

iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden

post fratris latura toros. postrema nitenti

adfulsit uultu ridens Venus: omnia circa

et nemora et penitus frondosis rupibus antra

spirantem sacro traxerunt uertice odorem.

nec iudex sedisse ualet, fessique nitoris

luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri.

sed uictae fera bella deae uexere per aequor,

atque excisa suo pariter cum iudice Troia.

tum pius Aeneas terris iactatus et undis

Dardanios Itala posuit tellure penatis.

dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo

lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,

hic regna et nullae regnis per saecula metae.

at uos, o natae, currit dum immobile filum,

Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas.

sanguineis tumidus ponto miscebitur undis

Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus,

damnatoque deum quondam per carmina campo

Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae.

Punica Romuleos quatient mox spicula muros,

multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.

hinc ille in furto genitus patruique piabit

idem ultor patrisque necem; tum litus Elissae

implebit flammis auelletque Itala Poenum

uiscera torrentem et propriis superabit in oris.

huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet,

hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget

et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.’

Quae dum arcana deum uates euoluit in antro,

iam monita et Fabium bellique equitumque magister

exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem.

pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem

deerat et, ut paruo maiora ad proelia damno

eliceret, dabat interdum simulantia terga:

non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi

euocat e liquidis piscem penetralibus esca,

cumque leuem summa uidit iam nare sub unda,

ducit sinuato captiuum ad litora lino.

Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem

inuenisse fuga: liceat si uincere, finem

promitti cladum, sed enim dicione carere

uirtutem, et poenas uincentibus esse repostas.

clausurum iam castra ducem rursusque referri

uaginae iussurum enses, reddatur in armis

ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem.

haec uulgus. necnon patrum Saturnia mentes

inuidiae stimulo fodit et popularibus auris.

tunc indigna fide censent optandaque Poeno,

quae mox haud paruo luerent damnata periclo.

Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro

imperia aequantur penitus. cernebat et expers

irarum senior, magnas ne penderet alti

erroris poenas patria inconsulta, timebat.

ac tum, multa putans secum, ut remeauit ab urbe,

partitus socias uires, uicina propinquis

signa iugis locat et specula sublimis ab alta

non Romana minus seruat quam Punica castra.

nec mora. disiecto Minuci uecordia uallo

perdendi simul et pereundi ardebat amore.

Quem postquam rapidum uidit procedere castris

hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis

in subitum curas: propere capere arma maniplis

edicit uallique tenet munimine turmas

Ausonius, torquet totas in proelia uires

Poenorum ductor propellitque agmina uoce:

‘Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae.

non sperata diu plano certamina campo

offert ecce deus. quando data copia, longum

detergete situm ferro multoque cruore

exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.’

Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli

perlustrans campos oculis, tantoque periclo

discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.

cui natus iuncta arma ferens Dabit improbus, inquit

‘quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca

inuasit nostros haec ad discrimina fasces.

insanae spectate tribus. pro lubrica rostra

et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis

aequent imperio et solem concedere nocti

sciscant imbelles. magna mercede piabunt

erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.’

tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis.

‘Sanguine Poenorum, iuuenis, tam tristia dicta

sunt abolenda tibi. patiarne ante ora manusque

ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum,

me spectante, sinam? non aequauisse minorem

soluetur culpa si sunt mihi talia corda?

iamque hoc, ne dubites, longaeui, nate, parentis

accipe et aeterno fixum sub pectore serua:

succensere nefas patriae, nec foedior ulla

culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.

sic docuere senes. quantus qualisque fuisti,

cum pulsus lare et extorris Capitolia curru

intrares exul, tibi corpora caesa, Camille,

damnata quot sunt dextra! pacata fuissent

ni consulta uiro mensque impenetrabilis irae,

mutassentque solum sceptris Aeneia regna

nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma.

pone iras, o nate, meas. socia arma feramus

et celeremus opem.’ iamque intermixta sonabant

classica, procursusque uiros conliserat acer.

Primus claustra manu portae dictator et altos

disiecit postis rupitque in proelia cursum.

non grauiore mouent uenti certamina mole

Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens

Africus, obnixi cum bella furentia torquent:

distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt

aequor quisque suum; sequitur stridente procella

nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis.

haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta

Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum

orta ex inuidia decoris tulit. omnia namque

dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae,

inuidia, atque una fama et fortuna subactae.

Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo

ut uidit, tremuere irae, ceciditque repente

cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae.

quippe aciem denso circumuallauerat orbe

hausurus clausos coniectis undique telis.

atque hic Dardanius prauo certamine ductor

iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras

(nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat),

cum senior gemino complexus proelia cornu

ulteriore ligat Poenorum terga corona

et modo claudentis aciem nunc, extima cingens,

clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma

maioremque dedit cerni Tirynthius. altae

scintillant cristae et, mirum, uelocibus ingens

per subitum membris uenit uigor: ingerit hastas

auersumque premit telorum nubibus hostem:

qualis post iuuenem, nondum subeunte senecta,

rector erat Pylius bellis aetate secunda.

Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen

dat leto fisumque manus conferre Mahalcen,

cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen.

tum Garadum largumque comae prosternit Adherben

et geminas acies superantem uertice Thulin,

qui summas alto prensabat in aggere pinnas,

eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monaesum

et Morinum pugnas aeris stridore cientem,

dexteriore gena cum sedit letifer ictus,

perque tubam fixae decurrens uulnere malae

extremo fluxit propulsus murmure sanguis.

proximus huic iaculo Nasamonius occidit Idmon.

namque super tepido lapsantem sanguine et aegra

lubrica nitentem nequiquam euadere planta

impacto prosternit equo trepideque leuantem

membra adflicta solo pressa uiolentius hasta

implicuit terrae telumque in caede reliquit.

haeret humi cornus motu tremefacta iacentis

et campo seruat mandatum adfixa cadauer.

Necnon exemplo laudis furiata iuuentus,

Sullaeque Crassique simul iunctusque Metello

Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant

proelia et unanimi uel morte emisse uolebant

spectari Fabio. miser hic uestigia retro

dum rapit et molem subducto corpore uitat

intorti Bibulus saxi atque in terga refertur,

strage super lapsus socium, qua fibula morsus

loricae crebro laxata resoluerat ictu,

accepit lateri penitusque in uiscera adegit

extabat fixo quod forte cadauere ferrum.

heu sortem necis! euasit Garamantica tela

Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus

occideret, telo non in sua uulnera misso.

uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta

ora nouus pallor. membris dimissa solutis

arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.

Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum

excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,

Eoa tumidus pharetrati militis ala,

gens Cadmi, Cleadas; fulua cui plurima passim

casside et aurato fulgebat gemma monili,

qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda

laudatur Veneri et certat maioribus astris.

ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen

purpura Agenoreis saturata micabat aenis.

hic auidum pugnae et tam clarum excidere nomen

Brutum exoptantem, uarie nunc laeuus in orbem,

nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris

ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam

fundit Achaemenio detractans proelia ritu.

nec damnata manus, medio sed, flebile, mento

armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo

oblicumque secans subrecta cuspide uulnus

umenti ferrum admouit tepefacta palato.

at Brutus diro casu turbatus amici

ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos

fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat

prendere cornipedis, sed totam pectoris iram

mandat atrox hastae telumque uolatile nodo

excutit et summum, qua laxa monilia crebro

nudabant uersu, tramittit cuspide pectus.

labitur intento cornu transfossus, et una

arcum laeua cadens, dimisit dextra sagittam.

At non tam tristi sortitus proelia Marte

Phoebei Soractis honor Carmelus agebat.

sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem,

dux rectorque Nubae populi, iam fusus eidem

Zeusis Amyclaei stirps impacata Phalanti,

quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi.

talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste

tam rapido nec deinde fugae, suadente pauore,

per dumos miser in uicina cacumina quercus

repserat atque alta sese occultabat in umbra

Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.

hunc longa multa orantem Carmelus et altos

mutantem saltu ramos transuerberat hasta,

ut, qui uiscatos populatur harundine lucos,

dum nemoris celsi procera cacumina sensim

substructa certat tacitus contingere meta,

sublimem calamo sequitur crescente uolucrem.

effudit uitam, atque alte manante cruore

membra pependerunt curuato exanguia ramo.

Iamque in palantis ac uersos terga feroces

pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda

terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.

nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant

cornipedes, totusque nouae formidinis arte

concolor aequabat liuentia currus equorum

terga: nec erectis similes imponere cristis

cessarat pennas, aterque tegebat amictus:

ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos

cum fugeret thalamos Hennaea uirgine rapta,

egit nigrantem Stygia caligine currum.

at Cato, tum prima sparsus lanugine malas,

quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso

moenia, Laertae quondam regnata nepoti,

quamquam tardatos turbata fronte Latinos

collegisse gradum uidet, imperterritus ipse

ferrata calce atque effusa largus habena

cunctantem impellebat equum. negat obuius ire

et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.

tum celer in pugnam dorso delatus ab alto

alipedem planta currum premit atque uolanti

adsilit a tergo. cecidere et lora repente

et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens

palluit infelix subducto sanguine Maurus.

ora rapit gladio praefixaque cuspide portat.

At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum

dictator cum caede globum. miserabile uisu,

uulneribus fessum ac multo labente cruore

ductorem cernit suprema ac foeda precantem.

manauere genis lacrimae, clipeoque pauentem

protegit et natum stimulans ‘Fortissime, labem

hanc pellamus’ ait ‘Poenoque ob mitia facta,

quod nullos nostris ignis disperserit aruis,

dignum expendamus pretium.’ tunc arte paterna

ac stimulis gaudens iuuenis circumdata Poenum

agmina deturbat gladio campumque relaxat,

donec Sidonius decederet aequore ductor:

ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum

auerso pastore lupus fetumque trementem

ore tenet presso, tum, si uestigia cursu

auditis celeret balatibus obuia pastor,

iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis

reiectat praedam et uacuo fugit aeger hiatu.

†tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra

tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae.

torpebant dextra e , et sese meruisse negabant

seruari, subitisque bonis mens aegra natabat:

ut, qui conlapsa pressi iacuere ruina,

eruta cum subito membra et nox atra recessit,

coniuent solemque pauent agnoscere uisu.

Quis actis senior numerato milite laetus

collis et tuto repetebat in aggere castra.

ecce autem e media iam morte renata iuuentus

clamorem tollens ad sidera et ordine longo

ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem

certatim et magna memorabant uoce parentem.

tum qui partitis dissederat ante maniplis

Sancte ait ‘o genitor, reuocato ad lucis honorem

si fas uera queri, cur nobis castra uirosque

diuidere est licitum? patiens cur arma dedisti,

quae solus rexisse uales? hoc munere lapsi

aeternas multo cum sanguine uidimus umbras.

ocius huc aquilas seruataque signa referte.

hic patria est, murique urbis stant pectore in uno.

tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos:

cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.’

Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu,

caespite de uiridi surgunt properantibus arae.

nec prius aut epulas aut munera grata Lyaei

fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus

in mensam Fabio sacrum libauit honorem.

Primus Agenoridum cedentia terga uidere

Aeneadis dederat Fabius. Romana parentem

solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem

impatiensque morae fremit: ut sit copia Martis,

expectanda uiri fata optandumque sub armis

Parcarum auxilium. namque hac spirante senecta

nequiquam sese Latium sperare cruorem.

iam uero concors miles signisque relatis

indiuisus honos, iterumque et rursus eidem

soli obluctandum Fabio maioribus aegrum

angebant curis. lentando feruida bella

dictator cum multa adeo, tum miles egenus

cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi

egerat et, quamquam finis pugnaque manuque

haud dum partus erat, iam bello uicerat hostem.

quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,

uaniloquum Celtae genus ac mutabile mentis,

respectare domos: maerebant caede sine ulla

(insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore

inter tela siti Mauortis hebescere dextras.

his super internae labes et ciuica uulnus

inuidia augebant. laeuus conatibus Hannon

ductoris non ulla domo summittere patres

auxilia aut ullis opibus iuuisse sinebat.

Quis lacerum curis et rerum extrema pauentem

ad spes armorum et furialia uota reducit

praescia Cannarum Iuno atque elata futuris.

namque hac accitam stagnis Laurentibus Annam

adfatur uoce et blandis hortatibus implet:

‘Sanguine cognato iuuenis tibi, diua, laborat

Hannibal a uestro nomen memorabile Belo.

perge age, et insanos curarum comprime fluctus.

excute sollicito Fabium. sola ille Latinos

sub iuga mittendi mora iam discingitur armis.

cum Varrone manus et cum Varrone serenda

proelia, nec desit fatis ad signa mouenda.

ipsa adero. tendat iamdudum in Iapyga campum.

huc Trebiae rursum et Trasimenni fata sequentur.’

Tum diua Indigetis castis contermina lucis

Haud inquit ‘tua ius nobis praecepta morari.

sit fas, sit tantum, quaeso, retinere fauorem

antiquae patriae mandataque magna sororis,

quamquam inter Latios Annae stet numen honores.’

Multa retro rerum iacet atque ambagibus aeui

obtegitur densa caligine mersa uetustas,

cur Sarrana dicent Oenotri numina templo,

regnisque Aeneadum germana colatur Elissae.

sed pressis stringam reuocatam ab origine famam

narrandi metis breuiterque antiqua reuoluam.

Iliaco postquam deserta est hospite Dido

et spes abruptae, media m in penetralibus atram

festinat furibunda pyram. tum corripit ensem

certa necis, profugi donum exitiale mariti.

despectus taedae regnis se imponit Iarbas,

et tepido fugit Anna rogo. quis rebus egenis

ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?

Battus Cyrenen molli tum forte fouebat

imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse

casibus humanis facilis. qui supplice uisa

intremuit regum euentus dextramque tetendit.

atque ea, dum flauas bis tondet messor aristas,

seruata interea sedes: nec longius uti

his opibus Battoque fuit. nam ferre per aequor

exitium miserae iam Pygmaliona docebat.

ergo agitur pelago, diuis inimica sibique,

quod se non dederit comitem in suprema sorori,

donec iactatam laceris, miserabile, uelis

fatalis turbo in Laurentis expulit oras.

non caeli, non illa soli, non gnara colentum

Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.

ecce autem Aeneas sacro comitatus Iulo,

iam regni compos, noto sese ore ferebat.

qui terrae defixam oculos et multa timentem

ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli

attollit mitique manu intra limina ducit.

atque ubi iam casus aduersorumque pauorem

hospitii leniuit honos, tum discere maesta

exposcit cura letum infelicis Elissae.

cui sic uerba trahens largis cum fletibus Anna

incipit et blandas addit pro tempore uoces:

‘Nate dea, solus regni lucisque fuisti

germanae tu causa meae: mors testis et ille

(heu cur non idem mihi tum!) rogus. ora uidere

postquam est ereptum miserae tua, litore sedit

interdum, stetit interdum, uentosque secuta

infelix oculis magno clamore uocabat

Aenean comitemque tuae se imponere solam

orabat paterere rati. mox turbida anhelum

rettulit in thalamos cursum subitoque tremore

substitit et sacrum timuit tetigisse cubile.

inde amens nunc sideream fulgentis Iuli

effigiem fouet amplexu, nunc tota repente

ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet

conqueriturque tibi et sperat responsa remitti.

non umquam spem ponit amor: iam tecta domumque

deserit et rursus portus furibunda reuisit,

si qui te referant conuerso flamine uenti.

ad magicas etiam fallax atque improba gentis

Massylae leuitas descendere compulit artes.

heu sacri uatum errores! dum numina noctis

eliciunt spondentque nouis medicamina curis,

quod uidi decepta nefas! congessit in atram

cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.’

Tunc sic Aeneas dulci repetitus amore:

‘Tellurem hanc iuro, uota inter nostra frequente r

auditam uobis, iuro caput, Anna, tibique

germanaeque tuae dilectum mitis Iuli,

respiciens aegerque animi tum regna reliqui

uestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus

meque sua ratibus dextra imposuisset et alto

egisset rapidis classem Cyllenius Euris.

sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali

incustodito saeuire dedistis amori?’

Contra sic infit uoluens uix murmur anhelum

inter singultus labrisque trementibus Anna:

‘Nigro forte Ioui, cui tertia regna laborant,

atque atri sociae thalami noua sacra parabam,

quis aegram mentem et trepidantia corda leuaret

infelix germana tori, furuasque trahebam

ipsa manu properans ad uisa pianda bidentis;

†namque asper somno dirus me impleuerat horror,

terque suam Dido, ter cum clamore uocarat

et laeta exultans ostenderat ora Sychaeus.

quae dum abigo menti et sub lucem ut uisa secundent

oro caelicolas ac uiuo purgor in amni,

illa cito passu peruecta ad litora mutae

oscula, qua steteras, bis terque infixit harenae:

deinde amplexa sinu late uestigia fouit,

ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres.

tum rapido praeceps cursu resolutaque crinem

euasit propere in celsam, quam struxerat ante

magna mole, pyram, cuius de sede dabatur

cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.

hic Phrygiam uestem et bacatum induta monile,

postquam illum infelix hausit, quo munera primum

sunt conspecta, diem et conuiuia mente reduxit

festasque aduentu mensas teque ordine Troiae

narrantem longos se peruigilante labores,

in portus amens rorantia lumina flexit:

‘Di longae noctis, quorum iam numina nobis

mors instans maiora facit, precor,’ inquit ‘adeste

et placidi uictos ardore admittite manis.

Aeneae coniunx, Veneris nurus, ulta maritum,

uidi constructas nostrae Carthaginis arces.

nunc ad uos magni descendet corporis umbra.

me quoque fors dulci quondam uir notus amore

expectat, curas cupiens aequare priores.’

haec dicens ensem media in praecordia adegit,

ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris.

uiderunt comites tristique per atria planctu

concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes.

accepi infelix dirisque exterrita fatis,

ora manu lacerans, lymphato regia cursu

tecta peto celsosque gradus euadere nitor.

ter diro fueram conata incumbere ferro,

ter cecidi exanimae membris reuoluta sororis.

iamque ferebatur uicina per oppida rumor:

arma parant Nomadum proceres et saeuus Iarbas.

tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem

deuenio. hinc uestris pelagi uis adpulit oris. ’

Motus erat placidumque animum mentemque quietam

Troius in miseram rector susceperat Annam.

iamque omnis luctus omnisque e pectore curas

dispulerat, Phrygiis nec iam amplius aduena tectis

illa uidebatur. tacito nox atra sopore

cuncta per et terras et lati stagna profundi

condiderat, tristi cum Dido aegerrima uultu

has uisa in somnis germanae effundere uoces:

‘His, soror, in tectis longae indulgere quieti,

heu nimium secura, potes, nec, quae tibi fraudes

tendantur, quae circumstent discrimina, cernis?

at nondum nostro infaustos generique soloque

Laomedonteae noscis telluris alumnos?

dum caelum rapida stellas uertigine uoluet,

lunaque fraterno lustrabit lumine terras,

pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit.

surge, age: iam tacitas suspecta Lauinia fraudes

molitur dirumque nefas sub corde uolutat

praeterea, ne falsa putes haec fingere somnum,

haud procul hinc paruo descendens fonte Numicus

labitur et leni per ualles uoluitur amne.

huc rapies, germana, uiam tutosque receptus.

te sacra excipient hilares in flumina Nymphae,

aeternumque Italis numen celebrabere in oris.”

sic fata in tenuem Phoenissa euanuit auram.

Anna nouis somno excutitur perterrita uisis,

itque timor totos gelido sudore per artus.

tunc, ut erat tenui corpus uelamine tecta,

prosiluit stratis humilique egressa fenestra

per patulos currit plantis pernicibus agros,

donec harenoso, sic fama, Numicius illam

suscepit gremio uitreisque abscondidit antris.

orta dies totum radiis impleuerat orbem,

cum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti

et Rutulum magno errantes clamore per agrum

uicini ad ripas fluuii manifesta secuntur

signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto

amnis aquas cursumque rapit. tum sedibus imis

inter caeruleas uisa est residere sorores

Sidonis et placido Teucros adfarier ore.

ex illo primis anni celebrata diebus

per totam Ausoniam uenerando numine culta est.

Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas

hortata est, celeri superum petit aethera curru,

optatum Latii tandem potura cruorem.

diua deae parere parat magnumque Libyssae

ductorem gentis nulli conspecta petebat.

ille uirum coetu tum forte remotus ab omni

incertos rerum euentus bellique uolutans

anxia ducebat uigili suspiria uoce.

cui dea sic dictis curas solatur amicis:

‘ Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis

Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem?

omnis iam placata tibi manet ira deorum,

omnis Agenoridis rediit fauor. eia, age, segnis

rumpe moras, rape Marmaricas in proelia uires.

mutati fasces. iam bellum atque arma senatus

ex inconsulto posuit Tirynthius heros,

cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.

me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis

misit. ego Oenotris aeternum numen in oris

concelebror uestri generata e sanguine Beli.

haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu.

celsus Iapygios ubi se Garganus in agros

explicat (haud longe tellus), huc derige signa.

haec, ut Roma cadat, sat erit uictoria Poenis.’

dixit et in nubes umentia sustulit ora.

Cui dux, promissae reuirescens pignore laudis,

‘Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum

numen’ ait ‘nobis, felix oblata secundes.

ast ego te compos pugnae Carthaginis arce

marmoreis sistam templis iuxtaque dicabo

aequatam gemino simulacri munere Dido.’

haec fatus socios stimulat tum e factus ouantis:

‘Pone grauis curas tormentaque lenta sedendi,

fatalis Latio miles. placauimus iras

caelicolum, redeunt diui: finita maligno

hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces

nuntio. nunc dextras mihi quisque atque illa referto

quae Marte exclusus promittere magna solebas.

en, numen patrium spondet maiora peractis.

uellantur signa, ac diua ducente petamus

infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.’

Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni,

subnixus rapto plebei muneris ostro

saeuit iam rostris Varro ingentique ruinae

festinans aperire locum fata admouet urbi.

atque illi sine luce genus surdumque parentum

nomen, et immodice uibrabat in ore canoro

lingua procax. hinc auctus opes largusque rapinae,

infima dum uulgi fouet oblatratque senatum,

tantum in quassata bellis caput extulit urbe

momentum ut rerum et fati foret arbiter unus,

quo conseruari Latium uictore puderet.

hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti

Scipiadas interque Ioui spolia alta ferentem

Marcellum fastis labem suffragia caeca

addiderant, Cannasque malum exitiale fouebat

ambitus et Graio funestior aequore Campus.

idem, ut turbarum sator atque accendere sollers

inuidiam prauusque togae, sic debilis arte

belligera Martemque rudis uersare nec ullo

spectatus ferro, lingua sperabat adire

ad dextrae decus atque e rostris bella ciebat.

ergo alacer Fabiumque morae increpitare professus

ad uulgum in patres petulantia uerba ferebat:

‘Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque

bellandi posco. sedeone au t montibus erro,

dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus

diuidit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?

exaudi, bone dictator, quid Martia plebes

imperitet: pelli Libyas Romamque leuari

hoste iubent. num festinant, quos plurima passos

tertius exurit lacrimosis casibus annus?

ite igitur, capite arma, uiri. mora sola triumpho

paruum iter est. quae prima dies ostenderit hostem,

et patrum regna et Poenorum bella resoluet.

ite alacres: Latia deuinctum colla catena

Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.’

Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert

impellitque moras: ueluti cum carcere rupto

auriga indocilis totas effudit habenas

et praeceps trepida pendens in uerbera planta

impar fertur equis: fumat male concitus axis,

ac frena incerto fluitant discordia curru.

cernebat Paulus (namque huic communia Campus

iura atque arma tulit) labi mergente sinistro

consule res pessumque dari, sed mobilis ira est

turbati uulgi, signataque mente cicatrix

undantis aegro frenabat corde dolores.

nam cum perdomita est armis iuuenilibus olim

Illyris ora uiri, nigro adlatrauerat ore

uictorem inuidia et uentis iactarat iniquis.

hinc inerat metus et durae reuerentia plebis.

sed genus admotum superis summumque per altos

attingebat auos caelum: numerare parentem

Assaracum retro praestabat Amulius auctor

Assaracusque Iouem, ne c , qui spectasset in armis,

abnueret genus. huic Fabius iam castra petenti:

‘Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella

ductore (inuitus uocem hanc e pectore rumpam)

frustraris, Paule. Ausoni d um te proelia dira

teque hostis castris grauior manet, aut ego multo

nequiquam didici casus praenoscere Marte.

spondentem audiui (piget heu taedetque senectae,

si quas prospicio restat passura ruinas!)

cum duce tam fausti Martis, qua uiderit h ora,

sumpturum pugnam. quantum nunc, Paule, supremo

absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens

audiuit Poenus! iam latis obuia credo

stat campis acies, expectaturque sub ictu

alter Flaminius. quantos, insane, ciebis

Varro uiros! tu (pro superi!) tu protinus arma,

tu campum? noscas ante exploresque trahendo,

†quam ritus hostis! tu non, quae copia rerum,

quae natura locis, quod sit, rimabere sollers,

armorum genus, et stantem super omnia tela

fortunam aspicies? fer, Paule, indeuia recti

pectora. cur, uni patriam si adfligere fas est,

uni sit seruare nefas? eget improbus arto

iam uictu Libys, et belli feruore retuso

laxa fides socium est. non hic domus hospita tecto

inuitat patrio, non fidae moenibus urbes

excipiunt renouatque pari se pube iuuentus.

tertia uix superest, crudo quae uenit Hibero,

turba uirum. persta et cauti medicamina belli

lentus ama. si qua interea inuitauerit aura

annueritque deus, uelox accede secundis.’

Cui breuiter maesto consul sic ore uicissim:

‘Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus

in Poenos, inuicte, tuam. nec me unica fallit

cunctandi ratio, qua te grassante senescens

Hannibal oppressum uidit considere bellum.

sed quaenam ira deum? consul datus alter, opinor,

Ausoniae est, alter Poenis. trahit omnia secum

et metuit demens alio ne consule Roma

concidat. e Tyrio consortem accite senatu:

non tam saeua uolet. nullus qui portet in hostem

sufficit insano sonipes. incedere noctis,

quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus

tantum non strictis mucronibus, ulla retardet

ne pugnas mora, dum uagina ducitur ensis.

Tarpeiae rupes cognataque sanguine nobis

tecta Iouis, quaeque arce sua nunc stantia linquo,

moenia felicis patriae, quocumque uocabit

summa salus, testor, spreto discrimine iturum.

sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,

haud ego uos ultra, nati, dulcemque morabor

Assaraci de gente domum, similemue uidebit

Varroni Paulum redeuntem saucia Roma.’

Sic tum diuersa turbati mente petebant

castra duces. at praedictis iam sederat aruis

Aetolos Poenus seruans ad proelia campos.

non alias maiore uirum, maiore sub armis

agmine cornipedum concussa est Itala tellus.

quippe extrema simul gentique urbique timebant,

nec spes certandi plus uno Marte dabatur.

Faunigenae socio bella inuasere Sicano

sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna

Laurentique domo gaudent et fonte Numici,

quos Castrum Phrygibusque grauis quondam Ardea misit,

quos, celso deuexa iugo Iunonia sedes,

Lanuuium atque altrix casti Collatia Bruti,

quique immite nemus Triuiae, quique ostia Tusci

amnis amant tepidoque fouent Almone Cybeben.

hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum

Fortunae Praeneste iugis Antemnaque, prisco

Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.

necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam,

quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur

Simbruuio rastrisque domant Aequicula rura.

his Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aeuo,

sed iam signa dabat nascens in saecula uirtus.

non illis solitum crispare hastilia campo,

nec mos pennigeris pharetram impleuisse sagittis:

pila uolunt breuibusque habiles mucronibus enses;

aere caput tecti surgunt super agmina cristis.

At, quos ipsius mensis seposta Lyaei

Setia et incelebri miserunt ualle Velitrae,

quos Cora, quos spumans immiti Signia musto,

et quos pestifera Pomptini uligine campi,

qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro

liuentis caeno per squalida turbidus arua

cogit aquas Vfens atque inficit aequora limo,

ducit auis pollens nec dextra indignus auorum

Scaeuola, cui dirae caelatur laudis honora

effigie clipeus: flagrant altaribus ignes,

Tyrrhenum ualli medio stat Mucius ira

in semet uersa, saeuitque in imagine uirtus.

†tunc icta species iniere ac bella magistro

cernitur effugiens ardentem Porsena dextram.

Quis Circaea iuga et scopulosi uerticis Anxur

Hernicaque impresso raduntur uomere saxa,

quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,

Sulla Ferentinis Priuernatumque maniplis

ducebat simul excitis, Soraeque iuuentus

addita fulgebat telis. hic Scaptia pubes,

hic Fabrateriae uulgus, nec monte niuoso

descendens Atina aberat detritaque bellis

S u essa atque a duro Frusino haud imbellis aratro.

at, qui Fibreno miscentem flumina Lirim

sulphureum tacitisque uadis ad litora lapsum

accolit, Arpinas, accita pube Venafro

ac Larinatum dextris, socia hispidus arma

commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum.

Tullius aeratas raptabat in agmina turmas,

regia progenies et Tullo sanguis ab alto.

indole pro quanta iuuenis quantumque daturus

Ausoniae populis uentura in saecula ciuem!

ille, super Gangen, super exauditus et Indos,

implebit terras uoce et furialia bella

fulmine compescet linguae nec deinde relinquet

par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.

Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi

exultat rapidis Nero non imitabilis ausis.

hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens

Casperia, hunc Foruli magnaeque Reate dicatum

Caelicolum Matri necnon habitata pruinis

Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes.

cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,

conique implumes et laeuo tegmina crure.

ibant et laeti pars Sancum uoce canebant

auctorem gentis, pars laudes ore ferebat,

Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus

dixisti populos magna dicione Sabinos.

Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos,

horridus et squamis et equina Curio crista,

pars belli quam magna uenit! non aequore uerso

tam creber fractis albescit fluctus in undis,

nec coetu leuiore, ubi mille per agmina uirgo

lunatis acies imitatur Martia peltis,

perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.

hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae,

et quis litoreae fumant altaria Cuprae,

quique Truentinas seruant cum flumine turris,

cernere erat: clipeata procul sub sole corusco

agmina sanguinea uibrant in nubila luce.

stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon

murice nec Libyco, statque umectata Vomano

Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli.

ho c Picus quondam nomen memorabile ab alto

Saturno statuit genitor, quem carmine Circe

exutum formae uolitare per aethera iussit

et sparsit croceum plumis fugientis honorem.

ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,

quis Aesis regnator erat fluuioque reliquit

nomen et a sese populos tum dixit Asilos.

Sed non ruricolae firmarunt robore castra

deteriore cauis uenientes montibus Vmbri.

hos Aesis Sapisque lauant rapidasque sonanti

uertice contorquens undas per saxa Metaurus,

et lauat ingentem perfundens flumine sacro

Clitumnus taurum Narque albescentibus undis

in Thybrim properans Tiniaeque inglorius umor

et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena.

sed pater ingenti medios inlabitur amne

Albula et admota perstringit moenia ripa.

his urbes Arna et laetis Meuania pratis,

Hispellum et duro monti per saxa recumbens

N arnia et infestum nebulis umentibus olim

Iguuium patuloque iacens sine moenibus aruo

Fulgin i a, his populi fortes: Amerinus et armis

uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues

lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.

ductor Piso uiros spernaces mortis agebat,

ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci

aequabat senium atque astu superauerat annos.

is primam ante aciem pictis radiabat in armis,

Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili.

Iamque per Etruscos legio completa maniplos

rectorem magno spectabat nomine Galbam.

huic genus orditur Minos inclusaque tauro

Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.

lectos Caere uiros, lectos Cor t ona, superbi

Tarchonis domus, et ueteres misere Grauiscae.

necnon Argolico dilectum litus Haleso

A l sium et obsessae campo squalente Fregenae.

adfuit et sacris interpres fulminis alis

Faesula et antiquus Romanis moenibus horror

Clusinum uulgus, cum, Porsena magne, iubebas

nequiquam pulsos Romae imperitare Superbos.

tunc, quos a niueis exegit Luna metallis,

insignis portu, quo non spatiosior alter

innumeras cepisse rates et claudere pontum,

Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis.

bissenos haec prima dedit praecedere fasces

et iunxit totidem tacito terrore securis.

haec altas eboris decorauit honore curulis

et princeps Tyrio uestem praetexuit ostro.

haec eadem pugnas accendere protulit aere.

his mixti Nepesina cohors Aequique Falisci,

quique tuos, Flauina, focos, Sabatia quique

stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta

haud procul et sacrum Phoebo Soracte frequentant.

spicula bina gerunt: capiti cudone ferino

sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.

Hae bellare acies norant. at Marsica pubes

et bellare manu et chelydris cantare soporem

uipereumque herbis hebetare et carmine dentem.

Ae e tae prolem Angitiam mala gramina primam

monstrauisse ferunt tactuque domare uenena

et lunam excussisse polo, stridoribus amnes

frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis.

sed populis nomen posuit metuentior hospes,

cum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas

Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton.

Marruuium ueteris celebratum nomine Marri

urbibus est illis caput, interiorque per udos

Alba sedet campos pomisque rependit aristas.

cetera in obscuro famae et sine nomine uulgi,

sed numero castella ualent. coniungitur acer

Paelignus gelidoque rapit Sulmone cohortes.

haud illo leuior bellis Vestina iuuentus

agmina densauit uenatu dura ferarum:

quae, Fiscelle, tuas arces Pinnamque uirentem

pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aueiae.

Marrucina simul, Frentanis aemula pubes,

Corfini populos magnumque Teate trahebat.

omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto

adsuetae uolucrem caelo demittere fundae.

pectora pellis obit caesi uenatibus ursi.

Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat

mille uiros, nulli uictus uel ponere castra

uel iunxisse ratem duroque resoluere muros

ariete et in turrim subitos immittere pontis.

Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,

quem genuere Cales. non paruus conditor urbi,

ut fama est, Calais, Boreae quem rapta per auras

Orithyia uago Geticis nutriuit in antris.

Iam uero, quos diues opum, quos diues auorum

e toto dabat ad bellum Campania tractu,

ductorum aduentu m uicinis sedibus Osci

seruabant: Sinuessa tepens fluctuque sonorum

Vulturnum, quasque euertere silentia Amyclae

Fundique et regnata Lamo Caieta domusque

Antiphatae, compressa freto, stagnisque palustre

Liternum et quondam fatorum conscia Cyme.

illic Nuceria et Gaurus naualibus acta

prole Dicarchea, multo cum milite Graia

illic Parthenope ac Poeno non peruia Nola,

Allifae et Clanio contemptae semper Acerrae.

Sarrastis etiam populos totasque uideres

Sarni mitis opes; illic, quos sulphure pingues

Phlegraei legere sinus, Misenus et ardens

ore Giganteo sedes Ithacesia Bai.

non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea

Inarime, non antiqui saxosa Telonis

insula, nec paruis aberat Calatia muris,

Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella,

in primis Capua, heu rebus seruare serenis

inconsulta modum et prauo peritura tumore!

laetos rectoris formabat Scipio bello.

ille uiris pila et ferro circumdare pectus

addiderat. leuiora domo de more parentum

gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos;

aclydis usus erat factaeque ad rura bipennis.

ipse inter medios uenturae ingentia laudis

signa dabat: uibrare sudem, tramittere saltu

muralis fossas, undosum frangere nando

indutus thoraca uadum: spectacula tanta

ante acies uirtutis erant. saepe alite planta

ilia perfossum et campi per aperta uolantem

ipse pedes praeuertit ecum, saepe arduus idem

castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.

Martia frons facilesque comae nec pone retroque

caesaries breuior. flagrabant lumina miti

aspectu, gratusque inerat uisentibus horror.

Adfuit et Samnis, nondum uergente fauore

ad Poenos, sed nec ueteri purgatus ab ira:

qui Batulum Nucrasque metunt, Bouiania quique

exagitant lustra aut Caudinis faucibus haerent,

et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosue

obscura incultis Herdonia misit ab agris.

Bruttius, haud dispar animorum, unaque iuuentus

Lucanis excita iugis Hirpinaque pubes

horrebat telis et tergo hirsuta ferarum.

hos uenatus alit: lustra incoluere sitimque

auertunt fluuio, somnique labore parantur.

Additur his Calaber Sallentinaeque cohortes

necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus.

parebat legio audaci permissa Cethego,

cui socias uires atque indiscreta maniplis

arma recensebant: nunc sese ostendere miles

Leucosiae e s copulis, nunc, quem Picentia Paesto

misit et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae,

nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt

duritiem lapidum mersis inolescere ramis.

ille et pugnacis laudauit tela Salerni

falcatos ensis, et, quae Buxentia pubes

aptabat dextris, inrasae robora clauae.

ipse, umero exertus gentili more parentum,

difficili gaudebat equo roburque iuuentae

flexi cornipedis duro exercebat in ore.

Vos etiam accisae desolataeque uirorum,

Eridani gentes, nullo attendente deorum

uotis tunc uestris casura ruistis in arma.

certauit Mutinae quassata Placentia bello,

Mantua mittenda certauit pube Cremonae,

Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu

euecta Aonio et Smyrnaeis aemula plectris.

tum Verona Athesi circumflua et undique sollers

arua coronantem nutrire Fauentia pinum,

Vercellae, fuscique ferax Pollentia uilli,

et quondam Teucris comes in Laurentia bella

Ocni prisca domus, paruique Bononia Rheni,

quique graui remo limosis segniter undis

lenta paludosae proscindunt stagna Rauennae.

tum Troiana manus, tellure antiquitus orti

Euganea profugique sacris Antenoris oris.

necnon cum Venetis Aquileia †superfluit armis.

tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni

in decus Hannibalis duros misere nepotes.

maxima tot populis rector fiducia Brutus

ibat et hortando notum accendebat in hostem.

laeta uiro grauitas ac mentis amabile pondus

et sine tristitia uirtus. non ille rigoris

ingratas laudes nec nubem frontis amabat

nec famam laeuo quaerebat limite uitae.

Addiderat ter mille uiros, in Marte sagittae

expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna.

non totidem Ilua uiros, sed laetos cingere ferrum

armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.

Ignosset quamuis auido committere pugnam

Varroni, quicumque simul tot tela uideret.

tantis agminibus Rhoeteo litore quondam

feruere, cum magnae Troiam inuasere Mycenae,

mille rates uidit Leandrius Hellespontus.

Vt uentum ad Cannas, urbis uestigia priscae,

defigunt diro signa infelicia uallo.

nec tanta miseris iamiam impendente ruina

cessarunt superi uicinas prodere clades.

per sudum attonitis pila exarsere maniplis,

et celsae toto ceciderunt aggere pinnae,

nutantique ruens prostrauit uertice siluas

Garganus, fundoque imo mugiuit anhelans

Aufidus, et magno late distantia ponto

terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas.

quaesiuit Calaber, subducta luce repente

immensis tenebris, et terram et litora Sipus,

obseditque frequens castrorum limina bubo.

nec densae trepidis apium se inuoluere nubes

cessarunt aquilis. non unus crine corusco

regnorum euersor rubuit letale cometes.

castra quoque et uallum rabidae sub nocte silenti

inrupere ferae raptique ante ora pauentum

adiunctos uigilis sparserunt membra per agros.

ludificante etiam terroris imagine somnos

Gallorum uisi bustis erumpere manes,

terque quaterque solo penitus tremuere reuulsae

Tarpeiae rupes, atque atro sanguine flumen

manauit Iouis in templis, lacrimaeque uetusta

effigie patris large fluxere Quirini.

maior et horrificis sese extulit Allia ripis.

non Alpes sedere loco, non nocte dieue

ingentis inter stetit Apenninus hiatus.

axe super medio, Libyes a parte, coruscae

in Latium uenere faces, ruptusque fragore

horrisono polus, et uultus patuere Tonantis.

Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignis

Vesbius intonuit, scopulisque in nubila iactis

Phlegraeus tetigit trepidantia sidera uertex.

Ecce inter medios belli praesagus, et ore

attonito sensuque simul, clamoribus implet

miles castra feris et anhelat clade futura:

‘Parcite, crudeles superi. iam stragis aceruis

deficiunt campi. uideo per densa uolantem

agmina ductorem Libyae currusque citatos

arma uirum super atque artus et signa trahentem.

turbinibus furit insanis et proelia uentus

inque oculos inque ora rotat. cadit immemor aeui

nequiquam, Trasimenne, tuis Seruilius oris

subductus. quo, Varro, fugis? pro Iuppiter! ictu

procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.

cesserit huic Trebia exitio. pons ecce cadentum

corporibus struitur, reicitque cadauera fumans

Aufidus, ac uictrix insultat belua campis.

gestat Agenoreus nostro de more secures

consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.

in Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.

o dolor! hoc etiam, superi, uidisse iubetis?

congesto, laeuae quodcumque auellitur, auro

metitur Latias uictrix Carthago ruinas.’

Turbato monstris Latio cladisque futurae

signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis,

haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae

omina uenturae, consul traducere noctem

exsomnis telumque manu uibrare per umbras

ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris

exercere tubas nocturnaque classica uelle.

nec minor in Poeno properi certaminis ardor.

erumpunt uallo fortuna urgente sinistra

consertaeque manus. nam sparsi ad pabula campis

uicinis raptanda Macae fudere uolucrem

telorum nubem. ante omnis inuadere bella

Mancinus gaudens hostilique unguere primus

tela cruore cadit, cadit et numerosa iuuentus.

nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo

auspicia incusante deum compesceret arma,

ni sors alterni iuris, quo castra reguntur,

arbitrium pugnae properanti in fata negasset.

quae tamen haud ualuit perituris milibus una

plus donasse die. rediere in castra, gemente

haud dubie Paulo, qui crastina iura uideret

amenti cessura uiro, frustraque suorum

seruatas a caede animas. nam turbidus ira

infensusque morae dilata ob proelia ductor

Sicine, sic inquit ‘grates pretiumque rependis,

Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te

legibus atque urnae dira eripuere minanti?

tradant immo hosti reuocatos ilicet enses,

tradant arma iube, aut pugnantum deripe dextris.

sed uos, quorum oculos atque ora umentia uidi,

uertere cum consul terga et remeare iuberet,

ne morem et pugnae signum expectate petendae.

dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis

incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus.

pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc

ereptum reuocata diem.’ sic turbidus aegra

pestifero pugnae castra incendebat amore.

At Paulus, iam non idem nec mente nec ore,

sed qualis stratis deleto milite campis

post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro

obuersante malo, ceu iam spe lucis adempta

cum stupet exanimata parens natique tepentis

nequiquam fouet extremis amplexibus artus,

Per totiens inquit ‘concussae moenia Romae,

perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra,

insontis animas, cladi parce obuius ire.

dum transit diuum furor et consumitur ira

Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre

si discit miles nec frigidus aspicit hostem.

nonne uides, cum uicinis auditur in aruis,

quam subitus linquat pallentia corpora sanguis,

quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger,

ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis

culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.

at quos Flaminius—sed dira auertite diui.

sin nostris animus monitis precibusque repugnat,

aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem

haec olim uates et te praesaga tuosque

uulgauit terris proauorum aetate furores.

iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram

fata cano uates: sistis ni crastina signa,

firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae

sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur,

sed te, si perstas, insignes consule campi.’

haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae.

Necnon et noctem sceleratus polluit error.

Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris

seruitium Satricus, mox inter praemia regi

Autololum dono datus ob uirtutis honorem.

huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti

matris in uberibus nati, Mancinus et una

nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo

et Phrygio genus a proauo, qui sceptra secutus

Aeneae claram muris fundauerat urbem

ex sese dictam Solimon. celebrata colonis

mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo.

at tum barbaricis Satricus cum rege cateruis

aduectus, quo non spretum, si posceret usus,

noscere Gaetulis Latias interprete uoces,

postquam posse datum Paeligna reuisere tecta

et patrium sperare Larem, ad conamina noctem

aduocat ac furtim castris euadit iniquis.

sed fuga nuda uiri. sumpto nam prodere coepta

uitabat clipeo et dextra remeabat inermi.

exuuias igitur prostrataque corpora campo

lustrat et exutis Mancini cingitur armis.

iamque metus leuior. uerum, cui dempta ferebat

exangui spolia et cuius nudauerat artus,

natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste.

Ecce sub aduentum noctis primumque soporem

alter natorum, Solimus, uestigia uallo

Ausonio uigil extulerat, dum sorte uicissim

alternat portae excubias, fratrisque petebat

Mancini stratum sparsa inter funera corpus,

furtiua cupiens miserum componere terra.

nec longum celerarat iter, cum tendere in armis

aggere Sidonio uenientem conspicit hostem,

quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro

Aetoli condit membra occultata Thoantis.

inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque

incomitata uidet uestigia ferre per umbras,

prosiliens tumulo contorquet nuda parentis

in terga haud frustra iaculum, Tyriamque sequentum

Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens,

auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.

Verum ubi uictorem iuuenili robore cursus

attulit et notis fulsit lux tristis ab armis

fraternusque procul luna prodente retexit

ante oculos sese et radiauit comminus umbo,

exclamat iuuenis subita flammatus ab ira:

‘Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles

nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem

Pergameo indignum Solimo, si euadere detur

huic nostras impune manus. tu nobile gestes

germani spolium ante oculos referasque superba

me spirante domus Paelignae perfidus arma?

haec tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus

dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro.’

Talia uociferans stricto mucrone ruebat.

ast illi iam tela manu iamque arma fluebant

audita patria natisque et coniuge et armis,

ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.

tum uox semanimi miseranda effunditur ore:

‘Parce, precor, dextrae, non ut mihi uita supersit

(quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro

ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille

captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras,

ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate,

fraus ulla est. iaceres in me cum feruidus hastam,

Poenus eram. uerum castris elapsus acerbis

ad uos et carae properabam coniugis ora:

hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis

haec fratris tumulis arma excusata reporta.

curarum tibi prima tamen sit, nate, referre

ductori monitus Paulo, producere bellum

nitatur Poenoque neget certamina Martis.

augurio exultat diuum immensamque propinqua

stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem

Varronem: namque hunc fama est impellere signa.

sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine uitae

solamen cauisse meis. nunc ultima, nate,

inuento simul atque amisso redde parenti

oscula.’ sic fatus galeam exuit atque rigentis

inuadit nati tremebundis colla lacertis:

attonito mentis uerbis sanare pudorem

uulneris impressi et telum excusare laborat:

‘Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?

non nox errorem nigranti condidit umbra?

cur trepidas? da, nate, magis, da iungere pectus.

absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum

hac condas oculos dextra, precor.’ at miser imo

pectore suspirans iuuenis non uerba uicesque

adloquio uocemue refert, sed sanguinis atri

sistere festinat cursum laceroque ligare

ocius inlacrimans altum uelamine uulnus.

tandem inter gemitus miserae erupere querelae:

‘Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit

in patriam? sic te nato natumque parenti

impia restituit? felix o terque quaterque

frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum.

ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem

uulnere cognosco. saltem hoc, Fortuna, fuisset

solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses

infausti generis. uerum linquetur iniquis

non ultra superis nostros s celerare labores.’

Haec dum amens queritur, iam deficiente cruore

in uacuas senior uitam disperserat auras.

tum iuuenis maestum attollens ad sidera uultum

‘Pollutae dextrae et facti Titania testis

infandi, quae nocturno mea lumine tela

derigis in patrium corpus, non amplius’ inquit

his oculis et damnato uiolabere uisu.

haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum

sustentans uulnus mananti sanguine signat

in clipeo mandata patris: fvge proelia varro ,

ac summi tegimen suspendit cuspide teli

defletumque super prosternit membra parentem.

Talia uenturae mittebant omina pugnae

Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris

conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.

ductor in arma suos Libys et Romanus in arma

excibant de more suos, Poenisque redibat

qualis nulla dies omni surrexerit aeuo.

Non uerborum inquit stimulantum Poenus ‘egetis,

Herculeis iter a metis ad Iapygis agros

uincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos,

concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum

Ausoni d um Eridanus captiuo defluit alueo.

strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro

Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent

ossibus ac nullo sulcantur uomere campi.

clarior his titulus plusque adlatura cruoris

lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque

bellandi merces sit gloria: cetera uobis

uincantur. quicquid diti deuexit Hibero,

quicquid in Aetnaeis iactauit Roma triumphis,

quin etiam Libyco si quid de litore raptum

condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses.

ferte domos quod dextra dabit. nil ductor honoris

ex opibus posco. raptor per saecula longa

Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem.

qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,

seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,

adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi

rura magis centum Cereri fruticantia culmis,

electos optare dabo inter praemia campos.

addam etiam, flaua Thybris quas inrigat unda,

captiuis late gregibus depascere ripas.

qui uero externo socius mihi sanguine Byrsae

signa moues, dextram Ausonia si caede cruentam

attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto.

neu uos Garganus Daunique fefellerit ora,

ad muros statis Romae. licet auia longe

urbs agat et nostro procul a certamine distet,

hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles

nulla uoco: ex acie tende in Capitolia cursum.’

Haec memorat. tum propulso munimine ualli

fossarum rapuere moras, aciemque locorum

consilio curuis accommodat ordine ripis.

barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu

bellator Nasamon unaque immanior artus

Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque

et Massylae acies et ferro uiuere laetum

uulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili,

corpora ab immodico seruans nigrantia Phoebo.

quis positum agminibus caput imperiumque Nealces.

at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam

Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas,

Mago regit. subiere leues, quos horrida misit

Pyrene, populi et uario cinxere tumultu

flumineum latus: effulget caetrata iuuentus,

Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco

ac torto miscens Baliaris proelia plumbo

Baetigenaeque uiri. celsus media ipse coercet

agmina, quae patrio firmauit milite quaeque

Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis.

sed qua se fluuius retro labentibus undis

eripit et nullo cuneos munimine uallat,

turritas moles ac propugnacula dorso

belua nigranti gestans, ceu mobilis agger,

nutat et erectos attollit ad aethera muros.

cetera iam Numidis circumuolitare uagosque

ferre datur cursus et toto feruere campo.

Dum Libys incenso dispensat milite uires

hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget

factis quemque suis et se cognoscere iactat

qua dextra ueniant stridentis sibila teli,

promittitque uiris nulli se defore testem,

iam Varro exacta uallo legione mouebat

cladum principia, ac pallenti laetus in unda

laxabat sedem uenturis portitor umbris.

stant primi, quos sanguineae pendente uetabant

ire notae clipeo, defixique omine torpent.

iuxta terribilis facies: miseranda iacebant

corpora in amplexu, natusque in pectore patris

imposita uulnus dextra letale tegebat.

effusae lacrimae, Mancinique inde reuersus

fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat

augurium et similes defuncto in corpore uultus.

ocius erroris culpam deflendaque facta

ductori pandunt atque arma uetantia pugnam.

ille ardens animi Ferte haec ait ‘omnia Paulo.

namque illum, cui femineo stant corde timores,

mouerit ista manus, quae caede imbuta nefanda,

cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno

signauit moriens sceleratum sanguine carmen.’

Tum minitans propere discribit munera pugnae,

quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces

temperat, hac sese Marso cum milite cumque

Samnitum opponit signis et Iapyge alumno.

at campi medio (namque hac in parte uidebat

stare ducem Libyae) Seruilius obuia adire

arma et Picentis Vmbrosque inferre iubetur.

cetera Paulus habet dextro certamina cornu.

his super insidias contra Nomadumque uolucrem

Scipiadae datur ire manum, quaeque arte dolisque

scindent se turmae, praedicit spargere bellum.

Iamque propinquabant acies, agilique uirorum

discursu mixtoque simul calefacta per ora

cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis

errabat caecum turbata per agmina murmur.

sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti,

inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas

parturit unda freti fundoque emota minacis

expirat per saxa sonos atque acta cauernis

torquet anhelantem spumanti uertice pontum.

Nec uero fati tam saeuo in turbine solum

terrarum fuit ille labor. discordia demens

intrauit caelo superosque ad bella coegit.

hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo

et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens,

hinc Vesta et captae stimulatus caede Sagunti

Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybebe

Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus

alternusque animae mutato Castore Pollux.

contra cincta latus ferro Saturnia Iuno

et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,

ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,

multaque praeterea diuorum turba minorum.

quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma

intremuit tellus, pars impleuere propinquos

diuisi montes, pars sedem nube sub alta

ceperunt: uacuo descensum ad proelia caelo.

Tollitur immensus deserta ad sidera clamor,

Phlegraeis quantas effudit ad aethera uoces

terrigena in campis exercitus, aut sator aeui

quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit

Iuppiter, extructis uidit cum montibus ire

magnanimos raptum caelestia regna Gigantas.

nec uero prima in tantis concursibus hasta

ulla fuit: stridens nimbus certante furore

telorum simul effusus, cupidaeque cruoris

hinc atque hinc animae gemina cecidere procella.

ac p rius insanus dextra qua m ducitur ensis

bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum

corpora consistunt auidi calcantque gementis.

nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu

auertiue potest pubes, aut ordine pelli

fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede

si coeptet Calpen impacto gurgite pontus.

amisere ictus spatium, nec morte peracta

artatis cecidisse licet. galea horrida flictu

aduersae ardescit galeae, clipeusque fatiscit

impulsu clipei, atque ensis contunditur ense.

pes pede, uirque uiro teritur, tellusque uideri

sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens

abstulit ingestis nox densa sub aethere telis.

quis astare loco dederat Fortuna secundo,

contorum longo et procerae cuspidis ictu,

ceu primas agitent acies, certamina miscent.

at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,

missilibus certant pugnas aequare priorum.

ultra clamor agit bellum, milesque cupiti

Martis inops saeuis impellit uocibus hostem.

non ullum defit teli genus. h i sude pugnas,

hi pinu flagrante cient, hi pondere pili,

at saxis fundaque alius iaculoque uolucri.

interdum stridens per nubila fertur harundo,

interdumque ipsis metuenda phalarica muris.

Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur,

mortali totum hunc aperire in saecula uoce

posse diem? tantumne datis confidere linguae,

ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis

nostra placet neque uos magnis auertitis ausis,

huc omnis cantus Phoebumque uocate parentem.

uerum utinam posthac animo, Romane, secunda,

quanto nunc aduersa, feras, si n tque hactenus, oro,

nec libeat temptare deis an Troia proles

par bellum tolerare queat. tuque anxia fati

pone, precor, lacrimas et adora uulnera laudes

perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma,

nullo maior eris. mox sic labere secundis

ut sola cladum tuearis nomina fama.

Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum

alternata uices incerto eluserat iras

euentu, mediaque diu pendente per ambas

spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis:

mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos,

necdum maturas impellit uentus aristas,

huc atque huc it summa seges nutansque uicissim

alterno lente motu incuruata nitescit.

tandem barbaricis perfractam uiribus acri

dissipat incurrens aciem clamore Nealces.

laxati cunei, perque interualla citatus

inrupit trepidis hostis. tum turbine nigro

sanguinis exundat torrens, nullumque sub una

cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo

bellator timet Ausonius, per pectora saeuas

exceptat mortes et leto dedecus arcet.

Stabat cum primis mediae certamine pugnae

aspera semper amans et par cuicumque periclo

Scaeuola, nec tanta uitam iam strage uolebat,

sed dignum proauo letum et sub nomine mortem.

is postquam frangi res atque augescere uidit

exitium, ‘Breuis hoc uitae, quodcumque relictum,

extendamus;’ ait ‘nam uirtus futtile nomen,

ni decori sat sint pariendo tempora leti.’

dixit et in medios, qua dext e ra concita Poeni

limitem agit, uasto conixus turbine fertur.

hic exultantem Caralim atque erepta uolentem

induere excelso caesi gestamina trunco

ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira.

uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu

adpetit et mortis premit in tellure dolores.

nec Gabari s Sicchaeque uirum tenuere furentes

concordi uirtute manus; sed perdidit acer,

dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram;

at Siccha auxilium, magno turbante dolore,

dum temere accelerat, calcato improuidus ense

succidit ac nudae sero uestigia plantae

damnauit dextraque iacet morientis amici.

tandem conuertit fatalia tela Nealcae

fulminei gliscens iuuenis furor. exilit ardens

nomine tam claro stimulante ad praemia caedis.

tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis

detulerat torrens, raptum contorquet in ora

turbidus. incusso crepuerunt pondere malae,

ablatusque uiro uultus: concreta cruento

per nares cerebro sanies fluit, atraque manant

orbibus elisis et trunca lumina fronte.

sternitur unanimo Marius succurrere Capro

conatus metuensque uiro superesse cadenti.

lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus

paupertas: sacro iuuenes Praeneste creati

miscuerant studia et iuncta tellure serebant.

uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto

mens aeuo ac paruis diues concordia rebus.

occubuere simul, uotisque ex omnibus unum

id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem.

arma fuere decus uictori bina Symaetho.

Sed longum tanto laetari munere casus

haud licitum Poenis. aderat terrore minaci

Scipio conuersae miseratus terga cohortis

et cuncti fons Varro mali flauusque comarum

Curio et a primo descendens consule Brutus.

atque his fulta uiris acies repararet ademptum

mole noua campum, subito ni turbine Poenus

agmina frenasset iam procurrentia ductor.

isque ut Varronem procul inter proelia uidit

et iuxta sagulo circumuolitare rubenti

lictorem, ‘Nosco pompam atque insignia nosco.

Flaminius modo talis’ ait. tum feruidus acrem

ingentis clipei tonitru praenuntiat iram.

heu miser! aequari potuisti funere Paulo,

si tibi non ira superum tunc esset ademptum

Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere,

Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem!

nam, rapido subitam portans in morte salutem

procursu †incepta in sese discrimina uertit

Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae

caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste

proelia et erepti Ticina ad flumina patris

exigere oblato tandem certamine poenas.

stabant educti diuersis orbis in oris,

quantos non alias uidit concurrere tellus,

Marte uiri dextraque pares, sed cetera ductor

anteibat Latius, melior pietate fideque.

Desiluere caua turbati ad proelia nube,

Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno,

aduentuque deum intrepidis ductoribus ambae

contremuere acies. ater, qua pectora flectit

Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore

sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis.

fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem

ut credas, oculi, summaque in casside largus

undantis uoluit flammas ad sidera uertex.

at Mauors, moto proturbans aera telo

et clipeo campum inuoluens, Aetnaea Cyclopum

munere fundentem loricam incendia gestat

ac pulsat fulua consurgens aethera crista.

Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim

audere nt , propius mensi, tamen arma ferentis

sensere aduenisse deos et laetus uterque

spectari superis addebant mentibus iras.

iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni

Pallas in oblicum dextra detorserat hastam,

et Gradiuus, opem diuae portare ferocis

exemplo doctus, porgebat protinus ensem

Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat.

tum Virgo ignescens penitus uiolenta repente

suffudit flammis ora atque obliqua retorquens

lumina turbato superauit Gorgona uultu.

erexere omnes immania membra chelydri

aegide commota, primique furoris ad ictus

rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors.

hic dea conuulsam rapido conamine partem

uicini montis scopulisque horrentia saxa

in Martem furibunda iacit, longeque relatos

expauit sonitus tremefacto litore Sason.

At non haec superum fallebant proelia regem.

demittit propere succinctam nubibus Irim

quae nimios frenet motus, ac talia fatur:

‘I, dea, et Oenotris uelox adlabere terris

germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras

nec speret fixas Parcarum uertere leges.

dic etiam: ‘Ni desistis (nam uirus et aestus

flammiferae noui mentis) nec colligis iram,

aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces.’’

Quae postquam accepit dubitans Tritonia uirgo

nec sat certa diu, patriis an cederet armis,

Absistemus ait ‘campo. sed Pallade pulsa

num fata auertet? caeloque arcebit ab alto

cernere Gargani feruentia caedibus arua?’

haec effata caua Poenum in certamina nube

sublatum diuersa tulit terrasque reliquit.

At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae

abscessu reuocat mentes fusosque per aequor

ipse manu magna nebulam circumdatus acri

restituit pugnae. conuertunt signa nouamque

instaurant Itali uersa formidine caedem.

cum uentis positus custos, cui flamina carcer

imperio compressa tenet caelumque ruentes

Eurique et Boreae parent Corique Notique,

Iunonis precibus promissa haud parua ferentis

regnantem Ae t olis Vulturnum in proelia campis

effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor.

qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro

concepitque ignes et flammea protulit ora,

euolat horrendo stridore ac Daunia regna

perflat agens caecam glomerato puluere nubem.

eripuere oculos aurae uocemque manusque.

uertice harenoso candentis, flebile dictu,

torquet in ora globos Italum et bellare maniplis

iussa laetatur rabie. tum mole ruinae

sternuntur tellure et miles et arma tubaeque,

atque omnis retro flatu occursante refertur

lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.

atque idem flatus Poenorum tela secundant,

et uelut ammento contorta hastilia turbo

adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas.

tum denso fauces praeclusus puluere miles

ignauam mortem compresso maeret hiatu.

ipse caput flauum caligine conditus atra

Vulturnus multaque comam perfusus harena

nunc uersos agit a tergo stridentibus alis,

nunc mediam in frontem ueniens clamante procella

obuius arma quatit patuloque insibilat ore.

interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis

hostili iugulo ferrum conamine et ictu

auertit dextramque ipso de uulnere uellit.

nec satis Ausonias passim foedare cohortes:

in Martem uomit immixtas mugitibus auras

bisque dei summas uibrauit turbine cristas.

Quae dum Romuleis exercet proelia turmis

Aeolius furor et Martem succendit in iras,

adfatur Virgo, socia Iunone, parentem:

‘Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra,

respice, agit quantisque furens se caedibus implet!

nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim?

quamquam ego non Teucros (nostro cum pignore regnet

Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim)

non Teucros delere aderam, sed lumen alumnae

Hannibalem Libyae pelli florentibus annis

uita atque extingui primordia tanta negabam.’

Excipit hic Iuno longique laboris ab ira

Immo, ait ‘ut noscant gentes, immania quantum

regna Iouis ualeant cunctisque potentia quantum

antistet, coniunx, superis tua, disice telo

flagranti (nil oramus) Carthaginis arces

Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu

Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.’

Contra quae miti respondet Iuppiter ore:

‘Certatis fatis et spes extenditis aegras.

ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,

contundet Tyrios iuuenis ac nomina gentis

induet et Libycam feret in Capitolia laurum.

at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque,

(fata cano) auertet populis Laurentibus arma.

nec longe cladis metae. uenit hora diesque,

qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.’

sic ait atque Irim propere demittit Olympo

quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna.

nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas

cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque

uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent.

Vt patuit liber superum certamine tandem

laxatusque deo campus, ruit aequore ab imo

Poenus quo sensim caelestia fugerat arma,

magna uoce trahens equitemque uirosque feraeque

turrigerae molem tormentorumque labores.

atque ubi turbantem leuioris ense cateruas

agnouit iuuenem, scintillauitque cruentis

ira genis, ‘Quaenam Furiae quisue egit in hostem,

en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis

auderes?’ inquit ‘genitor tibi natus ab armis

ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras

sit satis euasisse manus.’ atque inde superbis

hasta comes dictis murali turbine pectus

transforat et uoces uenturas occupat ictu.

Nec ferro saeuire sat est. appellitur atra

mole fera, et monstris componitur Itala pubes.

nam praeuectus equo moderantem cuspide Lucas

Maurum in bella boues stimulis maioribus ire

ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum.

immane stridens agitur crebroque coacta

uulnere bellatrix properos fert belua gressus.

liuenti dorso turris flammaque uirisque

et iaculis armata sedet. procul aspera grando

saxorum super arma ruit, passimque uolanti

celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.

stat niueis longum stipata per agmina uallum

dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta

fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis.

hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma

exigit Vfentis sceleratum belua dentem

clamantemque ferens calcata per agmina portat.

nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax

multiplicis lini claudit latus, improba sensim

corpore non laeso penetrarunt spicula dentis

et sublime uirum clipeo resonante tulerunt.

haud excussa noui uirtus terrore pericli:

utitur ad laudem casu geminumque citato

uicinus fronti lumen transuerberat ense.

extimulata graui sese fera tollit ad auras

uulnere et erectis excussam cruribus alte

pone iacit uoluens reflexo pondere turrim.

arma uirique simul spoliataque belua uisu

sternuntur subita, miserandum, mixta ruina.

Spargi flagrantis contra bellantia monstra

Dardanius taedas ductor iubet et facis atrae,

quos fera circumfert, compleri sulphure muros.

nec iusso mora. collectis fumantia lucent

terga elephantorum flammis, raptusque sonoro

ignis edax uento per propugnacula fertur.

non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor

cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis,

frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta

conlucet iuga dissultans Vulcanius ardor.

it fera candenti torrente bitumine corpus

amens et laxo diducit limite turmas.

nec cuiquam uirtus propiora capessere bella:

longinquis audent iaculis et harundinis ictu.

uritur impatiens et magni corporis aestu

huc atque huc iactas accendit belua flammas,

donec uicini tandem se fluminis undis

praecipitem dedit et tenui decepta liquore

stagnantis per plana uadi tulit incita longis

extantem ripis flammam. tum denique sese

gurgitis immersit molem capiente profundo.

At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis

igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes

nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo

eminus incessunt, ut qui castella per altos

oppugnat munita locos atque adsidet arces.

ausus digna uiro, fortuna digna secunda,

extulerat dextram at que aduersum comminus ensem

Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum

feruorem effundens monstri manus abstulit acri

implicitum nexu diroque ligamine torsit

et superas alte miserum iaculata per auras

telluri elisis adflixit, flebile, membris.

Has inter clades uiso Varrone sub armis

increpitans Paulus Quin imus comminus inquit

‘ductori Tyrio, quem uinctum colla catenis

staturum ante tuos currus promisimus urbi?

heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris!

haud umquam expedies tam dura sorte malorum,

quem tibi non nasci fuerit per uota petendum,

Varronem Hannibalemne, magis.’ dum talia Paulus,

urget praecipitis Libys atque in terga ruentum

ante oculos cunctas ductoris concitat hastas.

pulsatur galea et quatiuntur consulis arma.

acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis.

Tum uero excussus mentem, in certamina Paulo

auia diducto, conuertit Varro manuque

cornipedem inflectens Das, inquit ‘patria, poenas,

quae Fabio incolumi Varronem ad bella uocasti.

quaenam autem mentis uel quae discordia fati

Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta

iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem

nescio qui deus. at q uae me ad grauiora reseruat!

uiuamne? et fractos sparsosque cruore meorum

hos referam populo fasces atque ora per urbes

iratas spectanda dabo et, quo saeuius ipse

Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?’

plura indignantem telis propioribus hostes

egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.

Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam,

ceu fera, quae telis circumcingentibus ultro

adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem,

in medios fert arma globos seseque periclis

ingerit atque omni letum molitur ab ense.

increpat horrendum: ‘Perstate et fortiter, oro,

pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga

ad manis deferte, uiri. nisi gloria mortis,

nil superest. idem sedes adeuntibus imas

hic uobis dux Paulus erit.’ uelocius inde

Haemonio Borea pennaque citatior ibat

quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi,

atque ubi certamen primi ciet immemor aeui

plenus Gradiuo mentem Cato, fertur in hostis

ac iuuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus

Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.

abscessere retro pauidique in terga relatos

abduxere gradus: ut, laetus ualle remota

cum capream uenator agit fessamque propinquo

insequitur cursu et sperat iam tangere dextra,

si ferus aduerso subitum se protulit antro

et stetit ante oculos frendens leo: deserit una

et color et sanguis et tela minora periclo,

nec iam speratae cura est in pectore praedae.

nunc in restantis mucronem comminus urget,

nunc trepidos ac terga mala formidine uersos

adsequitur telis. furere ac decorare labores

et saeuire iuuat. cadit ingens nominis expers

uni turba uiro, atque, alter si detur in armis

Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae.

Tandem inclinato cornu sine more ruebat

prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres

sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle

uitifero, celsis Labienum Cingula saxa

miserunt muris. iunxit fera tempora leti

Sidonius non consimili discrimine miles:

nam Labienus obit penetrante per ilia corno,

fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, caesis.

oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto

Maecenas, cui Maeonia uenerabile terra

et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.

per medios agitur, proiecto lucis amore

Hannibalem lustrans, Paulus. sors una uidetur

aspera, si occumbat ductore superstite Poeno.

Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto

tempestas tanta et rabies impune fuisset)

in faciem pauidi Iuno conuersa Metelli

Quid uanos, inquit ‘Latio spes unica consul,

incassumque moues fato renuente furores?

si superest Paulus, restant Aeneia regna;

sin secus, Ausoniam tecum trahis. ire tumentem

tu contra iuuenem et caput hoc abscidere rebus

turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi

(tam laetus bello est) ausit certare Tonanti.

et iam conuersis (uidi nam flectere) habenis

euasit Varro ac sese ad meliora reseruat.

sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto

hanc nostris maiorem animam: mox bella capesses.’

Ad quae suspirans ductor: ‘Mortemne sub armis

cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae

pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?

i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela

excipias tergo, superos precor. integer, oro,

intactusque abeas atque intres moenia Romae

cum Varrone simul. talin', pauidissime, dignum

me uita pulchraque indignum morte putasti?

quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella

ipsi ferre Ioui ualeat. pro degener altae

uirtutis patrum! quando certamen inire,

cuiue uirum mallem memet componere, quam qui

et uictus dabit et uictor per saecula nomen?’

Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis

ac retro cursum tendentem ad crebra suorum

agmina et in densis furantem membra maniplis

per conferta uirum et stipata umbonibus arma

consequitur melior planta atque obtruncat Acherram,

ut canis occultos agitat cum Belgicus apros

erroresque ferae sollers per deuia mersa

nare legit tacitoque premens uestigia rostro

lustrat inaccessos uenantum indagine saltus

nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem

deprendit spissis arcana cubilia dumis.

At coniunx Iouis, ut Paulum depellere dictis

nequiquam fuit et consul non desinit irae,

in faciem Mauri rursus mutata Gelestae

auocat ignarum saeuo a certamine Poenum:

Huc tela, huc inquit ‘dextram implorantibus adfer,

o decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta

stagnantis consul molitur proelia ripas,

et laus haud alio maior datur hoste perempto.’

haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat.

Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem—

Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant

arma senem circa nati; pauperque penatum

(sed domus haud obscura Tuder, notusque per Vmbros

bellator populos) factis et caede docebat

natorum armigeram pugnas tractare cohortem.

unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,

postquam hominum satiata nec e est, prostrauerat ictu

innumero cum turre feram facibusque secutis

ardentem monstri spectabat laeta ruinam,

cum subitus galeae fulgor conoque coruscae

maiore intremuere iubae. nec tarda senectus

(agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos

saeua parens ultro in certamina et addere passim

tela iubet nec manantis ex ore feroci

aut quae flagrarent galea exhorrescere flammas.

armiger haud aliter magni Iouis, anxia nido

cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,

obuersam spectans ora ad Phaet h ontia prolem,

explorat dubios Phoebea lampade natos.

iamque suis daret ut pugnae documenta uocantis



et medias hasta uelox praeteruolat auras.

haesit multiplici non alte cuspis in auro

ac senium inualido dependens prodidit ictu.

cui Poenus: ‘Quinam ad cassos furor impulit ictus

exanguem senio dextram? uix prima momordit

tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.

en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista

a nobis melius discet bellare iuuentus.’

sic propria miseri transfigit pectora corno.

At contra, horrendum, bis terna spicula dextra

torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastae:

haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam

uenator premit obsesso cum Maurus in antro,

inuadunt rabidi iam dudum et inania temptant

nondum sat firmo catuli certamina dente.

consumit clipeo tela et collectus in arma

sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas

Sidonius ductor, nec iam per uulnera credit

aut per tot caedes actum satis, iraque anhelat,

ni leto det cuncta uirum iungatque parenti

corpora et excidat miseros cum stirpe penatis.

Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira

flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus):

‘Suppedita mihi tela. uadis liuentis Auerni

demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit

tegmina: iam stultae fructus pietatis habebit.’

haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aeui,

transadigit: pressa iuuenis cum cuspide labens

arma super fratrum resupino concidit ore.

mortiferum inde manu properantem uellere ferrum

pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum

fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.

tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum

ense metit rapido plenamque (heu barbara uirtus!)

abscisi galeam capitis, ceu missile telum,

conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa

inliso saxo, qua spina interstruit artus,

occumbit, fratrisque uidet labentia membra

Quercentis, quem funda procul per inane uoluta

sopierat, dum supremam Telesinus in auras

exhalat lucem et dubitantia lumina condit.

at fessus maerore simul cursuque metuque

et tamen haud irae uacuus non certa per aequor

interdum insistens Perusinus membra ferebat.

hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis

armiger obtulerat monstri, super inguina fixam,

obtruncat quercuque premit uiolentus obusta.

temptarat precibus saeuum lenire furorem,

sed Stygius primos impleuit feruor hiatus,

et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.

tandem cum toto cecidit grege, nomen in Vmbro

clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa

aesculus aut proauis ab origine cognita quercus

cum fumat percussa Ioui, sacrosque per aeuum

aetherio ramos populantur sulphure flammae,

donec uicta deo late procumbit et omnem

conlabens operit spatioso stipite prolem.

Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor

molitur, Paulus, numerosa caede futuram

ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat.

inter mille uiros iacet ingens P h orcys ab antris

Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam,

unde genus †tristique deae manabat origo.

hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem

nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae,

dum laeuum petit incumbens uiolentius inguen,

detrahit excelsi correptum uertice coni,

adflictumque premens, tergo qua balteus imo

sinuatur coxa e que sedet munimen utrique,

coniecto fodit ense super: uomit ille calentem

sanguinis effundens per hiantia uiscera riuum

et subit Aetolos Atlanticus accola campos.

Has inter strages rapido terrore coorti

inuadunt terga atque auerso turbine miscent

bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos

hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem,

succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,

dediderant dextras. tum totis mentibus actam

in caedes aciem pone atque in terga ruentes

praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis:

e strage est ferrum atque euulsa cadauere tela.

raptum Galba procul (neque enim uirtutis amorem

aduersa exemisse ualent) ut uidit ab hoste

auferri signum, conixus corpore toto

uictorem adsequitur letalique occupat ictu.

ac dum comprensam caeso de corpore praedam

auellit, tardeque manus moribunda remittit,

transfixus gladio propere accurrentis Amorgi

occidit, immoriens magnis non prosperus ausis.

Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo

iras saeua truces, sublatum puluere campum

Vulturnus rotat et candentis torquet harenas.

iamque reluctantis stridens immane procella

per longum tulit ad campi suprema cauisque

adflictos ripis tumidum demersit in amnem.

hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aeui

seruabat tacito, non felix Curio, leto.

namque, furens animi dum consternata moratur

agmina et oppositu membrorum sistere certat,

in praeceps magna propulsus mole ruentum

turbatis hauritur aquis fundoque uolutus

Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena.

Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla

nescius, aduersa fronte incurrebat in arma

uincentum consul: pereundi Martius ardor

atque animos iam sola dabat fiducia mortis,

cum Viriathus agens telis, regnator Hiberae

magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis

obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.

heu dolor, heu lacrimae! Seruilius, optima belli,

post Paulum belli pars optima, corruit ictu

barbarico magnamque cadens leto addidit uno

inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram

consul et, insani quamquam contraria uenti

exarmat uis atque obtendit puluere lucem,

squalentem rumpens ingestae toruus harenae

ingreditur nimbum ac V iriat h um moris Hiberi

carmina pulsata fundentem barbara caetra

inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae.

hic fuit extremus caedum labor. addere bello

haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est

uti, Roma, tibi posthac ad proelia Paulo.

saxu m ingens, uasto libratum pondere, caeca

uenit in ora manu et perfractae cassidis aera

ossibus infodiens compleuit sanguine uultus.

inde pedem referens, labentia membra propinquo

imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans,

sedit terribilis clipeum super ore cruento:

immanis ceu, depulsis leuioribus hastis,

accepit leo cum tandem per pectora ferrum,

stat teli patiens media tremebundus harena

ac, manante iubis rictuque et naribus unda

sanguinis, interdum languentia murmura torquens,

effundit patulo spumantem ex ore cruorem.

tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato

ductor equo, qua flatus agit, qua peruius ensis,

qua sonipes, qua belligero fera belua dente.

obrutus hic telis ferri per corpora Piso

rectorem ut uidit Libyae, conixus in hastam

ilia cornipedis subrecta cuspide transit

conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat,

cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam

cernuus inflexo sonipes effuderat armo:

‘Vmbraene Ausoniae rediuiua bella retractant

post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?’

sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus

arduus insurgens totum permiscuit ensem.

Ecce, Cydonea uiolatus harundine plantam,

Lentulus effusis campum linquebat habenis,

cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore

toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum.

mens abiit, puduitque fugae. tum uisa cremari

Roma uiro, tunc ad portas iam stare cruentus

Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere

sorbentes Latium campi. ‘Quid deinde relictum

crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem,

deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?

testor caelicolas,’ inquit ‘ni damna gubernas

crudelis belli uiuisque in turbine tanto

inuitus, plus, Paule, (dolor uerba aspera dictat)

plus Varrone noces. cape, quaeso, hunc, unica rerum

fessarum spe s , cornipedem. languentia membra

ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.’

Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem

eiectans, consul: ‘Macte o uirtute paterna!

nec uero spes angustae, cum talia restent

pectora Romuleo regno. calcaribus aufer,

qua uulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis

claudantur portae (ruet haec ad moenia pestis)

dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae.

nostris pugnauit monitis furor. amplius acta

quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi

Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem

uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos

uertentis terga aspiciat? nec talia Paulo

pectora, nec manis tam parua intramus imago.

ille ego—sed uano quid enim te demoror aeger,

Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum

erige quadrupedem propere.’ tum Lentulus urbem

magna ferens mandata petit. nec Paulus inultum

quod superest de luce sinit: ceu uulnere tigris

letifero cedens tandem proiectaque corpus

luctatur morti et languentem pandit hiatum

in uanos morsus, nec sufficientibus irae

ictibus extrema lambit uenabula lingua.

iamque coruscanti telum propiusque ferenti

gressum exultantem et securo caedis Iertae

non expectatum surgens defixerat ensem

Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa

exoptans animam certantem ponere dextra.

sed uicere uirum coeuntibus undique telis

et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur.

hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens

dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,

aequares forsan Fabio. mors additur urbi

pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen.

Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae,

ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis

sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo.

hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic

Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.

passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae

Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes.

transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum

fractaque conflictu parmarum tegmina et ore

cornipedum derepta fero spumantia frena.

sanguineus tumidas in campos Aufidus undas

eiectat redditque furens sua corpora ripis.

sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto

conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,

naufragium spargens operit freta: iamque per undas

et transtra et mali laceroque aplustria uelo

ac miseri fluitant reuomentes aequora nautae.

At Poenus, per longa diem certamina saeuis

caedibus emensus, postquam eripuere furori

insignem tenebrae lucem, tum denique Martem

dimisit tandemque suis in caede pepercit.

sed mens inuigilat curis noctisque quietem

ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum

optatas nondum portas intrasse Quirini.

proxima lux placet. hinc strictos ferre ocius enses,

dum feruet cruor et perfusae caede cohortes,

destinat ac iam claustra manu, iam moenia flamma

occupat et iungit Tarpeia incendia Cannis.

Quo turbata uiri coniunx Saturnia coepto

irarumque Iouis Latiique haud inscia fati,

incautum ardorem atque auidas ad futtile uotum

spes iuuenis frenare parat. ciet inde quietis

regnantem tenebris Somnum, quo saepe ministro

edomita inuiti componit lumina fratris,

atque huic adridens Non te maioribus inquit

‘ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis

des uictum mihi, Somne, Iouem. non mille premendi

sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos

Inachiae multa superandus nocte iuuencae.

ductori, precor, immittas noua somnia Poeno,

ne Romam et uetitos cupiat nunc uisere muros,

quos intrare dabit numquam regnator Olympi.’

Imperium celer exequitur curuoque uolucris

per tenebras portat medicata papauera cornu.

ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima

Barcaei petiit iuuenis, quatit inde soporas

deuexo capiti pennas oculisque quietem

inrorat, tangens Lethaea tempora uirga.

exercent rabidam truculenta insomnia mentem.

iamque uidebatur multo sibi milite Thybrim

cingere et insultans astare ad moenia Romae.

ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis

elata torquens flagrantia fulmina dextra

Iuppiter, et lati fumabant sulphure campi,

ac gelidis Anien trepidabat caerulus undis,

et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum

uibrabant ignes. tunc uox effusa per auras:

‘Sat magna, o iuuenis, prensa est tibi gloria Cannis.

siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris,

Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.’

attonitum uisis maioraque bella pauentem

post confecta Sopor Iunonia iussa relinquit,

nec lux terribili purgauit imagine mentem.

Quos inter motus somni uanosque tumultus

dedita per noctem reliquo cum milite castra

nuntiat et praedam pleno trahit agmine Mago.

huic ductor laetas Tarpeio uertice mensas

spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset,

celatis superum monitis clausoque pauore,

uulnera et exhaustas saeuo certamine uires

ac nimium laetis excusat fidere rebus.

tum spe deiectus iuuenis, ceu uertere ab ipsis

terga iuberetur muris ac signa referre,

Tanta mole inquit ‘non Roma, ut credidit ipsa,

sed Varro est uictus. quaenam tam prospera Martis

munera destituis fato patriamque moraris!

mecum exultet eques: iuro hoc caput, accipe muros

Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.’

Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,

iam Latius sese Canusina in moenia miles

colligere et profugos uicino cingere uallo

coeperat. heu rebus facies inhonora sinistris!

non aquilae, non signa uiris, non consulis altum

imperium, non subnixae lictore secures.

trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina,

corpora debilibus nituntur sistere membris.

clamor saepe repens et saepe silentia fixis

in tellurem oculis: nudae plerisque sinistrae

detrito clipeo, desunt pugnacibus enses,

saucius omnis eques: galeis carpsere superbum

cristarum decus et damnarunt Martis honores.

at multa thorax perfossus cuspide, et haerens

loricae interdum Maurusia pendet harundo.

interdum maesto socios clamore requirunt.

hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti

Curio deflentur, grauis illic Scaeuola bello.

hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis

fata gemunt: ut uer b a mali praenuntia numquam

cessarit canere et Varronis sistere mentem,

utque diem hunc totiens nequiquam auerterit urbi,

atque idem quantus dextra. sed cura futuri

quos premit, aut fossas instant praeducere muris

aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant,

quaque patet campus planis ingressibus hostis,

ceruorum ambustis imitantur cornua ramis,

et stilus occulitur, caecum in uestigia telum.

Ecce, super clades et non medicabile uulnus,

reliquias belli atque imperdita corpora Poenis

impia formido ac maior iactabat Erinys.

trans aequor Tyrios enses atque arma parabant

Punica et Hannibalem mutato euadere caelo.

dux erat exilio non laetus Marte Metellus,

sed stirpe haud parui cognominis. is mala bello

pectora degeneremque manum ad deformia agebat

consulta atque alio positas spectabat in or b e,

quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla

Poenorum aut patriae penetraret fama relictae.

Quae postquam accepit flammata Scipio mente,

quantus Sidonium contra fera proelia miscens

ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem

atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant

coepta uiri, ruptis foribus sese arduus infert.

tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum

mucronem: ‘Tarpeia, pater, qui templa secundam

incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum

Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus

aegide Gorgoneos uirgo succincta furores,

Indigetesque dei, sponte en per numina uestra

perque caput, nullo leuius mihi numine, patris

magnanimi iuro: numquam Lauinia regna

linquam nec linqui patiar, dum uita manebit.

ocius en testare deos, si moenia taedis

flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,

ausurum in terras gressus. ni talia sancis,

quem tremis et cuius somnos formidine rumpis,

Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo

Poenorum melior parietur gloria caeso.’

his excussa incepta minis. iamque ordine iusso

obstringunt animas patriae dictataque iurant

sacramenta deis et purgant pectora culpa.

Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,

lustrabat campos et saeuae tristia dextrae

facta recensebat pertractans uulnera uisu

Hannibal et magna circumstipante caterua

dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis.

quas strages inter, confossus pectora telis

seminecem extremo uitam exhalabat in auras

mu r mure deficiens iam Cloelius oraque nisu

languida uix aegro et dubia ceruice leuabat.

agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem

hinnitum effundens sternit tellure Bagesum,

quem tum captiuo portabat in agmina dorso.

hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui

stante cruore soli et t u mulata cadauera caede

euolat ac domini consistit ad ora iacentis.

inde inclinatus colla et submissus in armos

de more inflexis praebebat scandere terga

cruribus ac proprio quodam trepidabat amore.

milite non illo quisquam felicius acri

insultarat equo, uel si resupina citato

proiectus dorso ferretur membra, uel idem

si nudo staret tergo, dum rapta uolucris

transigeret cursu sonipes certamina campi.

At Libys humanos aequantem pectore sensus

haud parce miratus ecum, quinam ille sinistrae

depugnet morti iuuenis, nomenque decusque

erogitat letique simul compendia donat.

hic Cinna (ad Tyrios namque is sua uerterat arma

credulus aduersis, et tum comes ibat ouanti)

Auribus huic, inquit ‘ductor fortissime, origo est

non indigna tuis. quondam sub regibus illa,

quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim

Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi

ut sceptra exegit, confestim ingentia bella

Clusina uenere domo. si Porsena fando

auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra,

ille ope Maeonia et populo succinctus Etrusco

certabat pulsos per bella reponere reges.

multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus

Ianiculum incumbens u r bi. mox pace probata

compressere odia, et positum cum foedere bellum,

obsidibusque obstricta fides. mansuescere corda

nescia, pro superi! et nil non immite parata

gens Italum pro laude pati: b is Cloelia senos

nondum complerat primaeui corporis annos,

una puellarum Laurentum et pignora pacis

inter uirgineas regi tramissa cateruas.

facta uirum sileo. rege haec et foedere et annis

et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim

tranauit, frangens undam puerilibus ulnis.

cui si mutasset sexum natura, reuerti

forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,

Porsena. sed iuueni, ne sim tibi longior, hinc est

et genus et clara memorandum uirgine nomen.’

Talia dum pandit, uicinus parte sinistra

per subitum erumpit clamor. permixta ruina

inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli

eruerant corpus media de strage iacentum.

heu quis erat! quam non similis modo Punica telis

agmina turbanti, uel cum Taulantia regna

uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno!

puluere canities atro arentique cruore

squalebat barba, et perfracti turbine dentes

muralis saxi, tum toto corpore uulnus.

Quae postquam aspexit, geminatus gaudia ductor

Sidonius Fuge, Varro, inquit ‘fuge, Varro, superstes,

dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti

et populo consul totas edissere Cannas.

concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,

concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste

me digna haud paruo caluerunt corda uigore,

funere supremo et tumuli decoretur honore.

quantus, Paule, iaces! qui tot mihi milibus unus

maior laetitiae causa es. cum fata uocabunt,

tale precor nobis salua Carthagine letum.’

Haec ait et socium mandari corpora terrae,

postera cum thalamis Aurora ru b ebit apertis,

imperat armorumque iubet consurgere aceruos,

arsuros, Gradiue, tibi. tum munera iussa,

defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos

agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni

frondosis silua atra iugis. hinc ornus et albae

populus alta comae, ualidis accisa lacertis,

scinditur, hinc ilex proauorum condita saeclo.

deuoluunt quercus et amantem litora pinum

ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos.

funereas tum deinde pyras certamine texunt,

officium infelix et munus inane peremptis,

donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus

mersit equos, fugiensque polo Titania caecam

orbita nigranti traxit caligine noctem.

post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena

ignibus atque sui terris rediere colores,

supponunt flammam et manantia corpora tabo

hostili tellure cremant. subit horrida mentem

formido incerti casus, tacitusque pererrat

intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui

mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum.

at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo

ingenti mons armorum surgebat ad astra.

ipse, manu celsam pinum flammaque comantem

attollens, ductor Gradiuum in uota ciebat:

‘Primitias pugnae et laeti libamina belli

Hannibal Ausonio cremat haec de nomine uictor,

et tibi, Mars genitor, uotorum haud surde meorum,

arma electa dicat spirantum turba uirorum.’

tum face coniecta populatur feruidus ignis

flagrantem molem, et rupta caligine in auras

actus apex claro perfundit lumine campos.

hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo

ibat et hostilis leti iactabat honorem.

sublimem eduxere pyram mollisque uirenti

stramine composuere toros. superaddita dona,

funereum decus: expertis inuisus et ensis

et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum

tum laceri fasces, captaeque in Marte secures.

non coniunx natiue aderant, non iuncta propinquo

sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris

praecedens prisca exequias decorabat imago

omnibus exuuiis nudo, iamque Hannibal unus

sat decoris laudator erat: fulgentia pingui

murice suspirans inicit uelamina et auro

intextam chlamydem ac supremo adfatur honore:

‘I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas

uirtute et factis animas. tibi gloria leto

iam parta insigni. nostros Fortuna labores

uersat adhuc casusque iubet nescire futuros.’

haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis

aetherias anima exultans euasit in auras.

Fama dehinc gliscente sono iam sidera adibat,

iam maria ac terras, primamque intrauerat urbem.

diffidunt muris: solam pauitantibus arcem

sperauisse sat est. nec enim superesse iuuentam,

ac stare Ausoniae uacuum sine corpore nomen,

quodque adeo nondum portis inruperit hostis,

contemptu cessare putant. iam tecta cremari,

ac delubra rapi caedesque ante ora nefandae

natorum septemque arces fumare uidentur.

lux una euersas bis centum in stra g e curulis,

ac iuuenum bis tricenis orbata gemebat

milibus exhaustae nutantia moenia Romae,

atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,

nec socium numero pariter leuiore perempto.

sed uero sed enim reliqui pia turba senatus

munera sortito inuadunt. celer omnia lustrans

clamitat attonitis Fabius: ‘Non ulla relicta est,

credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis

nequiquam armatos ausit succedere muros.

dura inter pauidos alitur fortuna sedendo,

et gliscunt aduersa metu. ite ocius, arma

deripite, o pubes, templis. uos atria raptim

nudate et clipeos in bella refigite captos.

sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro

nil minuit pauor. in patulis illa horrida campis

sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam

exultare leuis nudato corpore Maurus.’

Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,

Varronem aduentare uagus per moenia rumor

spargit et occulto perfundit pectora motu:

haud secus ac, fractae rector si forte carinae

litoribus solus uacuis ex aequore sospes

adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne

iactato dextras, ipsamque odere salutem

unius amissa superantis puppe magistri.

quam restare uiro labem, qui accedere portis

audeat ac dirum ueniat pauitantibus omen!

Hos mulcens questus Fabius deforme docebat

cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira.

aduersis etenim ferri non esse uirorum

qui Martem inscribant genti, non posse dolores

condere et ex poena solacia poscere luctus.

si uero exprobrare sinant, sibi tristius illum

inluxisse diem, quo castris uiderit ire

Varronem, quam quo uideat remeare sine armis.

his dictis sedere minae, et conuersa repente

pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno

consulibus reputant caesis erepta duobus.

ergo omne effundit longo iam se agmine uulgus

gratantum, magnaque actum se credere mente

testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis

Laomedontiadum non desperauerit urbi.

Nec minus infelix culpae grandique pudore

turbatus, consul titubantem ad moenia gressum

portabat lacrimans: deiectum attollere uultum

ac patriam aspicere et luctus renouare pigebat.

quod uero reduci tum se populusque patresque

offerrent, non gratari, sed poscere natos

quisque suos fratresque simul miseraeque parentes

ire uidebantur laceranda ad consulis ora.

sic igitur muto lictore inuectus in urbem

damnatum superis aspernabatur honorem.

At patres Fabiusque, procul maerore remoto,

praecipitant curas. raptim delecta iuuenta

seruitia armantur, nec claudit castra saluti

postpositus pudor. infixum est Aeneia regna

Parcarum in leges quacumque reducere dextra

proque arce et sceptris et libertatis honore

uel famulas armare manus. primaeua suorum

corpora praetexto spoliant uelamine et armis

insolitis cingunt. puerilis casside uultus

clauditur atque hostis pubescere caede iubetur.

idem obsecrantis, captiuum uulgus ut auro

pensarent paruo (nec pauca fuere precantum

milia), miranti durarunt prodere Poeno.

cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem

armatum potuisse capi. tunc terga dedisse

damnatis Siculas longe meritare per oras

impositum, donec Latio decederet hostis.

haec tum Roma fuit: post te cui uertere mores

si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.

Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo

uerterit ad Libyam populos Sarranaque castra,

expediam. stat nulla diu mortalibus usquam,

Fortuna titubante, fides. adiungere dextras

certauere palam rumpenti foedera Poeno

(heu nimium faciles laesis diffidere rebus!)

saeuior ante alios iras seruasse repostas

atque odium renouare ferox in tempore Samnis,

mox leuis et sero pressurus facta pudore

Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis,

tum gens Hirpini uana indocilisque quieti

et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnis

manarent populos foedi contagia morbi.

iamque Atella suas iamque et Calatia adegit,

fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.

inde Phalanteo leuitas animosa Tarento

Ausonium laxare iugum. patefecit amicas

alta Croton portas Afrisque ad barbara iussa

Thespiadum docuit summittere colla nepotes.

idem etiam Locros habuit furor. ora uadosi

litoris, Argiuos Maior qua Graecia muros

seruat et Ionio luitur curuata profundo,

laetas res Libyae et fortunam in Marte secuta,

iurauit pauitans Tyrio sua proelia Marti.

iam uero, Eridani tumidissimus accola, Celtae

incubuere malis Italum ueteresque doloris

tota se socios properarunt iungere mole.

Sed fas id Celtis, fas impia bella referre

Boiorum fuerit populis: Capuaene furorem,

quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu

moenia barbarico Nom a dum sociata tyranno

quisnam mutato tantum nunc tempore credat?

luxus et insanis nutrita ignauia lustris

consumptusque pudor peccando unisque relictus

diuitiis probrosus honor lacerabat hiantem

desidia populum ac resolutam legibus urbem.

insuper exitio truculenta superbia agebat.

nec uitiis deerant uires. non largior ulli

Ausoniae populo (sic tum Fortuna fouebat)

aurique argentique modus; madefacta ueneno

Assyrio maribus uestis medioque dierum

regales epulae atque ortu conuiuia solis

deprensa et nulla macula non inlita uita.

tum populo saeui patres, plebesque senatus

inuidia laeta, et conlidens dissona corda

seditio. sed enim interea temeraria pubis

delicta augebat pollutior ipsa senectus.

nec, quos uile genus despectaque lucis origo

foedabat, sperare sibi et deposcere primi

deerant imperia ac patriae pereuntis habenas.

quin etiam exhilar ar e uiris conuiuia caede

mos olim et miscere epulis spectacula dira

certantum ferro, saepe et super ipsa cadentum

pocula, respersis non parco sanguine mensis.

Has astu adgressus quo uerteret acrius aegras

ad Tyrios mentes, quae nulla sorte daturam

certus erat Romam (neque enim impetrata uolebat)—

Pacuuio fuit haud obscurum crimine nomen—

hortatur summi partem deposcere iuris

atque alternatos sociato consule fasces

et, si partita renuant sedisse curuli

aequatumque decus geminasque uidere secures,

ultorem ante oculos atque ora astare repulsae.

ergo electa manus gressu fert dicta citato.

antistat cunctis praecellens Virrius ore,

sed genus obscurum nullique furore secundus.

qui postquam coetu patrum ingentique senatu

impia dementis uulgi ac uix tota profudit

consulta et tumidis incendit uocibus aures,

concordi fremitu renuentum effunditur asper

toto e concilio clamor, tum quisque fatigat

increpitans, uocumque tremit certamine templum.

Hic Torquatus, auum fronte aequauisse seuera

nobilis, ‘Heu Capua portantes talia dicta

Romuleis durastis’ ait ‘succedere muris,

ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma

post Cannas adferre suas? numquamne per auris

it uestras, in Tarpeia cum sede Latini

orarent paria, haud uerbis, haud uoce, sed acri

propulsum dextra, qui tum mandata superbo

ore adportabat, tanto per limina templi

turbine praecipitem reuoluti corporis actum,

ut saeuo adflictus saxo spectante piaret

tristia dicta Ioue et lueret uerba impia leto?

en ego progenies eius, qui sede Tonantis

expulit orantem et nuda Capitolia consul

defendit dextra.’ rabidum hinc palmasque uirorum

intentantem oculis proauitaque facta parantem

ut uidit maiore adeo crudescere motu,

excipit his frendens Fabius: ‘Pro cuncta pudendi!

sedes, ecce, uacat, belli uiduata procella:

quem, quaeso, e uobis huic imposuisse paratis

inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,

prima atque ante alios sors, concedente senatu,

te citat ac nostris aequat iam purpura Brutis?

i, demens, i, quo tendis; tibi perfida fasces

det Carthago suos.’ medio feruore loquentis

impatiens ultra gemitu cohibere furorem

fulminea toruum exclamat Marcellus ab ira:

‘Quae tandem et quam lenta tenet patientia mentem,

o confuse nimis Gradiui turbine Varro,

ut perferre queas furibunda insomnia consul?

nonne exturbatos iam dudum limine templi

praecipites agis ad portas, et discere cogis

semiuiros, quod sit nostro de more creati

consulis imperium? non umquam sobria pubes

et peritura breui, moneo, ocius urbe facesse.

muros ante tuos, ut par est, debita ductor

armatus responsa dabit.’ consurgere cuncti

hinc pariter magnoque uiros clamore premebant.

necnon et foribus propere Campana iuuentus

extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae

concitus Hannibalem uoluebat Virrius ore.

Fuluius (huic nam spondebant praesagia mentis

uenturum decus, et Capuae pereuntis imago

iam tum erat ante oculos) Non si Carthaginis inquit

‘ductorem uestris deuinctum colla catenis

Romam uictor agis, posthac intrare Quirini

sacratas dabitur sedes. tende ocius, oro,

quo mens aegra uocat.’ referunt haec inde citati

mixta minis et torua trucis responsa senatus.

Tantane, omnipotens, caligine mersa latere

fata placet? ueniet quondam felicior aetas,

cum pia Campano gaudebit consule Roma

et per bella diu fasces perque arma negatos

ultro ad magnanimos referet secura nepotes.

poena superborum tamen haec durabit auorum,

quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,

quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus,

nunc facta exposuit, tum ueris falsa per artem

Virrius admiscens cecinit fatale cruenti

turbati s signum belli. furiata iuuentus

arma, arma Hannibalemque uolunt. ruit undique uulgus

et Poenos in tecta uocant. ingentia facta

Sidonii iuuenis celebrant: ut ruperit Alpes

Herculei socius decoris diuisque propinquas

transierit cursu rupes, ut caede referta

clauserit Eridani uictor uada, uictor ut idem

Lydia Romano turbarit stagna cruore,

ut Trebiae ripas aeterno nomine famae

tradiderit Paulumque idem inter proelia et idem

Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.

his super excisam primori Marte Saguntum

et iuga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis

iuratumque uiro bellum puerilibus annis

accumulant. unum, ducibus tot caede peremptis,

tot fusis acie, stare inter proelia nullis

attactum telis. superum cum munere detur

huic sociare uiro dextras et foedere iungi,

fastus exanguis populi uanumque tumorem

nimirum Capua et dominatum perferat urbis,

ceu famulis fasces aequataque iura negantis?

prorsus enim tanto potiorem nomine habendum

Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.

Talia iactantes iam lectam sorte parabant

mittere quae Tyrios adiungat foedere pubem.

sed non inuictum ponebat pectore robur

tum solum Decius Capuae decus. isque receptus

in medios coetus (neque enim differre dabatur)

Itis, ait ‘ciues, uiolanda ad iura parentum

damnatumque caput temerati foederis aris

iungitis hospitio? quae tanta obliuio recti?

magnu m atque in magnis positum populisque uirisque

h a u d uersam ostentare fidem! nunc tempus inire

proelia pro Rutulis, nunc signa aciemque mouere,

dum trepidae res, et medicinam uulnera poscunt:

is locus officio, cum cessant prospera, cumque

dura ad opem Fortuna uocat. nam laeta fouere

haud quaquam magni est animi decus. huc, age, adeste.

noui dis animas similes et pectora magnis

numquam angusta malis. capiunt, mihi credite, Cannas

et Trasimenna uada et Pauli memorabile letum.

hi sunt qui uestris infixum moenibus hostem

deiecere manu et Capuam eripuere superbis

Samnitum iussis. hi sunt qui iura dedere

terrore expulso Sidicinaque bella remorunt.

quos fugitis socios? quosue additis? ille ego sanguis

Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit

ab Ioue ducta Capys magno cognatus Iulo,

ille ego semihomines inter Nasamonas et inter

saeuum atque aequantem ritus Garamanta ferarum

Marmarico ponam tentoria mixtus alumno,

ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque

iustitia est ensis solaeque e sanguine laudes?

non ita, non Decio permixtum fasque nefasque,

haec ut uelle queat. nullo nos inuida tanto

armauit Natura bono, quam ianua mortis

quod patet et uita non aequa exire potestas.’

Haec uana auersas Decius iactauit ad auris.

ast delecta manus iungebat foedera Poeno.

iamque aderat praemissa duci turbante tumultu

Autololes numerosa cohors. ipse agmine magno

festinata citus per campos signa mouebat.

et Decius: ‘Nunc hora, uiri, nunc tempus. adeste,

dum Capua dignum, dum me duce dextera uindex

molitur facinus: procumbat barbara pubes.

pro se quisque alacres rapite hoc decus. hostis adire

si parat, obstructas praebete cadauere portas

et ferro purgate nefas. hic denique solus

eluerit sanguis maculatas crimine mentes.’

Dumque ea nequiquam non ulli laeta profatur,

audita asperitate uiri coeptoque feroci,

multa feta gerens ira praecordia, Poenus

astabat muris propereque accersere lectos

immitem castris Decium iubet. horrida uirtus

armatumque fide pectus rectique cupido

et maior Capua mens imperterrita mole

inuicta stabat toruoque minacia uultu

iussa ducis uerbisque etiam incessebat amaris.

quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis

spernentem increpitans magno clamore profatur:

‘Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu,

uecordi Decio, mecum certasse uolenti

in decus et famam leti. rapite (ite citati)

signa, duces. pateatne mihi Campana uetante

urbs Decio, explorare libet, noua bella mouenti

cui patuere Alpes, saxa impellentia caelum

atque uni calcata deo.’ suffuderat ora

sanguis et a toruo surgebant lumine flammae.

tum rictus spumans et anhelis faucibus acta

uersabant penitus dirum suspiria murmur.

sic urbem inuectus, toto comitante senatu

et uulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,

effundit cunctam rabiem irarumque procellas.

Necnon et Decio propiora pericula mentem

flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,

quo laudes ducis inuicti superaret inermis.

non illum fuga, non clausi occuluere penates,

sed liber, ueluti nullus penetrasset in urbem

Hannibal, intrepido seruauerat otia uultu,

cum iuuenem saeuis, horrendum, concitus armis

inuadit globus et pedibus sublime sedentis

ductoris sistit. tonat inde ferocibus alte

incessens uictor dictis: ‘Solusne ruentem

fulcire ac reuocare paras a funere Romam,

o demens? en, qui diuum mihi munera tanta

eripiat. Decio prorsus seruabar inerti

uincendus, Decio imbelli, cui femina nulla

orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris

cesserit. huic agedum (nam cur indigna feramus

magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.’

dixerat haec, necdum finem conuicia norant:

inlatus uelut armentis super ardua colla

cum sese imposuit uictorque immane sub ira

infremuit leo et immersis grauis unguibus haesit,

mandit anhelantem pendens ceruice iuuencum.

at Decius, dum uincla ligant, Necte ocius inquit

‘(nam sic Hannibalem decet intrauisse) catenas,

foederis infausti pretium. sic uictima prorsus

digna cadit Decius. nec enim te sanguine laetum

humano sit fas caesis placasse iuuencis.

en dextra! en foedus! nondum tibi curia necdum

templorum intrati postes: iam panditur acri

imperio carcer. perge ac primordia tanta

accumula paribus factis. mihi fama sub umbras

te feret oppressum Capuae cecidisse ruinis.’

nec plura effari concessum. obnubitur atra

ueste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.

Exin uictor ouans sedato pectore tandem

spectandis urbis tectis templisque serenos

laetus circumfert oculos et singula discit:

quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,

quot bello pateant argenti aerisque talenta,

nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris

copia quanta uiris. monstrant Capitolia celsa

Stellatisque docent campos Cereremque benignam.

iamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo

impellebat equis, fuscabat et Hesperos umbra

paulatim infusa properantem ad litora currum:

instituunt de more epulas festamque per urbem

regifice extructis celebrant conuiuia mensis.

ipse, deum cultu et sacro dignatus honore,

praecipuis multoque procul splendentibus ostro

accipitur sublime toris. non una ministri

turba gregis: posuisse dapes his addita cura,

his adolere focos, his ordine pocula ferre;

necnon et certis struitur penus. aspera mensa

pondera caelati fulgent antiquitus auri.

eripiunt flammae noctem, strepituque mouentum

murmurat alta domus. stupet inconsuetus opimae

Sidonius mensae miles faciemque superbi

ignotam luxus oculis mirantibus haurit.

uescitur ipse silens et tantos damnat honores

esse epulis facilesque coli tanto agmine mensas,

donec pulsa fames et Bacchi munera duram

laxarunt mentem. tum frontis reddita demum

laetitia, et positae grauiores pectore curae.

Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes

incola, et obtusas immiti murmure saeuae

inter bella tubae permulcet cantibus auris.

namque chaos, caecam quondam sine sidere molem

non surgente die, ac mundum sine luce canebat.

tum deus ut liquidi disclusset stagna profundi

tellurisque globum media compage locasset;

ut celsum superis habitare dedisset Olympum,

castaque Saturni monstrabat saecula patris.

iamque Iouem et laetos per furta canebat amores

Electraeque toros Atlantidos, unde creatus

proles digna deum tum Dardanus, isque Tonanti

ut det Eric h thonium magna de stirpe nepotem;

hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo

Assaracus, nulloque minor famaue manuue

tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.

concelebrant plausu pariter Sidonia pubes

Campanaeque manus. ante omnis ductor honori

nominis augusto libat carchesia ritu;

cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem

inrorat mensis turba ardescitque Lyaeo.

Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu

conuerso (neque enim, iuuenis non digne sileri,

tramittam tua coepta libens famamque negabo

quamquam imperfectis, magnae tamen indolis, ausis),

mens una, inuiolata mero nullisque uenenis

potandi exarmata decus, pugnaeque necisque

Sidoniae tacito uoluebat pectore molem.

quoque esset miranda magis tam sacra libido,

Pacuuio genitus patrias damnauerat artis.

is uariis oneratum epulis atque atria tardo

linquentem gressu comitatus pone parentem,

postquam posse datum meditata aperire nouosque

pandere conatus, et liber parte relicta

tectorum a tergo patuit locus, ‘Accipe digna

et Capua et nobis’ inquit consulta: (togaque

armatum amota nudat latus) ‘hoc ego bellum

conficere ense paro atque auulsum ferre Tonanti

rectoris Libyci uictor caput. hic erit ille,

qui polluta dolis iam foedera sanciet, ensis.

si perferre nequit spectacula tanta senectus

et tremit inceptis lasso maioribus aeuo,

at tu securis concede penatibus et me

linque meae menti. summum quod credis et aequas

Hannibalem superis, o quantum nomine maior

iam Poeno tibi natus erit!’ uibrabat ab ore

ignis atrox, animusque uiri iam bella gerebat,

cum senior, tanti pondus conaminis aegra

iam dudum uix aure ferens, tremebundus ibidem

sternitur et pedibus crebro pauida oscula figens:

‘Per si quid superest uitae, per iura parentis

perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,

absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam

polluta hospitia ac tabo repleta cruento

pocula et euersas pugnae certamine mensas.

tune illum, quem non acies, non moenia et urbes

ferre ualent, cum frons propior lumenque corusco

igne micat, tune illa uiri quae uertice fundit

fulmina pertuleris, si uiso intorserit ense

diram, qua uertit per campos agmina, uocem?

fallit te, mensas inter quod credis inermem.

tot bellis quaesita uiro, tot caedibus armat

maiestas aeterna ducem. si admoueris ora,

Cannas et Trebiam ante oculos Trasimennaque busta

et Pauli stare ingentem miraberis umbram.

quid? tanto in casu comitum iuxtaque iacentum

torpebunt dextrae? parce, oro, et desine uelle,

cui nequeas uictor superesse. an tristia uincla

et Decius non erudiunt componere mentem?’

Talia commemorans, famae maioris amore

flagrantem ut uidit iuuenem surdumque timori,

‘Nil ultra posco, refer in conuiuia gressum;

approperemus:’ ait ‘non iam tibi pectora pubis

Sidoniae fodienda manu tutantia regem:

hoc iugulo dextram explora. namque haec tibi ferrum,

si Poenum inuasisse paras, per uiscera ferrum

nostra est ducendum. tardam ne sperne senectam.

opponam membra atque ensem extorquere negatum

morte mea eripiam.’ lacrimae tunc ore profusae,

et magna superum cura seruatus in arma

Scipiadae Poenus, nec tantum fata dederunt

externa peragi dextra. pulcherrimus irae

et dignus fieri compos memorabilis ausi,

amisit quantam posito conamine laudem,

cui tantum est uoluisse decus. tum red d ere sese

festinant epulis et tristia fronte serenant,

donec laeta uirum soluit conuiuia somnus.

Postera lux Phaet h ontis equos proferre parabat,

iam rapido summis curru splendente sub undis,

et iuuenis magno generatus Hamilcare duras

iam dudum exercet curas. Carthaginis arces

ire ferox Mago et patribus portare iubetur

nuntius acta ducis. praeda et captiua leguntur

corpora dereptaeque uiris sub Marte cruento

exuuiae, fausti superis libamina belli.

altera curarum Libycis dimittitur oris

heu Decius, reduci lentas seruatus ad iras,

ni poenae iuuenem indignae miseratus ab alto

Iuppiter antiquam Batti uertisset ad urbem.

hic Pellaea uirum Ptolomaei sceptra uehentum

eripuere minis, resolutaque uincula collo.

atque eadem uitae custos mox deinde quieto

accepit tellus ossa inuiolata sepulchro.

Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus

Poenorum mentes caeco per laeta premendi

exitio et luxu corda importuna domandi.

spargere tela manu passim fallentia natis

imperat et tacitas in pectora mittere flammas.

tum pueris dulce adridens: ‘Eat improba Iuno

et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis

despiciat. ualet illa manu, ualet illa lacertis:

paruula nos arcu puerili spicula sensim

fundimus, et nullus nostro de uulnere sanguis.

uerum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste

et Tyriam pubem tacitis exurite telis.

amplexu multoque mero somnoque uirorum

profliganda acies, quam non perfregerit ensis,

non ignes, non immissis Gradiuus habenis.

combibat inlapsos ductor per uiscera luxus,

nec pudeat picto fultum iacuisse cubili,

nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.

ille sub hiberno somnos educere caelo

iactator tectis malit consumere noctes,

ac ponat ritus uescendi saepe citato

dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo

imbellem donare diem. tum deinde madenti

post epulas sit grata chelys, segnisque soporas

aut nostro uigiles ducat sub numine noctes.’

Haec postquam Venus, adplaudit lasciuus et alto

mittit se caelo niueis exercitus alis.

sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,

et pariter fusis tepuerunt pectora telis.

Bacchi dona uolunt epulasque et carmina rursus

Pieria liquefacta lyra. non acer aperto

desudat campo sonipes, non ulla per auras

lancea nudatos exercet torta lacertos.

mollitae flammis lymphae languentia somno

membra fouent, miserisque bonis perit horrida uirtus.

ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor

instaurat mensas dapibus repetitque uolentum

hospitia et patrias paulatim decolor artis

exuit, occulta mentem uitiante sagitta.

altera iam patria atque aequo sub honore uocatur

altera Carthago Capua, intactumque secundae

fortunae ingenium uitia adlectantia quassant.

nec luxus ullus mersaeque libidine uitae

Campanis modus: accumulant uariasque per artis

scaenarum certant epulas distinguere ludo,

ut strepit assidue Phrygiam ad Nilotica loton

†Memphis Amyclaeo passim lasciua Canopo.

inprimis dulcem, Poeno laetante, per auris

nunc uoce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.

isque ubi mirantem resonantia pollice fila

ductorem uidit Libyae, canere inde superbas

Aoniae laudes sensim testudinis orsus,

concordem citharae mouit per carmina linguam

uincere linquentis uitam quae possit olores,

atque haec e multis carpsit mollissima mensae:

‘Argolicis quondam populis, mirabile dictu,

exaudita chelys lapidem testudine felix

ducere et in muris posuisse uolentia saxa.

haec Amphionio uallauit pectine Thebas

ac silice aggeribus per se scandente uocatis

iussit in immensum cantatas surgere turris.

altera turbatum plectro moderata profundum

et tenuit phocas et in omni Protea forma

traxit et aequoreo portauit Ariona dorso.

iam quae Peliaca formabat rupe canendo

heroum mentes et magni pectora Achillis,

Centauro dilecta chelys, compesceret iras

percussa fide uel pelagi uel tristis Auerni.

sed quos pulsabat Riphaeum ad Strymona, nerui,

auditus superis, auditus manibus Orpheus,

emerito fulgent clara inter sidera caelo.

hunc etiam mater, tota comitante sororum

Aonidum turba, mater mirata canentem.

non illo Pangaea iuga aut Mauortius Haemus,

non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:

cum siluis uenere ferae, cum montibus amnes,

immemor et dulcis nidi positoque uolatu

non mota uolucris captiua pependit in aethra.

quin etiam, Pagasaea ratis, cum caerula nondum

cognita terrere nt pontoque intrare negarent,



ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae

adductum cantu uenit mare. pallida regna

Bistonius uates flammisque Acheronta sonantem

placauit plectro et fixit reuolubile saxum.

o dirae Ciconum matres Geticique furores

et damnata deis Rhodope! tulit ora reuulsa

in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus.

tum quoque, cum rapidi caput a ceruice recisum

portarent fluctus, subito emicuere per undas

ad murmur cete toto exultantia ponto.’

Sic tunc Pierius bellis durata uirorum

pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.

interea placida attulerant iam flamina terris

Magonem Libycis. lauro redimita subibat

optatos puppis portus, pelagoque micabant

captiua arma procul celsa fulgentia prora.

at patulo surgens iam dudum ex aequore late

nauticus implebat resonantia litora clamor,

et simul adductis percussa ad pectora tonsis

centeno fractus spumabat uerbere pontus.

nec lentum in medios rapienda ad gaudia uulgus

procurrit fluctus, elataque turba fauore

certatim ingenti celebrat noua gaudia plausu.

aequatur rector diuis: illum undique matres,

illum turba minor moniti gaudere nepotes,

et senior manus et iuxta populusque patresque

mactatis superum digna n tur honore iuuencis.

sic patriam Mago et portas ingressus ouantis

fraternae laudis fama. ruit inde senatus,

et multo patrum stipatur curia coetu.

tum diuos ueneratus auum de more uetusto

Martem ait ‘egregium et fractas, quis Itala tellus

nitebatur, opes, pars ipse haud parua laborum,

nuntio. pugnatum superis in uota secundis.

est locus, Aetoli signat quem gloria regis,

possessus quondam prisca inter saecula Dauno.

umentis rapido circumdat gurgite campos

Aufidus et stagnis intercipit arua refusis,

mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore

cedentem impellit retrorsus in aequora pontum.

hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus

nomen, quis rerum ducibus permissa potestas,

uixdum depulsa nigrae caligine noctis

inuadunt campum et late fulgentibus armis

accendunt ultro lucem surgentis Eoi.

nos contra (nam germanum furor acer agebat

optatae pugnae) castris cita signa mouemus.

intremit et tellus et pulsus mugit Olympus.

hic fluuium et campos abscondit caede uirorum

ductor, quo numquam maiorem ad bella tulerunt

rectorem terrae. uidi cum turbine saeuo

Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros

uni terga daret. uidi cum Varro citato

auferretur equo, proiectis degener armis.

quin et magnanimum perfosso corpore telis

strage super socium uidi te, Paule, cadentem.

Aegatis ille et seruilia foedera larga

ultus caede dies: non plus optasse liberet

quam tum concessit dexter deus. altera iam lux

si talis redeat, populis sis omnibus una

tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis.

testes hi stragis, quos signum inlustre superbis

mos laeua gestare uiris.’ tum funditur ante

ora admirantum praefulgens anulus auro

datque fidem uerbis haud paruo insignis aceruo.

hinc iterum repetens, ‘Restat nunc sedibus imis

uertenda atque aequanda solo iam subruta Roma.

adnitamur:’ ait ‘uires refouete tot haustas

casibus, et pateant non parca aeraria dextris

quas emimus bello. defit iam belua, tristis

Ausoniis terror, necnon alimenta fatigant.’

Atque ea dum memorat, toruo conuersus in ora

Hannonis uultu, quem gliscens gloria prauum

ductori s studio iam dudum agitabat acerbo:

‘Iamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?

iam fas Dardanio me non seruire colono?

anne iterum Hannibalem dedi placet? atra ueneno

inuidiae nigroque undantia pectora felle,

tandem tot titulis totque exorata tropaeis,

infelix muta. dextra en, en dextera, quam tu

Aeneadis lacerare dabas, et litora et amnes

et stagna et latos impleuit sanguine campos.’

haec Mago, atque animos fauor haud obscurus alebat.

Cui, simul inuidia atque ira stimulantibus, Hanno n :

‘Talia uesani iuuenis conuicia miror

haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda

non tarde agnoscas et uirus futtile linguae.

qui ne mutatum uanis absistere credat,

nunc pacem orandum, nunc improba foedere rupto

arma reponendu m et bellum exitiale cauendum

auctor ego. atque adeo uosmet perpendite, quaeso,

quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.

tela, uiros, aurum, classis, alimenta precatur

belligeramque feram. uictus non plura dedissem.

sanguine Dardanio Rutulos saturauimus agros,

et iacet in campis Latium. deponere curas

tandem ergo, bone, da uictor, liceatque sedere

in patria, liceat non exhaurire rapacis

impensis belli uacuatos saepe penates.

nunc en, nunc, inquam (falsa ut praesagia nostra

sint, oro, mensque augurio ludatur inani),

haud procul est funesta dies. atrocia noui

corda ac prospicio natas e cladibus iras.

uos ego, uos metuo, Cannae. summittite signa

atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem:

non dabitur. parat ille dolor, mihi credite, maius

exitium accepto, citiusque haec foedera uictor

quam uictus dabit. atque adeo, qui tanta superbo

facta sonas ore et spumanti turbine perflas

ignorantum aures, dic, en, germanus in armis

ille tuus par Gradiuo, per saecula tellus

cui similem numquam ductorem in bella creauit,

moenia Romuleae cur nondum uiderit urbis?

scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem

nondum portandis habiles grauioribus armis,

aeratas iussi texamus mille carinas,

atque omnis Libyae quaeratur belua terris,

ut longa imperia atque armatos proroget annos

Hannibal et regnum trahat usque in tempora fati?

uos uero (neque enim occulto circumdamur astu)

ne dulcis spoliate domos, castrisque potentum

atque opibus sancite modum. pax optima rerum

quas homini nouisse datum est, pax una triumphis

innumeris potior, pax custodire salutem

et ciuis aequare potens reuocetur in arcis

tandem Sidonias, et fama fugetur ab urbe

perfidiae, Phoenissa, tua. si tanta libido

armorum tenet atque enses non reddere perstat

poscenti patriae, nil suppeditare furori

hortor et haec fratri Magonem dicta referre.’

Plura adnectentem (neque enim satiauerat iras

dicendo) clamor turbat diuersa uolentum:

‘Si Libyae decus, haud ulli superabilis armis,

Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas

uictorem metas nec opum adiumenta feremus,

inuidia unius sceptra ut iam parta retardet?’

inde alacres tribuunt quae belli posceret usus

absentique suum iactant sub teste fauorem.

mox eadem terris placitum traducere Hiberis,

dum malus obtrectat facta immortalia liuor

nec sinit adiutas ductoris crescere laudes.

Iam terra glaciale caput fecundaque nimbis

tempora et austrifero nebulosam uertice frontem

immitis condebat Hiems, blandisque salubre

uer Zephyris tepido mulcebat rura sereno.

prorumpit Capua Poenus uicinaque late

praemisso terrore quatit, ceu condita bruma,

dum Riphaea rigent Aquilonis flamina, tandem

euoluit serpens arcano membra cubili

et spondente die nouus emicat atque coruscum

fert caput et saniem sublatis faucibus efflat.

at Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,

desolata metu cuncta, et suadente pauore

uallo se clausere simul trepidique salutis

expectant ipsis metuentes moenibus hostem.

Sed non ille uigor qui ruptis Alpibus arma

intulerat dederatque uias Trebiaque potitus

Maeonios Italo scelerauit sanguine fluctus

tunc inerat. molli luxu madefacta meroque

†inlecebris somni torpentia membra fluebant.

quis gelidas suetum noctes thorace grauatis

sub Ioue non aequo trahere et tentoria saepe

spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,

ac ne nocte quidem clipeiue ensesue reposti,

non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere,

tum graue cassis onus maioraque pondera uisa

parmarum ac nullis fusae stridoribus hastae.

Prima instaurantem sensit certamina mitis

Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris,

sed portus traxere ducem secura uolentem

aequora, quae peteret ueniens Carthagine puppis.

Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen

Parthenope muris Acheloias, aequore cuius

regnauere diu cantus, cum dulce per undas

exitium miseris caneret non prospera nautis.

nunc molles urbi ritus atque hospita Musis

otia et exemptum curis grauioribus aeuum.

haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor)

moenia non ullas ualuit perfringere Poenus

tota mole uias frustraque inglorius ausi

pulsauit quatiens obstructas ariete portas.

stabat Cannarum Graia ad munimina uictor

nequiquam et cautae mentis consulta probabat

euentu, qui post Dauni stagnantia regna

sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.

‘En, qui nos segnes et nescire addere cursum

factis iactastis, quod uobis scandere nuper

non acie ex ipsa concessum moenia Romae,

intrate atque epulas promissas sede Tonantis

his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.’

talia iactabat famaeque pudore futurae,

inritus incepti prima si absisteret urbe,

audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses.

sed subitae muris flammae totoque fluebant

aggeris anfractu tela improuisa per auras.

haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus

ales fulua Iouis, tacito si ad culmina nisu

euasit serpens terretque propincus hiatu,

illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre

unguibus incessens nidi circumuolat orbem.

Tandem ad uicinos Cumarum uertere portus

defessus subiit uarioque lacessere motu

fortunam et famae turbando obstare sinistrae.

sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis

certior arcebat muris iterumque sedere

portis atque aditus iterum sperare uetabat.

lustrat inops animi rimaturque omnia circum

alite uectus equo rursusque hortatibus infit

laudum agitare suos: Pro di, quis terminus inquit

‘ante urbes standi Graias, oblite tuorum

factorum miles? quis erit modus? Alpibus astat

nimirum maior moles, et scandere caelum

pulsantis iubeo scopulos. quamquam altera detur

si similis tellus, aliaeque repente sub astra

exsurgant rupes, non ibis et arduus arma

me ducente feres? tene heu Cumanus hiantem

agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri

non ausus portis? paruo in discrimine cerno



an uobis gentes quaecumque labore parastis

casu gesta putent? per uos Tyrrhena fauentum

stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti

obtestor, dignos iam uosmet reddite uestra

quam trahitis fama et reuocate in pectora Cannas.’

Sic ductor fessas luxu attritasque secundis

erigere et uerbis temptabat sistere mentes.

atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit

arcis templa iugo, quorum tum Virrius, altae

immitis ductor Capuae, primordia pandit.

Non est hoc inquit ‘nostri, quod suspicis, aeui:

maiores fecere manus. cum regna timeret

Dictaei regis (sic fama est) linquere terras

Daedalus inuenit nec toto signa sequenti

orbe dare, aetherias aliena tollere in auras

ausus se penna atque homini monstrare uolatus.

suspensum hic librans media inter nubila corpus

enauit superosque nouus conterruit ales.

natum etiam docuit falsae sub imagine plumae

attemptare uias uolucrum, lapsumque solutis

pennarum remis et non felicibus alis

turbida plaudentem uidit freta. dumque dolori

indulget subito motis ad pectora palmis,

nescius heu planctu duxit moderante uolatus.

hic pro nubiuago gratus pia templa meatu

instituit Phoebi atque audacis exuit alas.’

Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis

atque actos sine Marte dies ac stare pudebat.

ingemit aduersis respectansque inrita tecta

urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem.

hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles

officit audenti defensantumque labores.

dumque tenet socios dura atque obsaepta uiarum

rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua

stagnorum terraeque simul miracula lustrat.

Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes

unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse

Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat.

ast hic Lucrino mansisse uocabula quondam

Cocyti memorat medioque in gurgite ponti

Herculeum commendat iter, qua discidit aequor

Amphitryoniades armenti uictor Hiberi.

ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso

stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Auernum:

tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens

et formidatus uolucri letale uomebat

suffuso uirus caelo Stygiaque per urbes

religione sacer saeuum retinebat honorem.

huic uicina palus (fama est Acherontis ad undas

pandere iter) caecas stagnante uoragine fauces

laxat et horrendos aperit telluris hiatus

interdumque nouo perturbat lumine manis.

at iuxta caligantis longumque per aeuum

infernis pressas nebulis pallente sub umbra

Cimmerias iacuisse domos noctemque profundam

Tartareae narrant urbis. tum sulphure et igni

semper anhelantis coctoque bitumine campos

ostentant. tellus, atro exundante uapore

suspirans ustisque diu calefacta medullis,

aestuat et Stygios exhalat in aera flatus;

†parturit et tremulis metuendum exsibilat antris,

interdumque, cauas luctatus rumpere sedis

aut exire fretis, sonitu lugubre minaci

Mulciber immugit lacerataque uiscera terrae

mandit et exesos labefactat murmure montis.

tradunt Herculea prostratos mole Gigantas

tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo

torreri late campos, quotiensque minantur

rumpere compagem impositam, expallescere caelum.

apparet Prochyte saeuum sortita Mimanta,

apparet procul Inar i me, quae turbine nigro

fumantem premit Iapetum flammasque rebelli

ore eiectantem et, si quando euadere detur,

bella Ioui rursus superisque iterare uolentem.

monstrantur Vesuuina iuga atque in uertice summo

depasti flammis scopuli stratusque ruina

mons circum atque Aetnae fatis certantia saxa.

necnon Misenum seruantem Idaea sepulcro

nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos:

miratur pelagique minas terraeque labores.

Quae postquam perspecta uiro, regressus ad altos

inde Pheretiadum muros, frondentia laeto

palmite deuastat Nysaea cacumina Gauri.

hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.

campo Nola sedet crebris circumdata in orbem

turribus et celso facilem tutatur adiri

planitiem uallo, sed, qui non turribus arma

defendenda daret, uerum ultro moenia dextra

protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.

isque ubi Agenoream procul aduentare per aequor

et ferri ad muros nubem uidet, ‘Arma, cruentus

hostis adest, capite arma, uiri’ clamatque capitque.

circumstant rapidi iuuenes aptantque frementi

sanguineas de more iubas. sonat inde, citato

agmina disponens passu: ‘Tu limina dextrae

seruabis portae, Nero; tu conuerte cohortes

ad laeuam patrias et Larinatia signa,

clarum Volscorum, Tulli, decus. ast ubi iusso,

per tacitum ruptis subita ui fundite portis

telorum in campos nimbum. ferar ipse reuulsa

in medios equitumque traham certamina porta.’

Dumque ea Marcellus, iam claustra reuellere Poeni

et scalis spretis temptabant rumpere muros.

insonuere tubae passim clamorque uirorum

hinnitusque, simul litui raucoque tumultu

cornua et in membris concussa furentibus arma.

fertur acerba lues disiectis incita portis

effusaeque ruunt inopino flumine turmae,

improbus ut fractis exundat molibus amnis,

propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor,

ut rupto terras inuadunt carcere uenti.

nec torrente Libys uiso armorumque uirumque

deiectus spe s t are ualet. dux Dardanus instat

attonito, praegressus equo, tergisque ruentum

incumbens hasta socios nunc uoce fatigat:

‘Perge, age, fer gressus. dexter deus, horaque nostra est.

hac iter ad muros Capuae,’ nunc rursus in hostem

conuersus: ‘Sta. quo raperis? non terga tuorum,

te, ductor Libyae, increpito: sta. campus et arma

et Mars in manibus. dimitto e caede cohortes:

spectemur soli. Marcellus proelia posco.’

sic rector Latius, iuuenique inuadere pugnam

Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli.

Sed non haec placido cernebat pectore Iuno

coeptoque auertit suprema in fata ruentem.

sistere perculsos ille et reuocare laborat:

‘Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris

egredimur? state, o miseri, quis gloria summa

dedecori est. nil uos hodie, mihi credite, terga

uertentis fidum expectat. meruistis ut omnis

ingruat Ausonia, et saeuo Mauorte parastis

ne qua spes fusos pacis uitaeque maneret.’

uincebat clamore tubas uocisque uigore

quamuis obstructas saeuus penetrabat in auris.

Polydamanteis iuuenis Pedianus in armis

bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus

atque Antenorea sese de stirpe ferebat,

haud leuior generis fama sacroque Timauo

gloria et Euganeis dilectum nomen in oris.

huic pater Eridanus Venetaeque ex ordine gentes

atque Apono gaudens populus, seu bella cieret

seu Musas placidus doctaeque silentia uitae

mallet et Aonio plectro mulcere labores,

non ullum dixere parem, nec notior alter

Gradiuo iuuenis nec Phoebo notior alter.

qui postquam, effusis urgens uestigia frenis

Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti

agnouit spolium Pauli (puer illa gerebat

non paruo laetus ductoris munere Cinyps,

dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora

non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris:

quale micat semperque nouum est quod Tiburis aura

pascit ebur, uel qui miro candoris honore

lucet in aure lapis rubris aduectus ab undis.)—

quem postquam egregium cristis et casside nota

fulgentem extremo Pedianus in agmine uidit,

ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago

sedibus infernis amissaque posceret arma,

inuadit frendens: ‘Tune, ignauissime, sacri

portabis capitis, quae non sine crimine uester

inuidiaque deum gestaret tegmina ductor?

en Paulus.’ uocat inde uiri ad spectacula manis

et fugientis agit costis penetrabile telum.

tum delapsus equo galeam atque insignia magni

consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem.

soluitur omne decus leto, niueosque per artus

it Stygius color et formae populatur honores.

ambrosiae cecidere comae, uiolataque ceruix

marmoreum in iugulum collo labente recumbit.

haud secus Oceano rediens Cythereius ignis,

cum sese Veneri iactat splendore refecto,

si subita inuadat nubes, hebetatur et atris

decrescens tenebris languentia lumina condit.

ipse etiam rapta Pedianus casside nudos

attonitus stupet ad uultus irasque coercet.

tum galeam magno socium clamore reportans

immitem quatiebat ecum, spumantia saeuo

frena cruentantem morsu. cui turbidus armis

obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu

adgnoscensque decus ‘Macte o uirtutis auitae,

macte Antenoride! nunc’ inquit ‘rapta petamus,

quod superest, Libyci ductoris tegmina,’ et ardens

terrificis saeuam fundit stridoribus hastam.

nec forsan uoti uanus foret, obuia ni uis

Gestaris opposito tenuisset corpore telum.

qui dum uicinis ductorem protegit armis,

transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem

ingentisque minas mutata morte peregit.

auehitur raptim ductor discrimine leti

turbatus cursumque furens ad castra capessit.

Iamque fugae immodicus tendit certamine gressum

praecipitem uersis Poenorum exercitus armis.

adsequitur telis hostis, longasque uiritim

exsatiant iras cladum caeloque cruentos

certatim ostentant et dis ultoribus enses.

ille dies primus docuit, quod credere nemo

auderet superis, Martis certamine sisti

posse ducem Libyae. raptant currusque uirosque

Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant

tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga

contenti uidisse ducis. tum Martis adaequant

Marcellum decori: graditur comitante triumpho

maior quam ferret cum uictor opima Tonanti.

Inde furens, postquam uallo uix depulit hostem,

ductor Agenoreus ‘Quando hanc quantoque cruore

hostili labem eluerim? mea terga uidere

contigit Ausoniae? mene,’ inquit ‘summe deorum,

post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?

uosque, inuicta diu, nunc heu sine Marte iuuentus,

debellata bonis Capuae, non degener ipse

gestorum Ausoniis uerti uictricia signa:

uobis terga dedi. uidi, cum ad bella uocarem,

non secus atque Italo fugere a ductore pauentis.

quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga

me reuocante potes?’ fundebat talia Poenus.

at Latiae sese Nolana ad moenia turmae

portantes spolia insigni clamore ferebant.

At consueta grauis per longum audire suorum

euentus Roma et numquam recreata secundis,

adlato tandem faustae certamine pugnae

erigitur primoque deum se munere tollit.

ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum,

dum bellum tonat, et sese furata iuuentus

dat poenas latebrae. tum, qui dulcedine uitae

inuenere dolos iurataque foedera Poeno

corrupere, notant et purgant crimine gentem.

punitur patriam meditati linquere terram

consilium infelix scelerataque culpa Metelli.

talia corda uirum. sed enim nec femina cessat

mente aequare uiros et laudis poscere partem.

omnis, prae sese portans capitisque manusque

antiquum decus ac derepta monilia collo,

certatim matrona ruit belloque ministrant.

haud tanta cessisse uiros in tempore tali

laudis sorte piget, factoque in saecula ituro

laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus

subsequitur turba. in medium certamine magno

priuatae cumulantur opes. nudare penatis

ac nihil arcanos uitae melioris ad usus

seposuisse iuuat. coit et sine nomine uulgus.

corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,

exanguis rursus tollebat ad aethera uultus.

Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha

portantes responsa uiri. nam laeta ferebant

exaudisse adytis, sacra cum uoce tonaret

antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos:

‘Soluite, gens Veneris, grauioris corde timores:

aduersa et quicquid duri sub Marte manebat

exhaustum est uobis. restant leuiora laborum

et sine pernicie terror. dis uota precesque

ferte modo et tepidos aris libate cruores,

neu date terga malis. aderit Gradiuus, et ipse

Delius auertet propiora pericula uates

Troianos notus semper minuisse labores.

sed uero, sed enim ante omnis altaria fument

centum festa Ioui: centum cadat hostia cultris.

ille trucem belli nubem saeuasque procellas

in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi

aegida turbato quatientem in proelia mundo.’

atque ea Parnasi postquam clamata sub antris

adlatum, uulgique deus peruenit ad auris,

in Capitolinas certatim scanditur arces,

sternunturque Ioui et delubrum sanguine honorant;

tum paeana canunt responsaque fida precantur.

Interea adsuetis senior Torquatus in armis

Sardoas patrio quatiebat milite terras.

namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen

in bella Hampsagoras Tyrios renouata uocarat.

proles pulchra uiro nec tali digna parente

Hostus erat, cuius fretus fulgente iuuenta

ipse asper paci crudos sine uiribus annos

barbarici studio ritus refouebat in armis.

isque ubi Torquatum raptim properata ferentem

signa uidet pugnaeque auidas accedere dextras,

fraude loci nota latebrosa per auia saltus

euolat et prouisa fugae compendia captans

uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris.

Insula fluctisono circumuallata profundo

fastigatur aquis compressaque gurgite terras

enormis cohibet nudae sub imagine plantae:

inde Ichnusa prius Grais memorata colonis.

mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens

Herculis ex sese mutauit nomina terrae.

adfluxere etiam et sedes posuere coactas

dispersi pelago post eruta Pergama Teucri.

nec paruum decus, aduecto cum classe paterna

agmine Thespiadum, terris, Iol a e, dedisti.

fama est, cum laceris Actaeon flebile membris

supplicium lueret spectatae in fonte Dianae,

attonitum nouitate mali fugisse parentem

per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus.

Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem.

serpentum tellus pura ac uiduata uenenis,

sed tristis caelo et multa uitiata palude.

qua uidet Italiam, saxoso torrida dorso

exercet scopulis late freta pallidaque intus

arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.

cetera propensae Cereris nutrita fauore.

Hoc habitu terrae nemorosa per inuia crebro

Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae

tela expectabat sociosque laboris Hiberos.

qui postquam appulsis animos auxere carinis,

haud mora: prorumpit latebris, aduersaque late

agmina inhorrescunt, longumque coire uidetur

et conferre gradum. media interualla patentis

corripiunt campi properatis eminus hastis,

donec ad expertos enses, fidissima tela,

peruentum. dira inde lues: caeduntque caduntque

alternique animas saeuo in mucrone relincunt.

Non equidem innumeras caedes totque horrida facta

sperarim tanto digne pro nomine rerum

pandere nec dictis bellantum aequare calorem.

sed uos, Calliope, nostro donate labori

nota parum magni longo tradantur ut aeuo

facta uiri, et meritum uati sacremus honorem.

Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,

miscebat primas acies, Latiaeque superbum

uitis adornabat dextra m decus. hispida tellus

miserunt Calabri: Rudiae genuere uetustae,

nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno.

is prima in pugna (uates ut Thracius olim,

infestam bello quateret cum Cyzicus Argo,

spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)

spectandum sese non parua strage uirorum

fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor.

aduolat aeternum sperans fore pelleret Hostus

si tantam labem, ac perlibrat uiribus hastam.

risit nube sedens uani conamina coepti

et telum procul in uentos dimisit Apollo,

ac super his: ‘Nimium iuuenis nimiumque superbi

sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum

Aonidum cura est et dignus Apolline uates.

hic canet inlustri primus bella Itala uersu

attolletque duces caelo, resonare docebit

hic Lat i is H elicona modis nec cedet honore

Ascraeo famaue seni.’ sic Phoebus, et Hosto

ultrix per geminum transcurrit tempus harundo.

uertuntur iuuenis casu perculsa per agros

agmina, et effusae pariter dant terga cateruae.

tum pater audita nati nece turbidus irae

barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum

pectus et ad manis urget uestigia nati.

At Libyae ductor, Marcello fractus et acri

contusus pugna, campos damnarat et arma:

uerterat ad miseras non aequi Martis Acerras.

inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,

Nuceriae nihilo leuior nec parcior ira

incussit sese atque aequauit moenia terrae.

post Casilina sibi multum obluctatus iniquis

defendentum armis aegre reserauerat astu

limina et obsessis uitam pensauerat auro.

iamque in Dauniacos transfundens agmina campos

flectebat rabiem quo praeda uel ira uocasset.

fumabat uersis incensa Petilia tectis,

infelix fidei miseraeque secunda Sagunto,

at quondam Herculeam seruare superba pharetram.

Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,

portisque intrarant Poeni. sed enim arce corusca,

fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat.

hic, miranda mouens, classem quae condita portu

astabat (namque angustis e faucibus aequor

erumpit scopulos inter patuloque recessu

infundit campis secretum gurgite pontum)—

inclusas igitur, quibus haud enare dabatur

arce superposita, claustris maris extulit astu

perque auersa tulit portatas arua carinas.

lubrica roboreis aderant substramina plaustris,

atque recens caesi tergo prolapsa iuuenci

aequoream rota ducebat per gramina puppim.

et iam per collis dumosque ad litus adacta

innabat pelago ueniens sine remige classis.

Nuntius interea uectis non more carinis

terrentem freta curarum feruoribus implet,

dum procul Oebalios amet expugnare nepotes

et primus rostris sulcet naualibus arua,

adsessos Capuae muros: claustra ipsa reuelli

portarum, ac totum miseris incurrere bellum.

linquit coepta ferox, pennasque addente pudore

atque ira simul immani per proxima motu

euolat et minitans auida ad certamina fertur.

haud secus, amisso tigris si concita fetu

emicet, attonitae paucis lustratur in horis

Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges,

donec fulmineo partus uestigia cursu

colligat et rabiem prenso consumat in hoste.

Obuius huic sparso Centenius agmine raptim

funditur audendi prauus facilisque periclis,

sed paruum decus Hannibali. nam uitis honore

perfunctus Latiae subito stimularat agrestis

semermemque manum sternendam obiecerat hosti.

bis septem demissa neci (nec substitit agmen)

milia, bis septem, quae non sollertior ense,

sed genus insignis, iustis ducebat in armis

Fuluius: ast aeque per corpora fusa iacentum

raptum iter est, uictorque moram non passus eundi.

exequiae tantum famam nomenque uolentem

mitificae mentis tenuerunt funere laeto.

namque per insidias, infandum, et ab hospite caesus,

conloquium et promissa petit dum perfida gentis

Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu

occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.

Sed nun c , ut scitum celerare ad moenia Poenum,

h a u d stabat res ulla loco: iam consul uterque

praecipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis

aeui floridior Fabius rapida arma ferebat.

hinc Nero et hinc uolucris Silanus nocte dieque

impellebat agens properata ad bella cohortis.

undique conueniunt, pariterque opponere cunctos

uni ductores iuueni placet. arduus ipse

Tifata insidit, propior qua moenibus instat

collis, et e tumulis subiectam despicit urbem.

uerum ubi tot sese circumfundentibus armis

uallatas socium portas unaque negari

intrauisse sibi Capuaeque erumpere cernit,

anxius euentus, nunc ferro frangere coetum

obstantum meditatur, init nunc auia coepto

consilia atque astu quaerit tot milia portis

abstrahere artatis cinctosque resoluere muros.

sic igitur secum curasque ita corde fatigat:

‘Quo, mens aegra, uocas? rursusne pericula sumam

non aecus regione loci, Capuaque uidente

terga dabo? an residens uicini uertice montis

excindi ante oculos patiar socialia tecta?

non ita me experti Fabius Fabiique magister

turbatum, Hesperio cum clausos milite collis

euasi uictor sparsosque per arua iuuencos

iactare accensis stimulaui cornibus ignes.

haud dum omnes abiere doli. defendere nobis

si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.’

Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem,

non expectato, Titan dum gurgite lucem

spirantis proferret equos, impellit in agmen

uoce manuque uiros et coepta immania pandit:

‘Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem

et quantum humani possunt se tendere passus,

arduus accelera. Romam petis. hoc iter Alpes,

hoc Cannae strauere tibi. eia, incute muris

umbonem Iliacis Capuaeque repende ruinas:

quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas

et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.’

Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret,

Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis

aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso

fatali Aeneadis campo. Vulturna citata

tramittunt alno uada postremique relincunt

tardandis Italis corruptas igne carinas.

tum Sidicina legunt pernicibus arua maniplis

Threiciamque Calen, uestras a nomine nati,

Orith y ia, domos. hinc Allifanus Iaccho

haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis

rura euastantur. mox et uicinus Aquinas

et quae fumantem texere Giganta Fregellae

agmine carpuntur uolucri. fert concitus inde

per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret

bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti

dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis.

iamque adeo est campos ingressus et arua Labici,

linquens Telegoni pulsatos ariete muros,

haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant

Algida nec iuxta Iunonis tecta Gabinae.

praeceps ad ripas immani turbine fertur,

sulphureis gelidus qua serpit leniter undis

ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.

Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit

et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis

Ilia prima uadis sacro se coniugis antro

condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae.

at matres Latiae, ceu moenia nulla supersint,

attonitae passim furibundis gressibus errant.

ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae,

quaeque grauem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta

oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti

Flaminiusque simul, miseris ante ora uagantur.

clausit turba uias. stat celsus et asper ab ira

ingentemque metum toruo domat ore senatus.

interdum tamen erumpunt sub casside fusae

per tacitum lacrimae: quidnam Fortuna minetur,

quidue parent superi? pubes dispersa per altas

stat turris atque huc uentum sub corde uolutat

ut iam Roma satis credat defendere muros.

Poenus ut ad somnos uix totam cursibus actae

indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam

ad requiem facilis credensque abscedere uitae

quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis

induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas.

inde leuis frenis circum pauitantia fertur

quadrupedante sono perculsae moenia Romae.

nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat

infesta portas fruiturque timore pauentum.

nunc lentus celsis astans in collibus intrat

urbem oculis discitque locos causasque locorum.

ac legeret uisu cuncta et penetraret in omnis

spectando partis, ni magno turbine adesset

Fuluius haud tota Capuae obsidione relicta.

tum demum castris turmas inflexit ouantis

spectata ductor satiatus pectora Roma.

atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit

lampade Neptunus reuocatque Aurora labores,

effundit rupto persultans agmina uallo

et, quantum clamare ualet: ‘Per plurima uestra,

o socii, decora et sacras in sanguine dextras,

uobis ite pares et tantum audete sub armis

quantum Roma timet. reliquam hanc excindite molem:

nil quod uincatis toto restabit in orbe.

neu populi uos Martigenae tardarit origo:

intratam Senonum capietis milibus urbem

adsuetamque capi. fortasse curulibus altis

iam uos exemplo proauorum ad nobile letum

expectant de more senes mortique parantur.’

Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes

non ullas uoces ducis aut praecepta requirit.

sat matres stimulant natique et cara supinas

tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.

ostentant paruos uagituque incita pulsant

corda uirum, armatis infigunt oscula dextris.

ire uolunt et pro muris opponere densi

pectora respectantque suos fletumque resorbent.

ut uero impulso patefactae cardine portae

et simul erupit motis exercitus armis,

funditur immixtus gemitu precibusque per altos

ad caelum muros clangor, sparsaeque solutis

crinibus exululant matres atque ubera nudant.

Fuluius anteuolans agmen Quis nesciat inquit

‘non sponte ad nostros Poenum uenisse penatis?

a portis fugit Capuae.’ subnectere plura

conantem tristis caeli cum murmure uasto

turbauit fragor et subita de nube procellae.

Iuppiter Aethiopum remeans tellure minantem

Romuleo Poenum ut uidit succedere uallo,

caelicolis raptim excitis defendere tecta

Dardana et in septem discurrere iusserat arces.

ipse e Tarpeio sublimis uertice cuncta,

et uentos simul et nubes et grandinis iras

fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros.

concussi tremuere poli, caelumque tenebris

clauditur, et terras caeco nox condit amictu.

instat tempestas oculis, hostique propinquo

Roma latet. iactae in turmas per nubila flammae

stridorem seruant, membrisque insibilat ignis.

hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis

bella mouent, quantis animos et pectora possint

irati satiare Iouis. fluit agmen aquarum

turbine confusum piceo et nigrante procella

atque omnis circa campos spumantibus undis

inuoluit. celsus summo de culmine montis

regnator superum sublata fulmina dextra

librauit clipeoque ducis non cedere certi

incussit. summa liquefacta est cuspis in hasta,

et fluxit ceu correptus fornacibus ensis.

Ambustis sed enim ductor Sidonius armis

sistebat socios et caecum e nubibus ignem

murmuraque a uentis misceri uana docebat.

tandem, post clades socium caelique ruinam,

non hoste in nimbis uiso, non ense, referri

signa iubet castris maestasque resuscitat iras:

‘Ventis debebis nimirum hiemisque procellis

unum, Roma, diem. sed non te crastina nobis

lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse

in terras licet.’ infrendens dum talia fatur,

ecce serenato clarum iubar emicat axe,

purgatusque nitet discussis nubibus aether.

Aeneadae sensere deum telisque repostis

summissas tendunt alta ad Capitolia dextras

et festa cingunt montis penetralia lauro.

tum uultus, modo non paruo sudore madentis,

nunc laetos Iouis aspectant: ‘Da, summe deorum,

da, pater, ut sacro Libys inter proelia telo

concidat. haud alia potis est occumbere dextra.’

Sic adeo orantes pressere silentia, postquam

abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.

quem simul attollens rutilantem lampada Titan

obruit et uitae rediit mortalibus usus,

Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes

continet. haud dum enses stricti, mediumque iacebat

tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae

sufficerent hastae, cum fulgor hebescere caeli

per subitum coepit, densaeque subire tenebrae,

atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus

Iuppiter. incumbunt uenti, crassusque rotante

Austro nimborum feruet globus. intonat ipse,

quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas.

audiuere lacus Erebi, mersusque profundis

agnouit tenebris caelestia bella Typhoeus.

inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa

intorquens nubem, cunctantem et uana minantem

circumagit castrisque ducem succedere cogit.

Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis,

laeta serenati facies aperitur Olympi,

nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem

fulmina, nec placido commota tonitrua caelo.

durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos

†uenturam† crebra diem, modo patria uirtus

in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni

credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem

inuiti latuisse Iouis, cum sterneret ensis

Aetolos campos? ubi, cum Tyrrhena natarent

stagna cruore uirum? Pugnat pro moenibus inquit

‘si rector superum tot iactis fulmine telis,

inter tot motus cur me contra arma ferentem

adflixisse piget? uentis hiemique fugaces

terga damus. remeet, quaeso, mens illa uigorque,

qua uobis, cum pacta patrum, cum foedera adessent,

integrare acies placitum.’ sic pectora flammat,

donec ecum Titan spumantia frena resoluat.

nec nox composuit curas, somnusue frementem

ausus adire uirum, et redeunt cum luce furores.

rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum

increpat atque armis imitatur murmura caeli.

Vt uero accepit tantum confidere diuis

Ausonios patres, summissaque Baetis ad oras

auxilia, et noctu progressum moenibus agmen,

sic agitare fremens obsessos otia, iamque

securam Hannibalis Romam, uiolentior instat.

iamque propinquabat muro, cum Iuppiter aegram

Iunonem adloquitur curis mulcetque monendo:

‘Nullane Sidonio iuueni, coniunxque sororque

cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci

addes frena uiro? fuerit delere Saguntum,

exaequare Alpes, imponere uincula sacro

Eridano, foedare lacus: etiamne parabit

nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?

siste uirum. namque, ut cernis, iam flagitat ignes

et parat accensis imitari fulmina flammis.’

His dictis grates agit ac turbata per auras

deuolat et prensa iuuenis Saturnia dextra

‘Quo ruis, o uecors, maioraque bella capessis

mortali quam ferre datum?’ Iuno inquit (et atram

dimouit nubem ueroque apparuit ore)

‘non tibi cum Phrygio res Laurentiue colono:

en, age (namque, oculis amota nube parumper,

cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras,

aspice, montis apex, uocitata Palatia regi

Parrhasio plena tenet et resonante pharetra

intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo.

at, qua uicinis tollit se collibus altae

molis Auentinus, uiden', ut Latonia uirgo

accensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas

exertos auide pugnae nudata lacertos?

parte alia, cerne, ut saeuis Gradiuus in armis

implerit dictum proprio de nomine campum.

hinc Ianus mouet arma manu, mouet inde Quirinus,

quisque suo de colle deus. sed enim aspice, quantus

aegida commoueat nimbos flammasque uomentem

Iuppiter et quantis pascat ferus ignibus iras.

huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem:

quas hiemes, quantos concusso uertice cernis

sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!

cede deis tandem et Titania desine bella.’

sic adfata uirum indocilem pacisque modique,

mirantem superum uultus et flammea membra

abstrahit ac pacem terris caeloque reponit.

Respectans abit et castris auulsa moueri

signa iubet ductor remeaturumque minatur.

redditur extemplo flagrantior aethere lampas,

et tremula infuso resplendent caerula Phoebo.

at procul e muris uidere ut signa reuelli

Aeneadae uersumque ducem, tacita ora uicissim

ostentant nutuque docent quod credere magno

non audent haerente metu, nec abire uolentis

sed fraudem insidiasque putant et Punica corda,

ac tacitae natis infigunt oscula matres:

donec procedens oculis sese abstulit agmen

suspectosque dolos dempto terrore resoluit.

tum uero passim sacra in Capitolia pergunt

inque uicem amplexi permixta uoce triumphum

Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant.

iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum

non sperata petens dudum sibi gaudia uulgus.

hi spectant, quo fixa loco tentoria regis

astiterint, hi, qua celsus de sede uocatas

adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur

atque ubi atrox Garamas saeuusque tetenderit Hammon.

corpora nunc uiua sparguntur gurgitis unda,

nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis.

tum festam repetunt lustratis moenibus urbem.

Segne iter emenso uix dum Tarpeia uideri

culmina desierant, toruos cum uersus ad urbem

ductor Agenoreus uultus remeare parabat.

castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa

Tutia deducit tenuem sine nomine riuum

et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.

hic modo primores socium, modo iussa deorum,

nunc sese increpitat: ‘Dic o, cui Lydia caede

creuerunt stagna et concussa est Daunia tellus

armorum tonitru, quas exanimatus in oras

signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem

intrauit pectus? si nunc existeret alma

Carthago ante oculos turrita celsa figura,

quas abitus, miles, causas, inlaese, dedisses?

‘Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos

et tonitrus fugio.’ procul hanc expellite genti

femineam Tyriae labem, nisi luce serena

nescire ac liquida Mauortem agitare sub aethra.’

Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis

fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis.

parendi tamen et cuicumque incumbere iusso

durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras

signa reportandi crescebat in agmine feruor.

sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,

exiguos format per prima uolumina gyros,

mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem

multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes,

donec postremo laxatis circulus oris

contingat geminas patulo curuamine ripas.

At contra Argyripae prauum decus (inclita namque

semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat

Aetoli—Dasio fuit haud ignobile nomen:

laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti

addiderat Poeno Latiae diffisus habenae)—

is uoluens ueterum memorata antiqua parentum

Longo miles ait ‘quateret cum Teucria bello

Pergama et ad muros staret sine sanguine Mauors,

sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros

poscenti socero saepe inter pocula Dauno

narrabat memori Diomedes condita mente)—

sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis

armisonae curent simulacrum auellere diuae,

non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis

cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas.

quippe deis uisum, ne cui perrumpere detur

effigies ea quas umquam possederit urbes.

tum meus adiuncto monstratam euadit in arcem

Tydides Ithaco et dextra a molitus in ipso

custodes aditu templi caeleste reportat

Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis.

nam postquam Oenotris fundauit finibus urbem,

aeger delicti Phrygium placare colendo

numen et Iliacos parat exorare Penatis.

ingens iam templum celsa surgebat in arce,

Laomedonteae sedes ingrata Mineruae,

cum medios inter somnos altamque quietem

nec celata deam et minitans Tritonia uirgo:

‘Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore

digna paras: non Garganus nec Daunia tellus

debentur nobis. quaere in Laurentibus aruis

qui nunc prima locant melioris moenia Troiae.

huc uittas castumque refer penetrale parentum.’

quis trepidus monitis Saturnia regna capessit.

iam Phryx condebat Lauinia Pergama uictor

armaque Laurenti figebat Troia luco.

uerum ubi Tyrrheni peruentum ad fluminis undas

castraque Tydides posuit fulgentia ripa,

Priamidae intremuere metu. tum pignora pacis

praetendens dextra ramum canentis oliuae

sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:

‘Pone, Anchisiade, memores irasque metusque.

quicquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis

sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae,

haud nostrum est: egere dei duraeque sorores.

nunc age, quod superest cur non melioribus aeui

ducimus auspiciis? dextras iungamus inermis:

foederis en haec testis erit.’ ueniamque precatus

Troianam ostentat trepidis de puppe Mineruam.

haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae

corripuit leto neque tot de milibus unum

ingentis populi patrias dimisit ad aras.’

His fractus ductor conuelli signa maniplis

optato laetis abitu iubet. itur in agros

diues ubi ante omnis colitur Feronia luco

et sacer umectat Flauinia rura Capenas.

fama est intactas longaeui ab origine fani

creuisse, in medium congestis undique donis,

immensum per tempus opes, lustrisque relictum

innumeris aurum solo seruante pauore.

hac auidas mentes ac barbara corda rapina

polluit atque armat contemptu pectora diuum.

auia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro

ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis.

Dum Libys haud laetus Regina ad litora tendit,

uictor summoto patriis a finibus hoste

Fuluius infaustam Campana ad moenia clausis

portabat famam miserisque extrema mouebat.

tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:

‘Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi

altera Carthago nostrae post foedera rupta

et missum ad portas Poenum, post iura petita

consulis alterni stat adhuc et turribus altis

Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?’

miscebat dictis facta et nunc robore celsas

educi turris, quis uinceret ardua muri,

cogebat, nunc coniunctas astringere nodis

instabat ferroque trabes, quo frangeret altos

portarum postes quateretque morantia claustra.

hic latera intextus stellatis axibus agger,

hic grauida armato surgebat uinea dorso.

at postquam properata satis quae commonet usus,

dat signum atque alacer scalis transcendere muros

imperat ac saeuis urbem terroribus implet.

Tum subito dextrum offulsit conatibus omen.

cerua fuit, raro terris spectata colore,

quae candore niuem, candore anteiret olores.

hanc agreste Capys donum, cum moenia sulco

signaret, grato paruae mollitus amore

nutrierat sensusque hominis donarat alendo.

inde exuta feram docilisque accedere mensis

atque ultro blanda attactu gaudebat erili.

aurato matres adsuetae pectine mitem

comere et umenti fluuio reuocare colorem.

numen erat iam cerua loci, famulamque Dianae

credebant, ac tura deum de more dabantur.

haec aeui uitaeque tenax felixque senectam

mille indefessos uiridem duxisse per annos

saeclorum numero Troianis condita tecta

aequabat. sed iam longo nox uenerat aeuo.

nam, subito incursu saeuorum agitata luporum

qui noctis tenebris urbem (miserabile bello

prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus

extulerat sese portis pauidaque petebat

consternata fuga positos ad moenia campos.

exceptam laeto iuuenum certamine ductor

mactat, diua, tibi (tibi enim haec gratissima sacra)

Fuluius atque Adsis, orat Latonia, coeptis.

inde alacer fidensque dea circumdata clausis

arma mouet, quaque obliquo curuantur in or b e m

moenia flexa sinu, spissa uallata corona

alligat et telis in morem indaginis ambit.

Dum pauitant, spumantis equi fera corda fatigans

euehitur porta sublimis Taurea cristis

bellator, cui Sidonius superare lacerto

ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.

is trepido ac lituum tinnitu stare neganti

imperitans uiolenter equo, postquam auribus hostis

uicinum sese uidet et clamare propincu m ,

Claudius huic inquit (praestabat Claudius arte

bellandi et merita mille inter proelia fama)

huic inquit ‘solum, si qua est fiducia dextrae,

det sese campo atque ineat certamina mecum.’

Vna mora Aeneadae, postquam uox attigit auris,

dum daret auspicium i usque in certamina ductor:

praeuetitum namque et capital committere Martem

sponte uiris. erumpit ouans, ut Fuluius arma

imperio soluit, patulumque inuectus in aequor

erigit undantem glomerato puluere nubem.

indignatus opem ammenti socioque iuuare

expulsum nodo iaculum atque accersere uires

Taurea uibrabat nudis conatibus hastam:

inde ruens ira telum contorquet in auras.

at non idem animus Rutulo: spec u latur et omni

corpore perlustrat qua sit certissima ferro

in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam

mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu

parmam, sed grato f r audata est sanguine cuspis.

tum strictum propere uagina detegit ensem.

et iam ferrata rapiebat calce uolantem

Taurea cornipedem fugiens minitantia fata.

nec Rutulus leuior cedentis perdere terga:

nam profugo rapidus fusis instabat habenis,

utque metus uictum, sic ira et gloria portis

uictorem immisit meritique cupido cruoris.

ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem

confisum nullo comitante inrumpere tectis,

per mediam propere trepidantum interritus urbem

egit ecum auersaque euasit ad agmina porta.

Hinc ardore pari nisuque incurrere muris

ignescunt animi penetrataque tecta subire.

tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber

ingruit, et summis ascendunt turribus hastae.

nec pronum audendi uirtute excellere cuiquam:

aequarunt irae dextras. Dictaea per auras

tranat et in medium perlabitur urbis harundo.

laetatur non hortandi, non plura monendi

Fuluius esse locum. rapiunt sibi quisque laborem.

quos ubi tam erectos animi uidet, et super esse

factorum sibi quemque ducem, ruit impete uasto

ad portam magnaeque optat discrimina famae.

Tres claustra aequaeuo seruabant corpore fratres,

quis delecta manus centeni cuique ferebant

excubias unaque locum statione tenebant.

forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri

praestabat Laurens, membrorum mole Taburnus.

sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu,

ille hastam quatere ac medicatae cuspidis ictu

proelia moliri et nudo non credere ferro,

tertius aptabat flammis ac sulphure taedas:

qualis Atlantiaco memoratur litore quondam

monstrum Geryones immane tricorporis irae,

cui tres in pugna dextrae uaria arma gerebant:

una ignes saeuos, ast altera pone sagittas

fundebat, ualidam torquebat tertia cornum,

atque uno diuersa dabat tria uulnera nisu.

hos ubi non aequis uariantes proelia consul

conspexit telis et portae limina circum

stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis,

concitat intortam furiatis uiribus hastam.

letum triste ferens auras secat Itala taxus

et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,

arcum protendens Numitor latus, ilia transit.

at non obsaepto contentus limine Martem

exercere, leuis bello, sed turbidus ausi,

Virrius incauto feruore eruperat amens

reclusa in campum porta miseramque furori

uincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma

Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen.

Tifata umbrifero generatum monte Calenum

nutrierant audere trucem, nec corpore magno

mens erat inferior. subsidere saepe leonem,

nudus inire caput pugnas, certare iuuenco

atque obliqua trucis deducere cornua tauri

adsuerat crudoque †aliqua se attollere facto.

is, dum praecipites expellit Virrius urbe,

seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor

thorace exierat leuiorque premebat anhelos

pondere loricae et palantis uictor agebat.

iamque Veliternum media transegerat aluo,

iam solitum aequali ludo committere equestris

Scipiadae pugnas Marium tellure reuulso

perculerat saxo. miser implorabat amicum

cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem.

sed ualidas saeuo uires duplicante dolore

effudit lacrimas pariter cornumque sonantem

Scipio, solamen properans optabile in armis

hostem prostrato morientem ostendere amico.

tranauit, uolucris liquidas ceu scinderet auras,

hasta uiri pectus rupitque immania membra:

quanta est uis agili per caerula summa Liburnae,

quae, pariter quotiens reuocatae ad pectora tonsae

percussere fretum, uentis fugit ocior et se,

quam longa est, uno remorum praeterit ictu.

Ascanium Volesus, proiectis ocius armis

quo leuior peteret muros, per aperta uolantem

adsequitur planta. deiectum protinus ense

ante pedes domini iacuit caput, ipse secutus

corruit ulterior procursus impete truncus.

nec spes obsessis ultra reserata tueri

moenia: conuertunt gressus recipique precantis

(infandum) excludunt socios dum cardine uerso

obnixi torquent obices, munimina sera.

acrius hoc instant Itali clausosque fatigant.

et, ni caeca sinu terras nox conderet atro,

perfractae rapido patuissent milite portae.

Sed non in requiem pariter cessere tenebrae:

hinc sopor impauidus, qualem uictoria mouit;

at Capua aut maestis ululantum flebile matrum

questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum

tormentis finem metamque laboribus orat.

mussat perfidiae ductor coetuque senatus

Virrius a Poeno nullam docet esse salutem,

uociferans pulsis uiuendi e pectore curis:

‘Speraui sceptra Ausoniae pepigique, sub armis

si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset,

ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini.

qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi;

nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut aequos

portaret fasces nostro de nomine consul.

hactenus est uixisse satis. dum copia noctis,

cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam

libertas, petat ille meas mensasque dapesque

et uictus mentem fuso per membra Lyaeo

sopitoque necis morsu medicamina cladis

hauriat ac placidis exarmet fata uenenis.’

haec ait et turba repetit comitante penatis.

Aedibus in mediis consurgens ilice multa

extruitur rogus, hospitium commune peremptis.

nec uulgum cessat furiare dolorque pauorque.

nunc menti Decius serae redit et bona uirtus

exilio punita truci. despectat ab alto

sacra Fides agitatque uirum fallacia corda.

uox occulta subit passim diffusa per auras:

‘Foedera, mortales, ne saeuo rumpite ferro,

sed castam seruate Fidem. fulgentibus ostro

haec potior regnis. dubio qui frangere rerum

gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici,

non illi domus, aut coniunx, aut uita manebit

umquam expers luctus lacrimaeque. aget aequore semper

ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque

despecta ac uiolata Fides.’ adit omnia iamque

concilia ac mensas contingit et abdita nube

accumbitque toris epulaturque improba Erinys.

ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo

porrigit et large poenas letumque ministrat.

Virrius interea, dum dat penetrare medullas

exitio, ascenditque pyram atque amplexibus haeret

iungentum fata et subici iubet ocius ignis.

Stringebant tenebrae metas, uictorque ruebat.

iamque superstantem muro sociosque Milonem

uoce attollentem pubes Campana uidebat.

pandunt attoniti portas trepidoque capessunt

castra inimica gradu, quis leto auertere poenas

defuerant animi. patet urbs confessa furorem

et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.

matronae puerique ruunt maestumque senatus

concilium nullique hominum lacrimabile uulgus.

stabant innixi pilis exercitus omnis

spectabantque uiros et laeta et tristia ferre

indocilis nunc propexis in pectora barbis

uerrere humum, nunc foedantis in puluere crinem

canentem et turpi lacrima precibusque pudendis

femineum tenues ululatum fundere in auras.

Atque ea dum miles miratur inertia facta

expectatque ferox sternendi moenia signum,

ecce repens tacito percurrit pectora sensu

religio et saeuas componit numine mentis,

ne flammam taedasque uelint, ne templa sub uno

in cinerem traxisse rogo. subit intima corda

perlabens sensim mitis deus. ille superbae

fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi

non cuiquam uisus passim monet, ille refusis

in spatium immensum campis habitanda relinqui

utile tecta docet. paulatim atrocibus irae

languescunt animis, et uis mollita senescit.

Pan Ioue missus erat seruari tecta uolente

Troia, pendenti similis Pan semper et imo

uix ulla inscribens terrae uestigia cornu.

dextera lasciuit caesa Tegeatide capra

uerbera laeta mouens festa per compita cauda.

cingit acuta comas et opacat tempora pinus,

ac parua erumpunt rubicunda cornua fronte.

stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

pastorale deo baculum, pellisque sinistrum

uelat grata latus tenerae de corpore dammae.

nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes,

in qua non librans corpus similisque uolanti

cornipedem tulerit praecisa per auia plantam.

interdum inflexus medio nascentia tergo

respicit adridens hirtae ludibria caudae,

obtendensque manum solem inferuescere fronti

arcet et umbrato perlustrat pascua uisu.

hic, postquam mandata dei perfecta malamque

sedauit rabiem et permulsit corda furentum,

Arcadiae uolucris saltus et amata reuisit

Maenala, ubi argutis longe de uertice sacro

dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu.

At legio Ausonidum, flammas ductore iubente

arceri portis stantisque relinquere muros

(mite decus mentis), condunt ensesque facesque.

multa deum templis domibusque nitentibus auro

egeritur praeda et uictus alimenta superbi,

quisque bonis periere, uirum de corpore uestes

femineae mensaeque alia tellure petitae

poculaque Eoa luxum inritantia gemma.

nec modus argento, caelataque pondera facti

tantum epulis auri, tum passim corpora longo

ordine captiua, et domibus deprompta talenta,

pascere longincum non deficientia bellum,

immensique greges famulae ad conuiuia turbae.

Fuluius, ut finem spoliandis aedibus aere

belligero reuocante dedit, sublimis ab alto

suggestu, magnis fautor non futtilis ausis,

Lanuuio generate, inquit ‘quem Sospita Iuno

dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem,

tempora murali cinctus turrita corona.’

tum sontes procerum meritosque piacula prima

acciet et iusta punit commissa securi.

†hic atrox uirtus (nec enim occuluisse probarim

spectatum uel in hoste decus) clamore feroci

Taurea Tune inquit ‘ferro spoliabis inultus

te maiorem anima, et iusso lictore recisa

ignauos cadet ante pedes fortissima ceruix?

haud umquam hoc uobis dederit deus.’ inde minaci

obtutu toruum contra et furiale renidens

bellatorem alacer per pectora transigit ensem.

cui ductor: ‘Patriam moriens comitare cadentem.

qui nobis animus, quae dextera cuique uiritim,

decernet Mauors. tibi, si rebare pudendum

iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.’

Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,

interea geminos terra crudelis Hibera

Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis

Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem.

forte Dicarchea iuuenis dum sedit in urbe

Scipio post belli repetens extrema penatis,

huc tristis lacrimas et funera acerba suorum

fama tulit. duris quamquam non cedere suetus

pulsato lacerat uiolenter pectore amictus.

non comites tenuisse ualent, non ullus honorum

militiaeue pudor. pietas irata sinistris

caelicolis furit atque odit solacia luctus.

iamque dies iterumque dies absumpta querelis:

uersatur species ante ora oculosque parentum.

ergo excire parat manis animasque suorum

adloquioque uirum tantos mulcere dolores.

hortatur uicina palus, ubi signat Auerni

squalentem introitum stagnans Acherusius umor.

noscere uenturos agitat mens protinus annos.

Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi

Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat,

fert gressus iuuenis consultaque pectoris aegri

pandit et aspectus orat contingere patrum.

nec cuncta ta diu uates ‘Mactare repostis

mos umbris’ inquit ‘consueta piacula nigras

sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae

manantem iugulis spirantum caede cruorem.

tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.

cetera quae poscis maiori uate canentur.

namque tibi Elysio repetita oracula campo

eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllae

cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram.

uade, age et, a medio cum se nox umida cursu

flexerit, ad fauces uicini castus Auerni

duc praedicta sacris duro placamina Diti:

mella simul tecum et puri fer dona Lyaei.’

Hoc alacer monitu et promissae nomine uatis,

adparat occulto monstrata piacula coepto.

inde ubi nox iussam procedens contigit horam,

et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,

consurgit stratis pergitque ad turbida portae

ostia Tartareae, penitus quis abdita uates

promissa implerat Stygioque sedebat in antro.

tum, qua se primum rupta tellure recludit

inuisus caelo specus atque eructat acerbam

Cocyti laxo suspirans ore paludem,

inducit iuuenem ferroque cauare refossam

ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans

ordine mactari pecudes iubet. ater operto

ante omnis taurus regi, tum proxima diuae

caeditur Hennaeae casta ceruice iuuenca.

inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera,

corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.

fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.

Sta, iuuenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,

exclamat uates ‘patere. accedentia cerno

Tartara et ante oculos adsistere tertia regna.

ecce ruunt uariae species et quicquid ab imo

natum hominum extinctumque chao est’ (iam cuncta uidebat,

Cyclopas Scyllamque et pastos membra uirorum

Odrysiae telluris equos): ‘contende tueri

eductumque tene uagina interritus ensem.

quaecumque ante animae tendent potare cruorem

dissice, dum castae procedat imago Sibyllae.

interea cerne, ut gressus inhumata citatos

fert umbra et properat tecum coniungere dicta,

cui datur ante atros absumpti corporis ignes

sanguine non tacto solitas effundere uoces.’

aspicit et subito turbatus Scipio uisu

Quinam te, qui casus, ait ‘dux maxime, fessae

eripuit patriae, cum talis horrida poscant

bella uiros? nec enim dextra concesserit ulli

Appius aut astu. decimum lux rettulit ortum,

ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi

mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires

saucius ad muros et Martis honore careres.’

Contra quae ductor: ‘Fesso mihi proxima tandem

lux gratos Phaethontis equos auertit et atris

aeternum demisit aquis. sed lenta meorum

dum uanos ritus cura et sollemnia uulgi

exequitur, cessat flammis imponere corpus,

ut portet tumulis per longum membra paternis.

quod te per nostri Martis precor aemula facta,

arce quae putris artus medicamina seruant

daque uago portas quamprimum Acherontis adire.’

Tunc iuuenis: ‘Gens o ueteris pulcherrima Clausi,

haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent,

curarum prior extiterit. namque ista per omnis

discrimen seruat populos uariatque iacentum

exequias tumuli et cinerum sententia discors.

tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera

exanima obscenus consumit corpora uultur.

regia cum lucem posuerunt membra, probatum est

Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus

claudit odorato post funus stantia saxo

corpora et a mensis exanguem haud separat umbram.

exhausto instituit Pontus uacuare cerebro

ora uirum et longum medicata reponit in aeuum.

quid qui reclusa nudos Garamantes harena

infodiunt? quid qui saeuo sepelire profundo

exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?

at Celtae uacui capitis circumdare gaudent

ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula seruant.

Cecropidae ob patriam Mauortis sorte peremptos

decreuere simul communibus urere flammis.

at gente in Scythica suffixa cadauera truncis

lenta dies sepelit putri liquentia tabo.’

Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllae

Autonoe Finem hic inquit ‘sermonibus adde

alternis. haec, haec ueri fecunda sacerdos,

cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit

plus nouisse deus. me iam comitante tuorum

tempus abire globo et pecudes imponere flammis.’

At grauida arcanis Cymes anus attigit ore

postquam sacrificum delibauitque cruorem,

in decus egregiae uultus intenta iuuentae

Aetherea fruerer cum luce, haud segniter inquit

‘Cymaeo populis uox nostra sonabat in antro.

tum te permixtum saeclis rebusque futuris

Aeneadum cecini. sed non sat digna mearum

cura tuis uocum. nec enim conquirere dicta

aut seruare fuit proauis sollertia uestris.

uerum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est,

iam tua deque tuis pendentia Dardana fatis.

namque tibi cerno properatum oracula uitae

hinc petere et patrios uisu contingere manis.

armifero uictor patrem ulcisceris Hibero

creditus ante annos Martem, ferroque resolues

gaudia Poenorum et missum laetabere bello

omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris.

maius ad imperium posthac capiere, nec ante

Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit

in Libyam bella et uincendum duxerit ipse

Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae

quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit.’

sic uates gressumque lacus uertebat ad atros.

Tum iuuenis ‘Quaecumque datur sors durior aeui,

obnitemur,’ ait ‘culpa modo pectora cessent.

sed, te oro, quando uitae tibi causa labores

humanos iuuisse fuit, siste, inclita uirgo,

paulisper gressum et nobis manisque silentum

enumera Stygiaeque aperi formidinis aulam.’

Adnuit illa quidem, sed ‘Non optanda recludis

regna:’ ait ‘hic tenebras habitant uolitantque per umbras

innumeri quondam populi. domus omnibus una.

in medio uastum late se tendit inane:

huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer

nutriuit primo mundi genitalis ab aeuo

Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque

campus iners quantum interiit restatque futurum.

cingunt regna decem portae: quarum una receptat

belligeros dura Gradiui sorte creatos;

altera, qui legis posuere atque inclita iura

gentibus et primas fundarunt moenibus urbes;

tertia ruricolas, Cereris iustissima turba

quae uenit ad manis et fraudum inlaesa ueneno.

exin, qui laetas artis uitaeque colendae

inuenere uiam nec dedignanda parenti

carmina fuderunt Phoebo, sua limina seruant.

proxima, quos uenti saeuaeque hausere procellae,

naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt.

finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti

uasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso

expetit introitu mortumque exercet inanem.

septima femineis reseratur porta cateruis,

umentis ubi casta fouet Proserpina lucos.

infantum hinc gregibus uersasque ad funera taedas

passis uirginibus turbaeque in limine lucis

est iter extinctae et uagitu ianua nota.

tum seducta loco et laxata lucida nocte

claustra nitent, quae secreti per limitis umbram

Elysios ducunt campos: hic turba piorum,

nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe,

uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti

Lethaeos potat latices, obliuia mentis.

extrema hinc auro fulgens iam lucis honorem

sentit et admoto splendet ceu sidere lunae.

hac animae caelum repetunt ac mille peractis

oblitae Ditem redeunt in corpora lustris.

has passim nigrum pandens Mors lurida rictum

itque reditque uias et portis omnibus errat.

Tum iacet in spatium sine corpore pigra uorago

limosique lacus: large exundantibus urit

ripas saeuus aquis Phlegethon et turbine anhelo

flammarum resonans saxosa incendia torquet.

parte alia torrens Cocytos sanguinis atri

uerticibus furit et spumanti gurgite fertur.

at, magnis semper diuis regique deorum

iurari dignata palus, picis horrida riuo,

fumiferum uoluit Styx inter sulphura limum.

tristior his Acheron sanie crassoque ueneno

aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam

descendit nigra lentus per stagna palude.

hanc potat saniem non uno Cerberus ore,

haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera

hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu.

ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis

ante aulam atque aditus et inexorabile limen.

Quanta cohors omni stabulante per atria monstro

excubat et manis permixto murmure terret!

luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis,

et Maeror pastus fletu et sine sanguine Pallor

Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus,

hinc angens utraque manu sua guttura Liuor

et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas

Errorque infido gressu et Discordia gaudens

permiscere fretum caelo. sedet ostia Ditis

centenis suetus Briareus recludere palmis

et Sphinx uirgineos rictus infecta cruore

Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum.

Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara uinclis,

non ipsa Alecto, non feta furore Megaera

audet adire ferum, dum fractis mille catenis

uiperea latrans circumligat ilia cauda.

Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit

taxus Cocyti rigua frondosior unda.

hic dirae uolucres pastusque cadauere uultur

et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis

Harpyiaeque fouent nidos atque omnibus haerent

condensae foliis: saeuit stridoribus arbor.

has inter formas coniunx Iunonis Auernae

suggestu residens cognoscit crimina regum.

stant uincti, seroque piget sub iudice culpae:

circum errant Furiae Poenarumque omnis imago.

quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis!

insultant duro imperio non digna nec aequa

ad superos passi manes, quaeque ante profari

non licitum uiuis, tandem permissa queruntur.

tunc alius saeuis religatur rupe catenis,

ast alius subigit saxum contra ardua montis,

uipereo domat hunc aeterna Megaera flagello.

talia letiferis restant patienda tyrannis.

sed te maternos tempus cognoscere uultus,

cuius prima uenit non tardis passibus umbra.’

Astabat fecunda Iouis Pomponia furto.

namque ubi cognouit Latio surgentia bella

Poenorum Venus, insidias anteire laborans

Iunonis fusa sensim per pectora patrem

implicuit flamma. quae ni prouisa fuissent,

Sidonia Iliacas nunc uirgo accenderet aras.

ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla

et dedit alternos ambobus noscere uultus,

sic iuuenis prior: ‘O magni mihi numinis instar,

cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret,

optassem Stygias uel leto intrare tenebras!

quae sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret,

eripuit sine honore dies et funere carpsit?’

excipit his mater: ‘Nullos, o nate, labores

mors habuit nostra: aetherio dum pondere partum

exsoluor, miti dextra Cyllenia proles

imperio Iouis Elysias deduxit in oras

attribuitque paris sedes, ubi magna moratur

Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda.

uerum age, nate, tuos ortus, ne bella pauescas

ulla nec in caelum dubites te attollere factis,

quando aperire datur nobis, nunc denique disce.

sola die caperem medio cum forte petitos

ad requiem somnos, subitus mihi membra ligauit

amplexus, non ille meo ueniente marito

adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca,

implebat quamquam languentia lumina somnu s ,

uidi, crede, Iouem. nec me mutata fefellit

forma dei, quod squalentem conuersus in anguem

ingenti traxit curuata uolumina gyro.

sed mihi post partum non ultra ducere uitam

concessum. heu, quantum gemui, quod spiritus ante

haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!’

his alacer colla amplexu materna petebat,

umbraque ter frustra per inane petita fefellit.

Succedunt simulacra uirum concordia, patris

unanimique simul patrui. ruit ipse per umbram

oscula uana petens iuuenis fumoque uolucri

et nebulis similes animas adprendere certat.

‘Quis te, care pater, quo stabant Itala regna

exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur

ulla fuere adeo quibus a te saeuus abessem

momenta? opposito mutassem pectore mortem.

quantos funeribus uestris gens Itala passim

dat gemitus! tumulus uobis censente senatu

Mauortis geminus surgit per gramina campo.’

nec passi plura, in medio sermone loquentis

sic adeo incipiunt. prior haec genitoris imago:

‘Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces;

dulce tamen uenit ad manis, cum gratia uitae

durat apud superos nec edunt obliuia laudem.

uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget

militia. heu, quotiens intrat mea pectora terror,

cum repeto, quam saeuus eas, ubi magna pericla

contingunt tibi. per nostri, fortissime, leti

obtestor causas, Martis moderare furori.

sat tibi sint documenta domus. octaua terebat

arentem culmis messem crepitantibus aestas,

ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat

germano deuicta iugum Tartessia tellus.

nos miserae muros et tecta renata Sagunto,

nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste,

nobis indomitus conuertit terque quaterque

germanus terga Hannibalis. pro barbara numquam

impolluta fides! peterem cum uictor adesum

cladibus Hasdrubalem, subito uenale, cohortes

Hispanae, uulgus, Libyci quas fecerat auri

Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.

tunc hostis socio desertos milite multum

ditior ipse uiris spisso circumdedit orbe.

non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est

illa suprema dies, et laude inclusimus aeuum.’

Excipit inde suos frater coniungere casus:

‘Excelsae turris post ultima rebus in artis

subsidium optaram supremaque bella ciebam.

fumantis taedas ac lata incendia passim

et mille iniecere faces. nil nomine leti

de superis queror: haud paruo data membra sepulcro

nostra cremauerunt in morte haerentibus armis.

sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae

cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.’

Contra quae iuuenis turbato fletibus ore:

‘Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis

Carthago expendat poenas. sed continet acris

Pyrenes populos qui uestro Marte probatus

excepit fessos et notis Marcius armis

successit bello. fusos quoque fama ferebat

uictores acie atque exacta piacula caedis.’

His laeti rediere duces loca amoena piorum,

prosequiturque oculis puer adueneratus euntis.

iamque aderat multa uix adgnoscendus in umbra

Paulus et epoto fundebat sanguine uerba:

‘Lux Italum, cuius spectaui Martia facta

multum uno maiora uiro, descendere nocti

atque habitanda semel subigit quis uisere regna?’

cui contra talis effundit Scipio uoces:

‘Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem

lamentata diu! quam paene ruentia tecum

traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras.

tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis

constituit laudemque tuo quaesiuit honore.’

dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus,

ante oculos iam Flaminius, iam Gracchus et aegro

absumptus Cannis stabat Seruilius ore.

Appellare uiros erat ardor et addere uerba,

sed raptabat amor priscos cognoscere manis.

nunc meritum saeua Brutum immortale securi

nomen, nunc superos aequantem laude Camillum,

nunc auro Curium non umquam cernit amicum.

ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit.

hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae

reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem

Thybridis in ripas regem solusque reuulso

pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.

‘Si tibi dulce uirum, primo qui foedera bello

Phoenicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille

aequoreis uictor cum classe Lutatius armis.

si studium et saeuam cognoscere Hamilcaris umbram,

ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa

irarum seruat rabiem. si iungere cordi est

conloquium, sine gustato det sanguine uocem.’

atque ubi permissum et sitiens se impleuit imago,

sic prior increpitat non mitis Scipio uultu:

‘Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera uobis,

aut haec Sicania pepigisti captus in ora?

bella tuus toto natus contra omnia pacta

exercet Latio et perruptis molibus Alpis

eluctatus adest: feruet gens Itala Marte

barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.’

post quae Poenus ait: ‘Decimum modo coeperat annum

excessisse puer, nostro cum bella Latinis

concepit iussu, licitum nec fallere diuos

iuratos patri. quod si Laurentia uastat

nunc igni regna et Phrygias res uertere temptat,

o pietas, o sancta fides, o uera propago!

atque utinam amissum reparet decus!’ inde citato

celsus abit gressu, maiorque recessit imago.

Exin designat uates, qui iura sub armis

poscenti dederint populo primique petitas

miscuerint Italis Piraeo litore leges.

laetatur spectatque uirum insatiabilis ora

Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos

admoneat turbae innumera e : ‘Quot milia toto

credis in orbe, puer, lustras dum singula uisu,

descendisse Erebo? nullo non tempore abundans

umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci

agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.’

post haec ostendens iuuenem sic uirgo profatur:

‘Hic ille est, tellure uagus qui uictor in omni

cursu signa tulit, cui peruia Bactra Dahaeque,

qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten

astrinxit, cui stant sacro sua moenia Nilo.’

incipit Aeneades: ‘Libyci certissima proles

Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos

indubitata duces similique cupidine rerum

pectora nostra calent, quae te uia, fare, superbum

ad decus et summas laudum perduxerit arces.’

ille sub haec: ‘Turpis lenti sollertia Martis.

audendo bella expedias. pigra extulit artis

haud umquam sese uirtus. tu magna gerendi

praecipita tempus: mors atra impendet agenti.’

haec effatus abit. Croesi mox aduolat umbra,

diues apud superos, sed mors aequarat egenis.

Atque hic Elysio tendentem limite cernens

effigiem iuuenis, caste cui uitta ligabat

purpurea effusos per colla nitentia crines,

Dic, ait ‘hic quinam, uirgo? nam luce refulget

praecipua frons sacra uiro, multaeque secuntur

mirantes animae et laeto clamore frequentant.

qui uultus! quam, si Stygia non esset in umbra,

dixissem facile esse deum!’ Non falleris: inquit

docta comes Triuiae ‘meruit deus esse uideri,

et fuit in tanto non paruum pectore numen.

carmine complexus terram, mare, sidera, manis

et cantu Musas et Phoebum aequauit honore.

atque haec cuncta prius quam cerneret ordine terris

prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Troiam.’

Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram,

‘Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem

hic caneret uates, quanto maiora futuros

facta eadem intrarent hoc’ inquit ‘teste nepotes!

felix Aeacide, cui tali contigit ore

gentibus ostendi, creuit tua carmine uirtus.’

Sed, quae tanta adeo gras s antum turba, requirens,

heroum effigies maiorisque accipit umbras.

inuicto stupet Aeacide, stupet Hectore magno

Aiacisque gradum uenerandaque Nestoris ora

miratur, geminos aspectat laetus Atridas

iamque Ithacum corde aequantem Peleia facta.

uicturam hinc cernit Ledaei Castoris umbram:

alternam lucem peragebat in aethere Pollux.

Sed subito uultus monstrata Lauinia traxit.

nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis

femineos, ne cunctantem lux alma uocaret.

Felix haec inquit ‘Veneris nurus ordine longo

Troiugenas iunxit sociata prole Latinis.

uis et Martigenae thalamos spectare Quirini?

Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim

gens uicina procos, pastori rapta marito

intrauitque casae culmique e stramine fultum

pressit laeta torum et soceros reuocauit ab armis.

aspice Carmentis gressus. Euandria mater

haec fuit et uestros tetigit praesaga labores.

uis et, quos Tanaquil uultus gerat? haec quoque castae

augurio ualuit mentis uenturaque dixit

regna uiro et dextros agnouit in alite diuos.

ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti

fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos.

non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret),

hanc laudem retinere diu. Verginia iuxta,

cerne, cruentato uulnus sub pectore seruat,

tristia defensi ferro monumenta pudoris,

et patriam laudat miserando in uulnere dextram.

illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella,

nondum passa marem, qualis optabit habere

quondam Roma uiros, contemptrix Cloelia sexus.’

cum subito aspectu turbatus Scipio poscit,

quae poenae causa, et qui sint in crimine manes,

tum uirgo: ‘Patrios fregit quae curribus artus

et stetit adductis super ora trementia frenis,

Tullia non ullos satis exhaustura labores

ardenti Phlegethonte natat. fornacibus atris

fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes

egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora.

illa autem, quae tondetur praecordia rostro

alitis (en quantum resonat plangentibus alis

armiger ad pastus rediens Iouis!), hostibus arcem

uirgo, immane nefas, adamato prodidit auro

Tarpeia et pactis reserauit claustra Sabinis.

iuxta (nonne uides? neque enim leuiora domantur

delicta) inlatrat ieiunis faucibus Orthrus,

armenti quondam custos immanis Hiberi,

et morsu petit et polluto euiscerat ungue.

nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae

polluit exuta sibi uirginitate sacerdos.

sed satis haec uidisse, satis.’ Mox deinde: ‘Videnti

nunc animas tibi, quae potant obliuia, paucas

in fine enumerasse paro et remeare tenebris.

hic Marius: nec multa dies iam restat ituro

aetheriam in lucem. ueniet tibi origine parua

in longum imperium consul. nec Sulla morari

iussa potest aut amne diu potare soporo:

lux uocat et nulli diuum mutabile fatum.

imperium hic primus rapiet, sed gloria culpae,

quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam

existet, Sullae qui se uelit esse secundum.

ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum

et gratum terris Magnus caput: ille deum gens,

stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo

Caesar auo. quantas moles, cum sede reclusa

hinc tandem erumpent, terraque marique mouebunt!

heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe,

nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.’

Tum iuuenis lacrimans: ‘Restare haec ordine duro

lamentor rebus Latiis. sed luce remota

si nulla est uenia et merito mors ipsa laborat,

perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis

exuret ductor scelus, aut quae digna renatos

ales in aeternum laniabit morsibus artus?’

Ne metue: exclamat uates ‘non uita sequetur

inuiolata uirum: patria non ossa quiescent.

namque ubi fractus opum magnae certamine pugnae

pertulerit uinci turpemque orare salutem,

rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis.

damnatusque doli desertis coniuge fida

et dulci nato linquet Carthaginis arces

atque una profugus lustrabit caerula puppe.

hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina uiset.

pro! quanto leuius mortalibus aegra subire

seruitia atque hiemes aestusque fugamque fretumque

atque famem, quam posse mori! post Itala bella

Assyrio famulus regi falsusque cupiti

Ausoniae motus dubio petet aequora uelo,

donec Prusiacas delatus segniter oras

altera seruitia imbelli patietur in aeuo

et latebram munus regni. perstantibus inde

Aeneadis reddique sibi poscentibus hostem,

pocula furtiuo rapiet properata ueneno

ac tandem terras longa formidine soluet.’

Haec uates, Erebique cauis se reddidit umbris.

tum laetus socios iuuenis portumque reuisit.

Flectite nunc uestros, Heliconis numina, cantus

Ortygiae pelagus Siculique ad litoris urbes.

muneris hic uestri labor est, modo Daunia regna

Aeneadum, modo Sicanios accedere portus,

aut Macetum lustrare domos et Achaica rura

aut uaga Sardoo uestigia tinguere fluctu

uel Tyriae quondam regnata mapalia genti

extremumue diem et terrarum inuisere metas.

sic poscit sparsis Mauors agitatus in oris.

ergo age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.

Ausoniae pars magna iacet Trinacria tellus,

ut semel expugnante Noto et uastantibus undis

accepit freta caeruleo propulsa tridente.

namque per occultum caeca ui turbinis olim

impactum pelagus laceratae uiscera terrae

discidit et medio perrumpens arua profundo

cum populis pariter conuulsis transtulit urbes.

ex illo seruans rapidus diuortia Nereus

saeuo diuiduos coniungi pernegat aestu.

sed spatium, quod dissociat consortia terrae,

latratus fama est (sic arta interuenit unda)

et matutinos uolucrum tramittere cantus.

multa solo uirtus: iam reddere faenus aratris,

iam montis umbrare olea, dare nomina Baccho

cornipedemque citum lituis generasse ferendis,

nectare Cecropias Hyblaeo accedere ceras.

hic et Paeonios arcano sulphure fontis,

hic Phoebo digna et Musis uenerabere uatum

ora excellentum, sacras qui carmine siluas

quique Syracosia resonant Helicona camena.

promptae gens linguae, ast eadem, cum bella cieret,

portus aequoreis sueta insignire tropaeis.

Post dirum Antipha t ae sceptrum et Cyclopia regna

uomere uerterunt primum noua rura Sicano—

Pyrene misit populos, qui nomen ab amne

ascitum patrio terrae imposuere uacanti.

mox Ligurum pubes Siculo ductore nouauit

possessis bello mutata uocabula regnis.

nec Cres dedecori fuit accola: duxerat actos

moenibus e centum non fausta ad proelia Minos,

Daedaleam repetens poenam. qui fraude nefanda

postquam perpetuas iudex concessit ad umbras

Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba

bellandi studio Siculis subsedit in oris.

miscuerunt Phrygiam prolem Troianus Acestes

Troianusque Helymus, structis qui pube secuta

in longum ex sese donarunt nomina muris.

nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam,

dextera quam tribuit posito Saturnia telo.

sed decus Hennaeis haud ullum pulchrius oris,

quam quae Sisyphio fundauit nomen ab Isth m o

et multum ante alias Ephyraeis fulget alumnis.

hic Arethusa suum piscoso fonte receptat

Alpheon sacrae portantem signa coronae.

At non aecus amat Trinacria Mulciber antra.

nam Lipare uastis subter depasta caminis

sulphureum uomit exeso de uertice fumum.

ast Aetna eructat tremefactis cautibus ignis

inclusi gemitus, pelagique imitata furorem

murmure per caecos tonat inrequieta fragoris

nocte dieque simul. fonte e Phlegethontis ut atro

flammarum exundat torrens piceaque procella

semiambusta rotat liquefactis saxa cauernis.

sed quamquam largo flammarum exaestuet intus

turbine et adsidue subnascens profluat ignis,

summo cana iugo cohibet, mirabile dictu,

uicinam flammis glaciem, aeternoque rigore

ardentes horrent scopuli: stat uertice celsi

collis hiemps calidaque niuem tegit atra fauilla.

Quid referam Aeolio regnatas nomine terras

uentorumque domos atque addita claustra procellis?

hic uersi penitus Pelopea ad regna Pachyni

pulsata Ionio respondent saxa profundo.

hic contra Libyamque situm Caurosque furentis

cernit deuexas Lilybaeon nobile chelas.

at, qua diuersi lateris frons tertia terrae

uergit in Italiam prolato ad litora dorso,

celsus harenosa tollit se mole Pelorus.

His longo mitis placide dominator in aeuo

praefuerat terris Hieron, tractare sereno

imperio uulgum pollens et pectora nullo

parentum exagitare metu, pactamque per aras

haud facilis temerare fidem socialia iura

Ausoniis multos seruarat casta per annos.

uerum, ubi fata uirum fragili soluere senecta,

primaeuo cessit sceptrum exitiale nepoti,

et placida indomitos accepit regia mores.

namque bis octonis nondum rex praeditus annis

caligare alto in solio nec pondera regni

posse pati et nimium fluxis confidere rebus.

iamque breui nullum, delicta tuentibus armis,

fas notum ignotumque nefas. uilissima regi

cura pudor. tam praecipiti materna furori

Pyrrhus origo dabat stimulos proauique superbum

Aeacidae genus atque aeternus carmine Achilles.

ergo ardor subitus Poenorum incepta fouendi,

nec sceleri mora: iam iungit noua foedera, pacto

cederet ut Siculis uictor Sidonius oris.

sed stabant Poenae, tumulumque negabat Erinys,

qua modo pactus erat socium non cernere, terra.

saeuos namque pati fastus iuuenemque cruento

flagrantem luxu et miscentem turpia diris

haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,

iurati obtruncant. nec iam modus ensibus: addunt

femineam caedem atque insontum rapta sororum

corpora prosternunt ferro. noua saeuit in armis

libertas iactatque iugum: pars Punica castra,

pars Italos et nota uolunt, nec turba furentum

defit quae neutro sociari foedere malit.

Tali Trinacriae motu rebusque Sicanis

exitio regis trepidis, sublimis honore

(tertia nam Latios renouarat purpura fasces)

Marcellus classem Zanclaeis appulit oris.

atque ubi cuncta uiro caedesque exposta tyranni

ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma

quos teneant et quanta locos, quod uulgus amicum

duret Troiugenis, quantos Arethusa tumores

concipiat perstetque suas non pandere portas,

incumbit bello ac totam per proxima raptim

armorum effundit flammato pectore pestem.

non aliter Boreas, Rhodopes a uertice praeceps

cum sese immisit decimoque uolumine pontum

expulit in terras, sequitur cum murmure molem

eiecti maris et stridentibus adfremit alis.

prima Leontinos uastarunt proelia campos,

regnatam diro quondam Laestrygone terram.

instabat ductor, cui tarde uincere Graias

par erat ac uinci turmas. ruit aequore toto

(femineum credas maribus concurrere uulgum)

et Cereri placitos fecundat sanguine campos.

sternuntur passim, pedibusque euadere letum

eripuit rapidus Mauors. nam ut cuique salutem

promisit fuga, praeueniens dux occupat ense.

Ite, gregem metite imbellem ac succidite ferro:

clamat cunctantis urgens umbone cateruas

‘pigro luctandi studio certamen in umbra

molle pati docta et gaudens splendescere oliuo

stat, mediocre decus uincentum, ignaua iuuentus.

haec laus sola datur, si uiso uincitis hoste.’

ingruit audito ductore exercitus omnis,

solaque, quod superest, secum certamina norunt,

quis dextra antistet spoliisque excellat opimis.

Euboici non per scopulos inlisa Caphereo

Euripi magis unda furit, pontumue sonantem

eicit angusto uiolentius ore Propontis,

nec feruet maiore fretum rapiturque tumultu

quod ferit Herculeas extremo sole columnas.

Mite tamen dextrae decus inter proelia tanta

enituit fama. miles Tyrrhenus (Asilo

nomen erat) captus quondam ad Trasimenna fluenta,

seruitium facile et dominantis mollia iussa

expertus Beryae, patrias remearat ad oras

sponte fauentis eri, repetitisque impiger armis

tum ueteres Siculo casus Mauorte piabat.

atque is, dum medios inter fera proelia miscet,

inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso

Poenorum a populis sociataque bella gerenti,

aerato cassis munimine clauserat ora,

inuadit ferro iuuenem trepideque ferentem

instabilis retro gressus prosternit harena.

at miser audita uictoris uoce trementem

cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,

cassidis a mento male fidae uincula rumpit

iungebatque preces atque addere uerba parabat.

sed subito aspectu et noto conterritus ore

Tyrrhenus ferrumque manu reuocauit et ultro

talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:

‘Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare:

fas hostem seruare mihi. multo optimus ille

militiae, cui postremum est primumque, tueri

inter bella fidem: tu letum euadere nobis

das prior et seruas nondum seruatus ab hoste.

haud equidem dignum memet, quae tristia uidi,

abnuerim dignumque iterum in peiora reuolui,

si tibi per medios ignis mediosque per ensis

non dederit mea dextra uiam.’ sic fatur et ultro

attollit uitaque exaequat munera uitae.

At, compos Sicula primum certaminis ora

coepti, Marcellus uictricia signa quieto

agmine progrediens Ephyraea ad moenia uertit.

inde Syracosias castris circumdedit arces.

sed ferri languebat amor. sedare monendo

pectora caeca uirum atque iras euellere hauebat.

nec (renuant si forte sibi et si mitia malle

credant esse metum) laxis seruatur omissa

obsidio claustris: quin contra intentior ipse

inuigilat cautis, fronte imperterritus, armis

et struit arcana necopina pericula cura.

haud secus Eridani stagnis ripaue Caystri

innatat albus olor pronoque immobile corpus

dat fluuio et pedibus tacitas eremigat undas.

Interea, dum incerta labat sententia clausis,

exciti populi atque urbes socia arma ferebant:

incumbens Messena freto minimumque reuulsa

discreta Italia atque Osco memorabilis ortu:

tum Catane, nimium ardenti uicina Typhoeo

et generasse pios quondam celeberrima fratres,

et cui non licitum fatis, Camarina, moueri:

tum, quae nectareis uocat ad certamen Hymetton,

audax Hybla, fauis, palmaque arbusta Selinus

et, iusti quondam portus, nunc litore solo

subsidium infidum fugientibus aequora, Myl a e:

necnon altus Eryx, necnon e uertice celso

Centuripae largoque uirens Entella Lyaeo,

Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestae.

non T h apsos, non e tumulis glacialibus Acrae

defuerunt. Agyrina manus geminoque Lacone

Tyndaris attollens sese adfluit. altus equorum

mille rapit turmam atque hinnitibus aera flammat

pulueream uoluens Acragas ad inania nubem.

ductor Grosphus erat, cuius caelata gerebat

taurum parma trucem, poenae monimenta uetustae.

ille, ubi torreret subiectis corpora flammis,

mutabat gemitus mugitibus, actaque ueras

credere erat stabulis armenta effundere uoces,

haud impune quidem: nam dirae conditor artis

ipse suo moriens immugit flebile tauro.

uenit ab amne trahens nomen Gela, uenit Halaesa

et qui praesenti domitant periura Palici

pectora supplicio, Troianaque uenit Acesta,

quique per Aetnaeos Acis petit aequora fines

et dulci gratam Nereida perluit unda.

aemulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,

dum fugit agrestem uiolenti pectoris iram,

in tenuis liquefactus aquas euasit et hostem

et tibi uictricem, Galatea, immiscuit undam.

necnon qui potant Hypsamque Alabimque sonoro s

et perlucentem splendenti gurgite Achaten,

qui fontis, uage Chrysa, tuos et pauperis aluei

Hipparin ac facilem superari gurgite parco

Pantagian rapidique colunt uada flaua Syma e thi.

litora Thermarum, prisca dotata camena,

armauere suos, qua mergitur Himera ponto

Aeolio. nam diuiduas se scindit in oras

nec minus occasus petit incita quam petit ortus.

Nebrodes gemini nutrit diuortia fontis,

quo mons Sicania non surgit ditior umbrae.

Henna deum lucis sacra s dedit ardua dextra s .

hic specus ingentem laxans telluris hiatum

caecum iter ad manis tenebroso limite pandit,

qua nouus ignotas Hymenaeus uenit in oras,

hac Stygius quondam stimulante cupidine rector

ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto

egit in inlicitas currum per inania terras.

tum rapta praeceps Hennaea uirgine flexit

attonitos caeli uisus lucemque pauentis

in Styga rursus equos et praedam condidit umbris.

Romanos Petraea duces, Romana petiuit

foedera Callipolis lapidosique Engyon arui,

Hadranum Ergetiumque simul telaque superba

lanigera Melite et litus piscosa Calacte,

quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo

caeruleis horret campis pascentia cete,

et qui correptas sorbentem uerticis haustu

atque iterum e fundo iaculantem ad sidera puppis

Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.

haec Latium manus et Laurentia signa fouebat.

Cetera Elissaeis aderat gens Sicana uotis.

mille Agathy r na dedit perflataque Trogilos Austris,

mille Thoanteae sedes Phacelina Dianae.

tergemino uenit numero fecunda Panhormos,

seu siluis sectere feras seu retibus aequor

uerrere seu caelo libeat traxisse uolucrem.

non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli

sederunt, non frondosis Morgentia campis

abstinuit Marte infido. comitata Menaeis

uenit Amastra uiris et paruo nomine Tisse

et Netum et Mutyce pubesque liquentis Achaeti.

Sidonios Drepane atque undae clamosus Helorus

et mox seruili uastata Triocala bello,

Sidonios Arbela ferox et celsus Ietas

et bellare Tabas docilis Cossyraque parua

nec maior† Megara iunctae concordibus ausis

iuuere et strato Gaulum spectabile ponto,

cum sonat alcyones cantu nidosque natantis

immota gestat sopitis fluctibus unda.

ipsa Syracusae patulos urbs inclita muro s

milite collecto uariisque impleuerat armis.

ductores facilem impelli laetamque tumultus

uaniloquo plebem furiabant insuper ore:

numquam hoste intratos muros et quattuor arces,

et Salaminiacis quantam Eoisque tropaeis

ingenio portus urbs inuia fecerit umbram,

spectatum proauis: ter centum ante ora triremes

unum naufragium, mersasque impune profundo

clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.

flammabant uulgum geniti Carthagine fratres,

Poeni matre genus, sed quos, sub crimine pulsus

urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris

Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum

astus miscebant Tyrios leuitate Sicana.

Quae cernens ductor, postquam immedicabile uisum

seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,

testatus diuos Siculorum amnesque lacusque

et fontis, Arethusa, tuos, ad bella uocari

inuitum (quae sponte diu non sumpserit, hostem

induere arma sibi), telorum turbine uasto

adgreditur muros atque armis intonat urbi.

par omnis simul ira rapit, certantque ruuntque.

turris multiplici surgens ad sidera tecto

exibat, tabulata decem cui crescere Graius

fecerat et multas nemorum consumpserat umbras.

armatam hinc igni pinum et deuoluere saxa

certabant calidaeque picis diffundere pestem.

huic procul ardentem iaculatus lampada Cimber

conicit et lateri telum exitiabile figit.

pascitur adiutu s Vulcanus turbine uenti,

gliscentemque trahens turris per uiscera labem

perque altam molem et totiens nascentia tecta

scandit ouans rapidusque uorat crepitantia flammis

ro bo ra et, ingenti simul exundante uapore

ad caelum, uictor nutantia culmina lambit.

implentur fumo et nebula caliginis atrae,

nec cuiquam euasisse datur, ceu fulminis ictu

correptae rapido in cineres abi e re ruinae.

Par contra pelago miseris fortuna carinis.

namque ubi se propius tectis urbique tulere,

qua portus muris pacatas adplicat undas,

improuisa nouo pestis conterruit astu.

trabs fabre teres atque erasis undique nodis

nauali similis malo praefixa gerebat

uncae tela manus: ea celso ex aggere muri

bellantis curui rapiebat in aera ferri

unguibus et mediam reuocata ferebat in urbem.

nec solos uis illa uiros, quin saepe triremem

belligerae rapuere trabes, cum desuper actum

incuterent puppi chalybem morsusque tenacis.

qui, simul adfixo uicina in robora ferro

sustulerant sublime ratem, miserabile uisu,

per subitum rursus laxatis arte catenis

tanta praecipitem reddebant mole profundo

ut totam haurirent undae cum milite puppem.

his super insidiis angusta foramina murus

arte cauata dabat, per quae c l am fundere tela

tutum erat, opposito mittentibus aggere ualli.

nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem

spicula ab hoste uia uicibus contorta redirent.

calliditas Graia atque astus pollentior armis

Marcellum tantasque minas terraque marique

arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.

Vir fuit Isthmiacis decus immortale colonis,

ingenio facile ante alios telluris alumnos,

nudus opum, sed cui caelum terraeque paterent.

ille, nouus pluuias Titan ut proderet ortu

fuscatis tristis radiis, ille, haereat anne

pendeat instabilis tellus, cur foedere certo

hunc adfusa globum Tethys circumliget undis

nouerat atque una pelagi lunaeque labores,

et pater Oceanus qua lege effunderet aestus.

non illum mundi numerasse capacis harenas

uana fides. puppis etiam constructaque saxa

feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.

Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,

adnabat centum late Sidonia uelis

classis subsidio et scindebat caerula rostris.

erigitur subitas in spes Arethusia proles

adiungitque suas portu progressa carinas.

nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos

addubitat mersisque celer fodit aequora remis.

uerberibus torsere fretum: salis icta frequenti

albescit pulsu facies, perque aequora late

spumat canenti sulcatus gurgite limes.

insultant pariter pelago, ac Neptunia regna

tempestate noua trepidant. tum uocibus aequor

personat, et clamat scopulis clamoris imago.

ac iam diffusus uacua bellator in unda

cornibus ambierat patulos ad proelia fluctus,

nauali claudens umentem indagine campum:

ac simili curuata sinu diuersa ruebat

classis et artabat lunato caerula gyro.

nec mora: terrificis saeuae stridoribus aeris,

per uacuum late cantu resonante profundum,

inc r epuere tubae, quis excitus aequore Triton

expauit tortae certantia murmura conchae.

uix meminere maris: tam uasto ad proelia nisu

incumbunt proni positisque in margine puppis

extremae plantis nutantes spicula torquent.

sternitur effusis pelagi media area telis,

celsaque anhelatis exurgens ictibus alnus

caerula nigranti findit spumantia sulco.

Ast aliae latere atque incussi roboris ictu

detergent remos, aliae per uiscera pinus

tramissis ipso retinentur uulnere rostris

quo retinent. medias inter sublimior ibat

terribilis uisu puppis, qua nulla per omne

egressa est Libycis maior naualibus aeuum.

sed quater haec centum numeroso remige pontum

pulsabat tonsis, ueloque superba capaci

cum rapidum hauriret Borean et cornibus omnis

colligeret flatus, lento se robore agebat,

intraret fluctus solis ce u pulsa lacertis:

procurrunt leuitate agili docilesque regentis

audiuisse manum Latio cum milite puppes.

Has ut per laeuum uenientis aequor Himilco

in latus obliquas iussamque incurrere proram

conspexit, propere diuis in uota uocatis

aequoris, intento uolucrem de more sagittam

adsignat neruo, utque oculis librauit in hostem

et calamo monstrauit iter, diuersa relaxans

brachia deduxit uultu comitante per auras

in uulnus telum ac residentis puppe magistri

adfixit plectro dextram. nec deinde regenda

puppe manus ualuit flectenti immortua clauo.

dumque ad opem accurrit ceu capta nauita puppe,

ecce iterum fatoque pari neruoque sagitta

in medium perlapsa globum transuerberat ictu

orba gubernacli subeuntem munera Taurum.

Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor

lectaque complebat Stabiarum litore pubes.

numen erat celsae puppis uicina Dione.

sed superingestis propior quia subdita telis

bella capessebat, media subsedit in unda

diuisitque fretum. clamantum spumeus ora

Nereus implet aquis, palmaeque, trahente profundo,

luctantum frustra summis in fluctibus extant.

hic audax ira magno per caerula saltu

Corbulo transgressus (nam textam robore turrim

appulerant nexae ferri compage triremes)

euadit tabulata super flammaque comantem

multifida pinum celso de culmine quassat.

inde atros alacer pastosque bitumine torquet,

ammentante Noto, Poenorum aplustribus ignes.

intrat diffusos pestis Vulcania passim

atque implet dispersa foros: trepidatur omisso

summis remigio, sed enim tam rebus in artis

fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.

at rapidus feruor, per pinguis unguine taedas

inlapsus, flammis uictricibus insonat alueo.

qua nondum tamen intulerat uim Dardana lampas

parcebatque uapor, saxorum grandine dirus

arcebat fatumque ratis retinebat Himilco.

hic miser, igniferam dum uentilat aere pinum,

murali saxo per lubrica sanguine transtra

uoluitur in fluctus Lycchaei uulnere Cydnus.

fax nidore graui foedauit comminus auras

ambusto instridens pelago. ferus inde citatum

missile adorata contorquet Sabratha puppe

(Hammon numen erat Libycae gentile carinae

cornigeraque sedens spectabat caerula fronte):

Fer, pater, adflictis, fer, ait ‘Garamantice uates,

rebus opem inque Italos da certa effundere tela.’

has inter uoces tremulo uenit agmine cornus

et Neptunicolae transuerberat ora Telonis.

Vrgebant nihilo leuius iam in limine mortis,

quos fuga praecipitis partem glomerarat in unam

puppis, adhuc uacuam taedae. sed, proxima cursu

fulmineo populatus, ineuitabilis ardor

correptam flammis inuoluit ouantibus alnum.

primus, ope aequorei funis delapsus in undas,

qua nondum Stygios glomerabat Mulciber aestus,

ambustus socium remis aufertur Himilco.

proxima nudarunt miserandi fata Batonis

desertam ductore ratem. bonus ille per artem

crudo luctari pelago atque exire procellas.

idem, quid Boreas, quid uellet crastinus Auster,

anteibat, nec peruigilem tu fallere uultum

obscuro quamuis cursu, Cynosura, ualeres.

is, postquam aduersis nullus modus, ‘Accipe nostrum,

Hammon, sanguinem,’ ait spectator cladis iniquae.

atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem

excipit et large sacra inter cornua fundit.

Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen

antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus

et mutare casas infido marmore uisum.

at princeps generis quanto maiora parauit

intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt

Sicelides Musae, dexter donauit auena

Phoebus Castalia et iussit, proiectus in herba

si quando caneret, laetos per prata, per arua

ad Daphnin properare greges riuosque silere.

ille ubi septena modulatus harundine carmen

mulcebat siluas, non umquam tempore eodem

Siren adsuetos effudit in aequore cantus,

Scyllaei tacuere canes, stetit atra Charybdis,

et laetus scopulis audiuit iubila Cyclops.

progeniem hauserunt et nomen amabile flammae.

Innatat ecce super transtris fumantibus asper

Ornytos ac longam sibimet facit aequore mortem,

qualis Oiliades, fulmen iaculante Minerua,

surgentis domuit fluctus ardentibus ulnis.

transigitur ualida medius, dum se adleuat, alni

cuspide Marmarides Sciron. pars subnatat unda

membrorum, pars extat aquis totumque per aequor

portatur, rigido, miserandum, immortua rostro.

accelerant puppes utrimque atque ora ruentum

sanguinei feriunt remorum aspergine rores.

ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat

pulsibus et ualido superabat remige uentos.

quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus

dum temptat, saeua truncatur membra bipenni,

ac fert haerentis trabibus ratis incita palmas.

Sicania Aeoliden portabant transtra Podaetum.

hic, aeuo quamquam nondum excessisset ephebos,

seu laeui traxere dei, seu feruida corda

nec sat maturus laudum bellique cupido,

arma puer niueis aptarat picta lacertis

et freta gaudebat celsa turbare Chimaera.

iamque super Rutula, super et Garamantide pinu

ibat ouans, melior remo meliorque sagitta,

et iam turrigerum demerserat aequore Nessum.

heu puero malesuada rudi noua gloria pugnae!

dum cristam galeae trucis exuuiasque precatur

de duce Marcello superos temerarius, hasta

excepit raptim uulnus letale remissa,

pro qualis! seu splendentem sub sidera nisu

exigeret discum, iaculo seu nubila supra

surgeret, aligeras ferret seu puluere plantas

uix tacto, uel dimens i spatia improba campi

transiret uelox saltu, decuere labores.

sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,

sat laudis. cur facta, puer, maiora petebas?

illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,

ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,

fleuerunt freta, fleuerunt Cyclopia saxa

et Cyane et Anapus et Ortygie Arethusa.

Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)

quaque uehebatur Crantor Sidonius Io

concurrunt. iniecta ligant hinc uincula ferri

atque illinc, steteruntque rates ad proelia nexae.

nec iaculo aut longe certatur harundine fusa:

comminus et gladio terrestria proelia miscent.

perrumpunt Itali, qua caedes prima reclusit

monstrauitque uiam; uasta sed mole catenas

hortatur socios et uincla abrumpere ferri

ac parat hostili resoluta puppe receptos

auehere et paribus pelago diducere ab armis—

Aetnaeo Polyphemus erat nutritus in antro

atque inde antiquae nomen feritatis amabat.

ubera praebuerat paruo lupa, corporis alti

terribilis moles, mens aspera, uultus in ira

semper et ad caedes Cyclopia corde libido.

isque relaxatis membrorum pondere uinclis

impulerat puppim et mergebat gurgite tonsas

duxissetque ratem, pressa Laronius hasta

ni propere duro nitentem exurgere uelox

adfixet transtro. uix morte incepta remittit:

namque manus seruat dum suetos languida ductus,

ignauum summo traxit super aequore remum.

Perculsi cuneo Poeni densentur in unum,

quod caret hoste, latus, subito cum pondere uictus,

insiliente mari, summergitur alueus undis.

scuta uirum cristaeque et inerti spicula ferro

tutelaeque deum fluitant. hic robore fracto

pugnat inops chalybis seseque in proelia rursus

armat naufragio, remis male feruidus ille

festinat spoliare ratem, discrimine nullo

nautarum interdum conuulsa sedilia torquens.

non plectro ratis aut frangendae in uulnera prorae

parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.

uulneribus patulis intrat mare. mox sua ponto

singultante anima propulsa refunditur unda.

nec desunt, qui correptos complexibus artis

immergant pelago et, iaculis cessantibus, hostem

morte sua perimant. remeantum gurgite mentes

crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.

haurit sanguineus contorta cadauera uertex.

hinc clamor, gemitus illinc mortesque fugaeque

remorumque fragor flictuque sonantia rostra.

perfusum bello feruet mare. fessus acerbis

terga fuga celeri Libyae conuertit ad oras

exigua sese furatus Himilco carina.

Concessere mari tandem Graiusque Libysque,

et iam captiuae uinclis ad litora longo

ordine ducuntur puppes. flagrantibus alto

stant aliae taedis. splendet lucente profundo

Mulciber, et tremula uibratur imagine pontus.

ardet nota fretis Cyane pennataque Siren,

ardet et Europe, niuei sub imagine tauri

uecta Ioue ac prenso tramittens aequora cornu,

et quae fusa comas curuum per caerula piscem

Nereis umenti moderatur roscida freno.

uritur undiuagus Python et corniger Hammon

et, quae Sidonios uultus portabat Elissae,

bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.

at uinclis trahitur cognata in litora Anapus

Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.

ducitur et Libyae puppis signata figuram

et Triton captiuus et ardua rupibus Aetne,

spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.

Nec mora tum trepidos hac clade inrumpere muros

signaque ferre deum templis iam iamque fuisset,

ni subito importuna lues inimicaque pestis,

inuidia diuum pelagique labore parata,

polluto miseris rapuisset gaudia caelo.

criniger aestiferis Titan feruoribus auras

et patulam Cyanen lateque palustribus undis

stagnantem Stygio Cocyti oppleuit odore

temporaque autumni laetis florentia donis

foedauit rapidoque accendit fulminis igni.

fumabat crassus nebulis caliginis aer,

squalebat tellus uitiato feruida dorso

nec uictum dabat aut ullas languentibus umbras,

atque ater picea uapor expirabat in aethra.

uim primi sensere canes. mox nubibus atris

fluxit deficiens penna labente uolucris.

inde ferae siluis sterni. tum serpere labes

Tartarea atque haustis populari castra maniplis.

arebat lingua, et gelidus per uiscera sudor

corpore manabat tremulo. descendere fauces

abnuerant siccae iussorum alimenta ciborum.

aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela

igneus efflatur sitientum spiritus ora.

lumina ferre grauem uix sufficientia lucem

unca nare iacent, saniesque immixta cruore

expuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.

heu dolor! insignis notis bellator in armis

ignauo rapitur leto. iactantur in ignem

dona superba uirum, multo Mauorte parata.

succubuit medicina malis. cumulantur aceruo

labentum et magno cineres sese aggere tollunt.

passim etiam deserta iacent inhumataque late

corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.

serpit pascendo crescens Acherusia pestis

nec leuiore quatit Trinacria moenia luctu

Poenorumque parem castris fert atra laborem.

aequato par exitio et communis ubique

ira deum atque eadem leti uersatur imago.

Nulla tamen Latios fregit uis dura malorum,

incolumi ductore, uiros, clademque rependit

unum inter strages tutum caput. ut grauis ergo

primum letiferos repressit Sirius aestus,

et minuere auidae mortis contagia pestes,

ceu, sidente Noto cum se maria alta reponunt,

propulsa inuadit piscator caerula cumba,

sic tandem ereptam morbis grassantibus armat

Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.

circumstant alacres signa auditisque tubarum

respirant laeti clangoribus. itur in hostem,

et, si fata ferant, iuuat inter proelia ferro

posse mori. socium miseret, qui sorte pudenda

in morem pecudum effudere cubilibus atris

inlaudatam animam. tumulos inhonoraque busta

respiciunt, et uel nullo iacuisse sepulcro

quam debellari morbis placet. ardua primus

ad muros dux signa rapit. tenuata iacendo

et macie in galeis abscondunt ora, malusque,

ne sit spes hosti, uelatur casside pallor.

infundunt rapidum conuulsis moenibus agmen

condensique ruunt: tot bellis inuia tecta

tot que uno introitu capiuntur militis arces.

Totum, qua uehitur Titan, non ulla per orbem

tum sese Isthmiacis aequassent oppida tectis.

tot delubra deum totque intra moenia portus,

adde fora et celsis suggesta theatra columnis

certantisque mari moles, adde ordine longo

innumeras spatioque domos aequare superbas

rura. quid, inclusos porrecto limite longis

porticibus sacros iuuenum certamine lucos?

quid tot captiuis fulgentia culmina rostris

armaque fixa deis, aut quae Marathonius hostis

perdidit aut Libya quae sunt aduecta subacta?

hic Agathocleis sedes ornata tropaeis,

hic mites Hieronis opes; hic sancta uetustas

artificum manibus. non usquam clarior illo

gloria picturae saeclo; non aera iuuabat

†quem scire Ephyren; fuluo certauerit auro

uestis spirantis referens subtemine uultus—

quae radio caelat Babylon uel murice picto

laeta Tyros, quaeque Attalicis uariata per artem

aulaeis scribuntur acu aut Memphitide tela.

iam simul argento fulgentia pocula, mixta

quis gemma quaesitus honos, simulacra deorum

numen ab arte datum seruantia; munera Rubri

praeterea ponti depexaque uellera ramis,

femineus pudor.His tectis opibusque potitus

Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto

aggere despexit trepidam clangoribus urbem,

inque suo positum nutu, stent moenia regum

an nullos oriens uideat lux crastina muros,

ingemuit nimio iuris tantumque licere

horruit et propere reuocata militis ira

iussit stare domos, indulgens templa uetustis

incolere atque habitare deis. sic parcere uictis

pro praeda fuit, et sese contenta nec ullo

sanguine pollutis plausit Victoria pennis.

tu quoque ductoris lacrimas, memorande, tulisti,

defensor patriae, meditantem in puluere formas

nec turbatum animi tanta feriente ruina.

ast relicum uulgus resoluta in gaudia mente

certarunt uicti uictoribus. aemulus ipse

ingenii superum seruando condidit urbem.

ergo extat saeclis stabitque insigne tropaeum

et dabit antiquos ductorum noscere mores.

Felices populi, si, quondam ut bella solebant,

nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes!

at, ni cura uiri qui nunc dedit otia mundo

effrenum arceret populandi cuncta furorem,

nudassent auidae terrasque fretumque rapinae.

At noua Romuleum carpebat cura senatum,

quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum

attritis rebus. geminus iacet hoste superbo

Scipio, belligeri Mauortia pectora fratres.

hi n c metus, in Tyrias ne iam Tartessia leges

concedat tellus propioraque bella pauescat.

anxia turba patrum quasso medicamina maesti

imperio circumspectant diuosque precantur

qui laceris ausit ductor succedere castris.

Absterret iuuenem patrios patruique piare

optantem manis tristi conterrita luctu

et reputans annos cognato sanguine turba:

si gentem petat infaustam, inter busta suorum

decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,

qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradiuo:

nec promptum teneris immania bella lacertis

moliri regimenque rudi deposcere in aeuo.

Has lauri residens iuuenis uiridante sub umbra

aedibus extremis uoluebat pectore curas,

cum subito adsistunt, dextra laeuaque per auras

adlapsae, haud paulum mortali maior imago,

hinc Virtus, illinc Virtuti inimica Voluptas.

altera Achaemenium spirabat uertice odorem

ambrosias diffusa comas et ueste refulgens,

ostrum qua fuluo Tyrium suffuderat auro.

fronte decor quaesitus acu, lasciuaque crebras

ancipiti motu iaciebant lumina flammas.

alterius dispar habitus: frons hirta nec umquam

composita mutata coma, stans uultus, et ore

incessuque uiro propior laetique pudoris

celsa umeros niueae fulgebat stamine pallae.

Occupat inde prior promissis fisa Voluptas:

‘Quis furor hic non digne puer consumere bello

florem aeui? Cannaene tibi grauiorque palude

Maeonius Stygia lacus excessere Padusque?

quem tandem ad finem bellando fata lacesses?

tune etiam temptare paras Atlantica regna

Sidoniasque domos? moneo, certare periclis

desine et armisonae caput obiectare procellae.

ni fugis hos ritus, Virtus te saeua iubebit

per medias uolitare acies mediosque per ignis.

haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum,

haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas,

dum cineri titulum memorandaque nomina bustis

praetendit nec sensurae, quod gesserit, umbrae.

at si me comitere, puer, non limite duro

iam tibi decurrat concessi temporis aetas.

haud umquam trepidos abrumpet bucina somnos,

non glaciem Arctoam, non experi e re furentis

ardorem Cancri nec mensas saepe cruento

gramine compositas. aberunt sitis aspera et haustus

sub galea puluis †partique minore† labores.

sed current albusque dies horaeque serenae,

et molli dabitur uictu sperare senectam.

quantas ipse deus laetos generauit in usus

res homini plenaque dedit bona gaudia dextra!

atque idem, exemplar lenis mortalibus aeui,

imperturbata placidus tenet otia mente.

illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentos ad undas

quae iunxi, generis uobis unde editus auctor.

illa ego sum, uerti superum quae saepe parentem

nunc auis in formam, nunc torui in cornua tauri.

huc aduerte aures. currit mortalibus aeuum,

nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque

Tartareus torrens ac secum ferre sub umbras,

si qua animo placuere, negat. quis luce suprema

dimisisse meas sero non ingemit horas?’

Postquam conticuit finisque est addita dictis,

tum Virtus Quasnam iuuenem florentibus inquit,

‘pellicis in fraudes annis uitaeque tenebras,

cui ratio et magnae caelestia semina mentis

munere sunt concessa deum? mortalibus alti

quantum caelicolae, tantumdem animalibus isti

praecellunt cunctis. tribuit namque ipsa minore s

hos terris Natura deo s ; sed foedere certo

degeneres tenebris animas damnauit Auernis.

at, quis aetherii seruatur seminis ortus,

caeli porta patet. referam quid cuncta domantem

Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos

captiuo Liber cum signa referret ab Euro,

Caucaseae currum duxere per oppida tigres?

quid suspiratos magno in discrimine nautis

Ledaeos referam fratres uestrumque Quirinum?

nonne uides, hominum ut celsos ad sidera uultus

sustulerit deus ac sublimia finxerit ora,

cum pecudes uolucrumque genus formasque ferarum

segnem atque obscenam passim strauisset in aluum?

ad laudes genitum, capiat si munera diuum,

felix ad laudes hominum genus. huc, age, paulum

aspice (nec longe repetam), modo Roma minanti

impar Fidenae contentaque crescere asylo

quo sese extulerit dextris: idem aspice, late

florentis quondam luxus quas uerterit urbes.

quippe nec ira deum tantum nec tela nec hostes,

quantum sola noces animis inlapsa, Voluptas.

Ebrietas tibi f o eda comes, tibi Luxus et atris

circa te semper uolitans Infamia pennis.

mecum Honor ac Laudes et laeto Gloria uultu

et Decus ac niueis Victoria concolor alis.

me cinctus lauro producit ad astra Triumphus.

casta mihi domus et celso stant colle penates:

ardua saxoso perducit semita cliuo.

asper principio (neque enim mihi fallere mos est)

prosequitur labor. adnitendum intrare uolenti,

nec bona censendum, quae Fors infida dedisse

atque eadem rapuisse ualet. mox celsus ab alto

infra te cernes hominum genus. omnia contra

experienda manent quam spondet blanda Voluptas.

stramine proiectus duro patiere sub astris

insomnis noctes frigusque famemque domabis.

idem iustitiae cultor, quaecumque capesses,

testis factorum stare arbitrabere diuos.

tunc, quotiens patriae rerumque pericula poscent,

arma feres primus, primus te in moenia tolles

hostica, nec ferro mentem uincere nec auro.

hinc tibi non Tyrio uitiatas murice uestes

nec donum deforme uiro fragrantis amomi

sed dabo, qui uestrum saeuo nunc Marte fatigat

imperium, superare manu laurumque superbam

in gremio Iouis excisis deponere Poenis.’

Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus,

exemplis laetum uultuque audita probantem

conuertit iuuenem. sed enim indignata Voluptas

non tenuit uoces. Nil uos iam demoror ultra:

exclamat ‘uenient, uenient mea tempora quondam,

cum docilis nostris magno certamine Roma

seruiet imperiis, et honos mihi habebitur uni.’

sic quassans caput in nubis se sustulit atras.

At iuuenis plenus monitis ingentia corde

molitur iussaeque calet uirtutis amore.

ardua rostra petit, nullo fera bella uolente,

et grauia ancipitis deposcit munera Martis.

arrecti cunctorum animi: pars lumina patris,

pars credunt toruos patrui reuirescere uultus.

sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra pericli

pectora subrepit terror, molemque pauentes

expendunt belli, et numerat fauor anxius annos.

Dumque ea confuso percenset murmure uulgus,

ecce per oblicum caeli squalentibus auro

effulgens maculis ferri inter nubila uisus

anguis et ardenti radiare per aera sulco,

quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis

perlabi resonante polo. bis terque coruscum

addidit augurio fulmen pater, et uaga late

per subitum moto strepuere tonitrua mundo.

tum uero capere arma iubent genibusque salutant

summissi augurium: h ac iret qua ducere diuos

perspicuum et patrio monstraret semina signo.

Certatim comites rerum bellique ministros

adglomerant sese atque acris sociare labores

exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.

tum noua caeruleum descendit classis in aequor.

it comes Ausonia atque in terras transit Hiberas:

ut, cum saeua fretis immisit proelia, Corus

Isthmon curuata sublime superi a cit unda

et spumante ruens per saxa gementia fluctu

Ionium Aegaeo miscet mare. celsus in arma

emicat ac prima stans Scipio puppe profatur:

‘Diue tridentipotens, cuius maria ire per alta

ordimur, si iusta paro, decurrere classi

da, pater, ac nostros ne sperne iuuare labores.

per pontum pia bella ueho.’ leuis inde secunda

aspirans aura propellit carbasa flatus.

iamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes

Ausonium euasere latus Ligurumque citatis

litora tramittunt proris. hinc gurgite ab alto

tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,

aerias Alpis. occurrunt moenia Grais

condita Massiliae: populis haec cincta superbis,

barbarus immani cum territet accola ritu,

antiquae morem patriae cultumque habitumque

Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.

hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor

anfractus pelagi. nemoroso uertice celsus

apparet collis, fugiuntque in nubila siluae

Pyrenes, tunc Emporiae ueteresque per ortus

Graiorum uulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.

considunt portu. securae gurgite clauso

stant puppes, positusque labor terrorque profundi.

Nox similes morti dederat placidissima somnos:

uisa uiro stare effigies ante ora parentis

atque hac aspectu turbatum uoce monere:

‘Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis

et post fata decus, bellorum dira creatrix

euastanda tibi tellus, et caede superbi

ductores Libyae cauta uirtute domandi,

qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.

si conferre manum libeat, coeantque uocatae

hinc atque hinc acies, ualeat quis ferre ruentis

tergemina cum mole uiros? absiste labore

ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.

urbs colitur Teucro quondam fundata uetusto,

nomine Carthago: Tyrius tenet incola muros.

ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis

haec caput est. non ulla opibus certauerit auri,

non portu celsoue situ, non dotibus arui

uberis aut agili fabricanda ad tela uigore.

inuade auersis, nate, hanc ductoribus urbem:

nulla acies famae tantum praedaeue pararit.’

Talia monstrabat genitor propiusque monebat,

cum iuuenem sopor et dilapsa reliquit imago.

surgit et infernis habitantia numina lucis

ac supplex patrios compellat nomine manis:

‘Este duces bello et monstratam ducite ad urbem;

uobis ultor ego et Sarrano murice fulgens

inferias mittam fusis insignis Hiberis

et tumulis addam sacros certamine ludos.’

Praegreditur celeratque uias et corripit agmen

pernici rapidum cursu camposque fatigat.

sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps,

non solum ante alios, sed enim, mirabile dictu,

ante suos it uictor ecus, currumque per auras

haud ulli durant uisus aequare uolantem.

iamque Hyperionia lux septima lampade surgens

sensim attollebat propius subeuntibus arces

urbis et admoto crescebant culmina gressu,

ac pelago uectus seruata Laelius hora

quam dederat ductor subigendae ab moenia classi

a tergo adfusis cingebat tecta carinis.

Carthago, impenso naturae adiuta fauore,

excelsos tollit pelago circumflua muros.

artatas ponti fauces modica insula claudit,

qua Titan ortu terras aspergit Eoo.

at, qua prospectat Phoebi iuga sera cadentis,

pigram in planitiem stagnantis egerit undas

quas auget ueniens refluusque reciprocat aestus.

sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos

urbs imposta iugo pronumque excurrit in aequor

et tuta aeterno defendit moenia fluctu.

Audax, ceu plano gradiens uictricia campo

ferret signa, iugum certabat scandere miles.

Aris ductor erat. qui contra, amplexus in artis

auxilium atque excelsa loci, praesepserat arcem.

pugnabat natura soli, paruoque superne

bellantum nisu passim per prona uoluti

truncato instabiles fundebant corpore uitam.

uerum ubi concessit pelagi reuolubilis unda

et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu,

quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes

hac impune dabat Nereus transcurrere planta,

hinc tacite nitens informidatus adire

ductor Dardanius subitam trahit aequore pubem

perque undas muris pedes aduolat. inde citati

a tergo accelerant, qua fisus fluctibus Aris

incustoditam sine milite liquerat urbem.

tum prostratus humi, miserandum, uicta catenis

Poenus colla dedit populumque addixit inermem.

hanc oriens uidit Titan, cum surgeret, urbem

uallari castris captamque aspexit eandem

ocius Hesperio quam gurgite tingueret axem.

Aurora ingrediens terris exegerat umbras:

principio statuunt aras. cadit ardua taurus

uictima Neptuno pariter pariterque Tonanti.

tum merita aequantur donis, ac praemia uirtus

sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget,

hic torque aurato circumdat bellica colla,

ille nitet celsus muralis honore coronae.

Laelius ante omnis, cui dextera clara domusque,

ter dena boue et aequorei certaminis alto

donatur titulo Poenique recentibus armis

rectoris. tunc hasta uiris, tunc Martia cuique

uexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur.

Postquam perfectae laudes hominumque deumque,

captiuae spectantur opes digestaque praeda:

hoc aurum patribus, bello haec Martique talenta,

hoc regum donis, diuum hoc ante omnia templis,

cetera bellantum dextrae pulchroque labori.

quin etiam accitus populi regnator Hiberi,

cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor.

hanc notam formae concessit laetus ouansque

indelibata gaudenti uirgine donum.

tum uacui curis uicino litore mensas

instituunt festoque agitant conuiuia ludo.

Laelius effatur: ‘Macte, o uenerande, pudici,

ductor, macte animi. cedat tibi gloria lausque

magnorum heroum celebrataque carmine uirtus.

mille Mycenaeus qui traxit in aequora proras

rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,

femineo socium uiolarunt foedus amore,

nullaque tum Phrygio steterunt tentoria campo

captiuis non plena toris: tibi barbara soli

sanctius Iliaca seruata est Phoebade uirgo.’

haec atque his paria alterno sermone serebant,

donec Nox atro circumdata corpus amictu

nigrantis inuexit equos suasitque quietem.

Emathio interea tellus Aetola tumultu

feruebat, Macetum subitis perculsa carinis.

proximus hinc hosti dextras iungebat Acarnan.

causa noui motus Poenis regique Philippo

in bellum Ausonium sociatae foedere uires.

hic, gente egregius ueterisque ab origine regni,

Aeacidum sceptris proauoque tumebat Achille.

ille et nocturnis conterruit Oricon armis,

quaque per Illyricum Taulantius incola litus

exiguos habitat non ullo nomine muros,

turbidus incessit telis. ille aequore uectus

nunc et Phaeacum Thesprotiaque arua lacessens

Epirum cassis lustrabat futtilis ausis,

nunc et Anactoria signa ostentauit in ora

Ambraciosque sinus Olpaeaque litora bello

perfudit rapido. pepulit uada feruida remis

Leucatae et Phoebi uidit citus Actia templa.

nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque

liquit inaccessam fluctuque sonantia cano

saxa Cephallenum et scopulosis Neriton aruis.

ille etiam, Pelopis sedes et Achaica adire

moenia praegaudens, tristem Calydona Dianae

Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat,

promittens contra Hesperiam sua proelia Grais.

tum lustrata Ephyre Patraeque et regia Pleuron

Parnasusque biceps Phoeboque loquentia saxa.

ac saepe ad patrios bello reuocante penatis,

cum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,

aspera nunc Dolopum uis exundasset in agros,

incepto tamen haud facilis desistere uano

belli per Graias umbram circumtulit oras:

donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit

spem positam in Tyriis et supplex foedera sanxit

Dardana nec legem regno accepisse refugit.

Tunc et Tyndarei Latias fortuna Tarenti

auxit opes laudemque simul. nam perfida tandem

urbs Fabio deuicta seni, postremus in armis

ductoris titulus cauti. sollertia tutum

tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.

namque ut compertum, qui Punica signa regebat

feminea exuri flamma, tacitusque quietae

exin uirtuti placuit dolus, ire sorori

(nam castris erat in Rutulis) germanus amatae

cogitur et magnis muliebria uincere corda

pollicitis, si reclusas tramittere portas

concedat Libycus rector. uotique potitus

euicto Fabius Poeno circumdata telis

incustodita penetrauit moenia nocte.

Sed quisnam auersos Phoebum tunc iungere ab urbe

Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem

Marcellum acciperet letum oppetiisse sub armis?

moles illa uiri calidoque habitata Gradiuo

pectora et haud ullis umquam tremefacta periclis,

heu quantum Hannibalem clara factura ruina,

procubuere. iacet campis Carthaginis horror,

forsan Scipiadae confecti nomina belli

rapturus, si quis paulum deus adderet aeuo.

Collis Agenoreum dirimebat ab aggere uallum

Ausonio (Dauni Mauors consederat aruis).

curarum comes et summi Crispinus honoris

Marcello socius communia bella ciebat.

ad quem Marcellus: ‘Gestit lustrare propinquas

mens siluas medioque uiros imponere monti,

ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.

si cordi est, te participem, Crispine, laboris

esse uelim. numquam desunt consulta duobus.’

haec ubi sedere, ardentis attollere sese

iam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma

aptantem natum aspexit laetumque tumultu,

Vincis ait ‘nostros mirando ardore uigores.

sit praematurus felix labor. urbe Sicana

qualem te uidi, nondum permitteret aetas

cum tibi bella, meo tractantem proelia uultu!

huc, decus, huc, nostrum, lateri te iunge paterno

et me disce nouum Martem temptare magistro.’

tum pueri colla amplectens sic pauca precatur:

‘Summe deum, Libyco, faxis, de praeside nunc his,

his umeris tibi opima feram.’ nec plura, sereno

sanguineos fudit cum Iuppiter aethere rores

atque atris arma aspersit non prospera guttis.

uixdum finitis intrarant uocibus artas

letiferi collis fauces, cum turba uolucris

inuadunt Nomades iaculis nimboque feruntur

aetherio similes, caeca fundente latebra

armatos in bella globos. circumdata postquam

nil restare uidet uirtus quod debeat ultra

iam superis, magnum secum portare sub umbras

nomen mortis hauet. tortae nunc eminus hastae

altius insurgit, nunc saeuit comminus ense.

forsan et enasset rapidi freta saeua pericli,

ni telum aduersos nati uenisset in artus.

tum patriae tremuere manus, laxataque luctu

fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.

obuia nudatum tramittit lancea pectus,

labensque impresso signauit gramina mento.

At postquam Tyrius saeua inter proelia ductor

infixum aduerso uidit sub pectore telum,

immane exclamat: ‘Latias, Carthago, timere

desine iam leges: iacet exitiabile nomen,

Ausonii columen regni. sed dextera nostrae

tam similis non obscurus mittatur ad umbras.

magnanima inuidia uirtus caret.’ alta sepulcri

protinus extruitur caeloque educitur ara.

conuectant siluis ingentia robora: credas

Sidonium cecidisse ducem. tum tura dapesque

et fasces clipeusque uiri, pompa ultima, fertur.

ipse facem subdens Laus inquit ‘parta perennis:

Marcellum abstulimus Latio. deponere forsan

gens Italum tandem arma uelit. uos ite superbae

exequias animae et cinerem donate supremi

muneris officio: numquam hoc tibi, Roma, negabo.’

alterius par atque eadem fortuna laborum

consulis: exanimem sonipes ad signa reuexit.

Talia in Ausonia. sed non et talis Hiberis

armorum euentus campis. Carthaginis omnes

per subitum raptae pernix uictoria late

terruerat gentes. ducibus spes una salutis,

si socias iungant uires. ingentibus orsum

auspiciis iuuenem, ceu patria gestet in armis

fulmina, sublimi uallatam uertice montis

et sco p ulis urbem, cumulatam strage uirorum,

non toto rapuisse die, qua Martius ille

Hannibal in terra consumpto uerterit anno

nec pube aequandam nec opum ubertate Saguntum.

Proximus, adplicito saxosis aggere siluis,

tendebat fratris spirans ingentia facta

Hasdrubal. hic robur mixtusque rebellibus Afris

Cantaber, hic uolucri Mauro pernicior Astur;

tantaque maiestas terra rectoris Hibera,

Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.

forte dies priscum Tyriis solemnis honorem

rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae

fundamenta nouam coepere mapalibus urbem.

et laetus, repetens gentis primordia, ductor

festa coronatis agitabat gaudia signis,

pacificans diuos. fraternum laena nitebat

demissa ex umeris donum, quam foederis arti

Trinacrius Libyco rex inter munera pignus

miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis.

aurata puerum rapiebat ad aethera penna

per nubes aquila intexto librata uolatu.

antrum ingens iuxta, quod acus simulauit in ostro,

Cyclopum domus. hic recubans manantia tabo

corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.

circa fracta iacent excussaque morsibus ossa.

ipse manu extenta Laertia pocula poscit

permiscetque mero ructatos ore cruores.

Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte

gramineas pacem superum poscebat ad aras:

ecce inter medios hostilia nuntius arma,

quadrupedante inuectus equo, aduentare ferebat.

turbatae mentes, imperfectusque deorum

cessit honos. ruptis lincunt altaria sacris:

clauduntur uallo, tenuemque ut roscida misit

lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.

audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum

excepit, geminaeque acies uelut omine motae.

exclamat Latius ductor: ‘Prima hostia uobis,

sacrati manes, campo iacet. en age, miles,

in pugnam et caedes, qualis spirantibus ire

adsueras ducibus, talis rue.’ dumque ea fatur,

incumbunt. Myconum Laenas Cirtamque Latinus

et Thysdrum Maro et incestum Catilina Nealcen

germanae thalamo obtruncat. cadit obuius acri

Kartalo Nasidio, Libycae regnator harenae.

te quoque Pyrenes uidit conterrita tellus

permixtum Poenis et uix credenda furentem,

magnum Dardaniae, Laeli, decus, omnia felix

cui natura dedit, nullo renuente deorum

ille foro auditus, cum dulci a soluerat ora,

aequabat Pyliae Neleia mella senectae.

ille, ubi suspensi patres et curia uocem

posceret, ut cantu ducebat corda senatus.

idem, cum subitum campo perstrinxerat auris

murmur triste tubae, tanto feruore ruebat

in pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret

bella: nihil uitae peragi sine laude placebat.

tunc et furtiua tractantem proelia luce

deiecit Galam. sacris Carthaginis illum

supposito mater partu subduxerat olim,

sed stant nulla diu deceptis gaudia diuis.

tunc Alabim Murrum atque Dracen demisit ad umbras,

femineo clamore Dracen extrema rogantem.

huius ceruicem gladio inter uerba precesque

amputat: absciso durabant murmura collo.

At non ductori Libyco par ardor in armis.

frondosi collis latebras ac saxa capessit

auia, nec caedes extremaue damna mouebant

agminis. Italiam profugus spectabat et Alpis,

praemia magna fugae. tacitum dat tessera signum:

dimissa in collis pugna siluasque ferantur

dispersi et summam, quicumque euaserit, arcem

Pyrenes culmenque petat. tum primus honore

armorum exuto et parma celatus Hibera

in montis abit atque uolens palantia linquit

agmina. desertis Latius uictricia signa

immittit miles castris. non urbe recepta

plus ulla partum praedae, tenuitque moratas

a caede, ut Libycus ductor prouiderat, iras:

fluminei ueluti deprensus gurgitis undis,

auulsa parte inguinibus causaque pericli,

enatat intento praedae fiber auius hoste.

impiger occultis Poenus postquam abditur umbris,

saxosae fidens siluae, maiora petuntur

rursus bella retro et superari certior hostis.

Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt:

hasdrvbalis spolivm gradivo scipio victor .

Terrore interea posito trans ardua montis

Bebrycia populos armabat Poenus in aula,

mercandi dextras largus belloque parata

prodigere in bellum facilis. praemissa ferocis

augebant animos argenti pondera et auri

parta metalliferis longo discrimine terris.

hinc noua complerunt haud tardo milite castra

uenales animae, Rhodani qui gurgite gaudent,

quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae.

iamque hieme adfecta mitescere coeperat annus:

inde iter ingrediens rapidum per Celtica rura

miratur domitas Alpis ac peruia montis

ardua et Herculeae quaerit uestigia plantae

germanique uias diuinis comparat ausis.

Vt uero uentum in culmen, castrisque resedit

Hannibalis, Quos Roma, inquit ‘quos a l tius, oro,

attollit muros, qui post haec moenia fratri

uicta meo stent incolumes? sit gloria dextrae

felix tanta precor, neue usque ad sidera adisse

inuideat laeuus nobis deus.’ agmine celso

inde alacer, qua munitum decliuis ab alto

agger monstrat iter, properatis deuolat armis.

non tanto strepuere metu primordia belli:

nunc geminum Hannibalem, nunc iactant bina coire

hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella

sanguine ductores Italo coniungere Martem

et duplicare acies: uenturum ad moenia cursu

hostem praecipiti et uisurum haerentia porta

spicula Elissaeis nuper contorta lacertis.

His super infrendens sic secum Oenotria Tellus:

‘Tantone, heu superi! spernor contempta furore

Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem

nati Saturnum nostris considere in oris

et regnare dedi? decima haec iam uertitur aestas

ex quo proterimur. iuuenis, cui sola supersunt

in superos bella, extremo de litore rapta

intulit arma mihi temeratisque Alpibus ardens

in nostros descendit agros. quot corpora texi

caesorum, stratis totiens deformis alumnis!

nulla mihi floret bacis felicibus arbor:

immatura seges rapido succiditur ense:

culmina uillarum nostrum delapsa feruntur

in gremium foedantque suis mea regna ruinis.

hunc etiam, uastis qui nunc sese intulit oris,

perpetiar, miseras quaerentem exurere belli

reliquias? tum me scindat uagus Afer aratro

et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,

ni cuncta exultant quae latis agmina campis

uno condiderim tumulo.’ dum talia uersat,

et thalamos claudit Nox atra deumque hominumque,

tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis.

is tum Lucanis cohibentem finibus arma

Poenum uicini seruabat caespite ualli.

hic iuuenem adgreditur Latiae telluris imago:

‘Clausorum decus atque erepto maxima Romae

spes Nero Marcello, rumpe atque expelle quietem.

magnum aliquid tibi, si patriae uis cr edere fatis,

audendum est, quod depulso quoque moenibus hoste

uictores fecisse tremant. fulgentibus armis

Poenus inundauit campos, qua Sena relictum

Gallorum a populis seruat per saecula nomen.

ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,

serus deletae post auxiliabere Romae.

surge, age, fer gressus. patulos regione Metauri

damnaui tumulis Poenorum atque ossibus agros.’

His dictis abit atque abscedens uisa pauentem

attrahere et fractis turmas propellere portis.

rumpit flammato turbatus corde soporem

ac supplex geminas tendens ad sidera palmas

tellurem Noctemque et caelo sparsa precatur

astra ducemque uiae tacito sub lumine Phoeben.

inde legit dignas tanta ad conamina dextras,

quaque iacet superi Larinas accola ponti,

qua duri bello gens Marrucina fidemque

exuere indocilis sociis Frentanus in armis,

tum, qua uitiferos domitat Praetutia pubes

laeta laboris agros, et penna et fulmine et undis

hibernis et Achaemenio uelocior arcu

euolat. hortator sibi quisque: ‘Age, perge, salutem

Ausoniae ancipites superi et, stet Roma cadatne,

in pedibus posuere tuis,’ clamantque ruuntque.

hortandi genus acer habet praecedere ductor:

illum augent cursus adnisi aequare sequendo

atque indefessi noctemque diemque feruntur.

At Roma, aduersi tantum mala gliscere belli

accipiens, trepidare metu nimiumque Neronem

sperauisse queri, atque uno sibi uulnere posse

auferri restantem animam. non arma nec aurum

nec pubem ne c , quem fundat, superesse cruorem.

scilicet Hasdrubalem inuadat, qui ad proelia soli

Hannibali satis esse nequit? iam rursus, ubi arma

auertisse suo cognorit deuia uallo,

haesurum portis Poenum. uenisse, superbo

qui fratri certet, cui maxima gloria cedat

urbis deletae. fremit amens corde sub imo

ordo patrum ac magno interea meditatur amore

seruandi decoris, quonam se fine minanti

seruitio eripiat diuosque euadat iniquos.

hos inter gemitus obscuro noctis opacae

succedit castris Nero, quae coniuncta feroci

Liuius Hasdrubali uallo custode tenebat.

belliger is quondam scitusque accendere Martem

floruerat primo clarus pugnator in aeuo,

mox falso laesus non aequi crimine uulgi

secretis ruris tristes absconderat annos.

sed, postquam grauior moles terrorque periclo

poscebat propiore uirum, reuocatus ad arma

tot caesis ducibus patriae donauerat iram.

At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum

armorum, quamquam tenebris Nox texerat astus.

pulueris in clipeis uestigia uisa mouebant

et, properi signum accursus, sonipesque uirique

substricti corpus. bis clarum bucina signum

praeterea gemino prodebat iuncta magistro

castra regi. uerum, fratri si uita supersit,

qui tandem licitum socias coniungere uires

consulibus? sed enim solum, dum uera patescant,

cunctandi restare dolum Martemque trahendi.

Nec consulta fugae segni formidine differt.

nox somni genetrix mortalia pectora curis

purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant:

erepit suspensa ferens uestigia castris

et muta elabi tacito iubet agmina passu.

inlunem nacti per rura tacentia noctem

accelerant uitantque sonos. sed percita falli

sub tanto motu Tellus nequit: implicat actas

caeco errore uias umbrisque fauentibus arto

circumagit spatio sua per uestigia ductos.

nam, qua curuatas sinuosis flexibus amnis

obliquat ripas refluoque per aspera lapsu

in sese redit, hac, casso ducente labore,

exiguum inuoluunt frustratis gressibus orbem,

inque errore uiae tenebrarum munus ademptum.

Lux urget panditque fugam. ruit acer apertis

turbo equitum portis, atque omnis ferrea late

tempestas operit campos. nondum arma manusque

permixtae: iam tela bibunt praemissa cruorem.

hinc iussae Poenum fugientem sistere pennae

Dictaeae uolitant, hinc lancea turbine nigro

fert letum cuicumque uiro, quem prenderit ictus.

deponunt abitus curam trepidique coactas

constituunt acies et spes ad proelia uertunt.

Ipse inter medios (nam rerum dura uidebat)

Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto

quadrupedantis equi, tendens uocemque manusque:

‘Per decora, extremo uobis quaesita sub axe,

per fratris laudes oro, uenisse probemus

germanum Hannibalis. Latio Fortuna laborat

aduersis documenta dare atque ostendere, quantus

uerterit in Rutulos domitor telluris Hiberae,

suetus ad Herculeas miles bellare columnas.

forsitan et pugnas ueniat germanus in ipsas.

digna uiro, digna, obtestor, spectacula pleno

corporibus properate solo. quicumque timeri

dux bello poterat, fratri iacet. unica nunc spes

e poena ac latebris infracto Liuius aeuo

damnatum offertur uobis caput . ite, agite, oro,

sternite ductorem, cum quo concurrere fratri

sit pudor, et turpi finem donate senectae.’

At contra Nero: ‘Quid cessas clusisse labores

ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,

parta ingens: nunc accumula coepta ardua dextra.

heu temere abducto liquisti robore castra,

ni factum absoluit uictoria. praecipe laudem:

aduentu cecidisse tuo memorabitur hostis.’

Parte alia insignis nudatis casside canis

Liuius: ‘Huc, iuuenes, huc me spectate ruentem

in pugnas, quantumque meus patefecerit ensis,

tantum intrate loci, et tandem praecludite ferro

iam nimium patulas Poenis grassantibus Alpis.

quod ni ueloci prosternimus agmina Marte

et fulmen subitum Carthaginis Hannibal adsit,

qui deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?’

hinc galea capite accepta dicta horrida ferro

sancit et obtectus senium fera proelia miscet.

illum, per cuneos et per densissima campi

corpora tot dantem leto quot spicula torsit,

turbati fugere Macae, fugere feroces

Autololes Rhodanique comas intonsa iuuentus.

Fatidicis Nabis ueniens Hammonis harenis

improba miscebat securus proelia fati,

ceu tutante deo, ac patriis spolia Itala templis

fixurum uano tumidus promiserat ore.

ardebat gemma Garamantide caerula uestis,

ut cum sparsa micant stellarum lumina caelo,

et gemmis galeam clipeumque accenderat auro.

casside cornigera dependens infula sacros

prae se terrores diuumque ferebat honorem.

arcus erat pharetraeque uiro atque incocta cerastis

spicula, et armatus peragebat bella ueneno.

necnon, cornipedis tergo de more repostus,

sustentata genu per campum pondera conti

Sarmatici prona aduersos urgebat in hostis.

tum quoque transfixum telo per membra, per arma

consulis ante oculos magno clamore Sabellum

asportabat ouans et ouans Hammona canebat.

non tulit hanc iram tantosque in corde tumores

barbarico senior telumque intorsit et una

praedam animamque simul uictori uictor ademit.

Adsilit, audito tristis clamore ruinae,

Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare perempto

gemmiferi spolium cultus auroque rigentis

exuuias iaculum a tergo perlibrat ad ossa.

iam correpta miser geminis uelamina palmis

carpebat propere et trepidos nudauerat artus:

concidit ac sacras uestes atque aurea fila

reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.

at Canthus Rutilum, Canthus possessor harenae

qua celebre inuicti nomen posuere Philaeni,

ditem ouium Rutilum obtruncat, cui mille sub altis

lanigerae balant stabulis. ipse otia molli

exercens cura gelido nunc flumine soles

frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba

tondebat niueae splendentia uellera lanae,

aut, pecus e pastu cum sese ad tecta referret,

noscentis matres spectabat ouilibus agnos.

occubuit clipei transfixo proditus aere

et sero ingemuit stabulis exire paternis.

Acrius hoc Italum pubes incurrit et urget:

ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci

fulminis, ut Borean pontus fugit, ut caua currunt

nubila, cum pelago caelum permiscuit Eurus.

procerae stabant, Celtarum signa, cohortes,

prima acies. hos impulsu cuneoque feroci

laxat uis subita, et fessos errore uiarum

nec soli faciles longique laboris anhelos

auertit patrius genti pauor. addere tergo

hastas Ausonius teloque instare sequaci

nec donare fugam. cadit uno uulnere Thyrmis,

non uno Rhodanus, profligatumque sagitta

lancea deturbat Morinum et iam iamque cadentem.

cedentis urget, totas largitus habenas,

Liuius acer equo et turmis abeuntibus infert

cornipedem. tunc auersi f ug i entia colla

disicit ense Mosae. percussit pondere terram

cum galea ex alto lapsum caput: at residentem

turbatus rapuit sonipes in proelia truncum.

hic Cato (nam medio uibrabat et ipse tumultu)

Si, primas inquit ‘bello cum amisimus Alpes,

hic iuueni oppositus Tyrio foret! hei mihi quanta

cessauit Latio dextra, et quot funera Poenis

donarunt praui suffragia tristia campi!’

Iamque inclinabant acies, cunctisque pauorem

Gallorum induerat pauor, et Fortuna ruebat

Sidonia: ad Rutulos Victoria uerterat alas.

celsus ceu prima reflorescente iuuenta

ibat consul ouans, maior maiorque uideri.

ecce trahens secum canentem puluere turmam

ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis

tela sonat: ‘Cohibete fugam. cui cedimus hosti?

nonne pudet? conuersa senex marcentibus annis

agmina agit. nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis

degenerat, nostrique piget? mihi Belus auorum

principium, mihi cognatum Sidonia Dido

nomen, et ante omnis bello numerandus Hamilcar

est genitor. mihi, cui cedunt montesque lacusque

et campi atque amnes, frater. me magna secundum

Carthago putat Hannibali, me Baetis in oris

aequant germano passae mea proelia gentes.’

talia dum memorat, medios ablatus in hostis,

ut noua conspecti fulserunt consulis arma,

hastam praepropero nisu iacit. illa per oras

aerati clipei et loricae tegmina summo

incidit haud felix umero parceque petitum

perstrinxit corpus nec multo tincta cruore,

uana sed optanti promisit gaudia Poeno.

Turbati Rutuli, confusaque pectora uisu

terrifico. tunc increpitans conamina consul:

‘Femineis laesum uana inter cornua corpus

unguibus aut palmis credas puerilibus ictum.

ite, docete, uiri, Romanae uulnera suerint

quanta adferre manus.’ tum uero effunditur ingens

telorum uis, et densa sol uincitur umbra.

iamque per extentos alterna strage uirorum

corpora fusa iacent campos, demersaque in undam

iunxerunt cumulo crescente cadauera ripas:

ut, cum uenatu saltus exercet opacos

Dictynna et laetae praebet spectacula matri,

aut Pindi nemora excutiens aut Maenala lustrans

(omnis Naiadum plenis comitata pharetris

turba ruit, striduntque sagittiferi goryti),

tum per saxa ferae perque ipsa cubilia fusae,

per uallis fluuiosque atque a n tra uirentia musco

multa strage iacent: exultat uertice montis

gratam perlustrans oculis Latonia praedam.

Audito ante alios senioris uulnere, rumpit

per medios Nero saeuus iter, uisaque uirorum

aequali pugna ‘Quid enim, quid deinde relictum est

Italiae fatis? hunc si non uincitis hostem,

Hannibalem uincetis?’ ait. ruit ocius amens

in medios, Tyriumque ducem inter prima frementem

agmina ut aspexit, rabidi ceu belua ponti,

per longum sterili ad pastus iactata profundo,

cum procul in fluctu piscem male saucia uidit,

aestuat et lustrans nantem sub gurgite praedam

absorbet late permixtum piscibus aequor:

non telo mora, non dictis. Haud amplius inquit

‘elabere mihi. non hic nemora auia fallent

Pyrenes, nec promissis frustrabere uanis,

ut quondam terra fallax deprensus Hibera

euasti nostram mentito foedere dextram.’

Haec Nero, et intorquet iaculum, nec futtilis ictus.

nam latere extremo cuspis librata resedit.

inuadit stricto super haec interritus ense

conlapsique premens umbone trementia membra,

‘Si qua sub extremo casu mandata referri

germano uis forte tuo, portabimus’ inquit.

contra Sidonius: ‘Leto non terreor ullo.

utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit

actutum uindex. mea si suprema referre

fratri uerba paras, mando, Capitolia uictor

exurat cinerique Iouis permisceat ossa

et cineres nostros.’ cupientem adnectere plura

feruentemque ira mortis transuerberat ense

et rapit infidum uictor caput. agmina fuso

sternuntur duce non ultra fidentia Marti.

Iamque diem solisque uias nox abstulit atra,

cum uires parco uictu somnoque reducunt,

ac, nondum remeante die, uictricia signa,

qua uentum, referunt clausis formidine castris.

tum Nero procera sublimia cuspide portans

ora ducis caesi Cannas pensauimus, inquit

‘Hannibal, et Trebiam et Trasimenni litora tecum

fraterno capite. i, duplica nunc perfida bella

et geminas accerse acies. haec praemia restant

qui tua tramissis optarint Alpibus arma.’

compressit lacrimas Poenus minuitque ferendo

constanter mala et inferias in tempore dignas

missurum fratri clauso commurmurat ore.

tum castris procul amotis, aduersa quiete

dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.

Bruttia maerentem casus patriaeque suosque

Hannibalem accepit tellus. hic aggere saeptus

in tempus posita ad renouandum bella coquebat:

abditus ut silua, stabulis cum cessit ademptis,

amisso taurus regno gregis auia clauso

molitur saltu certamina iamque feroci

mugitu nemora exterret perque ardua cursu

saxa ruit, sternit siluas rupesque lacessit

irato rabidus cornu: tremit omnis ab alto

prospectans scopulo pastor noua bella parantem.

sed uigor hausurus Latium, si cetera Marti

adiumenta forent, praua obtrectante suorum

inuidia, reuocare animos ac stare negata

cogebatur ope et senio torpescere rerum.

parta tamen formido manu et tot caedibus olim

quaesitus terror uelut inuiolabile telis

seruabant sacrumque caput, proque omnibus armis

et castrorum opibus dextrisque recentibus unum

Hannibalis sat nomen erat. tot dissona lingua

agmina, barbarico tot discordantia ritu

corda uirum mansere gradu, rebusque retusis

fidas ductoris tenuit reuerentia mentes.

Nec uero Ausonia tantum se laetus agebat

Dardanidis Mauors: iam terra cedit Hibera

auriferis tandem Phoenix depulsus ab aruis,

iam Mago exutus castris agitante pauore

in Libyam propero tramisit caerula uelo.

ecce aliud decus haud uno contenta fauore

nutribat Fortuna duci. nam concitus Hannon

aduentabat, agens crepitantibus agmina caetris

barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.

non ars aut astus belli uel dextera deerat,

si non Scipiadae concurreret. omnia ductor

magna adeo Ausonius maiori mole premebat:

ut Phoebe stellas, ut fratri s lumina Phoeben

exuperant montisque Atlas et flumina Nilus,

ut pater Oceanus Neptunia caerula uincit.

uallantem castra (obscuro nam uesper Olympo

fundere non aequam trepidanti coeperat umbra m )

adgreditur Latius rector, subitoque tumultu

caeduntur passim coepti munimina ualli

imperfecta super. contexere herbida lapsos

pondera, et in tumuli concessit caespes honorem.

Vix uni mens digna uiro, nouisse minores

quam deceat pretiumque operis sit tradere famae.

Cantaber ingenio membrorum et mole timeri

uel nudus telis poterat Larus. hic fera gentis

more securigera miscebat proelia dextra

et, quamquam fundi se circum pulsa uideret

agmina, deleta gentilis pube cateruae

caesorum implebat solus loca: seu foret hostis

comminus, expleri gaudebat uulnere frontis

aduersae, seu laeua acies in bella uocaret,

obliquo telum reflexum Marte rotabat.

at, cum pone ferox auersi in terga ueniret

uictor, nil trepidans retro iactare bipennem

callebat, nulla belli non parte timendus.

huic ducis inuicti germanus turbine uasto

Scipio contorquens hastam, cudone comantis

disiecit crinis. namque altius acta cucurrit

cuspis et elata procul est eiecta securi.

at iuuenis, cui telum ingens accesserat ira,

barbaricam adsiliens magno clamore bipennem

incutit. intremuere acies, sonuitque per auras

pondere belligero pulsati tegminis umbo,

haud impune quidem. remeans nam dextera ab ictu

decisa est gladio ac dilecto immortua telo.

qui postquam murus miseris ruit, agmina concors

auertit fuga confestim dispersa per agros.

nec pugnae species, sed poenae tristis imago

illa erat, hinc tantum caedentum atque inde ruentum.

per medios Hannon palmas post terga reuinctus

ecce trahebatur lucemque (heu dulcia caeli

lumina!) captiuus lucem inter uincla petebat.

cui rector Latius: ‘Tanta, en, qui regna reposcant,

quis cedat toga et armiferi gens sacra Quirini.

seruitio si tam faciles, cur bella refertis?’

Haec inter celerare gradum, coniungat ut arma,

Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert

explorator eques. raptat dux obuia signa

ac, postquam optatam laetus contingere pugnam

uidit et ad letum magno uenientia cursu

agmina, suspiciens caelum Nil amplius inquit

‘uos hodie posco, superi. protraxtis ad arma

quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis

uota, uiri. rapite, ite, precor. uocat ecce furentis

hinc pater, hinc patruus. gemina o mihi numina belli,

ducite, adeste, sequor. dignas spectabitis, aut me

praescia mens fallit, uestro iam nomine caedes.

nam quis erit tandem campis telluris Hiberae

bellandi modus? en umquam lucebit in orbe

ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum

aspiciam sonitus admotaque bella trementem?’

Dixerat, et raucus stridenti murmure clangor

increpuit: tonuere feris clamoribus astra.

concurrunt, quantumque rapit uiolentia ponti

et Notus et Boreas et inexorabilis Auster,

cum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes,

aut cum letiferos accendens Sirius ignis

torret anhelantem saeuis ardoribus orbem,

tantum acies hominumque ferox discordia ferro

demetit. haud ullus terrarum aequarit hiatus

pugnarum damna, aut strages per inhospita lustra

umquam tot dederit rabies horrenda ferarum.

iam campi uallesque madent, hebetataque tela.

et Libys occubuere et amantes Martis Hiberi.

stat tamen una loco perfossis debilis armis

luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

nec finem daret ille dies animosaque uirtus,

ni perlapsa uiro loricae tegmen harundo

et parco summum uiolasset uulnere corpus

suasissetque fugam. rapido certamina linquit

in latebras euectus equo noctisque per umbram

ad Tartessiacos tendit per litora portus.

Proximus in pugna ductori Marte manuque

regnator Nomadum fuerat, mox foedere longo

cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum.

huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,

carpenti somnos subitus rutilante coruscum

uertice fulsit apex, crispamque inuoluere uisa est

mitis flamma comam atque hirta se spargere fronte.

concurrunt famuli et serpentis tempora circum

festinant gelidis restinguere fontibus ignis;

at grandaeua deum praenoscens omina mater

‘Sic, sic, caelicolae, portentaque uestra secundi

condite:’ ait ‘dure t capiti per saecula lumen.

ne uero, ne, nate, deum tam laeta pauesce

prodigia aut sacras metue inter tempora flammas.

hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis,

hic tibi regna dabit regnis maiora paternis

ignis et adiunget Latiis tua nomina fatis.’

sic uates, iuuenisque animum tam clara mouebant

monstra, nec a Poenis ulli uirtutis honores,

Hannibal ipse etiam iam iamque modestior armis.

Aurora obscuri tergebat nubila caeli

uixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:

tendit in Ausonios et adhuc hostilia castra.

atque, ubi se uallo intulerat, ductorque benigno

accepit Latius uultu, rex talibus infit:

‘Caelestum monita et sacrae responsa parentis

disque tua, o Rutulum rector, gratissima uirtus

auulsum Tyriis huc me duxere uolentem.

si tibi non segnes tua contra fulmina saepe

uisi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,

adferimus dextram. nec nos aut uana subegit

incertae mentis leuitas et mobile pectus,

aut spes et laeti sectamur praemia Martis:

perfidiam fugio et periuram ab origine gentem.

tu, quando Herculeis finisti proelia metis,

nunc ipsam belli nobiscum inuade parentem.

ille tibi, qui iam gemino Laurentia lustro

possedit regna et scalas ad moenia Romae

admouet, in Libyam flammis ferroque trahendus.’

Sic Nomadum ductor. tunc dextra Scipio dextram

amplexus: ‘Si pulchra tibi Mauorte uidetur,

pulchrior est gens nostra fide. dimitte bilinguis

ex animo socios. magna hinc te praemia clarae

uirtutis, Masinissa, manent, citiusque uel armis

quam gratae studio uincetur Scipio mentis.

cetera quae Libyam portari incendia suades,

expediet tempus. nec enim sunt talia rerum

non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.’

hinc iuueni dona insignem uelamine picto

dat chlamydem stratumque ostro, quem ceperat ipse

deiecto uictor Magone animique probarat,

cornipedem, tum, qua diuum libabat ad aras

Hasdrubal, ex auro pateram galeamque comantem.

exin firmato sociali foedere regis

uertendas agitat iam nunc Carthaginis arces.

Massylis regnator erat ditissimus oris

nec nudus uirtute Syphax, que m iura petebant

innumerae gentes extremaque litore Tethys.

multa uiro terra ac sonipes et belua, terror

bellorum, nec non Marti delecta iuuentus.

nec foret, aut ebore aut solido qui uinceret auro

Gaetulisue magis fucaret uellus aenis.

has adiungere opes auidus reputansque laborem,

si uertat rex ad Poenos, dare uela per altum

imperat atque animo iam tum Africa bella capessit.

uerum ubi peruentum, et portus tenuere carinae,

iam trepida fugiens per proxima litora puppe

Hasdrubal adflictis aderat noua foedera quaerens

rebus et ad Tyrios Massylia signa trahebat.

Audito pariter populorum in regna duorum

aduenisse duces, qui tota mole laborent

disceptentque armis terrarum uter imperet orbi,

celsus mente Syphax acciri in tecta benigne

imperat et tanto regni se tollit honore.

tum laetos uoluens oculos aduersa per ora,

sic Latium adfatur iuuenem ac prior incipit ultro:

‘Quam te, Dardanide pulcherrime, mente serena

accipio intueorque libens! quamque ora recordor

laetus Scipiadae! reuocat tua forma parentem.

nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades

cum studio pelagi et spectandis aestibus undae

uenissem, magnos uicina ad flumina Baetis

ductores miro quodam me cernere amore.

tum mihi dona uiri praeda delecta tulere,

arma simul regnoque meo tum cognita primum

cornipedum frena atque arcus, quis cedere nostra

nunc norunt iacula, et ueteris tribuere magistros

militiae, qui dispersas sine lege cateruas

uestro formarent ritu ad certamina Martis.

ast ego, cum contra, nostris quae copia regnis,

nunc auri ferrem, niuei nunc munera dentis,

nil ualui precibus. solos sibi cepit uterque,

quos cohibebat ebur uaginae sectilis, enses.

quare, age, laetus haue nostros intrare penatis

ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas

ductorem, facili, quae dicam, percipe mente.

et uos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces,

Hasdrubal, huc aures, huc quaeso aduertite sensus.

quanta per Ausonios populos torrentibus armis

tempestas ruat et Latio suprema minetur,

utque bibant Tyrium bis quinos saeua per annos

Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,

cui nescire licet? quin ergo tristia tandem

considunt bella, et deponitis arma uolentes?

tu Libya, tu te Ausonia cohibere memento.

haud deformis erit uobis ad foedera uersis

pacator mediusque Syphax.’ subiungere plura

non passus, gentis morem arbitriumque senatus

Scipio demonstrat, uanique absistere coepti

spe iubet et patres docet haec expendere solos.

suadendi modus hic, quodque est de parte diei

exacti super ad mensas et pocula uertunt,

atque, epulis postquam finis, dant corpora somno

et dura in noctem curarum uincula soluunt.

Iamque nouum terris pariebat limine primo

egrediens Aurora diem, stabulisque subibant

ad iuga solis equi, necdum ipse ascenderat axem,

sed prorupturis rutilabant aequora flammis:

exigit e stratis corpus uultuque sereno

Scipio contendit Massyli ad limina regis.

illi mos patrius fetus nutrire leonum

et catulis rabiem atque iras expellere alendo.

tum quoque fulua manu mulcebat colla iubasque

et fera tractabat ludentum interritus ora.

Dardanium postquam ductorem accepit adesse,

induitur chlamydem, regnique insigne uetusti

gestat laeua decus. cinguntur tempora uitta

albente, ac lateri de more adstringitur ensis.

hinc in tecta uocat, secretisque aedibus hospes

sceptrifero cum rege pari sub honore residunt.

Tum prior his infit terrae pacator Hiberae:

‘Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire

ad tua regna fuit properantem et maxima cura,

o sceptri uenerande Syphax. nec me aequore saeuus

tardauit medio pontus. non ardua regnis

quaesumus aut inhonora tuis: coniunge Latinis

unanimum pectus sociusque accede secundis.

non tibi Massylae gentes extentaque tellus

Syrtibus et latis proauita potentia campis

amplius attulerint decoris, quam Romula uirtus

certa iuncta fide et populi Laurentis honores.

cetera quid referam? non ullus scilicet ulli

aecus caelicolum, qui Dardana laeserit arma.’

Audiuit laeto Massylus et adnuit ore

complexusque uirum Firmemus prospera dixit

‘omina, nec uotis superi concordibus absint,

cornigerumque Iouem Tarpeiumque ore uocemus.’

et simul extructis caespes surrexerat aris

uictimaque admotae stabat subiecta bipenni,

cum subito abruptis fugiens altaria taurus

exiluit uinclis mugituque excita late

impleuit tecta et fremitu suspiria rauco

congeminans trepida terrorem sparsit in aula.

uittaque, maiorum decoramen, fronte sine ullo

delapsa attactu nudauit tempora regis.

talia caelicolae casuro tristia regno

signa dabant, saeuique aderant grauia omina fati.

hunc fractum bello regem solioque reuulsum,

tempus erit, cum ducet agens ad templa Tonantis

qui tunc orabat socialia foedera supplex.

his actis repetit portum puppesque secundo

dat uento et notis reddit se Scipio terris.

Concurrere auidae gentes, uariosque subacta

Pyrene misit populos. mens omnibus una:

concordes regem appellant regemque salutant.

scilicet hunc summum norunt uirtutis honorem.

sed, postquam miti reiecit munera uultu,

Ausonio non digna uiro, patriosque uicissim

edocuit ritus et Romam nomina regum

monstrauit nescire pati, tum uersus in unam,

quae restat, curam, nullo super hoste relicto,

et Latios simul et uulgum Baetisque Tagique

conuocat ac medio in coetu sic deinde profatur

‘Quando ita caelicolum nobis propensa uoluntas

adnuit, extremo Libys ut deiectus ab orbe

aut his occideret campis, aut axe relicto

Hesperio patrias exul lustraret harenas:

iam uestra tumulos terra celebrare meorum

est animus pacemque dare exposcentibus umbris.

mente fauete pari atque aures aduertite uestras.

septima cum solis renouabitur orbita caelo,

quique armis ferroque ualent, quique arte regendi

quadriiugos pollent currus, quis uincere planta

spes est, et studium iaculis impellere uentos,

adsint ac pulchrae certent de laude coronae.

praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda,

nec quisquam nostri discedet muneris expers.’

sic donis uulgum laudumque cupidine flammat.

Iamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat

innumero campus, simulatasque ordine iusto

exequias rector lacrimis ducebat obortis.

omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles

dona ferunt tumulisque super flagrantibus addunt.

ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo

pocula, odoriferis aspergit floribus aras.

tum manis uocat excitos laudesque uirorum

cum fletu canit et ueneratur facta iacentum.

Inde refert sese circo et certamina prima

incohat ac rapidos cursus proponit equorum.

fluctuat aequoreo fremitu rabieque fauentum,

carceribus nondum reseratis, mobile uulgus

atque fores oculis et limina seruat equorum.

iamque, ubi prolato sonuere repagula signo

et toto prima emicuit uix ungula cornu,

tollitur in caelum furiali turbine clamor,

pronique ac similes certantibus ore secuntur

quisque suos currus magnaque uolantibus idem

uoce locuntur equis. quatitur certamine circus

s pectantum, ac nulli mentem non abstulit ardor:

instant praeceptis et equos clamore gubernant.

fuluus, harenosa surgens tellure, sub auras

erigitur globus atque operit caligine densa

cornipedumque uias aurigarumque labores.

hic studio furit acris equi, furit ille magistri.

hos patriae fauor, hos accendit nobile nomen

antiqui stabuli. sunt quos spes grata fatiget

et noua ferre iugum ceruix. sunt, cruda senectus

quos iuuet et longo sonipes spectatus in aeuo.

Euolat ante omnis rapidoque per aera curru

Callaicus Lampon fugit atque ingentia tranat

exultans spatia et uentos post terga relinquit.

conclamant plausuque fremunt uotique peractam

maiorem credunt praerepto limite partem.

at, quis interior cura et prudentia circi

altior, effusas primo certamine uires

damnare et cassis longe increpitare querelis

indispensato lassantem corpora nisu:

Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)

uerbera dimitte et reuoca moderatus habenas.

heu surdas aures! fertur securus equorum

nec meminit, quantum campi decurrere restet.

Proximus, a primo distans, quantum aequore currus

occupat ipse, loci tantum, sed proximus ibat

Astur Panchates: patrium frons alba nitebat

insigne et patrio pes omnis concolor albo.

ingentes animi, membra haud procera decusque

corporis exiguum, sed tum sibi fecerat alas

concitus atque ibat campo indignatus habenas:

crescere sublimem atque augeri membra putares.

Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.

Tertius aequata currebat fronte Peloro

Caucasus. ipse asper, nec qui ceruicis amaret

adplausae blandos sonitus clausumque cruento

spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.

at docilis freni et melior parere Pelorus

non umquam effusum sinuabat deuius axem,

sed laeuo interior stringebat tramite metam,

insignis multa ceruice et plurimus idem

ludentis per colla iubae. mirabile dictu,

nullus erat pater: ad Zephyri noua flamina campis

Vettonum eductum genetrix effuderat Harpe.

nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum,

Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.

ipsum Aetola, uago Diomedi condita, Tyde

miserat: exceptum Troiana ab origine equorum

tradebant, quos Aeneae Simoentos ad undas

uictor Tydides magnis abduxerat ausis.

iamque fere medium euecti certamine campum

in spatio addebant, nisusque adprendere primos

Panchates animosus equos super altior ire

et praecedentem iam iamque ascendere currum

pone uidebatur, curuatisque ungula prima

Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.

At postremus Atlas, sed non et segnior ibat

postremo Durio: pacis de more putares

aequata fronte et concordi currere freno.

sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus

Callaicas Cyrni uires, nec ut ante salire

praecipitem currum, et fumantis uerbere cogi

adsiduo uiolenter equos, ceu monte procella

cum subita ex alto ruit, usque ad colla repente

cornipedum protentus et in capita ardua pendens

concitat ardentem, quod ferret lora secundus,

Panchatem uocesque addit cum uerbere mixtas:

‘Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam

erepto? consurge, uola, perlabere campum

adsuetis uelox pennis. decrescit anhelo

pectore consumptus Lampon, nec restat hianti,

quem ferat ad metas, iam spiritus.’ haec ubi dicta,

tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo

corriperet spatium, et nitentem opponere curuos

aut aequare gradus Cyrnum post terga relinquit.

confremit et caelum et percussus uocibus altis

spectantum circus. fertur sublime per auras

altius attollens ceruicem uictor ouantem

Panchates sociosque trahit prior ipse iugalis.

At postremus Atlas, Durius postremus in orbem

exercent artis: laeuos nunc adpetit ille

conatus, nunc ille premit certatque subire

dexter, et alterni nequiquam fallere temptant:

donec confisus primaeuae flore iuuentae

oblicum Durius conuersis pronus habenis

opposuit currum atque euersum propulit axem

Atlantis senio inualidi, sed iusta querentis:

‘Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?

et nobis et equis letum commune laboras.’

dumque ea proclamat, perfracto uoluitur axe

cernuus, ac pariter fusi, miserabile, campo

discordes sternuntur equi. quatit aequore aperto

lora suis uictor, mediaque Pelorus harena

surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.

nec longum Cyrni defessos prendere currus.

hunc quoque cunctantem et sero moderamina equorum

discentem rapido praeteruolat incitus axe.

impellit currum clamor uocesque fauentum,

iamque etiam dorso atque umeris trepidantis Hiberi

ora superposuit sonipes, flatusque uapore

terga premi et spumis auriga calescere sentit.

incubuit campo Durius misitque citatos

uerbere quadrupedes, nec frustra: aequare uidetur,

aut etiam aequauit iuga praecedentia dexter.

attonitus tum spe tanta: ‘Genitore, Pelore,

te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.

discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,

quantum diuini praecellat seminis ortus.

uictor dona dabis statuesque altaria patri.’

et, ni successu nimio laetoque pauore

proditus elapso foret inter uerba flagello,

forsan sacrasset Zephyro, quas uouerat, aras.

tum uero infelix, ueluti delapsa corona

uictoris capiti foret, in se uersus ab ira

auratam medio discindit pectore uestem,

ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi.

nec iam subducto parebat uerbere currus.

pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.

Interea metis certus iam laudis agebat

sese Panchates et praemia prima petebat

arduus. effusas lenis per colla, per armos

uentilat aura iubas, tum mollia crura superbi

attollens gressus magno clamore triumphat.

par donum solido argento caelata bipennis

omnibus, at uario distantia cetera honore.

primus ecum uolucrem, Massyli munera regis

haud spernenda, tulit. tulit hinc uirtute secundus

e Tyria, quae multa iacet, duo pocula, praeda,

aurifero perfusa Tago. uillosa leonis

terga feri et cristis horrens Sidonia cassis

tertius inde honor est. postremo munere Atlantem,

quamuis perfracto senior subsederat axe,

accitum donat ductor, miseratus et aeuum

et sortem casus. famulus florente iuuenta

huic datur, adiuncto gentilis honore galeri.

His actis ductor laeta ad certamina plantae

inuitat positisque accendit pectora donis:

‘Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas

Hasdrubal), hunc ensem, cui proxima gloria cursus,

accipiet: caeso pater hunc detraxit Hyempsae.

tertius extremam tauro solabere palmam.

cetera contenti discedent turba duobus

quisque ferox iaculis, quae dat gentile metallum.’

Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora

ostendere simul uulgi clamore secundo.

hos Tyria misere domo patria inclita Gades.

mox subit aspersus prima lanugine malas

Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne

Corduba et haud paruo certamina laeta fouebat.

inde comam rutilus, sed cum fulgore niuali

corporis, impleuit caueam clamoribus omnem

Eurytus: excelso nutritum colle crearat

Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes.

tum Lamus et Sicoris, proles bellacis Ilerdae,

et Theron, potator aquae, sub nomine Lethes

quae fluit immemori perstringens gurgite ripas.

Qui postquam arrecti plantis et pectora proni

pulsantesque aestu laudum exultantia corda

accepere tuba spatium, exiluere per auras

ocius effusis neruo exturbante sagittis.

diuersa et studia et clamor, pendentque fauentes

unguibus atque suos, ut cuique est gratia, anheli

nomine quemque cient. grex inclitus aequore fertur

nullaque tramissa uestigia signat harena,

omnes primaeui flauentiaque ora decori,

omnes ire leues atque omnes uincere digni.

Extulit incumbens medio iam limite gressum

Eurytus et primus breuibus, sed primus, abibat

praecedens spatiis. instat non segnius acer

Hesperos ac prima stringit uestigia planta

praegressae calcis. satis est huic esse priori,

huic sperare sat est fieri se posse priorem.

acrius hoc tendunt gressus animique uigore

corpora agunt. auget pueris labor ipse decorem.

ecce leui nisu postremoque agmine currens,

postquam sat uisus sibi concepisse uigoris,

celsus inexhaustas effundit turbine uires

non expectato subitusque erumpit et auras

praeuehitur Theron: credas Cyllenida plantam

aetherio nexis cursu talaribus ire.

iamque hos iamque illos, populo mirante, relinquit

et, modo postremus, nunc ordine tertia palma,

Hesperon infestat sua per uestigia pressum.

nec iam, quem sequitur tantum, sed prima coronae

spes trepidat tantis uenientibus Eurytus alis.

quartus sorte loci, sed, si tres ordine seruent

inceptos cursus, nequiquam uana laborans,

Tartessos fratrem medio Therone premebat.

nec patiens ultra tollit sese aequore Theron

igneus et plenum praeteruolat Hesperon irae.

unus erat super, et metae propioribus aegros

urebat finis stimulis; quascumque reliquit

hinc labor, hinc penetrans pauor in praecordia uires,

dum sperare licet, breuia ad conamina uterque

aduocat: aequantur cursus, pariterque ruebant.

et forsan gemina meruissent praemia palma,

peruecti simul ad metas, ni, terga secutus

Theronis, fusam late per lactea colla

Hesperos ingenti tenuisset saeuus ab ira

traxissetque comam. tardato laetus ouansque

Eurytus euadit iuuene atque ad praemia uictor

emicat et galeae fert donum insigne coruscae.

cetera promisso donata est munere pubes

intonsasque comas uiridi redimita corona

bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.

Hinc grauiora uirum certamina, comminus ensis

destrictus bellique feri simulacra cientur.

nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia uitae,

sed uirtus animusque ferox ad laudis amorem,

hi creuere pares ferro; spectacula digna

Martigena uulgo suetique laboris imago.

hos inter gemini (quid iam non regibus ausum?

aut quod iam regni restat scelus?) impia circo

innumero fratres, cauea damnante furorem,

pro sceptro armatis inierunt proelia dextris.

is genti mos dirus erat, patriumque petebant

orbati solium lucis discrimine fratres.

concurrere animis, quantis confligere par est

quos regni furor exagitat, multoque cruore

exsatiata simul portantes corda sub umbras

occubuere. pari nisu per pectora adactus

intima descendit mucro; superaddita saeuis

ultima uulneribus uerba; et, conuicia uoluens,

dirus in inuitas effugit spiritus auras.

nec manes pacem passi. nam corpora iunctus

una cum raperet flamma rogus, impius ignis

dissiluit, cineresque simul iacuisse negarunt.

cetera distincto donata est munere turba,

ut uirtus et dextra fuit. duxere iuuencos

impressis dociles terram proscindere aratris,

duxere adsuetos lustra exagitare ferarum

uenatu iuuenes, quos dat Maurusia praeda.

necnon argenti necnon insignia uestis

captiuae pretia et sonipes et crista nitenti

insurgens cono, spolia exuuiaeque Libyssae.

Tum iaculo petiere decus, spectacula circi

postrema, et metae certarunt uincere finem

Burnus auis pollens, quem misit ripa †metalli

qua Tagus auriferis pallet turbatus harenis,

et Glagus insignis uentos anteire lacerto,

et, cuius numquam fugisse hastilia cerui

praerapida potuere fuga, uenator Aconteus,

Indibilisque, diu laetus bellare Latinis,

iam socius, uolucresque uagas deprendere nube

adsuetus iaculis, idem et bellator, Ilerdes.

laus Burni prima, infixit qui spicula metae:

est donum serua albentis inuertere lanas

murice Gaetulo docta. at, quem proxima honorant

praemia, uicinam metae qui propulit hastam,

accepto laetus puero discessit Ilerdes,

cui ludus nullam cursu non tollere dammam.

tertia palma habuit geminos insignis Aconteus

nec timidos agitare canes latratibus aprum.

Quos postquam clamor plaususque probauit honores,

germanus ducis atque effulgens Laelius ostro

nomina magna uocant laeti manesque iacentum

atque hastas simul effundunt. celebrare iuuabat

sacratos cineres atque hoc decus addere ludis.

ipse etiam mentis testatus gaudia uultu

ductor, ut aequauit meritis pia pectora donis,

et frater thoraca tulit multiplicis auri,

Laelius Asturica rapidos de gente iugales,

contorquet magnis uictricem uiribus hastam

consurgens umbrisque dari testatur honorem.

hasta uolans, mirum dictu, medio incita campo

substitit ante oculos et terrae infixa cohaesit.

tum subitae frondes celsoque cacumine rami

et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.

ad maiora iubent praesagi tendere uates:

id monstrare deos atque hoc portendere signis.

Quo super augurio, pulsis de litore cunctis

Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque

Ausoniam repetit Fama ducente triumphum.

nec Latium curis ardet flagrantius ullis,

quam iuueni Libyam et summos permittere fasces.

sed non par animis nec bello prospera turba

ancipiti senior temeraria coepta uetabant

magnosque horrebant cauta formidine casus.

Ergo, ubi delato consul sublimis honore

ad patres consulta refert deturque potestas

orat delendae Carthaginis, altius orsus

hoc grandaeua modo Fabius pater ora resoluit:

‘Haud equidem metuisse queam, satiatus et aeui

et decoris, cui iam superest et gloria et aetas,

ne credat nos inuidiae certamine consul

laudibus obtrectare suis. satis inclita nomen

gestat fama meum, nec egent tam prospera laude

facta noua. uerum et patriae, dum uita manebit,

deesse nefas animumque nefas scelerare silendo.

bella noua in Libyae moliris ducere terras?

hostis enim deest Ausoniae, nec uincere nobis

est satis Hannibalem. petitur quae gloria maior

litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos,

hanc segetem mete. composuit propioribus ausis

dignum te Fortuna parem. uult Itala tellus

ductoris saeui, uult tandem, haurire cruorem.

quo Martem aut quo signa trahis? restinguere primum est

ardentem Italiam. tu fessos auius hostis

deseris ac septem denudas proditor arces.

an, cum tu Syrtim ac sterilis uastabis harenas,

non dira illa lues notis iam moenibus urbis

adsiliet uacuumque Iouem sine pube, sine armis

inuadet? quanti, ut cedas Romamque relinquas,

emerit! et tanto percussi fulmine belli

sicine te, ut nuper Capua est accitus ab alta

Fuluius, aequoreis Libyae reuocabimus oris?

uince domi et trinis maerentem funera lustris

Ausoniam purga bello. tum tende remotos

in Garamantas iter Nasamoniacosque triumphos

molire. angustae prohibent nunc talia coepta

res Italae. pater ille tuus, qui nomina uestrae

addidit haud segnis genti, cum consul Hiberi

tenderet ad ripas, reuocato milite primus

descendenti auide superatis Alpibus ultro

opposuit sese Hannibali. tu consul abire

a uictore paras hoste atque auellere nobis

scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit

impauidus nec te in Libyam tuaque arma sequetur,

capta damnabis consulta improuida Roma.

sed fac turbatum conuertere signa tuaeque

classis uela sequi. nempe idem erit Hannibal, idem

cuius tu uallum uidisti e moenibus urbis.’

haec Fabius, seniorque manus paria ore fremebat.

Tum contra consul: ‘Caesis ductoribus olim

magnanimis gemino leto, cum tota subisset

Sidonium possessa iugum Tartessia tellus,

non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi,

quoquam ad opem uerso, fateor, primoribus annis

excepi nubem belli solusque ruenti

obieci caelo caput atque in me omnia uerti.

tum grandaeua manus puero male credita bella

atque idem hic uates temeraria coepta canebat.

dis grates laudemque fero, sub numine quorum

gens Troiana sumus: puer ille et futtilis aetas

imbellesque anni necdum maturus ad arma

Scipio restituit terras inlaesus Hiberas

Troiugenis, pepulit Poenos, solisque secutus

extremas ad Atlanta uias, exegit ab orbe

Hesperio nomen Libyae nec rettulit †auri

signa prius, quam fumantis circa aequora uidit

Romano Phoebum soluentem litore currus.

asciuit reges idem. nunc ultimus actis

restat Carthago nostris labor. hoc sator aeui

Iuppiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus

intremit aut aegros simulat mentita timores,

ne finem longis tandem peperisse ruinis

sit noster titulus. certe iam dextera nobis

experta, et robur florentibus auximus annis.

ne uero fabricate moras, sed currere sortem

hanc sinite ad ueterum delenda opprobria cladum

quam mihi serua ue re dei. sat gloria cauto

non uinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo

omnia Cunctator. nobis nec Mago nec Hannon

nec Gisgone satus nec Hamilcare terga dedisset,

si segnes clauso traheremus proelia uallo.

Sidoniusne puer uix pubescente iuuenta

Laurentis potuit populos et Troia adire

moenia flauentemque sacro cum gurgite Thybrim

et potuit Latium longo depascere bello:

nos Libyae terris tramittere signa pigebit

et Tyrias agitare domos? secura pericli

litora lata patent, et opima pace quieta

stat tellus. timeat tandem Carthago timeri

adsueta, et nobis, quamuis Oenotria nondum

Hannibale arua uacent, superesse intellegat arma.

illum ego, quem uosmet cauti consultaque uestra

in Latio fecere senem, cui tertia large

fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,

illum ego ad incensas trepidantem et sera pauentem

aduertam patriae sedes. an Roma uidebit

turpia Agenoreae muris uestigia dextrae:

Carthago immunis nostros secura labores

audiet interea et portis bellabit apertis?

tum uero pulset nostras iterum improbus hostis

ariete Sidonio turris, si templa suorum

non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.’

Talibus accensi patres, fatoque uocante,

consulis adnuerunt dictis, faustumque precati

ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt.

Hostis ut Ausoniis decederet aduena terris,

fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae

caelicolum Phrygia genetricem sede petitam

Laomedonteae sacrandam moenibus urbis:

aduectum exciperet numen, qui lectus ab omni

concilio patrum praesentis degeret aeui

optimus. en nomen melius maiusque triumphis!

iamque petita aderat Latia portante Cybebe

puppe, atque ante omnis magno cedente senatu

obuius accitis properabat Scipio sacris,

qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella

tunc lecti, multa fulgebat imagine auorum.

isque ubi longinquo uenientia numina ponto

accepit supplex palmis Tuscique sonora

Thybridis adduxit sublimis ad ostia puppim,

femineae tum deinde manus subiere, per amnem

quae traherent celsam religatis funibus alnum.

circum arguta cauis tinnitibus aera, simulque

certabant rauco resonantia tympana pulsu,

semiuirique chori, gemino qui Dindyma monte

casta colunt, qui Dictaeo bacchantur in antro,

quique Idaea iuga et lucos nouere silentis.

hos inter fremitus ac laeto uota tumultu

substitit adductis renuens procedere uinclis

sacra ratis subitisque uadis immobilis haesit.

tum puppe a media magno clamore sacerdos:

‘Parcite pollutis contingere uincula palmis

et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae,

ferte gradus nec uos casto miscete labori,

dum satis est monuisse deae. quod si qua pudica

mente ualet, si qua inlaesi sibi corporis astat

conscia, uel sola subeat pia munera dextra.’

Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,

Claudia, non aequa e populi male credita fama e ,

in puppim uersis palmisque oculisque profatur:

‘Caelicolum genetrix, numen, quod numina nobis

cuncta creas, cuius proles terramque fretumque

sideraque et manis regnorum sorte gubernant,

si nostrum nullo uiolatum est crimine corpus,

testis, diua, ueni et facili me absolue carina.’

tum secura capit funem, fremitusque leonum

audiri uisus subito, et grauiora per auris

nulla pulsa manu sonuerunt tympana diuae.

fertur prona ratis (uentos impellere credas)

contraque aduersas ducentem praeuenit undas.

extemplo maior cunctis spes pectora mulcet

finem armis tandem finemque uenire periclis.

Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra

abscondit late propulsis puppibus aequor,

cui numen pelagi placauerat hostia taurus,

iactaque caeruleis innabant fluctibus exta.

tunc a sede deum purumque per aethera lapsae

armigerae Iouis ante oculos coepere uolucres

aequoreas monstrare uias ac ducere classem.

augurium clangor laetum dabat. inde secuti

tantum praegressos liquida sub nube uolatus

quantum non frustra speculantum lumina seruant,

litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae.

Nec segnis tanta in semet ueniente procella

Africa terribilem magno sub nomine molem

regis opes contra et Massyla parauerat arma,

spesque Syphax Libycis una et Laurentibus unus

terror erat. campos pariter uallesque refusas

litoraque implerat nullo decorare tapete

cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras

condebant iaculis stridentibus aethera nubes.

immemor hic dextraeque datae iunctique per aras

foederis, et mensas testis atque hospita iura

fasque fidemque simul, prauo mutatus amore,

ruperat atque toros regni mercede pararat.

uirgo erat eximia specie claroque parente,

Hasdrubalis proles, thalamis quam cepit ut altis,

ceu face succensus prima taedaque iugali,

uertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto

foedere amicitiae dotalia transtulit arma.

Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem

ductori monuisse fuit, missique minantur:

stet regno, reputet superos, pacta hospita seruet:

longe coniugia ac longe Tyrios hymenaeos

inter Dardanias acies fore. sanguine quippe,

si renuat, blando nimium facilique marito

statura obsequia et thalami flagrantis amores.

Sic Latius permixta minis, s ed cassa monebat

ductor. nam surdas coniunx obstruxerat aures.

ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses

aduocat et castas polluti foederis aras

testatus uaria Martem mouet impiger arte.

castra, leui calamo cannaque intecta palustri,

qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,

adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,

ac tacita spargit celata incendia nocte.

inde, ubi collecti rapidam diffundere pestem

coeperunt ignes et se per pinguia magno

pabula ferre sono, clare expatiantur in auras

et fumos uolucri propellunt lumine flammae.

it totis inimica lues cum turbine castris,

atque alimenta uorat strepitu Vulcanus anhelo

arida, et ex omni manant incendia tecto.

sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis

excitis somno, multorumque ora uocantum

auxilium inuadunt flammae. fluit undique uictor

Mulciber et rapidis amplexibus arma uirosque

corripit: exundat pestis, semustaque castra

albenti uolitant per nubila summa fauilla.

ipsius ingenti regis tentoria saltu

lugubre increpitans late circumuolat ardor,

hausissetque uirum, trepidus ni clade satelles

e somno ac stratis rapuisset inulta precantem.

Verum ubi mox iuncto sociarant aggere uires

Massylus Tyriusque duces, accitaque regno

lenierat pubes infaustae uulnera noctis,

ira pudorque dabant et coniunx, tertius ignis,

immanis animos, adflataque barbarus ora

castrorum flammis et se uelamine nullo

uix inter trepidas ereptum ex hoste cateruas

frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem

nec claro potuisse die nec sole tuente

a quoquam uinci. iactarat talia uecors,

sed iam claudebat flatus nec plura sinebat

Atropos et tumidae properabat stamina linguae.

namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,

qui siluas ac saxa trahens per deuia praeceps

uoluitur et ripas spumanti gurgite laxat,

ante omnis praeuectus equo trahit agmina uoce.

contra naua manus Rutuli celsusque ruebat

uiso rege procul raptis exercitus armis,

ac sibi quisque: ‘Videsne? uidesne, ut in agmine primo

Massylus uolitet deposcens proelia rector?

fac nostrum hoc, mea dextra, decus. uiolauit et aras

caelicolum et casti ductoris foedera rupit.

sit satis hunc castris semel effugisse crematis.’

sic secum taciti et certatim spicula fundunt.

prima in cornipedis sedit spirantibus ignem

naribus hasta uolans erexitque ore cruento

quadrupedem elatis pulsantem calcibus auras.

corruit asper ecus confixaque cuspide membra

huc illuc iactans rectorem prodidit hosti.

inuadunt uanumque fugae atque attollere fessos

adnitentem artus reuocato a uulnere telo

corripiunt, tum uincla uiro manicaeque, pudendu m ,

addita, et, exemplum non umquam fidere laetis,

sceptriferas arta palmas uinxere catena.

ducitur ex alto deiectus culmine regni,

qui modo sub pedibus terras et sceptra patensque

litora ad Oceani sub nutu uiderat aequor.

prostratis opibus regni Phoenissa metuntur

agmina, et inuisus Marti notusque fugarum

uertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.

Stabat Carthago, truncatis undique membris,

uni in nixa uiro, tantoque fragore ruentem

Hannibal absenti retinebat nomine molem.

id relicum fessos opis auxiliique ciere

rerum extrema iubent, huc confugere pauentes,

postquam se superum desertos numine cernunt.

nec mora: propulsa sulcant uada salsa carina,

qui reuocent patriaeque ferant mandata monentis,

ne lentus nullas uideat Carthaginis arces.

Quarta Aurora ratem Dauni deuexerat oras,

et fera ductoris turbabant somnia mentem.

namque grauis curis carpit dum nocte quietem,

cernere Flaminium Gracchumque et cernere Paulum

uisus erat simul aduersos mucronibus in se

destrictis ruere atque Itala depellere terra,

omnisque a Cannis Trasimennique omnis ab undis

in pontum impellens umbrarum exercitus ibat.

ipse fugam cupiens notas euadere ad Alpes

quaerebat terraeque ulnis amplexus utrisque

haerebat Latiae, donec uis saeua profundo

truderet et rapidis daret asportare procellis.

His aegrum uisis adeunt mandata ferentes

legati patriaeque extrema pericula pandunt:

Massyla ut ruerint arma, ut ceruice catenas

regnator tulerit Libyae, letoque negato

seruetur noua pompa Ioui, Carthago laboret

ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,

non una concussa fuga. se, triste profatu,

uidisse, arderent cum bina in nocte silenti

castra, et luceret sceleratis Africa flammis.

praerapidum iuuenem minitari, Bruttia seruet

litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,

in quam se referat, patriam suaque inclita facta.

haec postquam dicta, et casus patuere metusque,

effundunt lacrimas dextramque ut numen adorant.

Audiuit toruo obtutu defixus et aegra

expendit tacite cura secum ipse uolutans

an tanti Carthago foret. sic deinde profatur:

‘O dirum exitium mortalibus! o nihil umquam

crescere nec magnas patiens exurgere laudes

inuidia! euersam iam pridem excindere Romam

atque aequasse solo potui, traducere captam

seruitum gentem Latioque imponere leges.

dum sumptus dumque arma duci fessosque secundis

summisso tirone negant recreare maniplos,

dumque etiam Cerere et uictu fraudasse cohortis

Hannoni placet, induitur tota Africa flammis,

pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas.

nunc patriae decus et patriae nunc Hannibal unus

subsidium, nunc in nostra spes ultima dextra.

uertentur signa, ut patres statuere, simulque

et patriae muros et te seruabimus, Hannon.’

Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes

propellit multumque gemens mouet aequore classem.

non terga est ausus cedentum inuadere quisquam,

non reuocare uirum: cuncti praestare uidentur,

quod sponte abscedat, superi, tandemque resoluat

Ausoniam. uentos optant, et litora ab hoste

nuda uidere sat est: ceu flamina comprimit Auster

cum fera et abscedens reddit mare, nauita parco

interea uoto non auras poscit amicas

contentus caruisse Noto, pacemque quietam

pro facili cursu reputat satis. omnis in altum

Sidonius uisus conuerterat undique miles:

ductor defixos Itala tellure tenebat

intentus uultus, manantesque ora rigabant

per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat,

haud secus ac patriam pulsus dulcisque penatis

linqueret et tristis exul traheretur in oras.

Vt uero adfusis puppes procedere uentis

et sensim coepere procul subsidere montes,

nullaque iam Hesperia et nusquam iam Daunia tellus,

hic secum infrendens: ‘Mentisne ego compos et hoc nunc

indignus reditu, qui memet finibus umquam

amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis

Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae.

quid? tunc sat compos, qui non ardentia tela

a Cannis in templa tuli Tarpeia, Iouemque

detraxi solio? sparsissem incendia montis

per septem bello uacuos gentique superbae

Iliacum exitium et proauorum fata dedissem.

cur porro haec angant? nunc, nunc inuadere ferro

quis prohibet rursumque ad moenia tendere gressus?

ibo et, castrorum relegens monumenta meorum,

qua uia nota uoca t, remeabo Anienis ad undas.

flectite in Italiam proras, auertite classem:

faxo ut uallata reuocetur Scipio Roma.’

Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto

prospexit uertique rates ad litora uidit,

quassans caeruleum genitor caput aequora fundo

eruit et tumidum mouet ultra litora pontum.

extemplo uentos imbresque et rupe procellas

concitat Aeolias ac nubibus aethera condit.

tum, penitus telo molitus regna tridenti

intima, ab occasu Tethyn impellit et ortu

ac totum Oceani turbat caput. aequora surgunt

spumea et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.

primus se attollens Nasamonum sedibus Auster

nudauit Syrtim correpta nubilus unda.

insequitur sublime ferens nigrantibus alis

abruptum Boreas ponti latus. intonat ater

discordi flatu et partem rapit aequoris Eurus.

hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare

fulmina, et in classem ruere implacabile caelum.

consensere ignes nimbique et fluctus et ira

uentorum, noctemque freto imposuere tenebrae.

ecce, intorta Noto ueniensque a puppe procella

antemnae immugit (stridorque immite rudentum

sibilat) ac similem monti nigrante profundo

ductoris frangit super ora trementia fluctum.

exclamat uoluens oculos caeloque fretoque:

‘Felix o frater diuisque aequate cadendo,

Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis

pugnanti peperit letum, et cui fata dedere

Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.

at mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae

egregiae occubuere animae, dimittere uitam

non licitum, uel, cum ferrem in Capitolia flammas,

Tarpeio Iouis ad manis descendere telo.’

Talia dum maeret, diuersis flatibus acta

in geminum ruit unda latus puppimque sub atris

aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.

mox nigris alte pulsa exundantis harenae

uerticibus ratis aetherias remeauit ad auras

et fluctus supra uento librante pependit.

at geminas Notus in scopulos atque horrida saxa

dura sorte rapit, miserandum et triste, biremis.

increpuere ictu prorae. tum murice acuto

dissiliens sonuit rupta compage carina.

hic uaria ante oculos facies: natat aequore toto

arma inter galeasque uirum cristasque rubentis

florentis Capuae gaza et seposta triumpho

Laurens praeda ducis, tripodes mensaeque deorum

cultaque nequiquam miseris simulacra Latinis.

tum Venus emoti facie conterrita ponti

talibus adloquitur regem maris: ‘Hoc satis irae

interea, genitor: satis ad maiora minarum.

cetera parce, precor, pelago, ne tollat acerba

hoc Carthago decus, nullo superabile bello

progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni

Aeneadas undis totoque eguisse profundo.’

Sic Venus. et tumidi considunt gurgite fluctus.



obuiaque aduersis propellunt agmina castris.

Dux, uetus armorum scitusque accendere corda

laudibus, ignifero mentes furiabat in iram

hortatu decorisque urebat pectora flammis:

‘Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi

ora ducis: nosco dextram. tu primus in ictus

ingentis Pauli ruis ac defigis in ossa

mucronem. tibi pugnacis gestantur opima

Marcelli, Gracchusque cadens tibi proluit ensem.

ecce manus, quae pulsantem te, belliger Appi,

moenia sublimis Capuae de culmine muri

excelso fusa moribundum perculit hasta.

ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen

Fuluius excepit non unum pectore uulnus.

huc prima te siste acie, cui consul in armis

Crispinus cecidit. me tu comitare per hostis,

qui nobis, memini, ad Cannas laetissimus irae

Seruili fers ora ducis suffixa ueruto.

cerno flagrantis oculos uultumque timendum

non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum

o iuuenis, qualem uidi, cum flumine saeuo

insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis

mersisti fundo luctantem uana tribunum.

at tu, qui gelidas Ticini primus ad undas

Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum,

incepta exequere et nati mihi redde cruorem.

horrescamne ipsos, ueniant si ad proelia, diuos,

cum stetis, turmae, uidi contermina caelo

quas iuga calcantis summas uolitare per Alpis,

cum uideam, quorum ferro manibusque capaces

arsere Argyripae campi? num segnior ibis

nunc mihi, qui primus torques in moenia telum

Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi?

te n ' uero, tene extimulem, qui, fulmina contra

et nimbos tonitrusque ac summi numinis iras

cum starem, perferre sonos ac uana iubebas

nubila et ante ducem Capitolia celsa petebas?

quid uos, quis claro deletum est Marte Saguntum,

exhorter, quos nobilitant primordia belli?

ut meque et uobis dignum, defendite, quaeso,

praeteritas dextrae laudes. diuum ipse fauore

uincendoque senex patriam post trina labantem

lustra et non uisos tam longa aetate penatis

ac natum et fidae iam pridem coniugis ora

confisus uobis repeto. non altera restat

iam Liby a e, nec Dardaniis pugna altera restat.

certatus nobis hodie dominum accipit orbis.’

Hannibal haec. sed non patiens remorantia uerba

Ausonius miles, quotiens dux coeperat ora

soluere ad effatus, signum pugnamque petebant.

Haec procul aeria speculantem nube sororem

ut uidit diuum genitor maestosque sub acri

obtutu uultus, sic ore effatus amico est:

‘Qui te mentis edunt morsus? da noscere coniunx.

num Poeni casus ducis et Carthaginis angit

cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores

Sidonios. gentem contra et fatalia regna

Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli

fractis foederibus populo modus? ipsa malorum

non plus Carthago tulit exhausitque laboris,

quam pro Cadmea s u bi isti exercita gente.

turbasti maria ac terras iuuenemque ferocem

immisti Latio. tremuerunt moenia Romae,

perque bis octonos primus fuit Hannibal annos

humani generis. tempus componere gentes.

ad finem uentum, et claudenda est ianua belli.’

Tum supplex Iuno: ‘Neque ego, haec mutare laborans

quis est fixa dies, pendenti nube resedi,

nec reuocare acies bellumue extendere quaero.

quae donare potes, quoniam mihi gratia languet

et cecidit iam primus amor, nil fila sororum

aduersus posco: uertat terga Hannibal hosti,

ut placet, et cineres Troiae Carthagine reg n ent.

illud te gemini per mutua pignora amoris

et soror et coniunx oro: tranare pericla

magnanimum patiare ducem uitamque remittas

neue sinas captum Ausonias perferre catenas.

stent etiam contusa malis mea moenia, fracto

nomine Sidonio, et nostro seruentur honori.’

Sic Iuno, et contra breuiter sic Iuppiter orsus:

‘Do spatium muris, ut uis, Carthaginis altae.

stent lacrimis precibusque tuis. sed percipe, coniunx,

quatenus indulsisse uacet. non longa supersunt

fata urbi, uenietque pari sub nomine ductor,

qui nunc seruatas euertat funditus arces.

aetherias quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,

ereptus pugnae. miscere hic sidera ponto

et terras implere uolet redeuntibus armis:

noui feta uiri bello praecordia. sed lex

muneris haec esto nostri: Saturnia regna

ne post haec uideat, repetat neue amplius umquam

Ausoniam. nunc instanti raptum auehe leto

ne, latis si miscebit fera proelia campis,

Romulei nequeas iuuenis subducere dextrae.’

Dum statuit fata Omnipotens urbique ducique,

inuadunt acies pugnam et clamore lacessunt

sidera. non alio grauiores tempore uidit

aut populos tellus aut, qui patria arma mouerent,

maioris certare duces. discriminis alta

in medio merces, quicquid tegit undique caelum.

ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro,

excelsumque caput penna nutante leuabat

crista rubens. saeuus magno de nomine terror

praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis.

at contra ardenti radiabat Scipio cocco,

terribilem ostentans clipeum, quo patris et una

caelarat patrui spirantis proelia dira

effigies: flammam ingentem frons alta uomebat.

sub tanta cunctis ui telorumque uirumque

in ducibus stabat spes et uictoria solis.

quin etiam, fauor ut subigit plerosque metusue,

Scipio si Libycis esset generatus in oris,

sceptra ad Agenoreos credunt uentura nepotes,

Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,

haud dubitant terras Itala in dicione futuras.

Contremuere aurae, rapido uibrantibus hastis

turbine, et horrificam traxere per aethera nubem.

inde ensis propiorque acies et comminus ora

admota ac dira flagrantia lumina flamma.

sternitur, in medium contemptrix turba pericli

quae primis se praecipitem tulit obuia telis,

gentilemque bibit tellus inuita cruorem.

feruidus ingenii Masinissa et feruidus aeui

in primas Macetum turmas immania membra

infert et iaculo circumuolat alite campum.

caerulus haud aliter, cum dimicat, incola T h yles

agmina falcigero circumuenit arta couinno.

Graia phalanx patrio densarat more cateruas

iunctisque astabat nulli penetrabilis hastis.

immemor has pacti post foedus in arma Philippus

miserat et quassam refouebat Agenoris urbem.

rarescit multo laxatus uulnere miles

atque aperit patulas prostrato corpore late

inter tela uias. inrumpit mole ruinae

Ausonius globus et periuria Graia resignat.

Archemorum Rutilus, Teucrum Norbanus (et ambo

Mantua pubenti genetrix dimiserat aeuo),

obtruncat Samium bellacis dextra Caleni,

at Clytium Selius, Pellaeum et uana tumentem

ad nomen patriae Clytium: sed gloria Pellae

haud ualuit misero defendere Daunia tela.

Saeuior his Latius uastabat Bruttia signa

Laelius increpitans: ‘Adeone Oenotria tellus

detestanda fuit, quam per maria aspera perque

insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?

sed fugisse satis fuerit. Latione cruore

insuper externas petitis perfundere terras?’

haec dicens Silarum meditantem in proelia telo

praeuenit. hasta uolans imo sub gutture sedit

et uitae uocisque uias simul incita clausit.

Vergilio Caudinus, acerbo Laus Amano

sternitur. accendunt iras uultusque uirorum

armorumque habitus noti et uox consona linguae.

quos ubi nudantis conspexit Hamilcare cretus

terga fuga, State ac nostram ne prodite gentem

uociferans subit et conuertit proelia dextra:

qualis in aestiferis Garamantum feta ueneno

attollit campis feruenti pastus harena

colla Paraetonius serpens lateque per auras

undantem torquet perfundens nubila tabem.

continuo infesta portantem cuspide uulnus

impedit anteuolans Herium, cui nobile nomen

Marrucina domus clarumque Teate ferebat.

atque illi magnum nitenti et laudibus hostis

arrecto capuli ad finem manus incita sedit,

quaerebatque miser morienti lumine fratrem,

cum iuuenis subit et leto stimulatus acerbo

Pleminius saeuum mucronem ante ora coruscat

ac fratrem magno minitans clamore reposcit.

huic proles Barcae: ‘Germanum reddere uero

si placet, haud renuo. maneant modo foedera nostra:

Hasdrubalem reuocate umbris. egone aspera ponam

umquam in Romanos odia, aut mansuescere corda

nostra sinam, parcamque uiro quem terra crearit

Itala? tum manes inimico s sede repellat

aeterna socioque abigat me frater Auerno.’

sic ait et clipei propulsum pondere toto,

lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris

fallebat nisus, prosternit et occupat ense.

extendit labens palmas, Heriumque iacentem

amplexus, iuncta leniuit morte dolores.

tum Libys inuadit mixtae certamina turbae

conuertitque ruens per longum hostilia terga,

ut cum fulminibus permixta tonitrua mundum

terrificant, summique labat domus alta parentis:

omne hominum terris trepidat genus, ipsaque ob ora

lux atrox micat, et praesens astare uiritim

creditur intento perculsis Iuppiter igne.

Parte alia, ceu sola forent discrimina campo

quo mis c eret agens truculentum Scipio Martem,

aspera pugna nouas uaria sub imagine leti

dat formas. hic ense iacet prostratus adacto,

hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa,

ast hos, turpe, pauor fusos proiecit in ora,

horum aduersa dedit Gradiuo pectora uirtus.

ipse super strages ductor Rhoeteius instat,

qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum

et Geticas soluit feruenti sanguine Mauors

laetus caede niues, glaciemque Aquilonibus actam

perrumpit stridens sub pondere belliger axis.

iamque ardore truci lustrans fortissima quaeque

nomina obit ferro. claris spectata per orbem

stragibus occumbit late inter tela iuuentus:

qui muros rapuere tuos miserasque nefandi

principium belli fecere, Sagunte, ruinas,

qui sacros, Trasimenne, lacus, Phaethontia quique

polluerant tabo stagna, ac fiducia tanta

quos tulit, ut superum regi soliumque domosque

irent direptum: mactantur comminus uno

exitio, redduntque animas, temerata fereba n t

qui secreta deum et primo s reserasse negatas

gressibus humanis Alpis. formidinis huius

plena acies propere retro exanimata ruebat:

haud secus ac tectis urbis Vulcania pestis

cum sese infudit, rapidusque incendia flatus

uentilat et uolucris spargit per culmina flammas,

attonitum erumpit subita formidine uulgus,

lateque ut capta passim trepidatur in urbe.

Verum ubi cunctari taedet dispersa uirorum

proelia sectantem et leuiori Marte teneri,

omnes in causam belli auctoremque malorum

uertere iam uires tandem placet. Hannibal unus

dum restet, non, si muris Carthaginis ignis

subdatur caesique cadant exercitus omnis,

profectum Latio. contra, si concidat unus,

nequiquam fore Agenoreis cuncta arma uirosque.

illum igitur lustrans circumfert lumina campo

rimaturque ducem. iuuat in certamina summa

ferre gradum, cuperetque uiro concurrere, tota

spectante Ausonia. celsus clamore feroci

prouocat increpitans hostem et noua proelia poscit.

Quas postquam audiuit uoces conterrita Iuno,

ne Libyci ducis impauidas ferrentur ad aures,

effigiem informat Latiam propereque coruscis

attollit cristis, addit clipeumque iubasque

Romulei ducis atque umeris imponit honorem

fulgentis saguli, dat gressum habitusque cientis

proelia et audacis adicit sine corpore motus.

tum par effigies fallacis imagine uana

cornipedis moderanda cito per deuia passu

belligerae datur ad speciem certaminis umbrae.

sic Poeni ducis ante oculos exultat et ultro

Scipio Iunoni simulatus tela coruscat.

at, uiso laetus rectore ante ora Latino

et tandem propius sperans ingentia, Poenus

quadrupedi citus imponit uelocia membra

et iacit aduersam properati turbinis hastam.

dat terga et campo fugiens uolat ales imago

tramittitque acies. tum uero, ut uictor et alti

iam compos uoti, ferrata calce cruentat

cornipedem et largas Poenus quatit asper habenas:

‘Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?

nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.’

haec ait et stricto sequitur mucrone uolantem,

donec longinquo frustratum duxit in arua

diuersa spatio procul a certamine pugnae.

tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.

fulmineus ductor ‘Quisnam se numine caeco

composuit nobis’ inquit ‘deus? aut latet idem

cur monstro? tantumne obstat mea gloria diuis?

sed non auelles umquam, quicumque secundus

caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem

eripies uerum nobis.’ frena inde citati

conuertit furibundus equi campumque petebat,

cum subito occultae pestis conlapsa tremore

cornipedis moles ruit atque efflauit anhelo

pectore Iunonis curis in nubila uitam.

tum uero impatiens ‘Vestra est haec altera, uestra

fraus,’ inquit ‘superi: non fallitis. aequore mersum

texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae!

anne huic seruabar leto? mea signa secuti,

quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur, et absens

accipio gemitus uocesque ac uerba uocantum

Hannibalem. quis nostra satis delicta piabit

Tartareus torrens?’ simul haec fundebat et una

spectabat dextram ac leti feruebat amore.

Tunc Iuno, miserata uirum, pastoris in ora

uertitur ac siluis subito procedit opacis

atque his adloquitur uersantem ingloria fata:

‘Quaenam te siluis accedere causa subegit

armatum nostris? num dura ad proelia tendis,

magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis?

si uelox gaudes ire et compendia grata

sunt tibi, uicino in medios te tramite ducam.’

adnuit atque onerat promissis pectora largis

pastoris patresque docet Carthaginis altae

magna repensuros, nec se leuiora daturum.

praecipitem et uasto superantem proxima saltu

circumagit Iuno ac fallens regione uiarum

non gratam inuito seruat celata salutem.

Interea Cadmea manus, deserta pauensque,

non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit

saeui nota ducis. pars ferro occumbere credunt,

pars damnasse aciem et diuis cessisse sinistris.

ingruit Ausonius uersosque agit aequore toto

rector. iamque ipsae trepidant Carthaginis arces:

impletur terrore uago cuncta Africa pulsis

agminibus, uolucrique fuga sine Marte ruentes

tendunt attonitos extrema ad litora cursus

ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras;

pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.

sic ubi, ui caeca tandem deuictus, ad astra

euomuit pastos per saecula Vesbius ignis

et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,

uidere Eoi, monstrum admirabile, Seres

lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.

At fessum tumulo tandem regina propinquo

sistit Iuno ducem, facies unde omnis et atrae

apparent admota oculis uestigia pugnae.

qualem Gargani campum Trebiaeque paludem

et Tyrrhena uada et Ph a et h ontis uiderat amnem

strage uiru m undantem, talis, miserabile uisu,

prostratis facies aperitur dira maniplis.

tunc superas Iuno sedes turbata reuisit.

iamque propinquabant hostes tumuloque subibant,

cum secum Poenus: ‘Caelum licet omne soluta

in caput hoc compage ruat terraeque dehiscant,

non ullo Cannas abolebis, Iuppiter, aeuo,

decedesque prius regnis, quam nomina gentes

aut facta Hannibalis sileant. nec deinde relinquo

securam te, Roma, mei, patriaeque superstes

ad spes armorum uiuam tibi. nam modo pugna

praecellis, resident hostes: mihi satque superque

ut me Dardaniae matres atque Itala tellus,

dum uiuam, expectent nec pacem pectore norint.’

sic rapitur paucis fugientum mixtus, et altos

inde petit retro montis tutasque latebras.

Hic finis bello. reserantur protinus arces

Ausonio iam sponte duci. iura improba adempta

armaque, et incisae leges, opibusque superbis

uis fracta, et posuit gestatas belua turris.

excelsae tum saeua rates spectacula Poenis

flammiferam accepere facem, subitaque procella

arserunt maria, atque expauit lumina Nereus.

Mansuri compos decoris per saecula rector,

deuictae referens primus cognomina terrae,

securus sceptri, repetit per caerula Romam

et patria inuehitur sublimi tecta triumpho.

ante Syphax feretro residens captiua premebat

lumina, et auratae seruabant colla catenae,

hic Hannon clarique genus Phoenissa iuuenta

et Macetum primi atque incocti corpora Mauri,

tum Nomades notusque sacro, cum lustrat harenas,

Hammoni Garamas et semper naufraga Syrtis.

mox uictas tendens Carthago ad sidera palmas

ibat et effigies orae iam lenis Hiberae,

terrarum finis Gades ac laudibus olim

terminus Herculeis Calpe Baetesque lauare

solis equos dulci consuetus fluminis unda,

frondosumque apicem subigens ad sidera mater

bellorum fera Pyrene nec mitis Hiberus,

cum simul inlidit ponto, quos attulit, amnes.

sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,

quam uisa Hannibalis campis fugientis imago.

ipse astans curru atque auro decoratus et ostro

Martia praebebat spectanda Quiritibus ora,

qualis odoratis descendens Liber ab Indis

egit pampineos frenata tigride currus;

aut cum Phlegraeis, confecta mole Gigantum,

incessit campis tangens Tirynthius astra.

salue, inuicte parens, non concessure Quirino

laudibus ac meritis non concessure Camillo:

nec uero, cum te memorat de stirpe deorum,

prolem Tarpei mentitur Roma Tonantis.