Semper ego auditor tantum? numquamne reponam

vexatus totiens rauci Theseide Cordi?

inpune ergo mihi recitaverit ille togatas,

hic elegos? inpune diem consumpserit ingens

Telephus aut summi plena iam margine libri

scriptus et in tergo necdum finitus Orestes?

nota magis nulli domus est sua quam mihi lucus

Martis et Aeoliis vicinum rupibus antrum

Vulcani. Quid agant venti, quas torqueat umbras

Aeacus, unde alius furtivae devehat aurum

pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos,

Frontonis platani convulsaque marmora clamant

semper et adsiduo ruptae lectore columnae:

expectes eadem a summo minimoque poeta,

et nos ergo manum ferulae subduximus, et nos

consilium dedimus Sullae, privatus ut altum

dormiret; stulta est clementia, cum tot ubique

vatibus occurras, periturae parcere chartae.

cur tamen hoc potius libeat decurrere campo

per quem magnus equos Auruncae flexit alumnus,

si vacat ac placidi rationem admittitis, edam.

Cum tener uxorem ducat spado, Mevia Tuscum

figat aprum et nuda teneat venabula mamma,

patricios omnis opibus cum provocet unus

quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat,

cum pars Niliacae plebis, cum verna Canopi

Crispinus Tyrias umero revocante lacernas

ventilet aestivum digitis sudantibus aurum,

nec sufferre queat maioris pondera gemmae,

difficile est saturam non scribere, nam quis iniquae

tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se,

causidici nova cum veniat lectica Mathonis

plena ipso, post hunc magni delator amici

et cito rapturus de nobilitate comesa

quod superest, quem Massa timet, quem munere palpat

Carus et a trepido Thymele summissa Latino?

cum te summoveant qui testamenta merentur

noctibus, in caelum quos evenit optima summi

nunc via processus, vetulae vesica beatae?

unciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem,

partes quisque suas ad mensuram inguinis heres,

accipiat sane mercedem sanguinis, et sic

palleat ut nudis pressit qui calcibus anguem

aut Lugudunensem rhetor dicturus ad aram.

Quid referam quanta siccum iecur ardeat ira,

cum populum gregibus comitum premit hic spoliator

pupilli prostantis et hic damnatus inani

iudicio? quid enim salvis infamia nummis?

exul ab octava Marius bibit et fruitur dis

iratis, at tu victrix provincia ploras.

Haec ego non credam Venusina digna lucerna?

haec ego non agitem? sed quid magis Heracleas

aut Diomedeas aut mugitum labyrinthi

et mare percussum puero fabrumque volantem,

cum leno accipiat moechi bona, si capiendi

ius nullum uxori, doctus spectare lacunar,

doctus et ad calicem vigilanti stertere naso?

cum fas esse putet curam sperare cohortis

qui bona donavit praesepibus et caret omni

maiorum censu, dum pervolat axe citato

Flaminiam puer Automedon? nam lora tenebat

ipse, lacernatae cum se iactaret amicae.

Nonne libet medio ceras inplere capaces

quadrivio, cum iam sexta cervice feratur

hinc atque inde patens ac nuda paene cathedra

et multum referens de Maecenate supino

signator falsi , qui se lautum atque beatum

exiguis tabulis et gemma fecerit uda?

Occurrit matrona potens, quae molle Calenum

porrectura viro miscet sitiente rubetam

instituitque rudes melior Lucusta propinquas

per famam et populum nigros efferre maritos,

aude aliquid brevibus Gyaris et carcere dignum,

si vis esse aliquid; probitas laudatur et alget.

criminibus debent hortos praetoria mensas,

argentum vetus et stantem extra pocula caprum,

quem patitur dormire nurus corruptor avarae,

quem sponsae turpes et praetextatus adulter?

si natura negat, facit indignatio versum

qualemcumque potest, quales ego vel Cluvienus.

Ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor

navigio montem ascendit sortesque poposcit,

paulatimque anima caluerunt mollia saxa

et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas,

quidquid agunt homines, votum timor ira voluptas

gaudia discursus, nostri farrago libelli est.

et quando uberior vitiorum copia? quando

maior avaritiae patuit sinus? alea quando

hos animos? neque enim loculis comitantibus itur

ad casum tabulae, posita sed luditur arca.

proelia quanta illic dispensatore videbis

armigero! simplexne furor sestertia centum

perdere et horrenti tunicam non reddere servo?

quis totidem erexit villas, quis fercula septem

secreto cenavit avus? nunc sportula primo

limine parva sedet turbae rapienda togatae;

ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne

suppositus venias ac falso nomine poscas:

agnitus accipies, iubet a praecone vocari

ipsos Troiugenas, nam vexant limen et ipsi

nobiscum, da praetori, da deinde tribuno.

sed libertinus prior est. prior inquit ‘ego adsum.

cur timeam dubitemve locum defendere? quamvis

natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae

arguerint, licet ipse negem, sed quinque tabernae

quadringenta parant, quid confert purpura maior

optandum, si Laurenti custodit in agro

conductas Corvinus oves, ego possideo plus

Pallante et Licinis?’ expectent ergo tribuni,

vincant divitiae, sacro ne cedat honori

nuper in hanc urbem pedibus qui venerat albis,

quandoquidem inter nos sanctissima divitiarum

maiestas, etsi funesta pecunia templo

nondum habitas , nullas nummorum ereximus aras,

ut colitur Pax atque Fides Victoria Virtus

quaeque salutate crepitat Concordia nido.

Sed cum summus honor finito conputet anno,

sportula quid referat, quantum rationibus addat,

quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est

et panis fumusque domi? densissima centum

quadrantes lectica petit, sequiturque maritum

languida vel praegnas et circumducitur uxor.

hic petit absenti nota iam callidus arte

ostendens vacuam et clausam pro coniuge sellam

Galla mea est inquit, ‘citius dimitte, moraris?

profer, Galla, caput, noli vexare, quiescit.’

Ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum:

sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo

atque triumphales, inter quas ausus habere

nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches,

cuius ad effigiem non tantum meiere fas est.

vestibulis abeunt veteres lassique clientes

votaque deponunt, quamquam longissima cenae

spes homini; caulis miseris atque ignis emendus.

optima silvarum interea pelagique vorabit

rex horum, vacuisque toris cantum ipse iacebit

nam de tot pulchris et latis orbibus et tam

antiquis una comedunt patrimonia mensa,

nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas

luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos

ponit apros, animal propter convivia natum!

poena tamen praesens, cum tu deponis amictus

turgidus et crudum pavonem in balnea portas,

hinc subitae mortes atque intestata senectus;

it nova nec tristis per cunctas fabula cenas:

ducitur iratis plaudendum funus amicis.

Nil erit ulterius quod nostris moribus addat

posteritas, eadem facient cupientque minores,

omne in praecipiti vitium stetit, utere velis,

totos pande sinus, dicas hic forsitan ‘unde

ingenium par materiae? unde illa priorum

scribendi quodcumque animo flagrante liberet

simplicitas? “cuius non audeo dicere nomen?

quid refert, dictis ignoscat Mucius an non?”’

pone Tigellinum: taeda lucebis in illa

qua stantes ardent qui fixo gutture fumant,

et latum media sulcum deducis harena.

Qui dedit ergo tribus patruis aconita, vehatur

pensilibus plumis atque illinc despiciat nos?

‘cum veniet contra, digito compesce labellum:

accusator erit qui verbum dixerit hic est.

securus licet Aenean Rutulumque ferocem

committas, nulli gravis est percussus Achilles

aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus:

ense velut stricto quotiens Lucilius ardens

infremuit, rubet auditor cui frigida mens est

criminibus, tacita sudant praecordia culpa,

inde ira et lacrimae. tecum prius ergo voluta

haec animo ante tubas: galeatum sero duelli

paenitet.’ experiar quid concedatur in illos,

quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

ultra Sauromatas fugere hinc libet et glacialem

Oceanum, quotiens aliquid de moribus audent

qui Curios simulant et Bacchanalia vivunt,

indocti primum, quamquam plena omnia gypso

Chrysippi invenias; nam perfectissimus horum,

si quis Aristotelen similem vel Pittacon emit

et iubet archetypos pluteum servare Cleanthas.

frontis nulla fides; quis enim non vicus abundat

tristibus obscaenis? castigas turpia, cum sis

inter Socraticos notissima fossa cinaedos?

hispida membra quidem et durae per bracchia saetae

promittunt atrocem animum, sed podice levi

caeduntur tumidae medico ridente mariscae.

rarus sermo illis et magna libido tacendi

atque supercilio brevior coma. verius ergo

et magis ingenue Peribomius; hunc ego fatis

inputo, qui vultu morbum incessuque fatetur.

horum simplicitas miserabilis, his furor ipse

dat veniam; sed peiores, qui talia verbis

Herculis invadunt et de virtute locuti

clunem agitant, ego te ceventem, Sexte, verebor?

infamis Varillus ait quo deterior te?

loripedem rectus derideat, Aethiopem albus;

quis tulerit Gracchos de seditione querentes?

quis caelum terris non misceat et mare caelo,

si fur displiceat Verri, homicida Miloni,

Clodius accuset moechos, Catilina Cethegum,

in tabulam Syllae si dicant discipuli tres?

qualis erat nuper tragico pollutus adulter

concubitu, qui tunc leges revocabat amaras

omnibus atque ipsis Veneri Martique timendas,

cum tot abortivis fecundam Iulia vulvam

solveret et patruo similes effunderet offas.

nonne igitur iure ac merito vitia ultima fictos

contemnunt Scauros et castigata remordent?

Non tulit ex illis torvum Laronia quendam

clamantem totiens ubi nunc, lex Iulia? dormis?

atque ita subridens: ‘felicia tempora, quae te

moribus opponunt. habeat iam Roma pudorem,

tertius e caelo cecidit Cato. sed tamen unde

haec emis, hirsuto spirant opobalsama collo

quae tibi? ne pudeat dominum monstrare tabernae,

quod si vexantur leges ac iura , citari

ante omnes debet Scantinia: respice primum

et scrutare viros; faciunt nam plura, sed illos

defendit numerus iunctaeque umbone phalanges,

magna inter molles concordia, non erit ullum

exemplum in nostro tam detestabile sexu.

Media non lambit Cluviam nec Flora Catullam:

Hispo subit iuvenes et morbo pallet utroque.

Numquid nos agimus causas, civilia iura

novimus, aut ullo strepitu fora vestra movemus?

luctantur paucae, comedunt colyphia paucae:

vos lanam trahitis calathisque peracta refertis

vellera, vos tenui praegnantem stamine fusum

Penelope melius, levius torquetis Arachne,

horrida quale facit residens in codice paelex,

notum est cur solo tabulas inpleverit Hister

liberto, dederit vivus cur multa puellae;

dives erit magno quae dormit tertia lecto;

tu nube atque tace: donant arcana cylindros.

de nobis post haec tristis sententia fertur?

dat veniam corvis, vexat censura columbas.’

Fugerunt trepidi vera ac manifesta canentem

Stoicidae; quid enim falsi Laronia? sed quid

non facient alii, cum tu multicia sumas,

Cretice, et hanc vestem populo mirante perores

in Proculas et Pollittas? est moecha Fabulla,

damnetur, si vis, etiam Carfinia: talem

non sumet damnata togam. ‘sed Iulius ardet,

aestuo.’ nudus agas: minus est insania turpis,

en habitum quo te leges ac iura ferentem

vulneribus crudis populus modo victor, et illud

montanum positis audiret vulgus aratris.

quid non proclames, in corpore iudicis ista

si videas? quaero an deceant multicia testem,

acer et indomitus libertatisque magister,

Cretice, perluces. dedit hanc contagio labem

et dabit in plures, sicut grex totus in agris

unius scabie cadit et porrigine porci

uvaque conspecta livorem ducit ab uva.

Foedius hoc aliquid quandoque audebis amictu;

nemo repente fuit turpissimus, accipient te

paulatim qui longa domi redimicula sumunt

frontibus et toto posuere monilia collo,

atque bonam tenerae placant abdomine porcae

et magno cratere deam; sed more sinistro

exagitata procul non intrat femina limen:

solis ara deae maribus patet, ite profanae,

clamatur, nullo gemit hic tibicina cornu.

talia secreta coluerunt orgia taeda

Cecropiam soliti Baptae lassare Cotyton.

ille supercilium madida fuligine tinctum

obliqua producit acu pingitque trementis

attolens oculos; vitreo bibit ille priapo,

reticulumque comis aura tum ingentibus implet

caerulea indutus scutulata aut galbina rasa,

et per Iunonem domini iurante ministro;

ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis,

Actoris Aurunci spolium , quo se ille videbat

armatum, cum iam tolli vexilla iuberet,

res memoranda novis annalibus atque recenti

historia, speculum civilis sarcina belli;

nimirum summi ducis est occidere Galbam

et curare cutem; summi constantia civis

Bebriacis campis spolium adfectare Palati,

et pressum in faciem digitis extendere panem,

quod nec in Assyrio pharetrata Samiramis orbe,

maesta nec Actiaca fecit Cleopatra carina,

hic nullus verbis pudor aut reverentia mensae,

hic turpis Cybeles et fracta voce loquendi

libertas et crine senex fanaticus albo

sacrorum antistes, rarum ac memorabile magni

gutturis exemplum conducendusque magister,

quid tamen expectant, Phrygio quos tempus erat iam

more supervacuam cultris abrumpere carnem?

Quadringenta dedit Gracchus sestertia dotem

cornicini, sive hic recto cantaverat aere;

signatae tabulae, dictum feliciter, ingens

cena sedet, gremio iacuit nova nupta mariti.

o proceres, censore opus est an haruspice nobis?

scilicet horreres maioraque monstra putares,

si mulier vitulum vel si bos ederet agnum?

segmenta et longos habitus et flammea sumit

arcano qui sacra ferens nutantia loro

sudavit clupeis ancilibus. o pater urbis,

unde nefas tantum Latiis pastoribus? unde

haec tetigit, Gradive, tuos urtica nepotes?

traditur ecce viro clarus genere atque opibus vir,

nec galeam quassas, nec terram cuspide pulsas,

nec quereris patri? vade ergo et cede severi

iugeribus campi, quem neglegis. ‘Officium cras

primo sole mihi peragendum in valle Quirini.’

quae causa officii? ‘quid quaeris? nubit amicus

nec multos adhibet.’ liceat modo vivere, fient,

fient ista palam, cupient et in acta referri,

interea tormentum ingens nubentibus haeret

quod nequeant parere et partu retinere maritos,

sed melius, quod nil animis in corpora iuris

natura indulget: steriles moriuntur, et illis

turgida non prodest condita pyxide Lyde,

nec prodest agili palmas praebere luperco.

Vicit et hoc monstrum tunicati fuscina Gracchi,

lustravitque fuga mediam gladiator harenam

et Capitolinis generosior et Marcellis

et Catuli Paulique minoribus et Fabiis et

omnibus ad podium spectantibus, his licet ipsum

admoveas cuius tunc munere retia misit.

Esse aliquos manes et subterranea regna

Cocytum et Stygio ranas in gurgite nigras,

atque una transire vadum tot milia cumba

nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur.

sed tu vera puta: Curius quid sentit et ambo

Scipiadae, quid Fabricius manesque Camilli,

quid Cremerae legio et Cannis consumpta iuventus,

tot bellorum animae, quotiens hinc talis ad illos

umbra venit? cuperent lustrari, si qua darentur

sulpura cum taedis et si foret umida laurus,

illic heu miseri traducimur. arma quidem ultra

litora Iuvernae promovimus et modo captas

Orcadas ac minima contentos nocte Britannos;

sed quae nunc populi fiunt victoris in urbe,

non faciunt illi quos vicimus, et tamen unus

Armenius Zalaces cunctis narratur ephebis

mollior ardenti sese indulsisse tribuno.

aspice quid faciant commercia: venerat obses,

hic fiunt homines, nam si mora longior urbem

indulsit pueris, non umquam derit amator,

mittentur bracae cultelli frena flagellum;

sic praetextatos referunt Artaxata mores.

Quamvis digressu veteris confusus amici

laudo tamen, vacuis quod sedem figere Cumis

destinet atque unum civem donare Sibyllae.

ianua Baiarum est et gratum litus amoeni

secessus, ego vel Prochytam praepono Suburae;

nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non

deterius credas horrere incendia, lapsus

tectorum adsiduos ac mille pericula saevae

urbis et Augusto recitantes mense poetas?

Sed dum tota domus raeda componitur una,

substitit ad veteres arcus madidamque Capenam,

hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae,

nunc sacri fontis nemus et delubra locantur

Iudaeis, quorum cophinus faenumque supellex

(omnis enim populo mercedem pendere iussa est

arbor et eiectis mendicat silva Camenis).

in vallem Egeriae descendimus et speluncas

dissimiles veris, quanto praesentius esset

numen aquis, viridi si margine clauderet undas

herba, nec ingentium violarent marmora tofum.

Hic tunc Vmbricius quando artibus, inquit, ‘honestis

nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum,

res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras

deteret exiguis aliquid, proponimus illuc

ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,

dum nova canities, dum prima et recta senectus,

dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me

porto meis nullo dextram subeunte bacillo.

cedamus patria, vivant Artorius istic

et Catulus, maneant qui nigrum in candida vertunt,

quis facile est aedem conducere flumina portus,

siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver,

et praebere caput domina venale sub hasta,

quondam hi cornicines et municipalis harenae

perpetui comites notaeque per oppida buccae

munera nunc edunt et, verso pollice vulgus

cum iubet, occidunt populariter; inde reversi

conducunt foricas, et cur non omnia, cum sint

quales ex humili magna ad fastigia rerum

extollit quotiens voluit Fortuna iocari?

Quid Romae faciam? mentiri nescio: librum,

si malus est, nequeo laudare et poscere; motus

astrorum ignoro; funus promittere patris

nec volo nec possum; ranarum viscera numquam

inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter,

quae mandat, norunt alii; me nemo ministro

fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam

mancus et extinctae corpus non utile dextrae,

quis nunc diligitur nisi conscius et cui fervens

aestuat occultis animus semperque tacendis?

nil tibi se debere putat, nil conferet umquam,

participem qui te secreti fecit honesti:

carus erit Verri qui Verrem tempore quo vult

accusare potest, tanti tibi non sit opaci

omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum,

ut somno careas ponendaque praemia sumas

tristis, et a magno semper timearis amico.

Quae nunc divitibus gens acceptissima nostris

et quos praecipue fugiam, properabo fateri,

nec pudor opstabit. non possum ferre, Quirites,

Graecam urbem; quamvis quota portio faecis Achaei?

iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes,

et linguam et mores et cum tibicine chordas

obliquas nec non gentilia tympana secum

vexit et ad circum iussas prostare puellas.

ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra!

rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine,

et ceromatico fert niceteria collo,

hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta,

hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis

Esquilias dictumque petunt a vimine collem,

viscera magnarum domuum dominique futuri,

ingenium velox, audacia perdita, sermo

promptus et Isaeo torrentior: ede quid illum

esse putes? quemvis hominem secum attulit ad nos:

grammaticus rhetor geometres pictor aliptes

augur schoenobates medicus magus: omnia novit

Graeculus esuriens; in caelum iusseris ibit.

in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax

qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.

Horum ego non fugiam conchylia? me prior ille

signabit fultusque toro meliore recumbet,

advectus Romam quo pruna et cottona vento?

usque adeo nihil est, quod nostra infantia caelum

hausit Aventini baca nutrita Sabina?

Quid quod adulandi gens prudentissima laudat

sermonem indocti, faciem deformis amici,

et longum invalidi collum cervicibus aequat

Herculis Antaeum procul a tellure tenentis,

miratur vocem angustam, qua deterius nec

ille sonat quo mordetur gallina marito?

haec eadem licet et nobis laudare, sed illis

creditur, an melior, cum Thaida sustinet aut cum

uxorem comoedus agit vel Dorida nullo

cultam palliolo? mulier nempe ipsa videtur,

non persona, loqui; vacua et plana omnia dicas

infra ventriculum et tenui distantia rima.

nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic

aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo:

natio comoeda est. rides, maiore caehinno

concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici,

nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas,

accipit endromidem; si dixeris aestuo, sudat.

non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni

nocte dieque potest aliena sumere vultum

a facie, iactare manus, laudare paratus,

si bene ructavit, si rectum minxit amicus,

si trulla inverso crepitum dedit aurea fundo.

Praeterea sanctum nihil est neque ab inguine tutum,

non matrona Laris, non filia virgo, neque ipse

sponsus levis adhuc, non filius ante pudicus;

horum si nihil est, aviam resupinat amici,

scire volunt secreta domus atque inde timeri.

et quoniam coepit Graecorum mentio, transi

gymnasia atque audi facinus maioris abollae.

Stoicus occidit Baream delator amicum

discipulumque senex, ripa nutritus in illa,

ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi.

non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat

Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus,

qui gentis vitio numquam partitur amicum,

solus habet, nam cum facilem stillavit in aurem

exiguum de naturae patriaeque veneno,

limine summoveor, perierunt tempora longi

servitii; nusquam minor est iactura clientis.

Quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod

pauperis hic meritum, si curet nocte togatus

currere, cum praetor lictorem impellat et ire

praecipitem iubeat dudum vigilantibus orbis,

ne prior Albinam et Modiam collega salutet?

divitis hic servo claudit latus ingenuorum

filius; alter enim quantum in legione tribuni

accipiunt donat Calvinae vel Catienae,

ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu,

cum tibi vestiti facies scorti placet, haeres

et dubitas alta Chionen deducere sella,

da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes

numinis Idaei, procedat vel Numa vel qui

servavit trepidam flagranti ex aede Minervam:

protinus ad censum, de moribus ultima fiet

quaestio. ‘quot pascit servos? quot possidet agri

iugera? quam multa magnaque paropside cenat?’

quantum quisque sua nummorum servat in arca,

tantum habet et fidei, iures licet et Samothracum

et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper

creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.

Quid quod materiam praebet causasque iocorum

omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna,

si toga sordidula est et rupta calceus alter

pelle patet, vel si consuto vulnere crassum

atque recens linum ostendit non una cicatrix?

nil habet infelix paupertas durius in se,

quam quod ridiculos homines facit. exeat, inquit,

“si pudor est, et de pulvino surgat equestri

cuius res legi non sufficit, et sedeant hic

lenonum pueri quocumque ex fornice nati;

hic plaudat nitidi praeconis filius inter

pinnirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistae”:

sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni.

quis gener hic placuit censu minor atque puellae

sarcinulis impar? quis pauper scribitur heres?

quando in consilio est aedilibus? agmine facto

debuerant olim tenues migrasse Quirites.

Haut facile emergunt quorum virtutibus opstat

res angusta domi, sed Romae durior illis

conatus: magno hospitium miserabile, magno

servorum ventres, et frugi cenula magno,

fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis

translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam

contentusque illic Veneto duroque cucullo.

Pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua

nemo togam sumit nisi mortuus, ipsa dierum

festorum herboso colitur si quando theatro

maiestas tandemque redit ad pulpita notum

exodium, cum personae pallentis hiatum

in gremio matris formidat rusticus infans,

aequales habitus illic similesque videbis

orchestram et populum, clari velamen honoris

sufficiunt tunicae summis aedilibus albae,

hic ultra vires habitus nitor, hic aliquid plus

quam satis est interdum aliena sumitur arca.

commune id vitium est, hic vivimus ambitiosa

paupertate omnes, quid te moror? omnia Romae

cum pretio, quid das, ut Cossum aliquando salutes,

ut te respiciat clauso Veiento labello?

ille metit barbam, crinem hic deponit amati;

plena domus libis venalibus; accipe, et istud

fermentum tibi habe: praestare tributa clientes

cogimur et cultis augere peculia servis.

Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam

aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut

simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce?

nos urbem colimus tenui tibicine fultam

magna parte sui; nam sic labentibus obstat

vilicus et, veteris rimae cum texit hiatum,

securos pendente iubet dormire ruina,

vivendum est illic ubi nulla incendia, nulli

nocte metus, iam poscit aquam, iam frivola transfert

Vcalegon, tabulata tibi iam tertia fumant:

tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis,

ultimus ardebit quem tegula sola tuetur

a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae,

lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex

ornamentum abaci nec non et parvulus infra

cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron,

iamque vetus graecos servabat cista libellos

et divina opici rodebant carmina mures,

nil habuit Codrus, quis enim negat? et tamen illud

perdidit infelix totum nihil, ultimus autem

aerumnae est cumulus, quod nudum et frusta rogantem

nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuvabit.

Si magna Asturici cecidit domus, horrida mater,

pullati proceres, differt vadimonia praetor,

tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem,

ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet,

conferat inpensas; hic nuda et candida signa,

hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti,

hic Asianorum vetera ornamenta deorum,

hic libros dabit et forulos mediamque Minervam,

hic modium argenti, meliora ac plura reponit

Persicus, orborum lautissimus et merito iam

suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes.

Si potes avelli circensibus, optima Sorae

aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur

quanti nunc tenebras unum conducis in annum.

hortulus hic puteusque brevis nec reste movendus

in tenuis plantas facili diffunditur haustu,

vive bidentis amans et culti vilicus horti,

unde epulum possis centum dare Pythagoreis.

est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu

unius sese dominum fecisse lacertae.

Plurimus hic aeger moritur vigilando (set ipsum

languorem peperit cibus inperfectus et haerens

ardenti stomacho), nam quae meritoria somnum

admittunt? magnis opibus dormitur in urbe.

inde caput morbi, raedarum transitus arto

vicorum in flexu et stantis convicia mandrae

eripient somnum Druso vitulisque marinis.

si vocat officium, turba cedente vehetur

dives et ingenti curret super ora Liburna

atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus;

namque facit somnum clausa lectica fenestra,

ante tamen veniet: nobis properantibus opstat

unda prior, magno populus premit agmine lumbos

qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro

alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam.

pinguia crura luto, planta mox undique magna

calcor, et in digito clavus mihi militis haeret.

Nonne vides quanto celebretur sportula fumo?

centum convivae, sequitur sua quemque culina.

Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res

inpositas capiti, quas recto vertice portat

servulus infelix et cursu ventilat ignem,

scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat

serraco veniente abies, atque altera pinum

plaustra vehunt; nutant alte populoque minantur.

nam si procubuit qui saxa Ligustica portat

axis et eversum fudit super agmina montem,

quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa

invenit? obtritum vulgi perit omne cadaver

more animae, domus interea secura patellas

iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis

striglibus et pleno componit lintea guto.

haec inter pueros varie properantur, at ille

iam sedet in ripa taetrumque novicius horret,

porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum

infelix nec habet quem porrigat ore trientem.

Respice nunc alia ac diversa pericula noctis:

quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum

testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris

vasa cadant, quanto percussum pondere signent

et laedant silicem, possis ignavus haberi

et subiti casus inprovidus, ad cenam si

intestatus eas: adeo tot fata, quot illa

nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae.

ergo optes votumque feras miserabile tecum,

ut sint contentae patulas defundere pelves.

Ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit,

dat poenas, noctem patitur lugentis amicum

Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus;

ergo non aliter poterit dormire: quibusdam

somnum rixa facit, sed quamvis improbus annis

atque mero fervens, cavet hunc, quem coccina laena

vitari iubet et comitum longissimus ordo,

multum praeterea flammarum et aenea lampas;

me, quem luna solet deducere vel breve lumen

candelae, cuius dispenso et tempero filum,

contemnit, miserae cognosce prohoemia rixae,

si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum,

stat contra starique iubet: parere necesse est;

nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem

fortior? unde venis? , exclamat, ‘cuius aceto,

cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum

sutor et elixi vervecis labra comedit?

nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem.

ede ubi consistas; in qua te quaero proseucha?’

dicere si temptes aliquid tacitusve recedas,

tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde

irati faciunt, libertas pauperis haec est:

pulsatus rogat et pugnis concisus adorat

ut liceat paucis cum dentibus inde reverti.

Nec tamen haec tantum metuas, nam qui spoliet te

non derit clausis domibus, postquam omnis ubique

fixa catenatae siluit compago tabernae.

interdum et ferro subitus grassator agit rem;

armato quotiens tutae custode tenentur

et Pomptina palus et Gallinaria pinus,

sic inde huc omnes tamquam ad vivaria currunt

qua fornace graves, qua non incude catenae?

maximus in vinclis ferri modus, ut timeas ne

vomer deficiat, ne marrae et sarcula desint.

felices proavorum atavos, felicia dicas

saecula quae quondam sub regibus atque tribunis

viderunt uno contentam carcere Romam.

His alias poteram et pluris subnectere causas;

sed iumenta vocant et sol inclinat, eundum est;

nam mihi commota iam dudum mulio virga

adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te

Roma tuo refici properantem reddet Aquino,

me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam

converte a Cumis, saturarum ego, ni pudet illas,

auditor gelidos veniam caligatus in agros.’

Ecce iterum Crispinus, et est mihi saepe vocandus

ad partes, monstrum nulla virtute redemptum

a vitiis, aegrae solaque libidine fortes

deliciae; viduas tantum aspernatus. adulter,

quid refert igitur, quantis iumenta fatiget

porticibus, quanta nemorum vectetur in umbra,

iugera quot vicina foro, quas emerit aedes?

nemo malus felix, minime corruptor et idem

incestus, cum quo nuper vittata iacebat

sanguine adhuc vivo terram subitura sacerdos.

Sed nunc de factis levioribus, et tamen alter

si fecisset idem, caderet sub iudice morum;

nam quod turpe bonis Titio Seioque, decebat

Crispinum: quid agas, cum dira et foedior omni

crimine persona est? mullum sex milibus emit,

aequantem sane paribus sestertia libris,

ut perhibent qui de magnis maiora loquuntur,

consilium laudo artificis, si munere tanto

praecipuam in tabulis ceram senis abstulit orbi;

est ratio ulterior, magnae si misit amicae,

quae vehitur clauso latis specularibus antro,

nil tale expectes: emit sibi. multa videmus

quae miser et frugi non fecit Apicius; hoc tu,

succinctus patria quondam, Crispine, papyro?

hoc pretio squamas ? potuit fortasse minoris

piscator quam piscis emi; provincia tanti

vendit agros, sed maiores Apulia vendit,

qualis tunc epulas ipsum gluttisse putamus

induperatorem, cum tot sestertia, partem

exiguam et modicae sumptam de margine cenae,

purpureus magni ructarit scurra Palati,

iam princeps equitum, magna qui voce solebat

vendere municipes fracta de merce siluros?

incipe, Calliope, licet et considere, non est

cantandum, res vera agitur, narrate, puellae

Pierides; prosit mihi vos dixisse puellas.

Cum iam semianimum laceraret Flavius orbem

ultimus et calvo serviret Roma Neroni,

incidit Hadriaci spatium admirabile rhombi

ante domum Veneris, quam Dorica sustinet Ancon,

implevitque sinus; nec enim minor haeserat illis

quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem

solibus effundit torrentis ad ostia Ponti

desidia tardos et longo frigore pingues,

destinat hoc monstrum cumbae Unique magister

pontifici summo, quis enim proponere talem

aut emere auderet, cum plena et litora multo

delatore forent? dispersi protinus algae

inquisitores agerent cum remige nudo

non dubitaturi fugitivum dicere piscem

depastumque diu vivaria Caesaris, inde

elapsum veterem ad dominum debere reverti,

si quid Palfurio, si credimus Armillato,

quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto,

res fisci est, ubicumque natat, donabitur ergo,

ne pereat. Iam letifero cedente pruinis

autumno, iam quartanam sperantibus aegris

stridebat deformis hiems praedamque recentem

servabat, tamen hic properat, velut urgueat Auster,

utque lacus suberant, ubi quamquam diruta servat

ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem,

obstitit intranti miratrix turba parumper,

ut cessit, facili patuerunt cardine valvae;

exclusi spectant admissa obsonia patres.

itur ad Atriden. tum Picens accipe, dixit,

‘privatis maiora focis, genialis agatur

iste dies, propera stomachum laxare sagina ,

et tua servatum consume in saecula rhombum.

ipse capi voluit.’ quid apertius? et tamen illi

surgebant cristae; nihil est quod credere de se

non possit cum laudatur dis aequa potestas.

sed derat pisci patinae mensura, vocantur

ergo in consilium proceres, quos oderat ille,

in quorum facie miserae magnaeque sedebat

pallor amicitiae, primus clamante Liburno

currite, iam sedit rapta properabat abolla

Pegasus, attonitae positus modo vilicus urbi.

anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque

interpres legum sanctissimus omnia, quamquam

temporibus diris, tractanda putabat inermi

iustitia, venit et Crispi iucunda senectus,

cuius erant mores qualis facundia, mite

ingenium, maria ac terras populosque regenti

quis comes utilior, si clade et peste sub illa

saevitiam damnare et honestum adferre liceret

consilium? sed quid violentius aure tyranni,

cum quo de pluviis aut aestibus aut nimboso

vere locuturi fatum pendebat amici?

illa igitur numquam derexit bracchia contra

torrentem, nec civis erat qui libera posset

verba animi proferre et vitam inpendere vero.

sic multas hiemes atque octogensima vidit

solstitia, his armis illa quoque tutus in aula.

Proximus eiusdem properabat Acilius aevi

cum iuvene indigno quem mors tam saeva maneret

et domini gladiis tam festinata; sed olim

prodigio par est in nobilitate senectus,

unde fit ut malim fraterculus esse gigantis.

profuit ergo nihil misero, quod comminus ursos

figebat Numidas Albana nudus harena

venator, quis enim iam non intellegat artes

patricias? quis priscum illud miratur acumen.

Brute, tuum? facile est barbato inponere regi.

Nec melior vultu quamvis ignobilis ibat

Rubrius, offensae veteris reus atque tacendae,

et tamen inprobior saturam scribente cinaedo.

Montani quoque venter adest abdomine tardus,

et matutino sudans Crispinus amomo

quantum vix redolent duo funera, saevior illo

Pompeius tenui iugulos aperire susurro,

et qui vulturibus servabat viscera Dacis

Fuscus marmorea meditatus proelia villa,

et cum mortifero prudens Veiento Catullo,

qui numquam visae flagrabat amore puellae,

grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum,

caecus adulator, dirusque a ponte satelles

dignus Aricinos qui mendicaret ad axes

blandaque devexae iactaret basia raedae.

nemo magis rhombum stupuit; nam plurima dixit

in laevum conversus, at illi dextra iacebat

belua, sic pugnas Cilicis laudabat et ictus

et pegma et pueros inde ad velaria raptos.

Non cedit Veiento, set ut fanaticus oestro

percussus, Bellona, tuo divinat et ‘ingens

omen habes,’ inquit, ‘magni clarique triumphi.

regem aliquem capies, aut de temone Britanno

excidet Arviragus. peregrina est belua, cernis

erectas in terga sudes?‘ hoc defuit unum

Fabricio, patriam ut rhombi memoraret et annos.

Quidnam igitur censes? conciditur? ‘absit ab illo

dedecus hoc,’ Montanus ait, ‘testa alta paretur,

quae tenui muro spatiosum colligat orbem,

debetur magnus patinae subitusque Prometheus,

argillam atque rotam citius properate; sed ex hoc

tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.’

vicit digna viro sententia, noverat ille

luxuriam inperii veterem noctesque Neronis

iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno

arderet, nulli maior fuit usus edendi

tempestate mea; Circeis nata forent an

Lucrinum ad saxum Rutupinove edita fundo

ostrea callebat primo deprendere morsu,

et semel aspecti litus dicebat echini.

Surgitur et misso proceres exire iubentur

consilio, quos Albanam dux magnus in arcem

traxerat attonitos et festinare coactos

tamquam de Chattis aliquid torvisque Sygambris

dicturus, tamquam ex diversis partibus orbis

anxia praecipiti venisset epistula pinna.

Atque utinam his potius nugis tota illa dedisset

tempora saevitiae, claras quibus abstulit urbi

inlustresque animas impune et vindice nullo,

sed periit postquam cerdonibus esse timendus

coeperat; hoc nocuit Lamiarum caede madenti.

Si te propositi nondum pudet atque eadem est mens,

ut bona summa putes aliena vivere quadra;

si potes illa pati quae nec Sarmentus iniquas

Caesaris ad mensas nec vilis Gabba tulisset,

quamvis iurato metuam tibi credere testi.

ventre nihil novi frugalius; hoc tamen ipsum

defecisse puta, quod inani sufficit alvo:

nulla crepido vacat? nusquam pons et tegetis pars

dimidia brevior? tantine iniuria cenae,

tam ieiuna fames, cum possit honestius illic

et tremere et sordes farris mordere canini?

Primo fige loco, quod tu discumbere iussus

mercedem solidam veterum capis officiorum,

fructus amicitiae magnae cibus; inputat hunc rex,

et quamvis rarum tamen inputat. ergo duos post

si libuit menses neglectum adhibere clientem,

tertia ne vacuo cessaret culcita lecto,

una simus, ait. votorum summa! quid ultra

quaeris? habet Trebius propter quod rumpere somnum

debeat et ligulas dimittere, sollicitus ne

tota salutatrix iam turba peregerit orbem,

sideribus dubiis aut illo tempore quo se

frigida circumagunt pigri serraca Bootae.

Qualis cena tamen! vinum quod sucida nolit

lana pati: de conviva Corybanta videbis.

iurgia proludunt, sed mox et pocula torques

saucius et rubra deterges vulnera mappa,

inter vos quotiens libertorumque cohortem

pugna Saguntina fervet commissa lagona.

ipse capillato diffusum consule potat,

calcatamque tenet bellis socialibus uvam,

cardiaco numquam cyathum missurus amico;

cras bibet Albanis aliquid de montibus aut de

Setinis, cuius patriam titulumque senectus

delevit multa veteris fuligine testae,

quale coronati Thrasea Helvidiusque bibebant

Brutorum et Cassi natalibus. Ipse capaces

Heliadum crustas et inaequales berullo

Virro tenet phialas: tibi non committitur aurum,

vel si quando datur, custos adfixus ibidem,

qui numeret gemmas, ungues observet acutos.

da veniam, praeclara illi laudatur iaspis;

nam Virro, ut multi, gemmas ad pocula transfert

a digitis, quas in vaginae fronte solebat

ponere zelotypo iuvenis praelatus Iarbae.

tu Beneventani sutoris nomen habentem

siccabis calicem nasorum quattuor ac iam

quassatum et rupto poscentem sulpura vitro.

Si stomachus domini fervet vinoque ciboque,

frigidior Geticis petitur decocta pruinis.

non eadem vobis poni modo vina querebar:

vos aliam potatis aquam, tibi pocula cursor

Gaetulus dabit aut nigri manus ossea Mauri

et cui per mediam nolis occurrere noctem,

clivosae veheris dum per monumenta Latinae:

flos Asiae ante ipsum, pretio maiore paratus

quam fuit et Tulli census pugnacis et Anci

et, ne te teneam, Romanorum omnia regum

frivola. quod cum ita sit, tu Gaetulum Ganymedem

respice, cum sities. nescit tot milibus emptus

pauperibus miscere puer; set forma, set aetas

digna supercilio, quando ad te pervenit ille?

quando rogatus adest calidae gelidaeque minister?

quippe indignatur veteri parere clienti,

quodque aliquid poscas et quod se stante recumbas.

maxima quaeque domus servis est plena superbis.

ecce alius quanto porrexit murmure panem

vix fractum, solidae iam mucida frusta farinae,

quae genuinum agitent, non admittentia morsum;

sed tener et niveus mollique siligine fictus

servatur domino, dextram cohibere memento,

salva sit artoptae reverentia, finge tamen te

inprobulum, superest illic qui ponere cogat:

‘vis tu consuetis, audax conviva, canistris

impleri panisque tui novisse colorem?’

‘scilicet hoc fuerat, propter quod saepe relicta

coniuge per montem adversum gelidasque cucurri

Esquilias, fremeret saeva cum grandine vernus

Iuppiter et multo stillaret paenula nimbo.’

Aspice quam longo distinguat pectore lancem

quae fertur domino squilla, et quibus undique saepta

asparagis qua despiciat convivia cauda,

dum venit excelsi manibus sublata ministri.

set tibi dimidio constrictus cammarus ovo

ponitur exigua feralis cena patella.

ipse Venafrano piscem perfundit: at hic qui

pallidus adfertur misero tibi caulis olebit

lanternam; illud enim vestris datur alveolis quod

canna Micipsarum prora subvexit acuta,

propter quod Romae cum Boccare nemo lavatur,

quod tutos etiam facit a serpentibus atris.

Mullus erit domini, quem misit Corsica vel quem

Tauromenitanae rupes, quando omne peractum est

et iam defecit nostrum mare, dum gula saevit,

retibus adsiduis penitus scrutante macello

proxima, nec patimur Tyrrhenum crescere piscem,

instruit ergo focum provincia, sumitur illinc

quod captator emat Laenas, Aurelia vendat.

Virroni muraena datur, quae maxima venit

gurgite de Siculo; nam dum se continet Auster,

dum sedet et siccat madidas in carcere pinnas,

contemnunt mediam temeraria lina Charybdim.

vos anguilla manet longae cognata colubrae,

aut glacie aspersus maculis Tiberinus, et ipse

vernula riparum, pinguis torrente cloaca.

et solitus mediae cryptam penetrare Suburae.

Ipsi pauca velim, facilem si praebeat aurem.

‘nemo petit, modicis quae mittebantur amicis

a Seneca, quae Piso bonus, quae Cotta solebat

largiri; namque et titulis et fascibus olim

maior habebatur donandi gloria, solum

poscimus ut cenes civiliter, hoc face et esto,

esto, ut nunc multi, dives tibi, pauper amicis.’

Anseris ante ipsum magni iecur, anseribus par

altilis, et flavi dignus ferro Meleagri

spumat aper. post hunc tradentur tubera, si ver

tunc erit et facient optata tonitrua cenas

maiores. tibi habe frumentum, Alledius inquit,

o Libye, disiunge boves, dum tubera mittas.

Structorem interea, nequa indignatio desit,

saltantem spectes et chironomunta volanti

cultello, donec peragat dictata magistri

omnia; nec minimo sane discrimine refert,

quo gestu lepores et quo gallina secetur.

duceris planta velut ictus ab Hercule Cacus

et ponere foris, si quid temptaveris umquam

hiscere, tamquam habeas tria nomina, quando propinat

Virro tibi, sumitve tuis contacta labellis

pocula? quis vestrum temerarius usque adeo, quis

perditus, ut dicat regi bibe ? plurima sunt quae

non audent homines perfusa dicere laena.

quadringenta tibi si quis deus aut similis dis

et melior fatis donaret homuncio, quantus,

ex nihilo, quantus fieres Virronis amicus!

‘da Trebio, pone ad Trebium. vis, frater, ab ipsis

ilibus?’ o nummi, vobis hunc praestat honorem,

vos estis fratres, dominus tamen et domini rex

si vis tu fieri, nullus tibi parvolus aula

luserit Aeneas nec filia dulcior illo;

iucundum et carum sterilis facit uxor amicum.

sed tua nunc Mycale pariat licet et pueros tres

in gremium patris fundat semel, ipse loquaci

gaudebit nido, viridem thoraca iubebit

adferri minimasque nuces assemque rogatum,

ad mensam quotiens parasitus venerit infans.

Vilibus ancipites fungi ponentur amicis,

boletus domino, set quales Claudius edit

ante illum uxoris, post quem nihil amplius edit.

Virro sibi et reliquis Virronibus illa iubebit

poma dari, quorum solo pascaris odore,

qualia perpetuus Phaeacum autumnus habebat,

credere quae possis subrepta sororibus Afris:

tu scabie frueris mali, quod in aggere rodit

qui tegitur parma et galea, metuensque flagelli

discit ab hirsuta iaculum torquere capella.

Forsitan inpensae Virronem parcere credas,

hoc agit ut doleas; nam quae comoedia, mimus

quis melior plorante gula? ergo omnia fiunt,

si nescis, ut per lacrimas effundere bilem

cogaris pressoque diu stridere molari.

tu tibi liber homo et regis conviva videris:

captum te nidore suae putat ille culinae;

nec male coniectat: quis enim tam nudus, ut illum

bis ferat, Etruscum puero si contigit aurum

vel nodus tantum et signum de paupere loro?

spes bene cenandi vos decipit: ‘ecce dabit iam

semesum leporem atque aliquid de clunibus apri,

ad nos iam veniet minor altilis.’ inde parato

intactoque omnes et stricto pane tacetis.

ille sapit qui te sic utitur, omnia ferre

si potes, et debes, pulsandum vertice raso

praebebis quandoque caput, nec dura timebis

flagra pati, his epulis et tali dignus amico.

Credo Pudicitiam Saturno rege moratam

in terris visamque diu, cum frigida parvas

praeberet spelunca domos ignemque Laremque

et pecus et dominos communi clauderet umbra,

silvestrem montana torum cum sterneret uxor

frondibus et culmo vicinarumque ferarum

pellibus, haut similis tibi, Cynthia, nec tibi, cuius

turbavit nitidos extinctus passer ocellos,

sed potanda ferens infantibus ubera magnis

et saepe horridior glandem ructante marito.

quippe aliter tunc orbe novo caeloque recenti

vivebant homines, qui rupto robore nati

compositive luto nullos habuere parentes.

multa Pudicitiae veteris vestigia forsan

aut aliqua exstiterint et sub Iove, set Iove nondum

barbato, nondum Graecis iurare paratis

per caput alterius, cum furem nemo timeret

caulibus et pomis, et aperto viveret horto.

paulatim deinde ad superos Astraea recessit

hac comite, atque duae pariter fugere sorores.

Anticum et vetus est alienum, Postume, lectum

concutere atque sacri genium contemnere fulcri.

omne aliud crimen mox ferrea protulit aetas:

viderunt primos argentea saecula moechos.

conventum tamen et pactum et sponsalia nostra

tempestate paras, iamque a tonsore magistro

pecteris, et digito pignus fortasse dedisti,

certe sanus eras; uxorem, Postume, ducis?

dic, qua Tisiphone, quibus exagitare colubris?

ferre potes dominam salvis tot restibus ullam,

cum pateant altae caligantesque fenestrae,

cum tibi vicinum se praebeat Aemilius pons?

aut si de multis nullus placet exitus, illud

nonne putas melius, quod tecum pusio dormit?

pusio qui noctu non litigat, exigit a te

nulla iacens illic munuscula nec queritur quod

et lateri parcas nec quantum iussit anheles.

Sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem

cogitat heredem, cariturus turture magno

mullorumque iubis et captatore macello.

quid fieri non posse putes, si iungitur ulla

Vrsidio? si moechorum notissimus olim

stulta maritali iam porrigit ora capistro,

quem totiens texit perituri cista Latini?

quid quod et antiquis uxor de moribus illi

quaeritur? o medici, nimiam pertundite venam,

delicias hominis! Tarpeium limen adora

pronus et auratam Iunoni caede iuvencam,

si tibi contigerit capitis matrona pudici.

paucae adeo Cereris vittas contingere dignae,

quarum non timeat pater oscula: necte coronam

postibus et densos per limina tende corymbos.

unus Hiberinae vir sufficit? ocius illud

extorquebis, ut haec oculo contenta sit uno.

magna tamen fama est cuiusdam rure paterno

viventis? vivat Gabiis ut vixit in agro,

vivat Fidenis, et agello cedo paterno,

quis tamen adfirmat nil actum in montibus aut in

speluncis? adeo senuerunt Iuppiter et Mars?

Porticibusne tibi monstratur femina voto

digna tuo? cuneis an habent spectacula totis

quod securus ames quodque inde excerpere possis?

chironomon Ledam molli saltante Bathyllo

Tuccia vesicae non imperat, Apula gannit

sicut in amplexu subito et miserabile longum;

attendit Thymele: Thymele tunc rustica discit.

Ast aliae, quotiens aulaea recondita cessant

et vacuo clusoque sonant fora sola theatro,

atque a plebeis longe Megalesia, tristes

personam thyrsumque tenent et subligar Acci.

Vrbicus exodio risum movet Atellanae

gestibus Autonoes; hunc diligit Aelia pauper,

solvitur his magno comoedi fibula, sunt quae

Chrysogonum cantare vetent, Hispulla tragoedo

gaudet: an expectas ut Quintilianus ametur?

accipis uxorem de qua citharoedus. Echion

aut Glaphyrus fiat pater Ambrosiusque choraules.

longa per angustos figamus pulpita vicos,

ornentur postes et grandi ianua lauro,

ut testudineo tibi, Lentule, conopeo

nobilis Euryalum aut murmillonem exprimat infans.

Nupta senatori comitata est Eppia ludum

ad Pharon et Nilum famosaque moenia Lagi,

prodigia et mores urbis damnante Canopo.

inmemor illa domus et coniugis atque sororis

nil patriae indulsit, plorantesque improba natos,

utque magis stupeas, ludos Paridemque reliquit,

sed quamquam in magnis opibus plumaque paterna

et segmentatis dormisset parvula cunis,

contempsit pelagus; famam contempserat olim,

cuius apud molles minima est iactura cathedras.

Tyrrhenos igitur fluctus lateque sonantem

pertulit Ionium constanti pectore, quamvis

mutandum totiens esset mare. iusta pericli

si ratio est et honesta, timent pavidoque gelantur

pectore nec tremulis possunt insistere plantis:

fortem animum praestant rebus quas turpiter audent,

si iubeat coniunx, durum est conscendere navem;

tunc sentina gravis, tunc summus vertitur aer.

quae moechum sequitur, stomacho valet, illa maritum

convomit, haec inter nautas et prandet et errat

per puppem et duros gaudet tractare rudentis.

Qua tamen exarsit forma, qua capta iuventa

Eppia? quid vidit propter quod ludia dici

sustinuit? nam Sergiolus iam radere guttur

coeperat et secto requiem sperare lacerto;

praeterea multa in facie deformia, sicut

attritus galea mediisque in naribus ingens

gibbus, et acre malum semper stillantis ocelli,

sed gladiator erat; facit hoc illos Hyacinthos,

hoc pueris patriaeque, hoc praetulit illa sorori

atque viro: ferrum est quod amant, hic Sergius idem

accepta rude coepisset Veiento videri.

Quid privata domus, quid fecerit Eppia, curas?

respice rivales divorum, Claudius audi

quae tulerit, dormire virum cum senserat uxor,

ausa Palatino tegetem praeferre cubili,

sumere nocturnos meretrix Augusta cucullos

linquebat comite ancilla non amplius una.

sed nigrum flavo crinem abscondente galero

intravit calidum veteri centone lupanar

et cellam vacuam atque suam; tunc nuda papillis

prostitit auratis titulum mentita Lyciscae

ostenditque tuum, generose Britannice, ventrem,

excepit blanda intrantis atque aera poposcit;

continueque iacens cunctorum absorbuit ictus.

mox lenone suas iam dimittente puellas

tristis abit, et quod potuit tamen ultima cellam

clausit, adhuc ardens rigidae tentigine volvae,

et lassata viris necdum satiata recessit,

obscurisque genis turpis fumoque lucernae

foeda lupanaris tulit ad pulvinar odorem.

Hippomanes carmenque loquar coctumque venenum

privignoque datum? faciunt graviora coactae

imperio sexus minimumque libidine peccant.

Optima set quare Censennia teste marito?

bis quingena dedit: tanti vocat ille pudicam.

nec pharetris Veneris macer est aut lampade fervet:

inde faces ardent, veniunt a dote sagittae,

libertas emitur; coram licet innuat atque

rescribat: vidua est, locuples quae nupsit avaro.

Cur desiderio Bibulae Sertorius ardet?

si verum excutias, facies, non uxor amatur.

tres rugae subeant et se cutis arida laxet,

fiant obscuri dentes oculique minores:

collige sarcinulas, dicet libertus, ‘et exi.

iam gravis es nobis, et saepe emungeris, exi

ocius’ et propera, sicco venit altera naso.

interea calet et regnat poscitque maritum

pastores et ovem Canusinam ulmosque Falernas;

quantulum in hoc? pueros omnes, ergastula tota;

quodque domi non est, sed habet, vicinus, ematur.

mense quidem brumae, quo iam mercator Iason

clausus et armatis opstat casa candida nautis,

grandia tolluntur crystallina, maxima rursus

myrrhina, deinde adamans notissimus et Beronices

in digito factus pretiosior: hunc dedit olim

barbarus incestae, dedit hunc Agrippa sorori,

observant ubi festa mero pede sabbata reges

et vetus indulget senibus clementia porcis.

Nullane de tantis gregibus tibi digna videtur?

sit formosa decens dives fecunda, vetustos

porticibus disponat avos, intactior omni

crinibus effusis bellum dirimente Sabina,

rara avis in terris nigroque simillima cycno:

quis feret uxorem cui constant omnia? malo,

malo Venusinam quam te, Cornelia, mater

Gracchorum, si cum magnis virtutibus adfers

grande supercilium et numeras in dote triumphos,

tolle tuum, precor, Hannibalem victumque Syphacem

in castris et cum tota Carthagine migra.

‘Parce, precor, Paean, et tu, dea, pone sagittas;

nil pueri faciunt, ipsam configite matrem,’

Amphion clamat; sed Paean contrahit arcum,

extulit ergo greges natorum ipsumque parentem,

dum sibi nobilior Latonae gente videtur

atque eadem scrofa Niobe fecundior alba.

quae tanti gravitas, quae forma, ut se tibi semper

imputet? huius enim rari summique voluptas

nulla boni, quotiens animo corrupta superbo

plus aloes quam mellis habet, quis deditus autem

usque adeo est, ut non illam quam laudibus effert

horreat inque diem septenis oderit horis?

Quaedam parva quidem, sed non toleranda maritis,

nam quid rancidius, quam quod se non putat ulla

formosam nisi quae de Tusca Graecula facta est,

de Sulmonensi mera Cecropis? omnia Graece,

cum sit turpe magis nostris nescire Latine;

hoc sermone pavent, hoc iram gaudia curas,

hoc cuncta effundunt animi secreta: quid ultra?

concumbunt Graece, dones tamen ista puellis

tune etiam, quam sextus et octogensimus annus

pulsat, adhuc Graece? non est hic sermo pudicus

in vetula: quotiens lascivum intervenit illud

ζωὴ καὶ ψυχή , modo sub lodice relictis

uteris in turba, quod enim non excitet inguen

vox blanda et nequam? digitos habet, ut tame omnes

subsidant pinnae, dicas haec mollius Haemo

quamquam et Carpophoro, facies tua conputat annos.

Si tibi legitimis pactam iunctamque tabellis

non es amaturus, ducendi nulla videtur

causa, nec est quare cenam et mustacea perdas

labente officio crudis donanda, nec illud

quod prima pro nocte datur, cum lance beata

Dacicus et scripto radiat Germanicus auro.

si tibi simplicitas uxoria, deditus uni

est animus, summitte caput cervice parata

ferre iugum, nullam invenies quae parcat amanti:

ardeat ipsa licet, tormentis gaudet amantis

et spoliis; igitur longe minus utilis illi

uxor, quisquis erit bonus optandusque maritus.

nil umquam invita donabis coniuge, vendes

hac opstante nihil, nihil, haec si nolet, emetur.

haec dabit affectus: ille excludatur amicus

iam senior, cuius barbam tua ianua vidit.

testandi cum sit lenonibus atque lanistis

libertas et iuris idem contingat harenae,

non unus tibi rivalis dictabitur heres.

Pone crucem servo. ‘meruit quo crimine servus

supplicium? quis testis adest? quis detulit? audi;

nulla umquam de morte hominis cunctatio longa est.’

‘o demens, ita servus homo est? nil fecerit, esto:

hoc volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas.’

imperat ergo viro. set mox haec regna relinquit

permutatque domos et flammea conterit, inde

avolat et spreti repetit vestigia lecti;

ornatas paulo ante fores, pendentia linquit

vela domus et adhuc virides in limine ramos.

sic crescit numerus, sic fiunt octo mariti

quinque per autumnos, titulo res digna sepulchri.

Desperanda tibi salva concordia socru,

illa docet spoliis nudi gaudere mariti,

illa docet missis a corruptore tabellis

nil rude nec simplex rescribere, decipit illa

custodes aut aere domat; tunc corpore sano

advocat Archigenen onerosaque pallia iactat.

abditus interea latet et secretus adulter,

inpatiensque morae silet et praeputia ducit.

scilicet expectas ut tradat mater honestos

atque alios mores quam quos habet? utile porro

filiolam turpi vetulae producere turpem.

Nulla fere causa est in qua non femina litem

moverit. accusat Manilia, si rea non est.

conponunt ipsae per se formantque libellos,

principium atque locos Celso dictare paratae.

Endromidas Tyrias et femineum ceroma

quis nescit, vel quis non vidit vulnera pali,

quem cavat adsiduis rudibus scutoque lacessit

atque omnes implet numeros dignissima prorsus

Florali matrona tuba, nisi si quid in illo

pectore plus agitat veraeque paratur harenae,

quem praestare potest mulier galeata pudorem,

quae fugit a sexu? vires amat: haec tamen ipsa

vir nollet fieri, nam quantula nostra voluptas!

quale decus, rerum si coniugis auctio fiat,

balteus et manicae et cristae crurisque sinistri

dimidium tegimen! vel, si diversa movebit

proelia, tu felix ocreas vendente puella.

hae sunt quae tenui sudant in cyclade, quarum

delicias et panniculus bombycinus urit.

aspice quo fremitu monstratos perferat ictus

et quanto galeae curvetur pondere, quanta

poplitibus sedeat quam denso fascia libro,

et ride positis scaphium cum sumitur armis.

dicite vos, neptes Lepidi caecive Metelli

Gurgitis aut Fabii, quae ludia sumpserit umquam

hos habitus, quando ad palum gemat uxor Asyli.

Semper habet lites alternaque iurgia lectus

in quo nupta iacet; minimum dormitur in illo.

tum gravis illa viro, tunc orba tigride peior,

cum simulat gemitus occulti conscia facti;

aut odit pueros aut ficta paelice plorat,

uberibus semper lacrimis semperque paratis

in statione sua atque expectantibus illam,

quo iubeat manare modo; tu credis amorem,

tu tibi tunc, uruca, places fletumque labellis

exorbes, quae scripta et quot lecture tabellas,

si tibi zelotypae retegantur scrinia moechae!

sed iacet in servi complexibus aut equitis. ‘dic,

dic aliquem sodes hic, Quintiliane, colorem.’

haeremus. dic ipsa. 
 olim convenerat, inquit,

‘ut faceres tu quod velles, nec non ego possem

indulgere mihi. clames licet et mare caelo

confundas, homo sum.’ nihil est audacius illis

deprensis: iram atque animos a crimine sumunt.

Unde haec monstra tamen vel quo de fonte, requiris?

praestabat castas humilis fortuna Latinas

quondam, nec vitiis contingi parva sinebant

tecta labor somnique breves et vellere Tusco

vexatae duraeque manus ac proximus urbi

Hannibal et stantes Collina turre mariti,

nunc patimur longae pacis mala, saevior armis

luxuria incubuit victumque ulciscitur orbem,

nullum crimen abest facinusque libidinis, ex quo

paupertas Romana perit, hinc fluxit ad istos

et Sybaris colles, hinc et Rhodos et Miletos

atque coronatum et petulans madidumque Tarentum

prima peregrinos obscaena pecunia mores

intulit, et turpi fregerunt saecula luxu

divitiae molles, quid enim Venus ebria curat?

inguinis et capitis quae sint discrimina, nescit

grandia quae mediis iam noctibus ostrea mordet,

cum perfusa mero spumant unguenta Falerno,

cum bibitur concha, cum iam vertigine tectum

ambulat et geminis exsurgit mensa lucernis.

I nunc et dubita, qua sorbeat aera sanna

Tullia, quid dicat notae collactea Maurae

Maura, Pudicitiae veterem cum praeterit aram.

noctibus hic ponunt lecticas, micturiunt hic

effigiemque deae longis siphonibus implent

inque vices equitant ac Luna teste moventur;

inde domos abeunt: tu calcas luce reversa

coniugis urinam magnos visurus amicos.

Nota bonae secreta deae, cum tibia lumbos

incitat et cornu pariter vinoque feruntur

attonitae crinemque rotant ululantque Priapi

maenades. o quantus tunc illis mentibus ardor

concubitus, quae vox saltante libidine, quantus

ille meri veteris per crura madentia torrens!

lenonum ancillas posita Saufeia corona

provocat ac tollit pendentis praemia coxae;

ipsa Medullinae fluctum crisantis adorat:

palma inter dominas, virtus natalibus aequa,

nil ibi per ludum simulabitur, omnia fient

ad verum, quibus incendi iam frigidus aevo

Laomedontiades et Nestoris hirnea possit,

tunc prurigo morae inpatiens, tum femina simplex,

ac pariter toto repetitus clamor ab antro

iam fas est, admitte viros. si dormit adulter,

illa iubet sumpto iuvenem properare cucullo;

si nihil est, servis incurritur; abstuleris spem

servorum, veniet conductus aquarius; hic si

quaeritur et desunt homines, mora nulla per ipsam,

quo minus imposito clunem summittat asello.

atque utinam ritus veteres et publica saltem

his intacta malis agerentur sacra! sed omnes

noverunt Mauri atque. Indi quae psaltria penem

maiorem, quam sunt duo Caesaris Anticatones,

illuc, testiculi sibi conscius unde fugit mus,

intulerit, ubi velari pictura iubetur

quaecumque alterius sexus imitata figuras.

Et quis tune hominum contemptor numinis? aut quis

simpuvium ridere Numae nigrumque catinum

et Vaticano fragiles de monte patellas

ausus erat? sed nunc ad quas non Clodius aras?

Audio quid veteres olim moneatis amici:

‘ pone seram, cohibe . ’ sed quis custodiet ipsos

custodes? cauta est et ab illis incipit uxor.

iamque eadem summis pariter minimisque libido,

nec melior, silicem pedibus quae conterit atrum,

quam quae longorum vehitur cervice Syrorum.

Ut spectet ludos, conducit Ogulnia vestem,

conducit comites sellam cervical amicas

nutricem et flavam cui det mandata puellam,

haec tamen argenti superest quodcumque paterni

levibus athletis et vasa novissima donat;

multis res angusta domi, sed nulla pudorem

paupertatis habet nec se metitur ad illum

quem dedit haec posuitque modum, tamen utile quid sit

prospiciunt aliquando viri, frigusque famemque

formica tandem quidam expavere magistra:

prodiga non sentit pereuntem femina censum.

ac velut exhausta redivivus pullulet arca

nummus et e pleno tollatur semper acervo,

non umquam re putant quanti sibi gaudia constent.

In quacumque domo vivit luditque professus

obscenum, tremula promittit et omnia dextra,

invenies omnis turpes similesque cinaedis.

his violare cibos sacraeque adsistere mensae

permittunt, et vasa iubent frangenda lavari,

cum colocyntha bibit vel cum barbata chelidon.

purior ergo tuis laribus meliorque lanista,

in cuius numero longe migrare iubetur

psellus ab Eupholio; quid quod nec retia turpi

iunguntur tunicae, nec cella ponit eadem

munimenta umeri pulsatamque arma tridentem

qui nudus pugnare solet? pars ultima ludi

accipit has animas aliusque in carcere nervos,

sed tibi communem calicem facit uxor et illis,

cum quibus Albanum Surrentinumque recuset

flava ruinosi lupa degustare sepulchri,

horum consiliis nubunt subitaeque recedunt,

his languentem animum servant et seria vitae,

his clunem atque latus discunt vibrare magistris,

quicquid praeterea scit qui docet, haud tamen illi

semper habenda fides: oculos fuligine pascit

distinctus croceis et reticulatus adulter,

suspectus tibi sit quanto vox mollior et quo

saepius in teneris haerebit dextera lumbis,

hic erit in lecto fortissimus: exuit illic

personam docili Thais saltata Triphallo.

‘quem rides? aliis hunc mimum! sponsio fiat:

purum te contendo virum, contendo: fateris?

an vocat ancillas tortoris pergula?’ Novi

consilia et veteres quaecumque monetis amici:

pone seram, cohibe. sed quis custodiat ipsos

custodes, qui nunc lascivae furta puellae

hac mercede silent? crimen commune tacetur:

prospicit hoc prudens et ab illis incipit uxor

Sunt quas eunuchi inbelles ac mollia semper

oscula delectent et desperatio barbae

et quod abortivo non est opus. illa voluptas

summa tamen, quod iam calida matura iuventa

inguina traduntur medicis, iam pectine nigro;

ergo expectatos ac iussos crescere primum

testiculos, postquam coeperunt esse bilibres,

tonsoris damno tantum rapit Heliodorus.

mangonum pueros vera ac miserabilis urit

debilitas, follisque pudet cicerisque relicti.

conspicuus longe cunctisque notabilis intrat

balnea nec dubie custodem vitis et horti

provocat a domina factus spado, dormiat ille

cum domina, sed tu iam durum, Postume, iamque

tondendum eunucho Bromium committere noli.

Si gaudet cantu, nullius fibula durat

vocem vendentis praetoribus, organa semper

in manibus, densi radiant testudine tota

sardonyches; crispo numerantur pectine chordae,

quo tener Hedymeles operas dedit: hunc tenet, hoc se

solatur, gratoque indulget basia plectro.

quaedam de numero Lamiarum ac nominis Appi

et farre et vino Ianum Vestamque rogabat,

an Capitolinam deberet Pollio quercum

sperare et fidibus promittere, quid faceret plus

aegrotante viro, medicis quid tristibus erga

filiolum? stetit ante aram nec turpe putavit

pro cithara velare caput dictataque verba

pertulit, ut mos est, et aperta palluit agna.

dic mihi nunc quaeso, die, antiquissime divom,

respondes his, Iane pater? magna otia caeli;

non est, quod video, non est quod agatur aput vos.

haec de comoedis te consulit, illa tragoedum

commendare volet, varicosus fiet haruspex.

Sed cantet potius quam totam pervolet urbem

audax et coetus possit quae ferre virorum

cumque paludatis ducibus praesente marito

ipsa loqui recta facie siccisque mamillis.

haec eadem novit quid toto fiat in orbe, quid Seres,

quid Thraces agant, secreta novercae

et pueri, quis amet, quis diripiatur adulter;

dicet quis viduam praegnatem fecerit et quo

mense, quibus verbis concumbat quaeque, modis quot.

instantem regi Armenio Partimque cometen

prima videt, famam rumoresque illa recentis

excipit ad portas, quosdam facit; isse Niphaten

in populos magnoque illic cuncta arva teneri

diluvio, nutare urbes, subsidere terras

quocumque in trivio cuicumque est obvia, narrat.

Nec tamen id vitium magis intolerabile quam quae

vicinos humiles rapere et concidere loris

exorata solet, nam si latratibus alti

rumpuntur somni, fustes huc ocius, inquit,

adferte atque illis dominum iubet ante feriri,

deinde canem, gravis occursu, taeterrima vultu.

balnea nocte subit, conchas et castra moveri

nocte iubet, magno gaudet sudare tumultu,

cum lassata gravi ceciderunt bracchia massa,

callidus et cristae digitos inpressit aliptes

ac summum dominae femur exclamare coegit,

convivae miseri interea somnoque fameque

urguentur. tandem illa venit rubicundula, totum

oenophorum sitiens, plena quod tenditur urna

admotum pedibus, de quo sextarius alter

ducitur ante cibum rabidam facturus orexim,

dum redit et loto terram ferit intestino,

marmoribus rivi properant, aurata Falernum

pelvis olet; nam sic tamquam alta in dolia longus

deciderit serpens, bibit et vomit, ergo maritus

nauseat atque oculis bilem substringit opertis.

Illa tamen gravior, quae cum discumbere coepit,

laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae,

committit vates et comparat, inde Maronem

atque alia parte in trutina suspendit Homerum.

cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis

turba tacet, nec causidicus nec praeco loquetur,

altera nec mulier; verborum tanta cadit vis,

tot pariter pelves ac tintinnabula dicas

pulsari, iam nemo tubas, nemo aera fatiget:

una laboranti poterit succurrere Lunae,

inponit finem sapiens et rebus honestis;

nam quae docta nimis cupit et facunda videri,

crure tenus medio tunicas succingere debet,

caedere Silvano porcum, quadrante lavari.

non habeat matrona, tibi quae iuncta recumbit,

dicendi genus aut curvum sermone rotato

torqueat enthymema, nec historias sciat omnes,

sed quaedam ex libris et non intellegat, odi

hanc ego quae repetit volvitque Palaemonis artem

servata semper lege et ratione loquendi

ignotosque mihi tenet antiquaria versus

nec curanda viris opicae castigat amicae

verba; soloecismum liceat fecisse marito.

Nil non permittit mulier sibi, turpe putat nil,

cum virides gemmas collo circumdedit et cum

auribus extentis magnos commisit elenchos;

intolerabilis nihil est quam femina dives.

interea foeda aspectu ridendaque multo

pane tumet facies aut pinguia Poppaeana

spirat, et hinc miseri viscantur labra mariti:

ad moechum lota veniunt cute. quando videri

vult formosa domi? moechis foliata parantur,

his emitur quidquid graciles huc mittitis Indi.

tandem aperit vultum et tectoria prima reponit;

incipit agnosci, atque illo lacte fovetur

propter quod secum comites educit asellas

exul Hyperboreum si dimittetur ad axem.

sed quae mutatis inducitur atque fovetur

tot medicaminibus coctaeque siliginis offas

accipit et madidae, facies dicetur an ulcus?

Est pretium curae penitus cognoscere toto

quid faciant agitentque die. si nocte maritus

aversus iacuit, periit libraria, ponunt

cosmetae tunicas, tarde venisse Liburnus

dicitur et poenas alieni pendere somni

cogitur; hic frangit ferulas, rubet ille flagello,

hic scutica; sunt quae tortoribus annua praestent.

verberat atque obiter faciem linit, audit amicas,

aut latum pictae vestis considerat aurum,

et caedit, longi relegit transversa diurni

et caedit, donec lassis caedentibus exi

intonet horrendum iam cognitione peracta.

Praefectura domus Sicilia non mitior aula;

nam si constituit solitoque decentius optat

ornari et properat iamque experiatur in hortis

aut aput Isiacae potius sacraria lenae,

disponit crinem laceratis ipsa capillis

nuda umero Psecas infelix nudisque mamillis.

altior hic quare cincinnus? taurea punit

continuo flexi crimen facinusque capilli.

quid Psecas admisit? quaenam est hic culpa puellae,

si tibi displicuit nasus tuus? altera laevum

extendit pectitque comas et volvit in orbem.

est in consilio materna admotaque lanis

emerita quae cessat acu; sententia prima

huius erit, post hanc aetate atque arte minores

censebunt, tamquam famae discrimen agatur

aut animae: tanta est quaerendi cura decoris,

tot premit ordinibus, tot adhuc conpagibus altum

aedificat caput; Andromachen a fronte videbis;

post minor est, credas aliam, cedo si breve parvi

sortita est lateris spatium breviorque videtur

virgine Pygmaea nullis adiuta cothurnis

et levis erecta consurgit ad oscula planta.

nulla viri cura interea nec mentio fiet

damnorum. vivit tamquam vicina mariti,

hoc solo propior quod amicos coniugis odit

et servos, gravis est rationibus. Ecce furentis

Bellonae matrisque deum chorus intrat et ingens

semivir, obscaeno facies reverenda minori,

mollia qui rapta secuit genitalia testa

iam pridem, cui rauca cohors, cui tympana cedunt,

plebeia et Phrygia vestitur bucca tiara.

grande sonat metuique iubet Septembris et Austri

adventum, nisi se centum lustraverit ovis

et xerampelinas veteres donaverit ipsi,

ut quidquid subiti et magni discriminis instat

in tunicas eat et totum semel expiet annum,

hibernum fracta glacie descendet in amnem,

ter matutino Tiberi mergetur et ipsis

verticibus timidum caput abluet, inde superbi

totum regis agrum nuda ac tremibunda cruentis

erepet genibus; si candida iusserit Io,

ibit ad Aegypti finem calidaque petitas

a Meroe portabit aquas ut spargat in aede

Isidis, antiquo quae proxima surgit ovili.

credit enim ipsius dominae se voce moneri:

en animam et mentem cum qua di nocte loquantur!

ergo hic praecipuum summumque meretur honorem,

qui grege linigero circumdatus et grege calvo

plangentis populi currit derisor Anulus.

ille petit veniam, quotiens non abstinet uxor

concubitu sacris observandisque diebus

magnaque debetur violato poena cadurco

et movisse caput visa est argentea serpens;

illius lacrimae meditataque murmura praestant

ut veniam culpae non abnuat, ansere magno

scilicet et tenui popano corruptus, Osiris.

Cum dedit ille locum, cophino faenoque relicto

arcanam Iudaea tremens mendicat in aurem,

interpres legum Solymarum et magna sacerdos

arboris ac summi fida internuntia caeli.

implet et illa manum, set parcius; aere minuto

qualiacumque voles Iudaei somnia vendunt.

Spondet amatorem tenerum vel divitis orbi

testamentum ingens calidae pulmone columbae

tractato Armenius vel Commagenus haruspex;

pectora pullorum rimabitur, exta catelli,

interdum et pueri; faciet quod deferat ipse.

Chaldaeis set maior erit fiducia: quidquid

dixerit astrologus, credent a fonte relatum

Hammonis, quoniam Delphis oracula cessant

et genus humanum damnat caligo futuri,

praecipuus tamen est horum, qui saepius exul,

cuius amicitia conducendaque tabella

magnus civis obit et formidatus Othoni.

inde fides artis, sonuit si dextera ferro

laevaque, si longe castrorum in carcere mansit,

nemo mathematicus genium indemnatus habebit,

sed qui paene perit, cui vix in Cyclada mitti

contigit et parva tandem caruisse Seripho.

Consulit ictericae lento de funere matris,

ante tamen de te Tanaquil tua, quando sororem

efferat et patruos, an sit victurus adulter

post ipsam: quid enim maius dare numina possunt?

haec tamen ignorat quid sidus triste minetur

Saturni, quo laeta Venus se proferat astro,

quis mensis damnis, quae dentur tempora lucro:

illius occursus etiam vitare memento,

in cuius manibus ceu pinguia sucina tritas

cernis ephemeridas, quae nullum consulit et iam

consulitur, quae castra viro patriamque petente

non ibit pariter numeris revocata Thrasylli.

ad primum lapidem vectari cum placet, hora

sumitur ex libro; si prurit frictus ocelli

angulus, inspecta genesi collyria poscit;

aegra licet iaceat, capiendo nulla videtur

aptior hora cibo nisi quam dederit Petosiris.

Si mediocris erit, spatium lustrabit utrimque

metarum et sortes ducet frontemque manumque

praebebit vati crebrum poppysma roganti,

divitibus responsa dabit Phryx augur, et Indus

conductus, dabit astrorum mundique peritus

atque aliquis senior qui publica fulgura condit:

plebeium in circo positum est et in aggere fatum;

quae nudis longum ostendit cervicibus aurum

consulit ante falas delphinorumque columnas

an saga vendenti nubat caupone relicto.

Hae tamen et partus subeunt discrimen et omnis

nutricis tolerant fortuna urguente labores;

sed iacet aurato vix ulla puerpera lecto,

tantum artes huius, tantum medicamina possunt,

quae steriles facit atque homines in ventre necandos

conducit. gaude, infelix, atque ipse bibendum

porrige quidquid erit; nam si distendere vellet

et vexare uterum pueris salientibus, esses

Aethiopis fortasse pater, mox decolor heres

impleret tabulas numquam tibi mane videndus.

Transeo suppositos et gaudia votaque saepe

ad spurcos decepta lacus, atque inde petitos

pontifices, salios Scaurorum nomina falso

corpore laturos, stat Fortuna inproba noctu

adridens nudis infantibus; hos fovet omni

involvitque sinu, domibus tunc porrigit altis

secretumque sibi mimum parat; hos amat, his se

ingerit utque suos semper producit alumnos.

Hic magicos adfert cantus, hic Thessala vendit

philtra, quibus valeat mentem vexare mariti

et solea pulsare natis: quod desipis, inde est,

inde animi caligo et magna oblivio rerum

quas modo gessisti. tamen hoc tolerabile, si non

semper aquam portes rimosa ad dolia, semper

istud onus subeas ipsis manantibus urnis,

quo rabidus nostro Phalarim de rege dedisti.

et furere incipias ut avunculus ille Neronis,

cui totam tremuli frontem Caesonia pulli

infudit. quae non faciet quod principis uxor?

ardebant cuncta et fracta conpage ruebant,

non aliter quam si fecisset Iuno maritum

insanum, minus ergo nocens erit Agrippinae

boletus, siquidem unius praecordia pressit

ille senis tremulumque caput descendere iussit

in caelum et longa manantia labra saliva;

haec poscit ferrum atque ignes, haec potio torquet,

haec lacerat mixtos equitum cum sanguine patres.

tanti partus equae, tanti una venefica constat.

Oderunt natos de paelice: nemo repugnet,

nemo vetet, iam iam privignum occidere fas est.

vos ego, pupilli, moneo, quibus amplior est res,

custodite animas et nulli credite mensae:

livida materno fervent adipata veneno.

mordeat ante aliquis quidquid porrexerit illa

quae peperit, timidus praegustet pocula papas.

Fingimus haec altum satura sumente cothurnum

scilicet, et finem egressi legemque priorum

grande Sophocleo carmen bacchamur hiatu,

montibus ignotum Rutulis caeloque Latino?

nos utinam vani. set clamat Pontia ‘feci,

confiteor, puerisque meis aconita paravi,

quae deprensa patent; facinus tamen ipsa peregi.’

tune duos una, saevissima vipera, cena?

tune duos? septem, si septem forte fuissent!

Credamus tragicis quidquid de Colchide torva

dicitur et Procne; nil contra conor. et illae

grandia monstra suis audebant temporibus, sed

non propter nummos; minor admiratio summis

debetur monstris, quotiens facit ira nocentes

hunc sexum et rabie iecur incendente feruntur

praecipites, ut saxa iugis abrupta, quibus mons

subtrahitur clivoque latus pendente recedit:

illam ego non tulerim, quae conputat et scelus ingens

sana facit, spectant subeuntem fata mariti

Alcestim, et similis si permutatio detur,

morte viri cupiant animam servare catellae.

occurrent multae tibi Belides atque Eriphylae

mane, Clytaemestram nullus non vicus habebit,

hoc tantum refert, quod Tyndaris illa bipennem

insulsam et fatuam dextra laevaque tenebat,

at nunc res agitur tenui pulmone rubetae;

sed tamen et ferro, si praegustarit Atrides

Pontica ter victi cautus medicamina regis.

Et spes et ratio studiorum in Caesare tantum;

solus enim tristes hac tempestate Camenas

respexit, cum iam celebres notique poetae

balneolum Gabiis, Romae conducere furnos

temptarent, nec foedum alii nec turpe putarent

praecones fieri, cum desertis Aganippes

vallibus esuriens migraret in atria Clio;

nam si Pieria quadrans tibi nullus in umbra

ostendatur, ames nomen victumque Machaerae

et vendas potius commissa quod auctio vendit

stantibus, oenophorum tripedes armaria cistas,

Alcitheon Pacti, Thebas et Terea Fausti.

hoc satius quam si dicas sub iudice vidi

quod non vidisti, faciant equites Asiani

quamquam et Cappadoces faciant equitesque Bithyni,

altera quos nudo traducit Gallia talo.

Nemo tamen studiis indignum ferre laborem

cogetur posthac, nectit quicumque canoris

eloquium vocale modis laurumque momordit.

hoc agite, o iuvenes, circumspicit et stimulat vos

materiamque sibi ducis indulgentia quaerit,

si qua aliunde putas rerum expectanda tuarum

praesidia atque ideo croceae membrana tabellae

impletur, lignorum aliquid posce ocius et quae

componis dona Veneris, Telesine, marito,

aut clude et positos tinea pertunde libellos,

frange miser calamum vigilataque proelia dele,

qui facis in parva sublimia carmina cella,

ut dignus venias hederis et imagine macra.

spes nulla ulterior; didicit iam dives avarus

tantum admirari, tantum laudare disertos,

ut pueri Iunonis avem. sed defluit aetas

et pelagi patiens et cassidis atque ligonis.

taedia tunc subeunt animos, tunc seque suamque

Terpsichoren odit facunda et nuda senectus.

Accipe nunc artes ne quid tibi conferat iste

quem colis et Musarum et Apollinis aede relicta,

ipse facit versus, atque uni cedit Homero

propter mille annos, et si dulcedine famae

succensus recites, maculosas commodat aedes;

haec longe ferrata domus servire iubetur,

in qua sollicitas imitatur ianua portas,

scit dare libertos extrema in parte sedentis

ordinis et magnas comitum disponere voces:

nemo dabit regum quanti subsellia constant

et quae conducto pendent anabathra tigillo,

quaeque reportandis posita est orchestra cathedris.

nos tamen hoc agimus tenuique in pulvere sulcos

ducimus et litus sterili versamus aratro,

nam si discedas, laqueo tenet ambitiosi

consuetudo mali, tenet insanabile multos

scribendi cacoethes et aegro in corde senescit.

Sed vatem egregium, cui non sit publica vena,

qui nil expositum soleat deducere nec qui

communi feriat carmen triviale moneta,

hunc, qualem nequeo monstrare et sentio tantum,

anxietate carens animus facit, omnis acerbi

inpatiens, cupidus silvarum aptusque bibendis

fontibus Aonidum. neque enim cantare sub antro

Pierio thyrsumque potest contingere maesta

paupertas atque aeris inops, quo nocte dieque

corpus eget: satur est cum dicit Horatius euhoe!

quis locus ingenio, nisi cum se carmine solo

vexant et dominis Cirrhae Nysaeque feruntur

pectora vestra duas non admittentia curas?

magnae mentis opus, nec de lodice paranda

attonitae, currus et equos faciesque deorum

aspicere et qualis Rutulum confundat Erinys.

nam si Vergilio puer et tolerabile desset

hospitium, caderent omnes a crinibus hydri,

surda nihil gemeret grave bucina: poscimus ut sit

non minor antiquo Rubrenus Lappa cothurno,

cuius et alveolos et laenam pignerat Atreus?

non habet infelix Numitor quod mittat amico:

Quintillae quod donet habet, nec defuit illi

unde emeret multa pascendum carne leonem

iam domitum; constat leviori belua sumptu

nimirum et capiunt plus intestina poetae.

Contentus fama iaceat Lucanus in hortis

marmoreis, et Serrano tenuique Saleio

gloria quantalibet quid erit, si gloria tantum est?

curritur ad vocem iucundam et carmen amicae

Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem

promisitque diem: tanta dulcedine captos

adficit ille animos tantaque libidine volgi

auditur; sed cum fregit subsellia versu,

esurit, intactam Paridi nisi vendit Agauen.

ille et militiae multis largitur honorem,

semenstri digitos vatum circumligat auro:

quod non dant proceres, dabit histrio; tu Camerinos

et Baream, tu nobilium magna atria curas?

praefectos Pelopea facit, Philomela tribunos.

haut tamen invideas vati quem pulpita pascunt:

quis tibi Maecenas, quis nunc erit aut Proculeius

aut Fabius? quis Cotta iterum, quis Lentulus alter?

tunc par ingenio pretium, tunc utile multis

pallere et vinum toto nescire Decembri.

Vester porro labor fecundior, historiarum

scriptores? perit hic plus temporis atque olei plus.

nullo quippe modo millensima pagina surgit

omnibus et crescit multa damnosa papyro;

sic ingens rerum numerus iubet atque operum lex.

quae tamen inde seges? terrae quis fructus apertae?

quis dabit historico quantum daret acta legenti?

Sed genus ignavum, quod lecto gaudet et umbra.

dic igitur quid causidicis civilia praestent

officia et magno comites in fasce libelli.

ipsi magna sonant, sed tum cum creditor audit

praecipue, vel si tetigit latus acrior illo

qui venit ad dubium grandi cum codice nomen.

tunc inmensa cavi spirant mendacia folles

conspuiturque sinus: veram deprendere messem

si libet, hinc centum patrimonia causidicorum,

parte alia solum russati pone Lacertae .

consedere duces, surgis tu pallidus Aiax

dicturus dubia pro libertate bubulco

iudice, rumpe miser tensum iecur, ut tibi lasso

Agantur virides, scalarum gloria, palmae.

quod vocis pretium? siccus petasunculus et vas

pelamydum aut veteres, Maurorum epimenia, bulbi,

aut vinum Tiberi devectum, quinque lagonae.

si quater egisti, si contigit aureus unus,

inde cadunt partes ex foedere pragmaticorum.

Aemilio dabitur quantum licet, et melius nos

egimus; huius enim stat currus aeneus, alti

quadriiuges in vestibulis, atque ipse feroci

bellatore sedens curvatum hastile minatur

eminus et statua meditatur proelia lusca.

sic Pedo conturbat, Matho deficit, exitus hic est

Tongilii, magno cum rhinocerote lavari

qui solet et vexat lutulenta balnea turba,

perque forum iuvenes longo premit assere Maedos

empturus pueros argentum murrina villas;

spondet enim Tyrio stlattaria purpura filo.

et tamen est illis hoc utile: purpura vendit

causidicum, vendunt amethystina; convenit illi

et strepitu et facie maioris vivere census,

sed finem inpensae non servat prodiga Roma.

Fidimus eloquio ? Ciceroni nemo ducentos

nunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens.

respicit haec primum qui litigat, an tibi servi

octo, decem comites, an post te sella, togati

ante pedes, ideo conducta Paulus agebat

sardonyche, atque ideo pluris quam Gallus agebat,

quam Basilus. rara in tenui facundia panno.

quando licet Basilo flentem producere matrem?

quis bene dicentem Basilum ferat? accipiat te

Gallia vel potius nutricula causidicorum

Africa, si placuit mercedem ponere linguae.

Declamare doces? o ferrea pectora Vetti,

cum perimit saevos classis numerosa tyrannos.

nam quaecumque sedens modo legerat, haec eadem stans,

perferet atque eadem cantabit versibus isdem;

occidit miseros crambe repetita magistros,

quis color et quod sit causae genus atque ubi summa

quaestio, quae veniant diversa e parte sagittae,

nosse volunt omnes, mercedem solvere nemo

mercedem appellas? quid enim scio? culpa docentis

scilicet arguitur, quod laevae parte mamillae

nil salit Arcadico iuveni, cuius mihi sexta

quaque die miserum dirus caput Hannibal inplet,

quidquid id est de quo deliberat, an petat urbem

a Cannis, an post nimbos et fulmina cautus

circumagat madidas a tempestate cohortes.

quantum vis stipulare et protinus accipe: quid do

ut totiens illum pater audiat? haec alii sex

vel plures uno conclamant ore sophistae

et veras agitant lites raptore relicto;

fusa venena silent, malus ingratusque maritus

et quae iam veteres sanant mortaria caecos.

Ergo sibi dabit ipse rudem, si nostra movebunt

consilia, et vitae diversum iter ingredietur

ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra,

summula ne pereat qua vilis tessera venit

frumenti; quippe haec merces lautissima. tempta

Chrysogonus quanti doceat vel Polio quanti

lautorum pueros: artem scindes Theodori

Balnea sescentis et pluris porticus in qua

gestetur dominus quotiens pluit—anne serenum

expectet spargatve luto iumenta recenti?

hic potius, namque hic mundae nitet ungula mulae.

parte alia longis Numidarum fulta columnis

surgat et algentem rapiat cenatio solem,

qualiacumque domus, veniet qui fercula docte

conponat , veniet qui pulmentaria condit .

hos inter sumptus sestertia Quintiliano,

ut multum, duo sufficient; res nulla minoris

constabit patri quam filius. "unde igitur tot

Quintilianus habet saltus?" exempla novorum

fatorum transi: felix et pulcer et acer,

felix et sapiens et nobilis et generosus

adpositam nigrae lunam subtexit alutae;

felix orator quoque maximus et iaculator,

et si perfrixit, cantat bene. distat enim quae

sidera te excipiant modo primos incipientem

edere vagitus et adhuc a matre rubentem.

si Fortuna volet, fies de rhetore consul;

si volet haec eadem, fiet de consule rhetor.

Ventidius quid enim? quid Tullius? anne aliud quam

sidus et occulti miranda potentia fati?

servis regna dabunt, captivis fata triumphum.

felix ille tamen corvo quoque rarior albo.

paenituit multos vanae sterilisque cathedrae,

sicut Thrasimachi probat exitus atque Secundi

Carrinatis; et hunc inopem vidistis, Athenae,

nil praeter gelidas ausae conferre cicutas.

di, maiorum umbris tenuem et sine pondere terram

spirantisque crocos et in urna perpetuum ver,

qui praeceptorem sancti voluere parentis

esse loco. metuens virgae iam grandis Achilles

cantabat patriis in montibus et cui non tunc

eliceret risum citharoedi cauda magistri;

sed Rufum atque alios caedit sua quemque iuventus,

Rufum, quem totiens Ciceronem Allobroga dixit.

Quis gremio Celadi doctique Palaemonis adfert

quantum grammaticus meruit labor? et tamen ex hoc

quodcumque est, minus est autem quam rhetoris aera,

discipuli custos praemordet acoenonoetus

et qui dispensat frangit sibi. cede, Palaemon,

et patere inde aliquid decrescere, non aliter quam

institor hibernae tegetis niveique cadurci,

dummodo non pereat mediae quod noctis ab hora

sedisti, qua nemo faber, qua nemo sederet

qui docet obliquo lanam deducere ferro;

dummodo non pereat totidem olfecisse lucernas

quot stabant pueri, cum totus decolor esset

Flaccus et haereret nigro fuligo Maroni.

Rara tamen merces quae cognitione tribuni

non egeat. sed vos saevas inponite leges,

ut praeceptori verborum regula constet,

ut legat historias, auctores noverit omnes

tamquam ungues digitosque suos, ut forte rogatus

dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat

nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae

Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis,

quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas;

exigite ut mores teneros ceu pollice ducat,

ut si quis cera voltum facit; exigite ut sit

et pater ipsius coetus, ne turpia ludant,

ne faciant vicibus; non est leve tot puerorum

observare manus oculosque in fine trementis,

‘haec,’ inquit, ‘cura, sed cum se verterit annus,

accipe, victori populus quod postulat, aurum.’

Stemmata quid faciunt? quid prodest, Pontice, longo

sanguine censeri, pictos ostendere vultus

maiorum et stantis in curribus Aemilianos

et Curios iam dimidios umerosque minorem

Corvinum et Galbam auriculis nasoque carentem?

quis fructus generis tabula iactare capaci

Corvinum , posthac multa contingere virga

fumosos equitum cum dictatore magistros,

si coram Lepidis male vivitur? effigies quo

tot bellatorum, si luditur alea pernox

ante Numantinos, si dormire incipis ortu

Luciferi, quo signa duces et castra movebant?

cur Allobrogicis et magna gaudeat ara

natus in Herculeo Fabius lare, si cupidus, si

vanus et Euganea quantumvis mollior agna,

si tenerum attritus Catinensi pumice lumbum

squalentis traducit avos, emptorque veneni

frangenda miseram funestat imagine gentem?

tota licet veteres exornent undique cerae

atria, nobilitas sola est atque unica virtus.

Paulus vel Cossus vel Drusus moribus esto,

hos ante effigies maiorum pone tuorum,

praecedant ipsas illi te consule virgas.

prima mihi debes animi bona. sanctus haberi

iustitiaeque tenax factis dictisque mereris?

agnosco procerem: salve Gaetulice, seu tu

Silanus, quocumque alio de sanguine rarus

civis et egregius patriae contingis ovanti,

exclamare libet, populus quod clamat Osiri

invento. quis enim generosum dixerit hunc qui

indignus genere et praeclaro nomine tantum

insignis? nanum cuiusdam Atlanta vocamus,

Aethiopem Cycnum, pravam extortamque puellam

Europen; canibus pigris scabicque vetusta

levibus et siccae lambentibus ora lucernae

nomen erit pardus tigris leo, si quid adhuc est

quod fremat in terris violentius; ergo cavebis

et metues ne tu sic Creticus aut Camerinus.

His ego quem monui? tecum est mihi sermo, Rubelli

Blande, tumes alto Drusorum stemmate, tamquam

feceris ipse aliquid propter quod nobilis esses,

ut te conciperet quae sanguine fulget Iuli,

non quae ventoso conducta sub aggere texit,

vos humiles, inquis, ‘volgi pars ultima nostri,

quorum nemo queat patriam monstrare parentis;

ast ego Cecropides.’ vivas et originis huius

gaudia longa feras, tamen ima plebe Quiritem

facundum invenies: solet hic defendere causas

nobilis indocti; veniet de plebe togata

qui iuris nodos et legum aenigmata solvat;

hinc petit Euphraten iuvenis domitique Batavi

custodes aquilas, armis industrius. at tu

nil nisi Cecropides, truncoque simillimus Hermae:

nullo quippe alio vineis discrimine quam quod

illi marmoreum caput est, tua vivit imago.

Dic mihi, Teucrorum proles: animalia muta

quis generosa putet nisi fortia? nempe volucrem

sic laudamus equum, facili cui plurima palma

fervet et exultat rauco victoria circo;

nobilis hic, quocumque venit de gramine, cuius

clara fuga ante alios et primus in aequore pulvis,

sed venale pecus Coryphaei posteritas et

Hirpini, si rara iugo victoria sedit;

nil ibi maiorum respectus, gratia nulla

umbrarum; dominos pretiis mutare iubentur

exiguis, trito ducunt epiraedia collo

segnipedes dignique molam versare nepotes,

ergo ut miremur te, non tua, privum aliquid da,

quod possim titulis incidere praeter honores

quos illis damus ac dedimus, quibus omnia debes.

Haec satis ad iuvenem quem nobis fama superbum

tradit et inflatum plenumque Nerone propinquo;

rarus enim ferme sensus communis in illa

fortuna, sed te censeri laude tuorum,

Pontice, noluerim sic ut nihil ipse futurae

laudis agas. miserum est aliorum incumbere famae,

ne conlapsa ruant subductis tecta columnis,

stratus humi palmes viduas desiderat ulmos.

esto bonus miles, tutor bonus, arbiter idem

integer; ambiguae si quando citabere testis

incertaeque rei, Phalaris licet imperet ut sis

falsus et admoto dictet periuria tauro,

summum crede nefas animam praeferre pudori,

et propter vitam vivendi perdere causas,

dignus morte perit, cenet licet ostrea centum

Gaurana et Cosmi toto mergatur aeno.

Expectata diu tandem provincia cum te

rectorem accipiet , pone irae frena modumque,

pone et avaritiae, miserere inopum sociorum:

ossa vides rerum vacuis exucta medullis;

respice quid moneant leges, quid curia mandet,

praemia quanta bonos maneant, quam fulmine iusto

et Capito et Numitor ruerint damnante senatu,

piratae Cilicum, sed quid damnatio confert?

praeconem, Chaerippe, tuis circumspice pannis,

cum Pansa eripiat quidquid tibi Natta reliquit

iamque tace; furor est post omnia perdere naulum.

Non idem gemitus olim neque vulnus erat par

damnorum sociis florentibus et modo victis,

plena domus tunc omnis, et ingens stabat acervus

nummorum, Spartana chlamys, conchylia Coa,

et cum Parrhasii tabulis signisque Myronis

Phidiacum vivebat ebur, nec non Polycliti

multus ubique labor, rarae sine Mentore mensae,

inde Dolabella atque hinc Antonius, inde

sacrilegus Verres referebant navibus altis

occulta spolia et plures de pace triumphos,

nunc sociis iuga pauca boum, grex parvus equarum,

et pater armenti capto eripietur agello,

ipsi deinde Lares, si quod spectabile signum,

si quis in aedicula deus unicus; haec etenim sunt

pro summis, iam sunt haec maxima, despicias tu

forsitan inbellis Rhodios unctamque Corinthon;

despicias merito: quid resinata iuventus

cruraque totius facient tibi levia gentis?

horrida vitanda est Hispania, Gallicus axis

Illyricumque latus; parce et messoribus illis

qui saturant urbem circo scaenaeque vacantem;

quanta autem inde feres tam dirae praemia culpae,

cum tenuis nuper Marius discinxerit Afros?

curandum in primis ne magna iniuria fiat

fortibus et miseris, tollas licet omne quod usquam est

auri atque argenti: scutum gladiumque relinques,

et iaculum et galeam spoliatis arma supersunt.

Quod modo proposui, non est sententia: verum est,

credite me vobis folium recitare Sibyllae,

si tibi sancta cohors comitum, si nemo tribunal

vendit acersccomes, si nullum in coniuge crimen

nec per conventus et cuncta per oppida curvis

unguibus ire parat nummos raptura Celaeno,

tum licet a Pico numeres genus, altaque si te

nomina delectant, omnem Titanida pugnam

inter maiores ipsumque Promethea ponas,.

de quocumque voles proavum tibi sumito libro.

quod si praecipitem rapit ambitio atque libido,

si frangis virgas sociorum in sanguine, si te

delectant hebetes lasso lictore secures,

incipit ipsorum contra te stare parentum

nobilitas claramque facem praeferre pudendis.

omne animi vitium tanto conspectus in se

crimen habet, quanto maior qui peccat habetur,

quo mihi te solitum falsas signare tabellas

in templis quae fecit avus statuamque parentis

ante triumphalem? quo, si nocturnus adulter

tempora Santonico velas adoperta cucullo?

Praeter maiorum cineres atque ossa volucri

carpento rapitur pinguis Lateranus, et ipse.

ipse rotam adstringit sufflamine mulio consul.

nocte quidem, sed Luna videt, sed sidera testes

intendunt oculos, finitum tempus honoris

cum fuerit, clara Lateranus luce flagellum

sumet et occursum numquam trepidabit amici

iam senis ac virga prior annuet, atque maniplos

solvet et infundet iumentis hordea lassis.

interea, dum lanatas robumque iuvencum

more Numae caedit, Iovis ante altaria iurat

solam Eponam et facies olida ad praesepia pictas.

sed cum pervigiles placet instaurare popinas,

obvius adsiduo Syrophoenix unctus amomo

currit, Idymaeae Syrophoenix incola portae,

hospitis adfectu dominum regemque salutat,

et cum venali Cyane succincta lagona.

Defensor culpae dicet mihi ‘fecimus et nos

haec iuvenes.’ esto, desisti nempe nec ultra

fovisti errorem, breve sit quod turpiter audes;

quaedam cum prima resecentur crimina barba,

indulge veniam pueris: Lateranus ad illos

thermarum calices inscriptaque lintea vadit

maturus bello Armeniae Syriaeque tuendis

amnibus et Rheno atque Histro; praestare Neronem

securum valet haec aetas, mitte Ostia, Caesar,

mitte, sed in magna legatum quaere popina;

invenies aliquo cum percussore iacentem,

permixtum nautis et furibus ac fugitivis,

inter carnifices et fabros sandapilarum

et resupinati cessantia tympana galli,

aequa ibi libertas, communia pocula, lectus

non alius cuiquam, nec mensa remotior ulli.

quid facias talem sortitus, Pontice, servum?

nempe in Lucanos aut Tusca ergastula mittas.

at vos, Troiugenae, vobis ignoscitis, et quae

turpia cerdoni, Volesos Brutumque decebunt.

Quid si numquam adeo foedis adeoque pudendis

utimur exemplis, ut non peiora supersint?

consumptis opibus vocem, Damasippe, locasti

sipario, clamosum ageres ut Phasma Catulli.

Laureolum velox etiam bene Lentulus egit,

iudice me dignus vera cruce, nec tamen ipsi

ignoscas populo; populi frons durior huius

qui sedet et spectat triscurria patriciorum

planipedes audit Fabios, ridere potest qui

Mamercorum alapas. quanti sua funera vendant

quid refert? vendunt nullo cogente Nerone,

nec dubitant celsi praetoris vendere ludis,

finge tamen gladios inde atque hinc pulpita poni ,

quid satius? mortem sic quisquam exhorruit, ut sit

zelotypus Thymeles, stupidi collega Corinthi?

res haut mira tamen citharoedo principe mimus

nobilis, haec ultra quid erit nisi ludus? et illic

dedecus urbis habes, nec murmillonis in armis

nec clipeo Gracchum pugnantem aut falce supina;

damnat enim tales habitus, sed damnat et, odit;

nec galea faciem abscondit; movet ecce tridentem.

postquam vibrata pendentia retia dextra

nequiquam effudit, nudum ad spectacula voltum

erigit et tota fugit agnoscendus harena.

credamus tunicae, de faucibus aurea cum se

porrigat.et longo iactetur spira galero.

ergo ignominiam graviorem pertulit omni

vulnere cum Graccho iussus pugnare secutor. N

Libera si dentur populo suffragia, quis tam

perditus ut dubitet Senecam praeferre Neroni?

cuius supplicio non debuit una parari

simia nec serpens unus nec culleus unus.

par Agamemnonidae crimen, sed causa facit rem

dissimilem: quippe ille deis auctoribus ultor

patris erat caesi media inter pocula, sed nec

Electrae iugulo se polluit aut Spartam

sanguine coniugii, nullis aconita propinquis

miscuit, in scaena numquam cantavit Orestes,

Troica non scripsit, quid enim Verginius armis

debuit ulcisci magis aut cum Vindice Galba,

quod Nero tam saeva crudaque tyrannide fecit?

haec opera atque hae sunt generosi principis artes,

gaudentis foedo peregrina ad pulpita cantu

prostitui Graiaeque apium meruisse coronae,

maiorum effigies habeant insignia vocis,

ante pedes Domiti longum tu pone Thyestae

syrma vel Antigones vel personam Melanippes,

et de marmoreo citharam suspende colosso.

Quid, Catilina, tuis natalibus atque Cethegi

inveniet quisquam sublimius? arma tamen vos

nocturna et flammas domibus templisque paratis,

ut bracatorum pueri Senonumque minores,

ausi quod liceat tunica punire molesta.

sed vigilat consul vexillaque vestra coercet;

hic novus Arpinas, ignobilis et modo Romae

municipalis eques, galeatum ponit ubique

praesidium attonitis et in omni monte laborat,

tantum igitur muros intra toga contulit illi

nominis ac tituli, quantum sibi 
 Leucade, quantum

Thessaliae campis Octavius abstulit udo

caedibus adsiduis gladio; sed Roma parentem,

Roma patrem patriae Ciceronem libera dixit.

Arpinas alius Volscorum in monte solebat

poscere mercedes alieno lassus aratro,

nodosam post haec frangebat vertice vitem,

si lentus pigra muniret castra dolabra;

hic tamen et Cimbros et summa pericula rerum

excipit et solus trepidantem protegit urbem.

atque ideo, postquam ad Cimbros stragemque volabant

qui numquam attigerant maiora cadavera corvi,

nobilis ornatur lauro collega secunda.

Plebeiae Deciorum animae, plebeia fuerunt

nomina; pro totis legionibus hi tamen et pro

omnibus auxiliis atque omni pube Latina

sufficiunt dis infernis Terraeque parenti;

pluris enim Decii quam quae servantur ab illis.

Ancilla natus trabeam et diadema Quirini

et fasces meruit, regum ultimus ille bonorum.

prodita laxabant portarum claustra tyrannis

exulibus iuvenes ipsius consulis et quos

magnum aliquid dubia pro libertate deceret,

quod miraretur cum Coclite Mucius et quae

imperii fines Tiberinum virgo natavit:

occulta ad patres produxit crimina servus

matronis lugendus, at illos verbera iustis

adficiunt poenis et legum prima securis.

Malo pater tibi sit Thersites, dummodo tu sis

Aeacidae similis Vulcaniaque arma capessas,

quam te Thersitae similem producat Achilles,

et tamen, ut longe repetas longeque revolvas

nomen, ab infami gentem deducis asylo:

maiorum primus, quisquis fuit ille, tuorum

aut pastor fuit aut illud quod dicere nolo.

Scire velim, quare totiens mihi, Naevole, tristis

occurras, fronte obducta ceu Marsya victus,

quid tibi cum vultu, qualem deprensus habebat

Ravola, dum Rhodopes uda terit inguina barba?

nos colaphum incutimus lambenti crustula servo.

non erit hac facie miserabilior Crepereius

Pollio, qui triplicem usuram praestare paratus

circumit et fatuos non invenit, unde repente

tot rugae? certe modico contentus agebas

vernam equitem, conviva ioco mordente facetiis

et salibus vehemens intra pomeria natis.

omnia nunc contra: vultus gravis, horrida siccae

silva comae, nullus tota nitor in cute, qualem

Bruttia praestabat calidi tibi fascia visci ,

sed fruticante pilo neglecta et squalida crura.

quid macies aegri veteris, quem tempore longo

torret quarta dies olimque domestica febris?

deprendas animi tormenta latentis in aegro

corpore, deprendas et gaudia; sumit utrumque

inde habitum facies, igitur flexisse videris

propositum et vitae contrarius ire priori.

nuper enim, ut repeto, fanum Isidis et Ganymedem

Pacis et advectae secreta Palatia matris

et Cererem (nam quo non prostat femina templo?)

notior Aufidio moechus celebrare solebas,

quodque taces, ipsos etiam inclinare maritos.

‘Utile et hoc multis vitae genus, at mihi nullum

inde operae pretium, pingues aliquando lacernas,

munimenta togae, duri crassique coloris

et male percussas textoris pectine Galli

accipimus, tenue argentum venaeque secundae,

fata regunt homines, fatum est et partibus illis

quas sinus abscondit, nam si tibi sidera cessant,

nil faciet longi mensura incognita nervi,

quamvis te nudum spumanti Virro labello

viderit et blandae adsidue densaeque tabellae

sollicitent, αὐτὸς γὰρ ἐφέλκεται ἄνδρα κίναιδος .

quod tamen ulterius monstrum quam mollis avarus?

haec tribui, deinde illa dedi, mox plura tulisti ;

computat, et cevet. ponatur ealculus, adsint

cum tabula pueri; numera sestertia quinque

omnibus in rebus: numerentur deinde labores,

an facile et pronum est agere intra viscera penem

legitimum atque illic hesternae occurrere cenae?

servus erit minus ille miser qui foderit agrum,

quam dominum; sed tu sane tenerum et puerum te

et pulchrum et dignum cyatho caeloque putabas,

vos humili adseculae, vos indulgebitis umquam

cultori, iam nec morbo donare parati?

en cui tu viridem umbellam, cui sucina mittas

grandia, natalis quotiens redit aut madidum ver

incipit et strata positus longaque cathedra

munera femineis tractat secreta kalendis.

Dic, passer, cui tot montis, tot praedia servas

Apula, tot milvos intra tua pascua lassos?

te Trifolinus ager fecundis vitibus implet

suspectumque iugum Cumis et Gaurus inanis—

nam quis plura linit victuro dolia musto?—

quantum erat exhausti lumbos donare clientis

iugeribus paucis? meliusne hic rusticus infans

cum matre et casulis et conlusore catello

cymbala pulsantis legatum fiet amici?

improbus es cum poscis, ait. sed pensio clamat

posce ; sed appellat puer unicus ut Polyphemi

lata acies per quam sollers evasit Vlixes;

alter emendus erit, namque hic non sufficit, ambo

pascendi. quid agam bruma spirante? quid, oro,

quid dicam scapulis puerorum aquilone Decembri

et pedibus? durate atque expectate cicadas ?

Verum ut dissimili es, ut mittas cetera, quanto

metiris pretio, quod ni tibi deditus essem

devotusque cliens, uxor tua virgo maneret?

scis certe quibus ista modis, quam saepe rogaris,

et quae pollicitus, fugientem saepe puellam

amplexu rapui; tabulas quoque ruperat et iam

signabat: tota vix hoc ego nocte redemi

te plorante foris; testis mihi lectulus et tu,

ad quem pervenit lecti sonus et dominae vox.

instabile ac dirimi coeptum et iam paene solutum

coniugium in multis domibus servavit adulter.

quo te circumagas? quae prima aut ultima ponas?

nullum ergo meritum est, ingrate ac perfide, nullum,

quod tibi filiolus vel filia nascitur ex me?

tollis enim et libris actorum spargere gaudes

argumenta viri. foribus suspende coronas:

iam pater es, dedimus quod famae opponere possis,

iura parentis habes, propter me scribens heres,

legatum omne capis nec non et dulce caducum.

commoda praeterea iungentur multa caducis,

si numerum, si tres implevero.’ Iusta doloris,

Naevole, causa tui; contra tamen ille quid adfert?

‘neglegit atque alium bipedem sibi quaerit asellum,

haec soli commissa tibi celare memento

et tacitus nostras intra te fige querellas.

nam res mortifera est inimicus pumice levis;

qui modo secretum commiserat, ardet et odit,

tamquam prodiderim quidquid scio. sumere ferrum,

fuste aperire caput, candelam adponere valvis

non dubitat, nec contemnas aut despicias quod

his opibus numquam cara est annona veneni.

ergo occulta teges ut curia Martis Athenis.’

O Corydon, Corydon, secretum divitis ullum

esse putas? servi ut taceant, iumenta loquentur

et canis et postes et marmora, claude fenestras,

vela tegant rimas, iunge ostia, tollite lumen,

e medio fac eant omnes, prope nemo recumbat:

quod tamen ad cantum galli facit ille secundi,

proximus ante diem caupo sciet, audiet et quae

finxerunt pariter libarius archimagiri

carptores. quod enim dubitant componere crimen

in dominos, quotiens rumoribus ulciscuntur

baltea? nec derit qui te per compita quaerat

nolentem et miseram vinosus inebriet aurem,

illos ergo roges quidquid paulo ante petebas

a nobis, taceant illi. sed prodere malunt

arcanum, quam subrepti potare Falerni

pro populo faciens quantum Saufeia bibebat,

vivendum recte cum propter plurima tum est his

idcirco ut possis linguam contemnere servi.

praecipue causis, ut linguas mancipiorum

contemnas, nam lingua mali pars pessima servi;

deterior tamen hic qui liber non erit illis,

quorum animas et farre suo custodit et aere.

‘Utile consilium modo, sed commune, dedisti,

nunc mihi quid suades post damnum temporis et spes

deceptas? festinat enim decurrere velox

flosculus angustae miseraeque brevissima vitae

portio; dum bibimus, dum serta unguenta puellas

poscimus, obrepit non intellecta senectus.’

Ne trepida, numquam pathicus tibi derit amicus

stantibus et salvis his collibus: undique ad illos

convenient et carpentis et navibus omnes

qui digito scalpunt uno caput, altera maior

spes superest; tu tantum erucis inprime dentem.

gratus eris; tu tantum erucis inprime dentem.

‘Haec exempla para felicibus, at mea Clotho

et Lachesis gaudent, si pascitur inguine venter,

o parvi nostrique Lares, quos ture minuto

aut farre et tenui soleo exorare corona,

quando ego figam aliquid, quo sit mihi tuta senectus

a tegete et baculo? viginti milia faenus

pigneribus positis, argenti vascula puri,

sed quae Fabricius censor notet, et duo fortes

de grege Moesorum. qui me cervice locata

securum iubeant clamoso insistere circo;

sit mihi praeterea curvus caelator, et alter

qui multas facies pingit cito; sufficiunt haec,

quando ego pauper ero; votum miserabile, nec spes

his saltem; nam cum pro me Fortuna vocatur,

adfixit ceras illa de nave petitas,

quae Siculos cantus effugit remige surdo.’

omnibus in terris, quae sunt a Gadibus usque

Auroram et Gangen, pauci dinoscere possunt

vera bona atque illis multum diversa, remota

erroris nebula, quid enim ratione timemus

aut cupimus? quid tam dextro pede, concipis, ut te

conatus non paeniteat votique peracti?

evertere domos totas optantibus ipsis

di faciles, nocitura toga, nocitura petuntur

militia; torrens dicendi copia multis

et sua mortifera est facundia, viribus ille

confisus periit admirandisque lacertis,

sed plures nimia congesta pecunia cura

strangulat et cuncta exuperans patrimonia census

quanto delphinis ballaena Britannica maior,

temporibus diris igitur iussuque Neronis

Longinum et magnos Senecae praedivitis hortos

clausit et egregias Lateranorum obsidet aedes

tota cohors: rarus venit in cenacula miles.

pauca licet portes argenti vascula puri

nocte iter ingressus, gladium centumque timebis

et motae ad lunam trepidans harundinis umbram

cantabit vacuus coram latrone viator.

Prima fere vota et cunctis notissima templis

divitiae, crescant ut opes, ut maxima toto

nostra sit arca foro. sed nulla aconita bibuntur

fictilibus: tunc illa time, cum pocula sumes

geminata et lato Setinum ardebit in auro.

iamne igitur laudas quod de sapientibus alter

ridebat, quotiens de limine moverat unum

protuleratque pedem, flebat contrarius auctor?

sed facilis cuivis rigidi censura cachinni:

mirandum est unde ille oculis suffecerit umor.

perpetuo risu pulmonem agitare solebat

Democritus, quamquam non essent urbibus illis

praetextae trabeae fasces lectica tribunal;

quid si vidisset praetorem curribus altis

extantem et medii sublimem pulvere circi

in tunica Iovis et pictae Sarrana ferentem

ex umeris aulaea togae magnaeque coronae

tantum orbem, quanto cervix non sufficit ulla?

quippe tenet sudans hanc publicus et, sibi consul

ne placeat, curru servus portatur eodem,

da nunc et volucrem, sceptro quae surgit eburno,

illinc cornicines, hinc praecedentia longi

agminis officia et niveos ad frena Quirites,

defossa in loculos quos sportula fecit amicos,

tunc quoque materiam risus invenit ad omnis

occursus hominum, cuius prudentia monstrat

summos posse viros et magna exempla daturos

vervecum in patria crassoque sub aere nasci.

ridebat curas nec non et gaudia vulgi,

interdum et lacrimas, cum Fortunae ipse minaci

mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem.

Ergo supervacua aut quae perniciosa petuntur

propter quae fas est genua incerare deorum!

quosdam praecipiat subiecta potentia magnae

invidiae, mergit longa atque insignis honorum

pagina, descendunt statuae restemque sequuntur,

ipsas deinde rotas bigarum inpacta securis

caedit et inmeritis franguntur crura caballis;

iam strident ignes, iam follibus atque caminis

ardet adoratum populo caput et crepat ingens

Seianus, deinde ex facie toto orbe secunda

fiunt urceoli pelves sartago matellae .

pone domi laurus, duc in Capitolia magnum

cretatumque bovem! Seianus ducitur unco

spectandus, gaudent omnes: ‘quae labra, quis illi

vultus erat! numquam, si quid mihi credis, amavi

hunc hominem, sed quo cecidit sub crimine? quisnam

delator? quibus indicibus, quo teste probavit?’

‘ nil horum; verbosa et grandis epistula venit

a Capreis.’ bene habet, nil plus interrogo. Sed quid

turba Remi? sequitur fortunam ut semper et odit

damnatos, idem populus, si Nortia Tusco

favisset, si oppressa foret secura senectus

principis, hac ipsa Seianum diceret hora

Augustum, iam pridem, ex quo suffragia nulli

vendimus, effudit curas; nam qui dabat olim

imperium fasces legiones omnia, nunc se

continet atque duas tantum res anxius optat,

panem et circenses. Perituros audio multos.

nil dubium, magna est fornacula. ‘pallidulus mi

Bruttidius meus ad Martis fuit obvius aram;

quam timeo, victus ne poenas exigat Aiax,

ut male defensus.’ ‘curramus praecipites et

dum iacet in ripa, calcemus Caesaris hostem.’

‘sed videant servi, ne quis neget et pavidum in ius

cervice obstricta dominum trahat.’ Hi sermones

tunc de Seiano, secreta haec murmura vulgi,

visne salutari sicut Seianus, habere

tantundem, atque illi summas donare curules,

illum exercitibus praeponere, tutor haberi

principis angusta Caprearum in rupe sedentis

cum grege Chaldaeo? vis certe pila cohortes

egregios equites et castra domestica; quidni

haec cupias? et qui nolunt occidere quemquam,

posse volunt, sed quae praeclara et prospera tanti,

ut rebus laetis par sit mensura malorum?

huius qui trahitur praetextam sumere mavis,

an Fidenarum Gabiorumque esse potestas

et de mensura ius dicere, vasa minora

frangere pannosus vacuis aedilis Vlubris?

ergo quid optandum foret ignorasse fateris

Seianum; nam qui nimios optabat honores

et nimias poscebat opes, numerosa parabat

excelsae turris tabulata, unde altior esset

casus et inpulsae praeceps inmane ruinae.

quid Crassos, quid Pompeios evertit et illum,

ad sua qui domitos deduxit flagra Quirites?

summus nempe locus nulla non arte petitus,

magnaque numinibus vota exaudita malignis.

ad generum Cereris sine caede ac vulnere pauci

descendunt reges et sicca morte tyranni.

Eloquium ac famam Demosthenis aut Ciceronis

incipit optare et totis quinquatribus optat

quisquis adhuc uno parcam colit asse Minervam,

quem sequitur custos augustae vernula capsae.

eloquio sed uterque perit orator, utrumque

largus et exundans leto dedit ingenii fons.

ingenio manus est et cervix caesa, nec umquam

sanguine causidici maduerunt rostra pusilli.

o fortunatam natam me consule Romam :

Antoni gladios potuit contemnere, si sic

omnia dixisset, videnda poemata malo

quam te, conspicuae divina Philippica famae,

volvens a prima quae proxima, saevus et illum

exitus eripuit, quem mirabantur Athenae

torrentem et pleni moderantem frena theatri.

dis ille adversis genitus fatoque sinistro,

quem pater ardentis massae fuligine lippus

a carbone et forcipibus gladiosque paranti

incude et luteo Vulcano ad rhetora misit.

Bellorum exuviae, truncis adfixa tropaeis

lorica et fracta de casside buccula pendens

et curtum temone iugum victaeque triremis

aplustre et summo tristis captivus in arcu

humanis maiora bonis creduntur. ad hoc se

Romanus Graiusque et barbarus induperator

erexit, causas discriminis atque laboris

inde habuit; tanto maior famae sitis est quam

virtutis, quis enim virtutem amplectitur ipsam,

praemia si tollas? patriam tamen obruit olim

gloria paucorum et laudis titulique cupido

haesuri saxis cinerum custodibus, ad quae

discutienda valent sterilis mala robora fici,

quandoquidem data sunt ipsis quoque fata sepulcris.

Expende Hannibalem; quot libras in duce summo

invenies? hic est, quem non capit Africa Mauro

percussa oceano Niloque admota tepenti,

rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos!

additur imperiis Hispania, Pyrenaeum

transilit; opposuit natura Alpemque nivemque:

diducit scopulos et montem rumpit aceto,

iam tenet Italiam, tamen ultra pergere tendit:

acti , inquit, ‘nihil est, nisi Poeno milite portas

frangimus et media vexillum pono Subura.’

o qualis facies et quali digna tabella,

cum Gaetula ducem portaret belua luscum!

exitus ergo quis est? o gloria, vincitur idem

nempe et in exilium praeceps fugit atque ibi magnus

mirandusque cliens sedet ad praetoria regis,

donec Bithyno libeat vigilare tyranno,

finem animae, quae res humanas miscuit olim,

non gladii, non saxa dabunt nec tela, sed ille

Cannarum vindex et tanti sanguinis ultor

anulus, i demens et saevas curre per Alpes,

ut pueris placeas et declamatio fias!

Unus Pellaeo iuveni non sufficit orbis;

aestuat infelix angusto limite mundi

ut Gyarae clausus scopulis parvaque Seripho;

cum tamen a figulis munitam intraverit urbem,

sarcophago contentus erit. mors sola fatetur

quantula sint hominum corpuscula. creditur olim

velificatus Athos et quidquid Graecia mendax

audet in historia, constratum classibus isdem

suppositumque rotis solidum mare, credimus altos

defecisse amnes epotaque flumina Medo

prandente et madidis cantat quae Sostratus alis;

ille tamen qualis rediit Salamine relicta,

in Corum atque Eurum solitus saevire flagellis

barbarus Aeolio numquam hoc in carcere passos,

ipsum conpedibus qui vinxerat Ennosigaeum:

mitius id sane, quod non et stigmate dignum

credidit; huic quisquam vellet servire deorum?

sed qualis rediit? nempe una nave, cruentis

fluctibus ac tarda per densa cadavera prora,

has totiens optata exegit gloria poenas.

Da spatium vitae, multos da, Iuppiter, annos :

hoc recto vultu, solum hoc, et pallidus optas,

sed quam continuis et quantis longa senectus

plena malis! deformem et taetrum ante omnia vultum

dissimilemque sui, deformem pro cute pellem

pendentisque genas et talis aspice rugas

quales, umbriferos ubi pandit Thabraca saltus,

in vetula scalpit iam mater simia bucca.

plurima sunt iuvenum discrimina; pulchrior ille

hoc atque ille alio, multum hic robustior illo:

una senum facies, cum voce trementia membra

et iam leve caput madidique infantia nasi,

frangendus misero gingiva panis inermi;

usque adeo gravis uxori natisque sibique,

ut captatori moveat fastidia Cosso,

non eadem vini atque cibi torpente palato

gaudia, nam coitus iam longa oblivio, vel si

coneris, iacet exiguus cum ramice nervus

et quamvis tota palpetur nocte, iacebit.

anne aliquid sperare potest haec inguinis aegri

canities? quid quod merito suspecta libido est

quae venerem adfectat sine viribus? Aspice partis

nunc damnum alterius, nam quae cantante voluptas,

sit licet eximius, citharoedo sive Seleuco

et quibus aurata mos est fulgere lacerna?

quid refert, magni sedeat qua parte theatri

qui vix cornicines exaudiet atque tubarum

concentus? clamore opus est, ut sentiat auris

quem dicat venisse puer, quot nuntiet horas.

Praeterea minimus gelido iam in corpore sanguis

febre calet sola, circumsilit agmine facto

morborum omne genus, quorum si nomina quaeras,

promptius expediam quot amaverit Opapia moechos,

quot Themison aegros autumno occident uno,

quot Basilus socios, quot circumscripserit Hirrus

pupillos; quot longa viros exorbeat uno

Maura die, quot discipulos inclinet Hamillus;

percurram citius quot villas possideat nunc

quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat.

ille umero, hic lumbis, hic coxa debilis; ambos

perdidit ille oculos et luscis invidet; huius

pallida labra cibum accipiunt digitis alienis,

ipse ad conspectum cenae diducere rictum

suetus hiat tantum ceu pullus hirundinis, ad quem

ore volat pleno mater ieiuna, sed omni

membrorum damno maior dementia, quae nec

nomina servorum nec vultum agnoscit amici

cum quo praeterita cenavit nocte, nec illos

quos genuit, quos eduxit, nam codice saevo

heredes vetat esse suos, bona tota feruntur

ad Phialen; tantum artificis valet halitus oris

quod steterat multis in carcere fornicis annis.

Ut vigeant sensus animi, ducenda tamen sunt

funera natorum, rogus aspiciendus amatae

coniugis et fratris plenaeque sororibus urnae.

haec data poena diu viventibus, ut renovata

semper clade domus multis in luctibus inque

perpetuo maerore et nigra veste senescant.

rex Pylius, magno si quicquam credis Homero,

exemplum vitae fuit a cornice secundae,

felix nimirum, qui tot per saecula mortem

distulit atque suos iam dextra conputat annos,

quique novum totiens mustum bibit. oro, parumper

attendas quantum de legibus ipse queratur

fatorum et nimio de stamine, cum videt acris

Antilochi barbam ardentem, cum quaerit ab omni

quisquis adest socius , cur haec in tempora duret

quod facinus dignum tam longo admiserit aevo.

haec eadem Peleus, raptum cum luget Achillem,

atque alius cui fas Ithacum lugere natantem.

incolumi Troia Priamus venisset ad umbras

Assaraci magnis sollemnibus Hectore funus

portante ac reliquis fratrum cervicibus inter

Iliadum lacrimas, ut primos edere,planctus

Cassandra inciperet scissaque Polyxena palla,

si foret extinctus diverso tempore, quo non

coeperat audaces Paris aedificare carinas,

longa dies igitur quid contulit? omnia vidit

eversa et flammis Asiam ferroque cadentem.

tunc miles tremulus posita tulit arma tiara

et ruit ante aram summi Iovis ut vetulus bos,

qui domini cultris tenue et miserabile collum

praebet ab ingrato iam fastiditus aratro.

exitus ille utcumque hominis, sed torva canino

latravit rictu quae post hunc vixerat uxor.

Festino ad nostros et regem transeo Ponti

et Croesum, quem vox iusti facunda Solonis

respicere ad longae iussit spatia ultima vitae.

exilium et carcer Minturnarumque paludes

et mendicatus victa Carthagine panis

hinc causas habuere; quid illo cive tulisset

natura in terris, quid Roma beatius umquam,

si circumducto captivorum agmine et omni

bellorum pompa animam exhalasset opimam,

cum de Teutonico vellet descendere curru?

provida Pompeio dederat Campania febres

optandas, sed multae urbes et publica vota

vicerunt: igitur Fortuna ipsius et urbis

servatum victo caput abstulit, hoc cruciatu

Lentulus, hac poena caruit ceciditque Cethegus

integer, et iacuit Catilina cadavere toto.

Formam optat modico pueris, maiore puellis

murmure, cum Veneris fanum videt, anxia mater

usque ad delicias votorum. cur tamen, inquit,

corripias? pulchra gaudet Latona Diana.

sed vetat optari faciem Lucretia qualem

ipsa habuit, cuperet Rutilae Verginia gibbum

accipere atque suum Rutilae dare. filius autem

corporis egregii miseros trepidosque parentes

semper habet; rara est adeo concordia formae

atque pudicitiae, sanctos licet horrida mores

tradiderit domus ac veteres imitata Sabinos,

praeterea castum ingenium vultumque modesto

sanguine ferventem tribuat natura benigna

larga manu (quid enim puero conferre potest plus

custode et cum natura potentior omni?),

non licet esse viro; nam prodiga corruptoris

improbitas ipsos audet temptare parentes:

tanta in muneribus fiducia, nullus ephebum

deformem saeva castravit in arce tyrannus,

nec praetextatum rapuit Nero loripedem nec

strumosum atque utero pariter gibboque tumentem.

I nunc et iuvenis specie laetare tui, quem

maiora expectant discrimina, fiet adulter

publicus et poenas metuet quascumque maritis

lex irae debet, nec erit felicior astro

Martis, ut in laqueos numquam incidat, exigit autem

interdum ille dolor plus quam lex ulla dolori

concessit: necat hic ferro, secat ille cruentis

verberibus, quosdam moechos et mugilis intrat,

sed tuus Endymion dilectae fiet adulter

matronae, mox cum dederit Servilia nummos,

fiet et illius quam non amat, exuet omnem

corporis ornatum: quid enim ulla negaverit udis

inguinibus, sive est haec Oppia sive Catulla?

deterior totos habet illic femina mores.

sed casto quid forma nocet? quid profuit immo

Hippolyto grave propositum, quid Bellorophonti?

erubuit nempe haec ceu fastidita, repulsa,

nec Stheneboea minus quam Cressa, excanduit, et se

concussere ambae, mulier saevissima tunc est,

cum stimulos odio pudor admovet. Elige quidnam

suadendum esse putes cui nubere Caesaris uxor

destinat? optimus hic et formosissimus idem

gentis patriciae rapitur miser extinguendus

Messalinae oculis; dudum sedet illa parato

flammeolo Tyriusque palam genialis in hortis

sternitur et ritu decies centena dabuntur

antiquo, veniet cum signatoribus auspex.

haec tu secreta et paucis commissa putabas?

non nisi legitime vult nubere, quid placeat dic:

ni parere velis, pereundum erit ante lucernas;

si scelus admittas, dabitur mora parvula, dum res

nota urbi et populo contingat principis aurem,

dedecus ille domus sciet ultimus; interea tu

obsequere imperio, si tanti vita dierum

paucorum, quidquid levius meliusve putaris,

praebenda est gladio pulchra haec et candida cervix.

Nil ergo optabunt homines? si consilium vis,

permittes ipsis expendere numinibus quid

conveniat nobis rebusque sit utile nostris,

nam pro iucundis aptissima quaeque dabunt di:

carior est illis homo quam sibi. nos animorum

inpulsu et caeca magnaque cupidine ducti

coniugium petimus partumque uxoris; at illis

notum qui pueri qualisque futura sit uxor.

ut tamen et poscas aliquid voveasque sacellis

exta et candiduli divina tomacula porci,

orandum est ut sit mens sana in corpore sano;

fortem posce animum mortis terrore carentem,

qui spatium vitae extremum inter munera ponat

naturae, qui ferre queat quoscumque labores,

nesciat irasci, cupiat nihil et potiores

Herculis aerumnas credat saevosque labores

et venere et cenis et pluma Sardanapalli.

monstro quod ipse tibi possis dare; semita certe

tranquillae per virtutem patet unica vitae.

nullum numen habes, si sit prudentia: nos te,

nos facimus. Fortuna, deam caeloque locamus.

Atticus exinde si cenat, lautus habetur,

si Rutilus, demens, quid enim maiore cachinno

excipitur vulgi quam pauper Apicius? omnis

convictus, thermae, stationes, omne theatrum

de Rutilo; nam dum valida ac iuvenalia membra

sufficiunt galeae dumque ardent sanguine, fertur

non cogente quidem sed nec prohibente tribuno,

scripturas leges et regia verba lanistae.

multos porro vides, quos saepe elusus ad ipsum

creditor introitum solet expectare macelli,

et quibus in solo vivendi causa palato est.

egregius cenat meliusque miserrimus horum

et cito casurus iam perlucente ruina,

interea gustus elementa per omnia quaerunt

numquam animo pretiis opstantibus; interius si

adtendas, magis illa iuvant quae pluris emuntur.

ergo haut difficile est perituram arcessere summam

lancibus oppositis vel matris imagine fracta,

et quadringentis nummis condire gulosum

fictile; sic veniunt ad miscellanea ludi.

refert ergo quis haec eadem paret; in Rutilo nam

luxuria est, in Ventidio laudabile nomen

sumit , et a censu famam trahit. Illum ego iure

despiciam, qui scit quanto sublimior Atlans

omnibus in Libya sit montibus, hic tamen idem

ignoret quantum ferrata distet ab arca

sacculus. e caelo descendit γνῶθι σεαυτόν

figendum et memori tractandum pectore, sive

coniugium quaeras vel sacri in parte senatus

esse velis; neque enim loricam poscit Achillis

Thersites, in qua se traducebat Vlixes;

ancipitem seu tu magno discrimine causam

protegere adfectas, te consule, dic tibi qui sis,

orator vehemens an Curtius et Matho buccae.

noscenda est mensura sui spectandaque rebus

in summis minimisque, etiam cum piscis emetur,

ne mullum cupias, cum sit tibi gobio tantum

in loculis. quis enim te deficiente crumina

et crescente gula manet exitus, aere paterno

ac rebus mersis in ventrem faenoris atque

argenti gravis et pecorum agrorumque capacem?

talibus a dominis post cuncta novissimus exit

anulus, et digito mendicat Pollio nudo.

non praematuri cineres nec funus acerbum

luxuriae, sed morte magis metuenda senectus.

Hi plerumque gradus: conducta pecunia Romae

et coram dominis consumitur; inde ubi paulum

nescio quid superest et pallet faenoris auctor,

qui vertere solum, Baias et ad ostrea currunt,

cedere namque foro iam non est deterius quam

Esquilias a ferventi migrare Subura;

ille dolor solus patriam fugientibus, illa

maestitia est, caruisse anno circensibus uno:

sanguinis in facie non haeret gutta, morantur

pauci ridiculum et fugientem ex urbe pudorem.

Experiere hodie numquid pulcherrima dictu,

Persice, non praestem vitae tibi moribus et re,

si laudem siliquas occultus ganeo, pultes

coram aliis dictem puero, sed in aure placentas,

nam cum sis conviva mihi promissus, habebis

Euandrum, venies Tirynthius aut minor illo

hospes, et ipse tamen contingens sanguine caelum,

alter aquis, alter flammis ad sidera missus,

fercula nunc audi nullis ornata macellis.

de Tiburtino veniet pinguissimus agro

haedulus et toto grege mollior, inscius herbae

necdum ausus virgas humilis mordere salicti,

qui plus lactis habet quam sanguinis; et montani

asparagi, posito quos legit vilica fuso;

grandia praeterea tortoque calentia faeno

ova adsunt ipsis cum matribus, et servatae

parte anni quales fuerant in vitibus uvae,

Signinum Syriumque pirum, de corbibus isdem

aemula Picenis et odoris mala recentis

nec metuenda tibi, siccatum frigore postquam

autumnum et crudi posuere pericula suci.

Haec olim nostri iam luxuriosa senatus

cena fuit; Curius parvo quae legerat horto

ipse focis brevibus ponebat holuscula, quae nunc

squalidus in magna fastidit compede fossor,

qui meminit calidae sapiat quid vulva popinae.

sicci terga suis rara pendentia crate

moris erat quondam festis servare diebus

et natalicium cognatis ponere lardum

accedente nova, si quam dabat hostia, carne.

cognatorum aliquis titulo ter consulis atque

castrorum imperiis et dictatoris honore

functus ad has epulas solito maturius ibat,

erectum domito referens a monte ligonem.

cum tremerent autem Fabios durumque Catonem

et Scauros et Fabricium, rigidique severos

censoris mores etiam collega timeret,

nemo inter curas et seria duxit habendum,

qualis in Oceani fluctu testudo nataret,

clarum Troiugenis factura et nobile fulcrum;

sed nudo latere et parvis frons aerea lectis

vile coronati eaput ostendebat aselli,

ad quod lascivi ludebant ruris alumni:

tales ergo cibi, qualis domus atque supellex.

Tunc rudis et Graias mirari nescius artes

urbibus eversis praedarum in parte reperta

magnorum artificum frangebat pocula miles,

ut phaleris gauderet equus caelataque cassis

Romuleae simulacra ferae mansuescere iussae

imperii fato, geminos sub rupe Quirinos,

ac nudam effigiem clipeo venientis et hasta

pendentisque dei perituro ostenderet hosti,

ponebant igitur Tusco farrata catino:

argenti quod erat, solis fulgebat in armis,

omnia tunc, quibus invideas si lividulus sis.

templorum quoque maiestas praesentior, et vox

nocte fere media mediamque audita per urbem

litore ab Oceani Gallis venientibus et dis

officium vatis pergentibus, his monuit nos,

hanc rebus Latiis curam praestare solebat

fictilis et nullo violatus Iuppiter auro.

Illa domi natas nostraque ex arbore mensas

tempora viderunt; hos lignum stabat ad usus,

annosam si forte nucem deiecerat Eurus,

at nunc divitibus cenandi nulla voluptas,

nil rhombus, nil damma sapit, putere videntur

unguenta atque rosae, latos nisi sustinet orbes

grande ebur et magno sublimis pardus hiatu

dentibus ex illis quos mittit porta Syenes

et Mauri celeres et Mauro obscurior Indus,

et quos deposuit Nabataeo belua saltu

iam nimios capitique graves, hinc surgit orexis,

hinc stomacho vires; nam pes argenteus illis,

anulus in digito quod ferreus, ergo superbum

convivam caveo, qui me sibi comparat et res

despicit exiguas, adeo nulla uncia nobis

est eboris, nec tessellae nec calculus ex hac

materia, quin ipsa manubria cultellorum

ossea. non tamen his ulla umquam obsonia fiunt

rancidula aut ideo peior gallina secatur.

sed nec structor erit cui cedere debeat omnis

pergula, discipulus Trypheri doctoris, aput quem

sumine cum magno lepus atque aper et pygargus

et Scythicae volucres et phoenicopterus ingens

et Gaetulus oryx hebeti lautissima ferro

caeditur et tota sonat ulmea cena Subura.

nec frustum capreae subducere nec latus Afrae

novit avis noster, tirunculus ac rudis omni

tempore et exiguae furtis inbutus ofellae.

plebeios calices et paucis assibus emptos

porriget incultus puer atque a frigore tutus.

non Phryx aut Lycius, non a mangone petitus

quisquam erit et magno : cum posces, posce latine.

idem habitus cunctis, tonsi rectique capilli

atque hodie tantum propter convivia pexi.

pastoris duri hic est filius, ille bubulci;

suspirat longo non visam tempore matrem,

et casulum et notos tristis desiderat haedos,

ingenui vultus puer ingenuique pudoris,

quales esse decet quos ardens purpura vestit,

nec pupillares defert in balnea raucus

testiculos, nec vellendas iam praebuit alas,

crassa nec opposito pavidus tegit inguina guto.

hic tibi vina dabit diffusa in montibus illis

a quibus ipse venit, quorum sub vertice lusit;

namque una atque eadem est vini patria atque ministri.

Forsitan expectes ut Gaditana canoro

incipiant prurire choro plausuque probatae

ad terram tremulo descendant clune puellae;

spectant hoc nuptae iuxta recubante marito,

quod pudeat narrare aliquem praesentibus ipsis,

inritamentum veneris languentis et acres

divitis urticae; maior tamen ista voluptas

alterius sexus: magis ille extenditur, et mox

auribus atque oculis concepta urina movetur.

non capit has nugas humilis domus, audiat ille

testarum crepitus cum verbis, nudum olido stans

fornice mancipium quibus abstinet, ille fruatur

vocibus obscaenis omnique libidinis arte,

qui Lacedaemonium pytismate lubricat orbem;

namque ibi fortunae veniam damus, alea turpis,

turpe et adulterium mediocribus: haec eadem illi

omnia cum faciunt, hilares nitidique vocantur,

nostra dabunt alios hodie convivia ludos,

conditor Iliados cantabitur atque Maronis

altisoni dubiam facientia carmina palmam,

quid refert, tales versus qua voce legantur?

Sed nunc dilatis averte negotia cutis

et gratam requiem dona tibi, quando licebit

per totum cessare diem. non faenoris ulla

mentio nec, prima si luce egressa reverti

nocte solet, tacito bilem tibi contrahat uxor

umida suspectis referens multicia rugis

vexatasque comas et vultum auremque calentem.

protinus ante meum quidquid dolet exue limen,

pone domum et servos et quidquid frangitur illis

aut perit, ingratos ante omnia pone sodales.

Interea Megalesiacae spectacula mappae

Idaeum sollemne colunt, similisque triumpho

praeda caballorum praetor sedet, ac mihi pace

inmensae nimiaeque licet si dicere plebis,

totam hodie Romam circus capit, et fragor aurem

percutit, eventum viridis quo colligo panni.

nam si deficeret, maestam attonitamque videres

hanc urbem veluti Cannarum in pulvere victis

consulibus, spectent iuvenes, quos clamor et audax

sponsio, quos cultae decet assedisse puellae:

nostra bibat vernum contracta cuticula solem

effugiatque togam, iam nunc in balnea salva

fronte licet vadas, quamquam solida hora supersit

ad sextam, facere hoc non possis quinque diebus

continuis, quia sunt talis quoque taedia vitae

magna: voluptates commendat rarior usus.

natali, Corvine, die mihi dulcior haec lux,,

qua festus promissa deis animalia caespes

expectat, niveam reginae ducimus agnam,

par vellus dabitur pugnanti Gorgone Maura;

sed procul extensum petulans quatit hostia funem

Tarpeio servata Iovi frontemque coruscat,

quippe ferox vitulus templis maturus et arae

spargendusque mero, quem iam pudet ubera matris

ducere, qui vexat nascenti robora cornu,

si res ampla domi similisque adfectibus esset,

pinguior Hispulla traheretur taurus et ipsa

mole piger nec finitima nutritus in herba,

laeta sed ostendens Clitumni pascua sanguis

iret et a grandi cervix ferienda ministro

ob reditum trepidantis adhuc horrendaque passi

nuper et incolumem sese mirantis amici.

Nam praeter pelagi casus et fulminis ictus

evasit: densae caelum abscondere tenebrae

nube una subitusque antemnas inpulit ignis,

cum se quisque illo percussum crederet et mox

attonitus nullum conferri posse putaret

naufragium velis ardentibus, omnia fiunt

talia, tam graviter, si quando poetica surgit

tempestas, genus ecce aliud discriminis audi

et miserere iterum, quamquam sint cetera sortis

eiusdem pars dira quidem, sed cognita multis

et quam votiva testantur fana tabella

plurima; pictores quis nescit ab Iside pasci?

Accidit et nostro similis fortuna Catullo.

cum plenus fluctu medius foret alveus et iam,

alternum puppis latus evertentibus undis,

arbori incertae, nullam prudentia cani

rectoris cum ferret opem, decidere iactu

coepit cum ventis, imitatus castora, qui se

eunuchum ipse facit cupiens evadere damno

testiculi; adeo medicatum intellegit inguen.

fundite quae mea sunt, dicebat cuncta Catullus,

praecipitare volens etiam pulcherrima, vestem

purpuream teneris quoque Maecenatibus aptam,

atque alias quarum generosi graminis ipsum

infecit natura pecus, sed et egregius fons

viribus occultis et Baeticus adiuvat aer.

ille nec argentum dubitabat mittere, lances

Parthenio factas, urnae cratera capacem

et dignum sitiente Pholo vel coniuge Fusci;

adde et bascaudas et mille escaria, multum

caelati, biberat quo callidus emptor Olynthi.

sed quis nunc alius qua mundi parte, quis audet

argento praeferre caput rebusque salutem?

non propter vitam faciunt patrimonia quidam,

sed vitio caeci propter patrimonia vivunt.

Iactatur rerum utilium pars maxima, sed nec

damna levant, tunc adversis urguentibus illuc

reccidit ut malum ferro summitteret; ac se

explicat angustum: discriminis ultima, quando

praesidia adferimus navem factura minorem,

i nunc et ventis animam committe dolato

confisus ligno, digitis a morte remotus

quattuor aut septem, si sit latissima, taedae;

mox cum reticulis et pane et ventre lagonae,

aspice sumendas in tempestate secures.

Sed postquam iacuit planum mare, tempora postquam

prospera vectoris fatumque valentius Euro

et pelago, postquam Parcae meliora benigna

pensa manu ducunt hilares et staminis albi

lanificae, modica nec multum fortior aura

ventus adest, inopi miserabilis arte cucurrit

vestibus extentis et quod superaverat unum

velo prora suo. iam deficientibus Austris

spes vitae cum sole redit, tunc gratus Iulo

atque novercali sedes praelata Lavino

conspicitur sublimis apex, cui candida nomen

scrofa dedit, laetis Phrygibus mirabile sumen,

et numquam visis triginta clara mamillis.

Tandem intrat positas inclusa per aequora moles

Tyrrhenamque pharon porrectaque brachia rursum

quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt

Italiam; non sic igitur mirabere portus

quos natura dedit, sed trunca puppe magister

interiora petit, Baianae pervia cumbae,

tuti stagna sinus, gaudent ibi vertice raso

garrula securi narrare pericula nautae.

Ite igitur, pueri, linguis animisque faventes

sertaque delubris et farra inponite cultris

ac mollis ornate focos glaebamque virentem.

iam sequar et sacro, quod praestat, rite peracto

inde domum repetam, graciles ubi parva coronas

accipiunt fragili simulacra nitentia cera.

hic nostrum placabo Iovem Laribusque paternis

tura dabo atque omnis violae iactabo colores.

cuncta nitent, longos erexit ianua ramos

et matutinis operatur festa lucernis.

Nec suspecta tibi sint haec, Corvine: Catullus,

pro cuius reditu tot pono altaria, parvos

tres habet heredes, libet expectare quis aegram

et claudentem oculos gallinam inpendat amico

tam sterili; verum haec nimia est inpensa: coturnix

nulla umquam pro patre cadet, sentire calorem

si coepit locuples Gallitta et Pacius orbi,

legitime fixis vcstitur tota libellis N

porticus, existunt qui promittant hecatomben,

quatenus hic non sunt nec venales elephanti,

nec Latio aut usquam sub nostro sidere talis

belua concipitur, sed furva gente petita

arboribus Rutulis et Turni pascitur agro,

Caesaris armentum nulli servire paratum

privato, siquidem Tyrio parere solebant

Hannibali et nostris ducibus regique Molosso

horum maiores ac dorso ferre cohortis,

partem aliquam belli, et euntem in proelia turrem.

nulla igitur mora per Novium, mora nulla per Histrum

Pacuvium, quin illud ebur ducatur ad aras

et cadat ante Lares Gallittae victima sola

tantis digna deis et captatoribus horum.

alter enim, si concedas, mactare vovebit

de grege servorum magna et pulcherrima quaeque

corpora, vel pueris et frontibus ancillarum

inponet vittas, et siqua est nubilis illi

Iphigenia domi, dabit hanc altaribus, etsi

non sperat tragicae furtiva piacula cervae.

Laudo meum civem, nec comparo testamento

mille rates; nam si Libitinam evaserit aeger,

delebit tabulas inclusus carcere nassae

post meritum sane mirandum atque omnia soli

forsan Pacuvio breviter dabit, ille superbus

incedet victis rivalibus. ergo vides quam

grande operae pretium faciat iugulata Mycenis.

vivat Pacuvius quaeso vel Nestora totum,

possideat quantum rapuit Nero, montibus aurum

exaequet, nec amet quemquam nec ametur ab ullo.

exemplo quodcumque malo committitur, ipsi

displicet auctori: prima est haec ultio, quod se

iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis

gratia fallaci praetoris vicerit urna.

quid sentire putas omnes, Calvine, recenti

de scelere et fidei violatae crimine? sed nec

tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris

iacturae te mergat onus, nec rara videmus

quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam

tritus et e medio fortunae ductus acervo.

ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo

non debet dolor esse viri nec vulnere maior,

tu quamvis levium minimam exiguamque malorum

particulam vix ferre potes spumantibus ardens

visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus

depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit

sexaginta annos Fonteio consule natus?

an nihil in melius tot rerum proficis usu?

Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,

victrix fortunae sapientia; ducimus autem

hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae

nec iactare iugum vita didicere magistra,

quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,

perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum

quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?

rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot

Thebarum portae vel divitis ostia Nili.

nona aetas agitur peioraque saecula ferri

temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa

nomen et a nullo posuit natura metallo.

nos hominum divumque fidem clamore demus

quanto Facsidium laudat vocalis agentem

sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis

quas habeat veneres aliena pecunia? nescis

quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum

exigis a quoquam ne peieret et putet ullis

esse aliquod numen templis araeque rubenti?

quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam

sumeret agrestem posito diademate falcem

Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno

et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;

nulla super nubes convivia caelicolarum,

nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor

ad cyathos, et iam siccato nectare tergens

bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.

prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum

talis ut est hodie, contentaque sidera paucis

numinibus miserum urguebant Atlanta minori

pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi

imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,

nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri

poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.

inprobitas illo fuit admirabilis aevo,

credebant quo grande nefas et morte piandum,

si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si

barbato cuicumque puer, licet ipse videret

plura domi fraga et maiores glandis acervos;

tam venerabile erat praecedere quattuor annis,

primaque par adeo sacrae lanugo senectae.

Nunc si depositum non infitietur amicus,

si reddat veterem cum tota aerugine follem,

prodigiosa fides et Tuscis digna libellis,

quaeque coronata lustrati debeat agna.

egregium sanctumque virum si cerno, bimembri

hoc monstrum puero et miranti sub aratro

piscibus inventis et fetae comparo mulae,

sollicitus, tamquam lapides effuderit imber

examenque apium longa consederit uva

culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis

gurgitibus mitis et lactis vertice torrens.

Intercepta decem quereris sestertia fraude

sacrilega. quid si bis centum perdidit alter

hoc arcana modo? maiorem tertius illa

summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?

tam facile et pronum est superos contemnere testes,

si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta

voce neget, quae sit ficti constantia vultus:

per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat

et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,

per calamos venatricis pharetramque puellae

perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem;

addit et Herculeos arcus hastamque Minervae,

quidquid habent telorum armamentaria caeli.

si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati

sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’

Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant

et nullo credant mundum rectore moveri

natura volvente vices et lucis et anni,

atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt,

est alius metuens ne crimen poena sequatur;

hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:

‘decernat quodcumque volet de corpore nostro

Isis et irato feriat mea lumina sistro,

dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos,

et phthisis et vomicae putres et dimidium crus

sunt tanti, pauper locupletem optare podagram

nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec

Archigene; quid enim velocis gloria plantae

praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?

ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;

si curant igitur cunctos punire nocentes,

quando ad me venient? sed et exorabile numen

fortasseexperiar, solet his ignoscere, multi

committunt eadem diverso crimina fato:

ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’

Sic animum dirae trepidum formidine culpae

confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem

praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus,

nam cum magna malae superest audacia causae,

creditur a multis fiducia, mimum agit ille,

urbani qualem fugitivus scurra Catulli:

tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,

vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis,

Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem

debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur

in carbone tuo charta pia tura soluta

ponimus et sectum vituli iecur albaque porci

omenta? ut video, nullum discrimen habendum est

effigies inter vestras statuamque Vagelli.’

Accipe quae contra valeat solacia ferre

et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit

a cynicis tunica distantia, non Epicurum

suspicit exigui laetum plantaribus horti,

curentur dubii medicis maioribus aegri:

tu venam vel discipulo committe Philippi.

si nullum in terris tam detestabile factum

ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus

te veto nec plana faciem contundere palma,

quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,

et maiore domus gemitu, maiore tumultu

planguntur nummi quam funera, nemo dolorem

fingit in hoc casu, vestem diducere summam

contentus, vexare oculos umore coacto:

ploratur lacrimis amissa pecunia veris.

Sed si cuncta vides simili fora plena querella,

si decies lectis diversa parte tabellis

vana super vacui dicunt chirographa ligni,

arguit ipsorum quos littera geminaque princeps

sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,

ten, o delicias! extra communia censes

ponendum, quia tu gallinae filius albae,

nos viles pulli, nati infelicibus ovis?

rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,

si flectas oculos maiora ad crimina, confer

conductum latronem, incendia sulpure coepta

atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;

confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi

pocula adorandae robiginis et populorum

dona vel antiquo positas a rege coronas;

haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui

radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam

Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;

an dubitet solitus totum conflare Tonantem?

confer et artifices mercatoremque veneni,

et deducendum corio bovis in mare, cum quo

clauditur adversis innoxia simia fatis,

haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis

usque a lucifero donec lux occidat audit?

humani generis mores tibi nosse volenti

sufficit una domus: paucos consume dies et

dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.

quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis

in Meroe crasso maiorem infante mamillam?

caerula quis stupuit Germani lumina, flavam

caesariem et madido torquentem cornua cirro?

nempe quod haec illis natura est omnibus una.

ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram

Pygmaeus parvis currit bellator in armis,

mox inpar hosti raptusque per aera curvis

unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc

gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,

quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet

nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.

‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae

poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena

protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari

arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam

depositum tibi sospes erit, sed corpore t runco

invidiosa dabit minimus solacia sanguis.

at vindicta bonum vita iucundius ipsa.

nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis

interdum aut levibus videas flagrantia causis;

quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.

Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis

ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,

qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae

accusatori nollet dare. plurima felix

paulatim vitia atque errores exuit omnes,

prima docet rectum sapientia, quippe minuti

semper et infirmi est animi exiguique voluptas

ultio, continuo sic collige, quod vindicta

nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu

evasisse putes, quos diri conscia facti

mens habet attonitos et surdo verbere caedit

occultum quatiente animo tortore flagellum?

poena autem vehemens ac multo saevior illis

quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus,

nocte dieque suum gestare in pectore testem.

Spartano cuidam respondit Pythia vates

haut inpunitum quondam fore quod dubitaret

depositum retinere et fraudem iure tueri

iurando; quaerebat enim quae numinis esset

mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.

reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem

vocem adyti dignam templo veramque probavit

extinctus tota pariter cum prole domoque,

et quamvis longa deductis gente propinquis.

has patitur poenas peccandi sola voluntas.

nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum,

facti crimen habet. Cedo si conata peregit:

perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,

faucibus ut morbo siccis interque molares

difficili crescente cibo, sed vina misellus

expuit, Albani veteris pretiosa senectus

displicet; ostendas melius, densissima ruga

cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.

nocte brevem si forte indulsit cura soporem,

et toto versata toro iam membra quiescunt,

continuo templum et violati numinis aras

et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,

te videt in somnis; tua sacra et maior imago

humana turbat pavidum cogitque fateri.

hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,

cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,

non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed

iratus cadat in terras et iudicet ignis.

illa nihil nocuit, cura graviore timetur

proxima tempestas velut hoc dilata sereno.

praeterea lateris vigili cum febre dolorem

si coepere pati, missum ad sua corpora morbum

infesto credunt a numine, saxa deorum

haec et tela putant, pecudem spondere sacello

balantem et Laribus cristam promittere galli

non audent; quid enim sperare nocentibus aegris

concessum? vel quae non dignior hostia vita?

mobilis et varia est ferme natura malorum:

cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas

atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis

criminibus, tamen ad mores natura recurrit

damnatos fixa et mutari nescia, nam quis

peccandi finem posuit sibi? quando recepit

eiectum semel attrita de fronte ruborem?

quisnam hominum est quem tu contentum videris uno

flagitio? dabit in laqueum vestigia noster

perfidus et nigri patietur carceris uncum

aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes

exulibus magnis, poena gaudebis amara

nominis invisi, tandemque fatebere laetus

nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.

Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra

et quod maiorum vitia sequiturque minores

et nitidis maculam haesuram figentia rebus,

quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes,

si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres

bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.

nec melius de se cuiquam sperare propinquo

concedet iuvenis, qui radere tubera terrae,

boletum condire et eodem iure natantis

mergere ficedulas didicit nebulone parente

et cana monstrante gula; cum septimus annus

transierit puerum, nondum omni dente renato,

barbatos licet admoveas mille inde magistros,

hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu

semper et a magna non degenerare culina.

Mitem animum et mores modicis erroribus aequos

praecipit, atque animas servorum et corpora nostra

materia constare putat paribusque elementis,

an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo

plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis

conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,

tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato

uritur ardenti duo propter lintea ferro?

quid suadet iuveni laetus stridore catenae,

quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer?

rusticus expectas ut non sit adultera Largae

filia, quae numquam maternos dicere moechos

tam cito nec tanto poterit contexere cursu,

ut non terdecies respiret? conscia matri

virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas

implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.

sic natura iubet: velocius et citius nos

corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis

cum subeant animos auctoribus, unus et alter

forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna

et meliore luto finxit praecordia Titan,

sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt

et monstrata diu veteris trahit orbita culpae.

Abstineas igitur damnandis. huius enim vel

una potens ratio est, ne crimina nostra sequantui

ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis

turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam

quocumque in populo videas, quocumque sub axe,

sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam,

nil dictu foedum visuque haec limina tangat,

intra quae pater est ; procul, a procul inde puellae

lenonum et cantus pernoctantis parasiti.

maxima debetur puero reverentia, siquid

turpe paras; nec tu pueri contempseris annos,

sed peccaturo obstet tibi filius infans.

nam siquid dignum censoris fecerit ira

quandoque et similem tibi se non corpore tantum

nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui

omnia deterius tua per vestigia peccet,

corripies nimirum et castigabis acerbo

clamore ac post haec tabulas mutare parabis.

unde tibi frontem libertatemque parentis,

cum facias peiora senex vacuumque cerebro

iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat?

Hospite venturo cessabit nemo tuorum.

‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,

arida cum tota descendat aranea tela;

hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’:

vox domini furit instantis virgamque tenentis.

ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino

atria displiceant oculis venientis amici,

ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno

semodio scobis haec emendat servulus unus:

illud non agitas, ut sanctam filius omni

aspiciat sine labe domum vitioque carentem?

gratum est quod patriae civem populoque dedisti,

si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris,

utilis et bellorum et pacis rebus agendis,

plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu

moribus instituas. serpente ciconia pullos

nutrit et inventa per devia rura lacerta:

illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis.

vultur iumento et canibus crucibusque relictis

ad fetus properat partemque cadaveris adfert:

hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se

pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.

sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae

in saltu venantur aves, hinc praeda cubili

ponitur: inde autem cum se matura levavit

progenies, stimulante fame festinat ad illam

quam primum praedam rupto gustaverat ovo.

Aedificator erat Cretonius et modo curvo

litore Caietae, summa nunc Tiburis arce,

nunc Praenestinis in montibus alta parabat

culmina villarum graecis longeque petitis

marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,

ut spado vincebat Capitolia nostra Posides.

dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem,

fregit opes, nec parva tamen mensura relictae

partis erat: totam hanc turbavit filius amens,

dum meliore novas attollit marmore villas.

Quidam sortiti metuentem sabbata patrem

nil praeter nubes et caeli numen adorant,

nec distare putant humana carne suillam,

qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt;

Romanas autem soliti contemnere leges

Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius,

tradidit arcano quodcumque volumine Moyses,

non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,

quaesitum ad fontem solos deducere verpos.

sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux

ignava et partem vitae non attigit ullam.

Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam

inviti quoque avaritiam exercere iubentur.

fallit enim vitium specie virtutis et umbra,

cum sit triste habitu vultuque et veste severum,

nec dubie tamquam frugi laudetur avarus,

tamquam parcus homo et rerum tutela suarum

certa magis quam si fortunas servet easdem

Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de

quo loquor egregium populus putat adquirendi

artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris,

sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt

incude adsidua semperque ardente camino.

Et pater ergo animi felices credit avaros;

qui miratur opes, qui nulla exempla beati;

pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa

ire via pergant et eidem incumbere sectae,

sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos

inbuit et cogit minimas ediscere sordes;

mox adquirendi docet insatiabile votum.

servorum ventres modio castigat iniquo

ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam

mucida caerulei panis consumere frusta,

hesternum solitus medio servare minutal

Septembri nec non differre in tempora cenae

alterius conchem aestivam cum parte lacerti

signatam vel dimidio putrique siluro,

filaque sectivi numerata includere porri.

invitatus ad haec aliquis de ponte negabit .

sed quo divitias haec per tormenta coactas,

cum furor baut dubius, cum sit manifesta phrenesis,

ut locuples moriaris, egentis vivere fato?

interea pleno cum turget sacculus ore,

crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit,

et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur

altera villa tibi, cum rus non sufficit unum,

et proferre libet fines maiorque videtur

et melior vicina seges, mercaris et hanc et

arbusta et densa montem qui canet oliva

quorum si pretio dominus non vincitur ullo,

nocte boves macri lassoque famelica collo

iumenta ad virides huius mittentur aristas,

nec prius inde domum quam tota novalia saevos

in ventres abeant, ut credas falcibus actum.

dicere vix possis quam multi talia plorent

et quot venales iniuria fecerit agros

Sed qui sermones, quam foedae bucina famae!

quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini

quam si me toto laudet vicinia pago

exigui ruris paucissima farra secantem.’

scilicet et morbis et debilitate carebis,

et luctum et curam effugies, et tempora vitae

longa tibi posthac fato meliore dabuntur,

si tantum culti solus possederis agri

quantum sub Tatio populus Romanus arabat.

mox etiam fractis aetate ac Punica passis

proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos

tandem pro multis vix iugera bina dabantur

vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris

nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae

curta fides patriae; saturabat glaebula talis

patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat

uxor et infantes ludebant quattuor, unus

vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum

a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena

amplior et grandes fumabant pultibus ollae:

nunc modus hic agri nostro non sufficit horto.

Inde fere scelerum causae, nec plura venena

miscuit aut ferro grassatur saepius ullum

humanae mentis vitium quam saeva cupido

inmodici census, nam dives qui fieri vult,

et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,

quis metus aut pudor est umquam properantis avari?

‘vivite contenti casulis et collibus istis,

o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim

Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,

qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,

quorum ope et auxilio gratae post munus aristae

contingunt homini veteris fastidia quercus.

nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto

per glaciem perone tegi, qui summovet Euros

pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis

ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’

Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc

post finem autumni media de nocte supinum

clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,

scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras

maiorum leges, aut vitem posce libello,

sed caput intactum buxo naresque pilosas

adnotet et grandes miretur Laelius alas,

dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,

ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus

adferat, aut longos castrorum ferre labores

si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem

cum lituis audita, pares quod vendere possis

pluris dimidio, nec te fastidia mercis

ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,

neu credas ponendum aliquid discriminis inter

unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re

qualibet, illa tuo sententia semper in ore

versetur dis atque ipso Iove digna poeta:

unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.

hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,

hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’

Talibus instantem monitis quemcumque parentem

sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te

festinare iubet? meliorem praesto magistro

discipulum, securus abi: vincens ut Aiax

praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,

parcendum est teneris, nondum implevere medullas

maturae mala nequitiae, cum pectere barbam

coeperit et longae mucronem admittere cultri,

falsus erit testis, vendet periuria summa

exigua et Cereris tangens aramque pedemque,

elatam iam crede nurum, si limina vestra

mortifera cum dote subit, quibus illa premetur

per somnum digitis! nam quae terraque marique

adquirenda putas, brevior via conteret illi;

nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam

mandavi,” dices olim, nec talia suasi.

mentis causa malae tamen est et origo penes te.

nam quisquis magni census praecepit amorem

et laevo monitu pueros producit avaros

et qui per fraudes patrimonia conduplicari

dat libertatem et totas effundit habenas

curriculo, quem si revoces, subsistere nescit

et te contempto rapitur metisque relictis.

nemo satis credit tantum delinquere quantum

permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.

Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,

qui paupertatem levet attollatque propinqui,

et spoliare doces et circumscribere et omni

crimine divitias adquirere; quarum amor in te

quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum

dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,

in quorum sulcis legiones dentibus anguis

cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt

continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.

ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,

flagrantem late et rapientem cuncta videbis.

nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum

in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,

nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas

expectare colus; morieris stamine nondum

abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,

iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,

ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates

composuit; si vis aliam decerpere ficum

atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,

sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’

Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,

nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,

si spectes quanto capitis discrimine constent

incrementa domus, aerata multus in arca

fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,

ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res

non potuit servare suas. ergo omnia Florae

et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:

tanto maiores humana negotia ludi.

an magis oblectant animum iactata petauro

corpora quique solet rectum descendere funem,

quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,

atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,

perditus ac vilis sacci mercator olentis,

qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae

passum et municipes Iovis advexisse lagonas?

hic tamen ancipiti figens vestigia planta

victum illa mercede parat, brumamque famemque

illa reste cavet: tu propter mille talenta

et centum villas temerarius, aspice portus

et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam

in pelago, veniet classis quocumque vocarit

spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum

aequora transiliet, sed longe Calpe relicta

audiet Herculeo stridentem gurgite solem.

grande operae pretium est, ut tenso folle reverti

inde domum possis tumidaque superbus aluta.

Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.

Non unus mentes agitat furor; ille sororis

in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,

hic bove percusso mugire Agamemnona credit

aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,

curatoris eget qui navem mercibus implet

ad summum latus et tabula distinguitur unda,

cum sit causa mali tanti et discriminis huius

concisum argentum in titulos faciesque minutas.

occurrunt nubes et fulgura: solvite funem

frumenti dominus clamat piperisve coempti,

‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;

aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa

nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur

obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,

sed cuius votis modo non suffecerat aurum

quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,

frigida sufficient velantes inguina panni

exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem

dum rogat et picta se tempestate tuetur.

Tantis parta malis cura maiore metuque

servantur: misera est magni custodia census,

dispositis praedives amis vigilare cohortem

servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro

electro signisque suis Phrygiaque columna

atque ebore et lata testudine, dolia nudi

non ardent cynici; si fregeris, altera fiet

cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.

sensit Alexander, testa cum vidit in illa

magnum habitatorem, quanto felicior hic qui

nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem

passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum

numen habes, si sit prudentia: nos te,

nos facimus, Fortuna, deam . Mensura tamen quae

sufficiat census, siquis me consulat, edam:

in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,

quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,

quantum Socratici ceperunt ante penates;

numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,

acribus exemplis videor te eludere? misce

ergo aliquid nostris de moribus, effice summam

bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,

haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,

sume duos equites, fac tertia quadringenta

si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,

nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna

sufficient animo nec divitiae Narcissi,

indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius

paruit imperiis uxorem occidere iussus.

Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens

Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat

pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;

effigies sacri nitet aurea cercopitheci,

dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae

atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,

illic aeluros , hic piscem fluminis, illic

oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,

orrum et caepe nefas violare et frangere morsu;

o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis

numina! lanatis animalibus abstinet omnis

mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:

carnibus humanis vesci licet, attonito cum

tale super cenam facinus narraret Vlixes

Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam

moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo

hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,

fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?

nam citius Scyllam vel concurrentia saxa

Cyaneis plenos et tempestatibus utres

crediderim aut tenui percussum verbere Circes

et cum remigibus grunnisse Elpenora portis.

tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’

sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui

de Corcyraea temetum duxerat urna.

solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;

Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco

gesta super calidae referemus moenia Copti,

nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;

nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,

nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro

dira quod exemplum feritas produxerit aevo.

Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,

inmortale odium et numquam sanabile vulnus,

ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque

inde furor volgo, quod numina vicinorum

odit uterque locus, cum solos credat habendos

esse deos quos ipse colit, sed tempore festo

alterius populi rapienda occasio cunctis

visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne

laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae

sentirent positis ad templa et compita mensis

pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem

septimus interdum sol invenit, horrida sane

Aegyptos, sed luxnria, quantum ipse notavi,

barbara famoso non cedit turba Canopo.

adde quod et facilis victoria de madidis et

blaesis atque mero titubantibus. inde virorum

saltatus nigro tibicine, qualiacumque

unguenta et flores multaeque in fronte coronae:

hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare

incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;

dein clamore pari concurritur, et vice teli

saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;

vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus

integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus

dimidios, alias facies et hiantia ruptis

Assa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.

ludere se credunt ipsi tamen et puerilis

exercere acies, quod nulla cadavera calcent.

et sane quo tot rixantis milia turbae,

si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam

saxa inclinatis per humum quaesita lacertis

incipiunt torquere, domestica seditioni

tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,

vel quo Tydides percussit pondere coxam

Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae

illis dissimiles et nostro tempore natae.

nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;

terra malos homines nunc educat atque pusillos;

ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.

A deverticulo repetatur fabula, postquam

subsidiis aucti, pars altera promere ferrum

audet et infestis pugnam instaurare sagittis,

terga fugae celeri praestant instantibus Ombis

qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,

labitur hic quidam nimia formidine cursum

praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum

frusta et particulas, ut multis mortuus unus

sufficeret, totum corrosis ossibus edit

victrix turba, nec ardenti decoxit aeno

aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit

expectare focos, contenta cadavere crudo.

Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,

quem summa caeli raptum de parte Prometheus

donavit terris; elemento gratulor, et te

exultare reor. sed qui mordere cadaver

sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.

nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an

prima voluptatem gula senserit; ultimus autem

qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis

per terram digitis aliquid de sanguine gustat.

Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim

produxere animas, sed res diversa, sed illic

fortunae invidia est bellorumque ultima, casus

extremi, longae dira obsidionis egestas:

huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet

exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:

post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid

cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis

pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,

membra aliena fame lacerabant, esse parati

et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum

ventribus abnueret dira atque inmania passis,

et quibus illorum poterant ignoscere manes,

quorum corporibus vescebantur? melius nos

Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam

pro vita facienda putant; sed Cantaber unde

Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?

nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,

Gallia causidicos docuit facunda Britannos,

de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.

nobilis ille tamen populus quem diximus, et par

virtute atque fide sed maior clade Zacynthos

tale quid excusat: Maeotide saevior ara

Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri

inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt

digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil

aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus

inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo

arma coegerunt tam detestabile monstrum

audere? anne aliam terra Memphitide sicca

invidiam facerent nolenti surgere Nilo?

qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam

Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,

hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,

parvula fictilibus solitum dare vela phaselis

et brevibus pictae remis incumbere testae.

nec poenam sceleri invenies nec digna parabis

supplicia his populis, in quorum mente pares sunt

et similes ira atque fames, mollissima corda

humano generi dare se natura fatetur,

quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.

plorare ergo iubet causam dicentis amici

squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem

circumscriptorem, cuius manantia fletu

ora puellares faciunt incerta capilli.

naturae imperio gemimus, cum funus adultae

virginis occurrit vel terra clauditur infans

et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus

arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,

ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos

a grege mutorum, atque ideo venerabile soli

sortiti ingenium divinorumque capaces

atque exercendis pariendisque artibus apti

sensum a caelesti demissum traximus arce,

cuius egent prona et terram spectantia. mundi

principio indulsit communis conditor illis

tantum animas, nobis animum quoque, mutnus ut nos

adfectus petere auxilium et praestare iuberet,

dispersos trahere in populum, migrare vetusto

de nemore et proavis habitatas linquere silvas,

aedificare domos, laribus coniungere nostris

tectum aliud, tutos vicino limine somnos

ut collata daret fiducia, protegere armis

lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,

communi dare signa tuba, defendier isdem

turribus atque una portarum clave teneri.

Sed iam serpentum maior concordia, parcit

cognatis maculis similis fera; quando leoni

fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam

expiravit aper maioris dentibus apri?

Indica tigris agit rabida cum tigride pacem

perpetuam, saevis inter se convenit ursis.

ast homini ferrum letale incude nefanda

produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum

adsueti coquere et martis ac vomere lassi

nescierint primi gladios extendere fabri,

aspicimus populos quorum non sufficit irae

occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum

crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo

vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret

Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui

tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?

Quis numerare queat felicis praemia, Galli,

militiae? nam si subeuntur prospera castra,

me pavidum excipiat tironem porta secundo

sidere, plus-etenim fati valet hora benigni

quam si nos Veneris commendet epistula Marti

et Samia genetrix quae delectatur harena.

Commoda tractemus primum communia, quorum

haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus

audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec

audeat excussos praetori ostendere dentes

et nigram in facie tumidis livoribus offam

atque oculum medico nil promittente relictum.

Bardaicus iudex datur haec punire volenti

calceus et grandes magna ad subsellia surae

legibus antiquis castrorum et more Camilli

servato, miles ne vallum litiget extra

et procul a signis. ‘iustissima centurionum

cognitio est igitur de milite, nec mihi derit

ultio, si iustae defertur causa querellae.’

tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli

consensu magno efficiunt curabilis ut sit

vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo

declamatoris mulino corde Vagelli,

cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot

milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe

praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra

ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se

excusaturos non sollicitemus amicos.

da testem iudex cum dixerit, audeat ille

nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,

et credam dignum barba dignumque capillis

maiorum, citius falsum producere testem

contra paganum possis quam vera loquentem

contra fortunam armati contraque pudorem.

Praemia nunc alia atque alia emolumento note-mus

sacramentorum. convallem ruris aviti

improbus aut campum mihi si vicinus ademit

et sacrum effodit medio de limite saxum,

quod mea cum patulo coluit puis annua libo,

debitor aut sumptos pergit non reddere nummos

vana supervacui dicens chirographa ligni,

expectandus erit qui lites inchoet annus

totius populi, sed tunc quoque mille ferenda

taedia, mille morae; totiens subsellia tantum

sternuntur, iam facundo ponente lacernas

Caedicio et Fusco iam micturiente parati

digredimur, lentaque fori pugnamus harena,

ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,

quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi

nec res atteritur longo sufflamine litis.

Solis praeterea testandi militibus ius

vivo patre datur, nam quae sunt parta labore

militiae, placuit non esse in corpore census,

omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum

signorum comitem castrorumque aera merentem

quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus

provehit et pulchro reddit sua dona labori,

ipsius certe ducis hoc referre videtur

ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,

ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes