Vt ferme religiosis uiantium moris est, cum aliqui lucus
aut aliqui locus sanctus in uia oblatus est, uotum postulare, pomum adponere, paulisper adsidere: ita mihi
ingresso sanctissimam istam ciuitatem, quanquam oppido
festine m , praefanda uenia et habenda oratio et inhibenda
properatio est. neque enim iustius religiosam moram uiatori obiecerit aut ara floribus redimita aut spelunca frondibus inumbrata aut quercus cornibus onerata aut fagus pellibus coronata, uel enim colliculus sepimine consecratus uel
truncus dolamine effigiatus uel cespes libamine umigatus
uel lapis unguine delibutus. parua haec quippe et quanquam paucis percontantibus adorata, tamen ignorantibus
transcursa.

At non itidem maior meus Socrates, qui cum decorum adulescentem et diutule tacentem conspicatus foret,
 ut te uideam, inquit, aliquid et loquere. scilicet Socrates
tacentem hominem non uidebat; etenim arbitrabatur homines 
non oculorum, sed mentis acie et animi obtutu considerandos. nec ista re cum Plautino milite congruebat, qui
ita ait: pluris est oculatus testis unus quam auriti decem. 
immo enimuero hunc uersum ille ad examinandos homines
conuerterat: pluris est auritus testis unus quam oculati
decem. ceterum si magis pollerent oculorum quam animi
iudicia, profecto de sapientia foret aquilae concedendum.
homines enim neque longule dissita neque proxume adsita
possumus cernere, uerum omnes quo d dam modo caecutimus; ac si ad oculos et optutum istum terrenum redigas
et hebetem, profecto uerissime poeta egregius dixit uelut
nebulam nobis ob oculos offusam nec cernere nos nisi intra
lapidis iactum ualere. aquila enimuero cum se nubium
tenus altissime sublimauit euecta alis totum istud spatium,
qua pluitur et ninguitur, ultra quod cacumen nec fulmini
nec fulguri locus est, in ipso, ut ita dixerim, solo aetheris
et fastigio hiemis—cum igitur eo sese aquila extulit, nutu
clementi laeuorsum uel dextrorsum tanta mole corporis labitur, uelificatas alas quo libuit aduertens modico caudae
gu r bernaculo, inde cuncta despiciens ibidem pinnarum
eminens indefessa remigia ac paulisper cunctabundo uolatu 
paene eodem loco pendula circumtuetur et quaerit, quorsus
potissimum in praedam superne sese ruat fulminis uicem,
de caelo inprouisa simul campis pecua simul montibus feras
simul homines urbibus uno optutu sub eodem impetu cernens, unde rostro tran s fodiat, unde unguibus inuncet uel
agnum incuriosum uel leporem meticulosum uel quodcunque
esui animatum uel laniatui fors obtulit.

Hyagnis fuit, ut fando accepimus, Marsyae tibicinis pater
et magister, rudibus adhuc musicae saeculis solus ante alios
ca n tus canere, nondum quidem tamen flexanimo sono
nec tamen pluriformi modo nec tamen multiforatili tibia;
quippe adhuc ars ista repertu nouo commodum oriebatur.
nec quicquam omnium est quod po s sit in primordio sui
perfici, sed in omnibus ferme ante est spei rudimentum
quam rei experimentum. prorsus igitur ante Hyagni n 
nihil aliud plerique callebant quam Vergilianus upilio seu
busequa, stridenti miserum stipula disperdere carmen. 
quod si quis uidebatur paulo largius in arte promouisse,
ei quoque tamen mos fuit una tibia uelut una tuba personare. primus Hyagnis in canendo manus discapedinauit, 
primus duas tibias uno spiritu animauit, primus laeuis et
dexteris foraminibus, acuto tinnitu et graui bombo, concentum musicum miscuit. eo genitus Marsyas cum in artificio
patrissaret tibicinii, Phryx cetera et barbarus, uultu ferino,
trux, hispidus, inlutibarbus, spinis et pilis obsitus fertur—
pro nefas—cum Apolline certauisse, taeter cum decoro,
agrestis cum erudito, belua cum deo. Musae cum Minerua
dissimulamenti gratia iudices adstitere, ad deridendam scilicet monstri illius barbariam nec minus ad stoliditatem poeniendam. sed Marsyas, quod stultitiae maximum specimen,
non intellegens se deridiculo haberi, priusquam tibias occiperet inflare, prius de se et Apolline quaedam deliramenta
barbare effuttiuit, laudans sese, quod erat et coma relicinus
et barba squalidus et pectore hirsutus et arte tibicen et
fortuna egenus: contra Apollinem—ridiculum dictu—
aduersis uirtutibus culpabat, quod Apollo esset et coma intonsus et genis gratus et corpore glabellus et arte multiscius
et fortuna opulentus. iam primum, inquit, crines eius
praemulsis antiis et promulsis caproneis anteuentuli et propenduli, corpus totum gratissimum, membra nitida, lingua
fatidica, seu tute oratione seu uersibus malis, utrubique 
facundia aequipari. quid quod et uestis textu tenuis, tactu
mollis, purpura radians? quid quod et lyra eius auro fulgurat, ebore candicat, gemmis uariegat? quid quod et doctissime et gratissime cantilat? haec omnia, inquit, blandimenta nequaquam uirtuti decora, sed luxuriae accommodata: contra corporis sui qualitatem prae se maximam
speciem ostentare. risere Musae, cum audirent hoc genus
crimina sapienti exoptanda Apollini obiectata, et tibicinem
illum certamine superatum uelut ursum bipedem corio exsecto nudis et laceris uisceribus reliquerunt. ita Marsyas
in poenam cecinit et cecidit. enimuero Apollinem tam humilis uictoriae puditum est.

Tibicen quidam fuit Antigenidas, omnis uoculae melleus
modulator et idem omnimodis peritus modificator, seu tu
uelles Aeolion simplex siue I asti um uarium seu Lydium
querulum seu Phrygium religiosum seu Dorium bellicosum.
is igitur cum esset in tibicinio adprime nobilis, nihil aeque
se laborare et animo angi et mente dicebat, quam quod
monumentarii ceraulae tibicines dicerentur. sed ferret aequo
animo hanc nominum communionem, si mimos spectauisset:
animaduerteret illic paene simili purpura alios praesidere,
alios uapulare; itidem si munera nostra spectaret: nam illic
quoque uideret hominem praesidere, hominem depugnare:
togam quoque parari et uoto et funeri, item pallio cadauera
operiri et philosophos amiciri.

* * * Bono enim studio in theatrum conuenistis, ut qui
sciatis non locum auctoritatem orationi derogare, sed cum
primis hoc spectandum esse, quid in theatro deprehendas. 
nam si mimus est, riseris, si funerep l us, timueris, si comoedia est, faueris, si philosophus, didiceris.

Indi, gens populosa cultoribus et finibus maxima, procul
a nobis ad orientem siti, prope oceani reflexus et solis
exortus, primis sideribus, ultimis terris, super Aegyptios
eruditos et Iudaeos superstitiosos et Nabathaeos mercatores
et fluxos uestium Arsacidas et frugum pauperes Ityraeos
et odorum diuites Arabas—eorum igitur Indorum non
aeque miror eboris strues et piperis messes et cinnami
merces et ferri temperacula et argenti metalla et auri
fluenta, nec quod Ganges apud eos unus omnium amnium
maximus
 eois regnator aquis in flumina centum
 discurrit, centum ualles illi oraque centum,
 oceanique fretis centeno iungitur amni, 
nec quod isdem Indis ibidem sitis ad nascentem diem
tamen in corpore color noctis est, nec quod aput illos immensi dracones cum immanibus elephantis pari periculo
in mutuam perniciem concertant: quippe lubrico uolumine
indepti reuinciunt, ut illis expedire gressum nequeuntibus
uel omnino abrumpere tenacissimorum serpentium squameas
pedicas necesse sit ultionem a ruina molis suae petere ac
retentores suos toto corpore oblidere. sunt apud illos et
uaria colentium genera—libentius ego de miraculis hominum quam naturae disseruerim—; est apud illos genus, qui 
nihil amplius quam bubulcitare nouere, ideoque ad co gnomen illis bubulcis inditum. sunt et mutandis mercibus
callidi et obeundis proeliis strenui uel sagittis eminus uel
ensibus comminus. est praeterea genus apud illos praestabile, gymnosophistae uocantur. hos ego maxime admiror,
quod homines sunt periti non propagandae uitis nec inoculandae arboris nec proscindendi soli: non illi norunt aruum
colere uel aurum colare uel equum domare uel taurum
subigere uel ouem uel capram tondere uel pascere. quid
igitur est? unum pro his omnibus norunt: sapientiam percolunt tam magistri senes quam discipuli iuniores. nec
quicquam aeque penes illos laudo, quam quod torporem
animi et otium oderunt. igitur ubi mensa posita, priusquam
edulia adponantur, omnes adolescentes ex diuersis locis et
officiis ad dapem conueniunt, magistri perrogant, quod factum a lucis ortu ad illud diei bonum feceri n t. hic alius
se commemorat inter duos arbitrum delectum, sanata simultate, reconciliata gratia, purgata suspicione amicos ex infensis reddidisse; itidem alius sese parentibus quaepiam
imperantibus oboedisse, et alius aliquid meditatione sua
repperisse uel alterius demonstratione didicisse, alia denique 
ceteri commemorant. qui nihil habet ad d ferre cur prandeat,
inpransus ad opus foras extruditur.

Alexandro illi, longe omnium excellentissimo regi, cui
ex rebus actis et auctis cognomentum magno inditum est,
ne uir unicam gloriam adeptus sine laude unquam nominaretur—nam solus a condito aeuo, quantum hominum
memoria extat, inexuperabili imperio orbis auctus fortuna
sua maior fuit successusque eius amplissimo s et prouocauit
ut strenuus et aequiperauit ut meritus et superauit ut melior,
solusque sine aemulo clarus, adeo ut nemo eius audeat
uirtutem uel sperare, fortunam uel optare—, eius igitur
Alexandri multa sublimia facinora et praeclara edita fatigaberis admirando uel belli ausa uel domi prouisa, quae
omnia adgressus est meus Clemens, eruditissimus et suauissimus poetarum, pulcherrimo carmine inlustrare; sed cum
primis Alexandri illud praeclarum, quod imaginem suam,
quo certior posteris proderetur, noluit a multis artificibus
uulgo contaminari, sed edixit uniuerso orbi suo, ne quis
effigiem regis temere adsimularet aere, colore, caelamine,
quin saepe scripsit , solus eam Polycletus aere duceret, solus Apelles
coloribus deliniaret, solus Pyrgoteles caelamine excuderet;
praeter hos tris multo nobilissimos in suis artificiis si quis
uspiam repperiretur alius sanctissimae imagini regis manus
admolitus, haud secus in eum quam in sacrilegum uindicaturum. 
eo igitur omnium metu factum, solus Alexander
ut ubique imaginum sim illim us esset, utique omnibus
statuis et tabulis et toreumatis idem uigor acerrimi bellatoris, idem ingenium maximi honoris, eadem forma uiridis
iuuentae, eadem gratia relicinae frontis cerneretur. quod
utinam pari exemplo philosophiae edictum ualeret, ne qui
imaginem eius temere adsimularet, uti pauci boni artifices,
idem probe eruditi omnifariam sapientiae studium contemplarent, neu rudes, sordidi, imperiti pallio tenus filosophos
imitarentur et disciplinam regalem tam ad bene dicendum
quam ad bene uiuendum repertam male dicendo et similiter
uiuendo contaminarent. quod utrumque scilicet perfacile est.
quae enim facilior res quam linguae rabies et uilitas morum, altera ex aliorum contemptu, altera ex sui nata ?
nam uiliter semet ipsum colere sui contemptus est, barbare
alios insectari audientium contumelia est. an non summam
contumeliam uobis imponit, qui uos arbitratur maledictis
optimi cuiusque gaudere, qui uos existimat mala et uitiosa
uerba non intellegere aut, si intellegatis, boni consulere?
quis ex rupiconibus, baiolis, tabernariis tam infans est, ut,
si pallium accipere uelit, non disertius maledicat?

* * * Hic enim plus sibi debet quam dignitati, quanquam
nec haec illi sit cum aliis promiscua; nam ex innumeris
hominibus pauci senatores, ex senatoribus pauci nobiles 
genere et ex iis pauci consulares, ex consularibus pauci
boni et adhuc ex bonis pauci eruditi. sed ut loquar de solo
honore, non licet insignia eius uestitu uel calceatu temere
usurpare.

Si quis forte in hoc pulcherrimo coetu ex il l is inuisoribus
meis malignus sedet, quoniam ut in magna ciuitate hoc
quoque genus inuenitur, qui meliores obtrectare malint
quam imitari et, quorum similitudinem desperent, eorundem
adfectent simultatem, scilicet uti, qui suo nomine obscuri
sunt, meo innotescant,—si qui igitur ex illis liuid in is
splendidissimo huic auditorio uelut quaedam macula se
immiscuit, uelim paulisper suos oculos per hunc incredibilem consessum circumferat contemplatusque frequentiam
tantam, quanta ante me in auditorio philosophi nunquam
uisitata est, reputet cum animo suo, quantum periculum
conseruandae existimationis hic adeat, qui contemni non
consueuit, cum sit arduum et oppido difficile uel modicae
paucorum expectationi satisfacere, praesertim mihi, cui et
ante parta existimatio et uestra de me benigna praesumptio
nihil non quicquam sinit neglegenter ac de summo pectore
hiscere. quis enim uestrum mihi unum soloecismum ignouerit? quis uel unam syllabam barbare pronuntiatam donauerit? quis incondita et uitiosa uerba temere quasi delirantibus oborientia permiserit blaterare? quae tamen aliis facile 
et sane meritissimo ignoscitis. meum uero unumquodque dictum acriter examinatis, sedulo pensiculatis, ad limam
et lineam certam redigitis, cum torno et coturno uero
comparatis. tantum habet u t ilitas excusationis, dignitas
difficultatis. adgnosco igitur difficultatem meam nec deprecor, quin sic existimetis. nec tamen uos parua quaedam
et praua similitudo falsos animi habeat, quoniam quaedam,
ut saepe dixi, palliata mendicabula obambulant. praeco
proconsul(is) et ipse tribunal ascendit, et ipse togatus illic
uidetur, et quidem perdiu stat aut ambulat aut plerumque
contentissime clamitat, enimuero proconsul ipse moderata
uoce rarenter et sedens loquitur et plerumque de tabella
legit, quippe praeconis uox garrula ministerium est, proconsulis autem tabella sententia est, quae semel lecta neque augeri littera una neque autem minui potest, sed utcumque recitata est, ita prouinciae instrumento refertur. patior
et ipse in meis studiis aliquam pro meo captu similitudinem; nam quodcumque ad uos protuli, exce r ptum ilico et
lectum est, nec reuocare illud nec autem mutare nec emendare mihi inde quidquam licet. quo maior religio dicendi
habenda est, et quidem non in uno genere studiorum. plura
enim mea extant in Camenis quam Hippiae in opificiis
opera. quid istud sit, si animo attendatis, diligentius et
accuratius disputabo. 

 Et Hippias e numero sophistarum est, artium multitudine prior omnibus, eloquentia nulli secundus; aetas illi 
cum Socrate, patria Elis; genus ignoratur, gloria uero magna,
fortuna modica, sed ingenium nobile, memoria excellens,
studia uaria, aemuli multi. uenit Hippias iste quondam
certamine Olympio Pisam, non minus cultu uisendus quam
elaboratu mirandus. omnia secum quae habebat, nihil eorum
 m emerat, sed suis sibi manibus confecerat, et indumenta,
quibus indutus, et calciamenta, quibus erat inductus, et
gestamina, quibus erat conspicatus. habebat indutui ad
corpus tunicam interulam tenuissimo textu, triplici licio,
purpura duplici: ipse eam sibi solus domi texuerat. habebat
cinctui balteum, quod genus pictura Babylonica miris coloribus uariegatum: nec in hac eum opera quisquam adiuuerat. habebat amictui pallium candidum, quod superne
circumiecerat: id quoque pallium co m perior is ipsius
laborem fuisse. etiam pedum tegumenta crepidas sibimet
compegerat; etiam anulum in laeua aureum faberrimo signaculo quem ostentabat, ipse eius anuli et orbiculum circulauerat et palam clauserat et gemmam insculpserat. nondum omnia eius commemoraui. enim non pigebit me commemorare, quod illum non puditum est ostentare, qui magno 
in coe p tu praedicauit, fabricatum semet sibi ampullam
quoque oleariam, quam gestabat, lenticulari forma, tereti
ambitu, pressula rutunditate, iuxtaque honestam strigileculam, recta fastigatione cymulae, flexa tubulatione ligulae,
ut et ipsa in manu capulo moraretur et sudor ex ea riuulo
laberetur. quis autem non laudabit hominem tam numerosa arte multiscium, totiugi scientia magnificum, tot utensilium peritia daedalum? quin et ipse Hippian laudo, sed
ingenii eius fecunditatem malo doctrinae quam supellectilis
multiformi instrumento aemulari, fateorque me sellularias
quidem artes minus callere, uestem de textrina emere,
baxeas istas de sutrina praestinare, enimuero anulum nec
gestare, gemmam et aurum iuxta plumbum et lapillos nulli
aestimare, strigilem et ampullam ceteraque balnei utensilia
nundinis mercari. prorsum enim non eo infiti ti as nec radio
nec subula nec lima nec torno nec id genus ferramenti s 
uti nosse, sed pro his praeoptare me fateor uno chartario
calamo me reficere poemata omnigenus apta uirgae, lyrae,
socco, coturno, item satiras ac g riphos, item h istorias
uarias rerum nec non o rationes laudatas disertis nec non
dialogos laudatos philosophis atque haec et alia et eiusdem modi tam graece quam latine, gemino uoto, pari studio,
simili stilo. quae utinam possem equidem non singillatim
ac discretim, sed cunctim et coaceruatim tibi, proconsul 
 ut optime, offerre ac praedicabili testimonio tuo ad
omnem nostram Camenam frui! non hercule penuria laudis,
quae mihi dudum integra et florens per omnes antecessores
tuos ad te reseruata est, sed quoniam nulli me probatiorem
uolo, quam que m ipse ante omnis merito probo. enim
sic natura comparatum est, ut eum quem laudes etiam
ames, porro quem ames etiam laudari te ab illo uelis. atque ego me dilectorem tuum profiteor, nulla tibi priuatim,
sed omni publicitus gratia obstrictus. nihil quippe a te
impetraui, quia nec postulaui. sed philosophia me docuit
non tantum beneficium amare, sed etiam maleficium negare 
magisque iudicio impertire quam commodo inseruire et
quod in commune expediat malle quam quod mihi. igitur
bonitatis tuae diligunt plerique fructum, ego studium. idque
facere adortus sum, dum mo do derationem tuam in prouincialium negotiis contemplor, qua effec is ti ut te amare
debeant experti propter beneficium, expertes propter exemplum. nam et beneficio multis commodasti et exemplo omnibus profuisti. quis enim a te non amet discere, quanam
moderatione optineri queat * * * ; tua ista grauitas iucunda,
mitis austeritas, placida constantia blandusque uigor est.
neminem proconsulum, quod sciam, prouincia Africa magis
reuerita est, minus uerita: nullo nisi tuo anno ad coercenda
peccata plus pudor quam timor ualuit. nemo te alius pari 
potestate saepius profuit, rarius terruit, nemo similiorem
uirtute filium adduxit. igitur nemo Carthagini proconsulum
diutius fuit. nam etiam eo tempore, quo prouincia m 
circumibas, manente nobis Honorino minus sensimus absentiam tuam, quam quam te magis desideraremus; paterna
in filio aequitas, senilis in iuuene auctoritas prudentia,
consularis in legato auctoritas, prorsus omnis uirtutes tuas
ita effi n git ac repraesentat, ut medius fidius admirabilior
esset in iuuene quam in te parta laus, nisi eam tu talem
dedisses. qua utinam perpetuo liceret frui. quid nobis cum
istis proconsulum uici ci bus, quid cum annis breuibus et
festinantibus mensibus. o celer e s bonorum hominum dies,
o praesidum optimorum citata curricula. iam te, Seueriane,
tota prouincia desideramus. enimuero Honorinum et honos
suus ad praeturam uocat et fauor Caesarum ad consulatum
format et amor noster inpraesentiarum tenet, et spes Carthaginis in futurum spondet, uno solacio freta exempli tui, quod
qui legatus mittitur, proconsul ad nos cito reuersurus est.

* * * 
 Sol qui candentem feruido curru atque equis
 flammam citatis feruido ardore explicas: 
 
itemque luminis eius Luna discipula nec non quinque ceterae
uagantium potestates: Iouis benefica, Veneris uoluptifica,
pernix Mercuri, perniciosa Saturni, Martis ignita. sunt et
aliae mediae deum potestates, quas licet sentire, non datur
cernere, ut Amoris ceterorumque id genus, quorum forma
inu i sitata, uis cognita. item in terris, utcumque prouidentiae ratio poscebat, alibi montium arduos uertices extulit,
alibi camporum supinam planitiem coaequauit, itemque
ubique distinxit amnium fluores, pratorum uirores, item
dedit uolatus auibus, uolutus serpentibus, cursus feris,
gressus hominibus.

* * * Patitur enim, quod qui herediolum sterile m et
agrum scruposum, meras rupinas et senticeta miseri colunt:
quoniam nullus in tesquis suis fructus est nec ullam illic
aliam frugem uident, sed infelix lolium et steriles dominantur h auenae, suis frugibus indigent es aliena furatum eunt et uicinorum flores decerpunt, scilicet ut eos flores
carduis suis misceant; ad eundem modum qui suae uirtutis
sterilis est * * *

Psittacus auis Indiae auis est; instar illi minimo minus
quam columbarum, sed color non columbarum; non enim
lacteus ille uel liuidus uel utrumque, subluteus aut sparsus,
est, sed color psittaco uiridis et intimis plumulis et extimis
palmulis. nisi quod sola ceruice distinguitur. enimuero ceruicula 
eius circulo mineo uelut aurea torqui pari fulgoris
circumactu cingitur et coronatur. rostri prima duritia: cum
in petra m quampiam concitus altissimo uolatu praecipitat,
rostro se uelut anc h ora excipit. sed et capitis eadem
duritia quae rostri. cum sermonem nostrum cogitur aemulari, ferrea clauicula caput tunditur, imperium magistri ut
persentiscat; haec discenti ferula est. discit autem statim
pullus usque ad duos aetatis suae annos, dum facile os, uti
conformetur, dum tenera lingua, uti conuibretur: senex
autem captus et indocilis est et obliuiosus. uerum ad disciplinam humani sermonis facilior est psittacus, glande qui
uescitur et cuius in pedibus ut hominis quini digituli
numerantur. non enim omnibus psittacis id insigne, sed
illud omnibus proprium, quod eis lingua latior quam ceteris
auibus; eo facilius uerba hominis articulant patentiore
plectro et palato. id uero, quod di dicit, ita similiter nobis
canit uel potius eloquitur, ut, uocem si audias, hominem
putes: nam coruum quidem si audias, id est crocitare,
non loqui. uerum enimuero et coruus et psittacus nihil
aliud quam quod didicerunt pronuntiant. si conuicia docueris, conuiciabitur diebus ac noctibus perstrepens maledictis:
hoc illi carmen est, hanc putat cantionem. ubi omnia quae
didicit maledicta percensuit, denuo repetit eandem cantilenam. si carere conuicio uelis, lingua excidenda est aut
quam primum in siluas suas remittendus est.

* * * Non enim mihi philosophia id genus orationem largita est, ut natura quibusdam auibus breuem et te m porarium 
cantum commodauit, hirundinibus matutinum,
cicadis meridianum, noctuis serum, ululis uespertinum, bubonibus nocturnum, gallis antelucanum; quippe haec animalia inter se uario tempore et uario modo occinunt et
occipiunt carmine, scilicet galli expergifico, bubones gemulo,
ululae querulo, noctuae intorto, cicadae obstrepero, hirundines perarguto. sed enim philosophi ratio et oratio tempore iugis est et auditu uenerabilis et intellectu utilis et
modo omnicana.

* * * Haec atque hoc genus alia partim cum audiret a
Diogene Crates, alia s ipse sibimet suggereret, denique in
forum exilit, rem familiarem abicit uelut onus stercoris magis
labori quam usui, dein coetu facto maximum exclamat:
 Crates, inquit, Crate s te m manu mitt it : et exinde
non modo solus, uerum nudus et liber omnium, quoad uixit,
beate uixit. adeoque eius cupiebatur, ut uirgo nobilis spretis
iunioribus ac ditioribus procis ultron ea eum sibi optauerit.
cumque interscapulum Crates retexisset, quod erat aucto
gibbere, peram cum baculo et pallium humi pos s uisset
eamque sup p ellectilem sibi esse puellae profiteretur eamque 
formam, quam uiderat: proinde sedulo consuleret, ne
post querelae causam caperet; enimuero Hipparche condicionem accipit. iam dudum sibi prouisum satis et satis consultum respondit, neque ditiorem maritum neque formonsiore m uspiam gentium posse inuenire; proinde duceret,
quo liberet. dux it Cynicus in porticum; ibidem, in loco
celebri, coram luce clarissima accubuit, coramque uirginem
inminuisset paratam pari constantia, ni Zeno procinctu
palliastri circumstantis coronae obtutu m magistri in
secreto defendisset.

Samos Icario in mari modica insula est—exaduersum
Miletos—ad occidentem eius sita nec ab ea multo pelagi
dispescitur: utramuis clementer nauigantem dies alter in
portu sistit. ager frumento piger, aratro inritus, fecundior
oliueto, nec uinitori nec holeris cul tori cul patur. ruratio omnis in sarculo et surculo, quorum prouentu magis fructuosa insula est quam frugifera. ceterum et incolis frequens
et hospitibus celebrata. oppidum habet, nequaquam pro
gloria, sed quod fuisse amplum semiruta moenium multifariam indicant. enimuero fanum Iunonis antiquitus famigeratum; 
id fanum secundo litore, si recte recordor uiam,
uiginti haud amplius stadia oppido abest. ibi donarium deae
perquam opulentum: plurima auri et argenti ratio in lancibus, speculi s , poculis et cuiuscemodi utensilibus magna
etiam uis aeris uario effigiatu, ueterrimo et spectabili opere:
uel inde ante aram Bathylli statua a Polycrate tyranno
dicata, qua nihil uideor effectius cognouisse; quidam Pythagorae eam falso existimant. adulescens est uisenda pulchritudine, crinibus a fronte parili separatu per malas remulsis, pone autem coma prolixior interlucentem ceruicem
scapularum finibus obumbrat, ceruix suci plena, malae uberes,
genae teretes, at medio mento lacullatura, eique prorsus
citharoedicus status: deam conspiciens, canenti similis,
tunicam picturis uariegatam deorsus ad pedes deiectus ipsos,
Graecanico cingulo, chlamyde uelat utrumque brachium ad
usque articulos palmarum, cetera decoris i striis dependent;
cithara balteo caelato apta strictim sustinetur; manus eius
tenerae, procerulae: laeua distantibus digitis neruos molitur,
dextra psallentis gestu pulsabulum citharae admouet, ceu
parata percutere, cum uox in cantico interquieuit; quod
interim canticum uidetur ore tereti semihiantibus in conatu 
labellis eliquare. uerum haec quidem statua esto cuiuspiam
puberum, qui s Polycrati tyranno dilectus Anacreonteum
amicitiae gratia cantilat; ceterum multum abest Pythagorae
philosophi statuam esse; et natu s Samius et pulchritudine
adprime insignis et psallendi musicaeque omnis multo doctissimus ac ferme id aeui, quo Polycrates Samum potiebatur, sed haudquaquam philosophus tyranno dilectus est.
quippe eo commodum dominari orso profugit ex insula
clanculo Pythagoras, patre Mnesarcho nuper amisso, quem
comperio inter sellularios artifices gemmis faberrime sculpendis laudem magis quam opem quaesisse. sunt qui Pythagoran aiant eo temporis inter captiuos Cambysae regis,
Aegyptum cum adueheretur, doctores habuisse Persarum
magos ac praecipue Zoroast r en, omnis diuini arc h ani
antistitem, posteaque eum a quodam Syllo Crotoniensium
principe reciperatum. uerum enimuero celebrior fama optinet sponte eum petisse Aegyptias disciplinas atque ibi a sacerdotibus caerimoniarum incredundas potentias, numerorum
admirandas uices, geometriae sollertissimas formulas didicisse ; nec his artibus animi expletum mox Chaldaeos atque inde
Bracmanos—hi sapientes uiri sunt, Indiae gens est—eorum
ergo Bracmanum gymnosophistas adisse. Chaldaei sideralem 
scientiam, numinum uagantium statos ambitus, utrorumque
uarios effectus in genituris hominum ostendere nec non medendi remedia mortalibus latis pecuniis terra caeloque et
mari conquisita, Bracmani autem pleraque philosophiae
eius contulerunt, quae mentium documenta, quae corporum
exercitamenta, quot partes animi, quot uices uitae, quae
diis manibus pro merito suo cuique tormenta uel praemia.
quin etiam Pherecydes Syro ex insula oriundus, qui primus
uersuum nexu repudiato conscribere ausus est passis uerbis,
soluto locutu, libera oratione, eum quoque Pythagoras
magistrum coluit et infandi morbi putredine in serpentium
scabiem solutum religiose humauit. fertur et penes Anaximandrum Milesium naturabilia commentatus nec non et
Cretensem Epimeniden inclitum fatiloquum et piatorem
disciplinae gratia sectatus itemque Leodamantem Creop h yli discipulum, qui Creop h ylus memoratur poetae
 H omeri hospes et aemulator canendi fuisse. tot ille
doctoribus eruditus, tot tamque multiiugis calicibus disciplinarum toto orbe haustis, uir praesertim ingenio ingenti
ac profecto super captum hominis animi augustior, primus
philosophiae nuncupat i or et conditor, nihil prius discipulos suos docuit quam tacere, primaque apud eum meditatio 
sapienti futuro linguam omnem coercere uerba que ,
quae uolantia poetae appellant, ea uerba detractis pinnis
intra murum candentium dentium premere. prorsus, inquam,
hoc erat primum sapientiae rudimentum, meditari condiscere, loquitari dediscere. non in totum aeuum tamen uocem
desuescebant, nec omnes pari tempore elingues magistrum
sectabantur, sed grauioribus uiris breui spatio satis uidebatur taciturnitas modificata, loquaciores enimuero ferme
in quinquennium uelut exilio uocis punieba n tur. porro
noster Plato, nihil ab hac secta uel paululum deuius, pythagorissat in plurimis; aeque et ipse ut in nomen eius a
magistris meis adoptarer, utrumque meditationibus academicis didici, et, cum dicto opus est, inpigre dicere, et, cum
tacito opus est, libenter tacere. qua moderatione uideor ab
omnibus tuis antecessoribus haud minus oportuni silentii

laudem quam tempestiuae uocis testimonium consecutus.

Priusquam uobis occipiam, principes Africae uiri, gratias
agere ob statuam, quam mihi praesenti honeste postulastis
et absenti benigne decreuistis, prius uolo causam uobis
allegare, cur aliquam multos dies a conspectu auditorii
afuerim contulerimque me ad Persianas aquas, gratissima
prorsus et sanis natabula et aegris medicabula—quippe ita
institui omne uitae meae tempus uobis probare, quibus me
in perpetuum firmiter dedicaui: nihil tantum, nih i l tantulum faciam, quin eius uos et gnaros et iudices habeam— 
quid igitur de repentino ab hoc splendidissimo conspectu
uestro distulerim. exemplum eius rei paulo secus simillimum memorabo, quam inprouisa pericula hominibus subito
oboriantur, de Philemone comico. de ingenio eius qui satis
nostis, de interitu paucis cognoscite. an etiam de ingenio
pauca uultis? 

 Poeta fuit hic Philemon, mediae comoediae scriptor,
fabulas cum Menandro in scaenam dictauit certauitque cum
eo, fortasse impar, certe aemulus. namque eum etiam uicit
saepenumero—pudet dicere. repperias tamen apud ipsum
multos sales, argumenta lepide inflexa, adgnitus lucide
explicatos, personas rebus competentes, sententias uitae
congruentes, ioca non infra soccum, seria non usque ad
coturnum. rarae apud illum corruptelae, e tuti errores,
concessi amores. nec eo minus et leno periurus et amator
feruidus et seruulus callidus et amica illudens et uxor inhibens et mater indulgens et patruus obiurgator et sodalis
opitulator et miles proeliator, sed et parasiti edaces et
parentes tenaces et meret r ices procaces. hisce laudibus
diu in arte comoedica nobilis forte recitabat partem fabulae,
quam recens fecerat, cumque iam in tertio actu, quod genus
in comoedia fieri amat, iucundiores adfectus moueret, imber
repentino coortus, ita ut mihi ad uos uenit usus nuperrime, 
differri auditorii coetum et auditionis coeptum coegit: relicum tamen, uariis postulantibus, sine intermissione deincipiti die perlecturum. postridie igitur maximo studio
ingens hominum frequentia conuenere; sese quisque exaduersum quam proxime collocat; serus adueniens amicis adnuit,
locum sessui impertiant: extimus quisque excuneati queruntur; farto toto theatro ingens stipatio, occipiunt inter se
queri; qui non adfuerant percontari ante dicta, qui adfuerant recordari audita, cunctisque iam prioribus gnaris
sequentia expectare. interim dies ire, neque Philemon ad
condictum uenire; quidam tarditatem poetae murmurari,
plures defendere. sed ubi diutius aequo sedetur nec Philemon uspiam comparet, missi ex promptioribus qui acci p erent, atque eum in suo sibi lectulo mortuum offendunt.
commodum ille anima edita obriguerat, iacebatque incumbens
toro, similis cogitanti: adhuc manus uolumini implexa, adhuc os recto libro impressus, sed enim iam animae uacuus,
libri oblitus et auditorii securus. stetere paulisper qui
introierant, perculsi tam inopinatae rei, tam formonsae mortis miraculo. dein regressi ad populum renuntiauere Philemonem poetam, qui expectaretur qui in theatro fictum argumentum finiret, iam domi ueram fabulam consummasse;
enimuero iam dixisse rebus humanis ualere et plaudere, suis
uero familiaribus dolere et plangere; hesternum illi s imbrem lacrimas auspicasse; comoediam eius prius ad funebrem 
facem quam ad nubtialem uenisse; proin, quoniam
poeta optimus personam uitae deposuerit, recta de auditorio eius exequias eundum, legenda eius esse nunc ossa,
mox carmina. 

 Haec ego ita facta, ut commemoraui, olim didiceram, sed
hodie s u m e meo periculo recordatus. nam, ut meministis
profecto, cum impedita esset imbri recitatio, in propinquum
diem uobis uolentibus protuli, et quidem Philemonis
exemplo paenissime; quippe eodem die in palaestra adeo
uehementer talum inuerti, ut minimum a d fuerim, quin
articulum etiam a crure defringerem. tamen articulus loco
concessit exque eo luxu adhuc fluxus est. et iam dum eum
ingenti plaga reconcilio, iamiam sudoro adfatim corpore
diutule obrigui; inde acerbus dolor intestinorum coortus
modico ante sedatus est, quam me denique uiolentus exanimaret et Philemonis ritu compelleret ante letum abire quam
lectum, potius implere fata quam fanda, consummare potius
animam quam historiam. cum primum igitur apud Persianas aquas leni temperie nec minus utiquam blando fomento
gressum reciperaui, nondum quidem ad innitendum idonee,
sed quantum ad uos festinanti satis uideba n tur, ueniebam
redditum quod pepigeram, cum interim uos mihi beneficio
uestro non tantum clauditatem dempsistis, uerum etiam
pernicitatem addidistis. 

 An non properandum mihi erat, ut pro eo honore uobis
multas gratias dicerem, pro quo nullas preces dixeram? 
non quin magnitudo Carthaginis mereatur etiam a philosopho precem pro honore, sed ut integrum et intemeratum
esset uestrum beneficium, si nihil ex gratia eius petitio mea
defregisset, id est, ut usque quaque esset gratuitum. neque
enim aut leui mercede emit qui precatur, aut par u um
pretium accipit qui rogatur, adeo ut omnia utensilia emere
uelis quam rogare. id ego arbitror praecipue in honore
obseruandum; quem qui laboriose exorauerit, sibi debet
 u nam gratia m , quod impe t rarit; qui uero sine molestia
ambitus adeptus est, duplam gratiam praebentibus debet, et
quod non petierit et quod acceperit. duplam igitur uobis
gratiam debeo. immo enimuero multiiugam, quam ubique
equidem et semper praedicabo. sed nunc inpraesentiarum
libro isto ad hunc honorem mihi conscripto, ita
ut soleo, publice protestabor: certa est enim ratio, qua
debeat philosophus ob decretam sibi publice statuam gratias
agere, a qua paululum demutabit libro, quem Strabonis
Aemiliani excellentissimus honor flagitat, quem librum
sperabo me commode posse conscribere; satis eum hodie
uobiscum probare—est enim tantus in studiis, ut praenobilior 
sit proprio ingenio quam patricio consulatu. quibusnam uerbis tibi, Aemiliane Strabo, uir omnium, quot
umquam fuerunt aut sunt aut etiam erunt, inter optimos
clarissime, inter clarissimos optime, inter utrosque doctissime,
quibus tandem uerbis pro hoc tuo erga me animo gratias
habitum et commemoratum eam, qua digna ratione tam
honorificam benignitatem tuam celebrem, qua remuneratione
dicendi gloriam tui facti aequiperem, nondum hercle repperio. sed quaeram sedulo et conitar, dum memor ipse
mei, dum spiritus hos regit artus. nam nunc inpraesentiarum—neque enim diffitebor—laetitia facundiae obstrepit et cogitatio uoluptate impeditur; ac mens occupata
delectatione mauult inpraesentiarum gaudere quam praedicare. quid faciam? cupio gratus uideri, sed prae gaudio
nondum mihi uacat grati a s agere. nemo me, nemo ex
illis tristioribus uelit in isto uituperare, quod honorem
meum non minus uereor quam intellego, quod clarissimi
et eruditissimi uiri tanto testimonio exulto; quippe testimonium mihi perhibuit in curia Carthaginiensium non
minus splendidissimum quam benignissimum uir consularis;
cui etiam notum esse tantummodo summus honor est, is
etiam laudator mihi apud principes Africae uiros quodam
modo astitit. nam, ut comperior, nudius tertius libello 
misso, per quem postulabat locum celebrem statuae meae,
cum primis commemorauit inter nos iura amicitiae a commilitio studiorum eisdem magistris honeste inchoata; tunc
postea uota omnia mea secundum dignitatis suae gradus
recognouit. iam illud primum beneficium, quod condiscipulum se meminit. ecce et hoc alterum beneficium, quod tantus diligi se ex pari praedicat. quin etiam commemorauit
et alibi gentium et ciuitatium honores mihi statuarum et
alios decretos. quid addi potest ad hoc praeconium uiri
consularis? immo etiam docuit argumento suscepti sacerdotii summum mihi honorem Carthaginis adesse. iam hoc
praecipuum beneficium ac longe ante ceteros excellens, quod
me uobis locupletissimus testis suo etiam suffragio commendat. ad summam pollicitus est se mihi Carthagini de
suo statuam positurum, uir, cui omnes prouinciae quadriiuges et seiuges currus ubique gentium ponere gratulantur.
quid igitur superest ad honoris mei tribunal et columen,
ad laudis meae cumulum? immo enimuero, quid superest?
Aemilianus Strabo, uir consularis, breui uotis omnium
futurus proconsul, sententiam de honoribus meis in curia
Karthaginiensium dixit, omnes eius auctoritatem secuti
sunt. nonne uidetur hoc uobis senatus consultum esse? quid
quod et Karthaginienses omnes, qui in illa sanctissima
curia aderant, tam libenter decreuerunt locum statuere, ut
illos scires iccirco alteram statuam, quantum spero, in
sequentem curiam protulisse, ut salua ueneratione, salua
reuerentia consularis sui uiderentur factum eius non aemulati, sed secuti, id est ut integro die beneficium ad me
publicum perueniret. ceterum meminerant optimi magistratus 
et beniuolentissimi principes mandatum sibi a uobis
quod uolebant. id egone scirem ac non praedicarem?
ingratus essem. quin etiam uniuerso ordini uestro pro 
amplissimis erga me meritis quantas maximas possum gratias ago atque habeo, qui me in illa curia honestissimis
adclamationibus decorauere, in qua curia uel nominari
tantummodo summus honor est. igitur, quod difficile factu
erat quodque re uera arduum, non existimabatur: gratum
esse populo, placere ordini, probari magistratibus et principibus, id—praefascine dixerim—iam quodam modo
mihi obtigit. quid igitur superest ad statuae meae honorem,
nisi aeris pretium et artificis ministerium? quae mihi ne
in mediocribus quidem ciuitatibus unquam defuere, ne ut
Karthagini desint, ubi splendidissimus ordo etiam de rebus
maioribus iudicare potius solet quam computare. sed de
hoc tum ego perfectius, cum uos effectius. quin etiam tibi,
nobilitas senatorum, claritudo ciuium, dignitas amicorum,
mox ad dedicationem statuae meae libro etiam conscripto
plenius gratias cana m eique libro mandabo, uti per omnis
prouincias eat totoque abhinc orbe totoque abhinc tempore
laudes benefacti tui ubique gentium semper annorum repraesentet.

* * * Viderint, quibus mos est oggerere se et otiosis praesidibus, ut inpatientia linguae commendationem 
ingenii quaerant et adfectata amicitiae uestrae specie glorientur. utrumque enim a me, Scipio Orfite, longe abest. nam
et quantulumcunque ingenium meum iam pridem pro captu
suo hominibus notius est, quam ut indigeat nouae commendationis, et gratiam tuam tuorumque similium malo
quam iacto, magisque sum tantae amicitiae cupitor quam
gloriator, quoniam cupere nemo nisi uere putem potest,
potest autem quiuis falso gloriari. ad hoc ita semper ab
ineunte aeuo bonas artes sedulo colui, eamque existimationem morum ac studiorum cum in prouincia nostra tum
etiam Romae penes amicos tuos quaesisse me tute ipse
locupletissimus testis es, ut non minus uobis amicitia mea
capessenda sit quam mihi uestra concupiscenda. quippe non
prompte ueniam impertire rarenter adeundi adsiduitatem
eius requirentis est, summumque argumentum amoris frequentibus delectari, cessantibus obirasci, perseuerantem
celebrare, desinentem desiderare, quoniam necesse est gratam praesentiam eiusdem esse, cuius angat absentia. ceterum uox cohibita silentio perpeti non magis usui erit
quam nares grauedine oppletae, aures spurcitie obseratae,
oculi albugine obducti. quid si manus manicis restringantur, quid si pedes pedicis coartentur, iam rector nostri animus aut sommo soluatur aut uino mergatur aut morbo
sepeliatur? profecto ut gladius usu splendescit, situ robiginat, 
ita uox in uagina silentii condita diutino torpore
hebetatur. desuetudo omnibus pigritiam, pigritia ueternum
parit. tragoedi adeo ni cottidie proclament, claritudo arteriis
obsolescit; igitur identidem boando purgant rauim. ceterum
ipsius uocis hominis exercendi ca s sus labor superuacaneo
studio plurifariam superatur, si quidem uoce hominis et
tuba rudore toruior et lyra concentu uariatior et tibia
questu delectabilior et fistula susurru iucundior et bucina
significatu longinquior. mitto dicere multorum animalium
immeditatos sonores distinctis proprietatibus admirandos,
ut est taurorum grauis mugitus, luporum acutus ululatus,
elefantorum tristis barritus, equorum hilaris hinnitus nec
non auium instigati cl angores nec non leonum indignati
fremores ceteraeque id genus uoces animalium truces ac
liquidae, quas infesta rabies uel propitia uoluptas ciant.
pro quibus homini uox diuinitus data angustior quidem,
sed maiorem habet utilitatem mentibus quam auribus delectationem. quo magis celebrari debet frequentius usurpata,
et quidem non nisi in auditorio, tanto uiro praesidente, in
hac excellenti celebritate multorum eruditorum, multorum
benignorum; equidem et si fidibus adprime callerem, non
nisi confertos homines consectarer. in solitudine cantilauit
 Orpheus in siluis, inter delphinas Arion, quippe, si fides
fabulis, Orpheus exilio desolatus, Arion nauigio praecipitatus, 
ille immanium bestiarum delenitor, hic misericordium
beluarum oblectator, ambo miserrimi cantores, quia non
sponte ad laudem, sed necessario ad salutem nitebantur
eos ego impensius admirarer, si hominibus potius quam
bestiis placuissent. auibus haec secretaria uti n quam magis
congrueri n t, merulis et lusciniis et oloribus. et merulae
in remotis tesquis cantilenam pueritiae fringultiunt, lusciniae in solitudine Africana canticum adulescentiae garriunt,
olores apud auios fluuios carmen senectae meditantur.
enimuero qui pueris et adulescentibus et senibus utile carmen prompturus est, in mediis milibus hominum canat, ita
ut hoc meum de uirtutibus Orfiti carmen est, serum quidem
fortasse, sed serium, nec minus gratum quam utile Carthaginiensium pueris et iuuenibus et senibus, quos indulgentia sua praecipuus omnium proconsul subleuauit temperatoque desiderio et moderato remedio dedit pueris saturitatem, iuuenibus hilaritatem, senibus securitatem. metuo
quidem, Scipio, quoniam laudes tuas attigi, ne me inpraesentiarum refrenet uel tua generosa modestia uel mea ingenua uerecundia. sed nequeo, quin ex plurimis, quae in
te meritissimo admiramur, ex his plurimis quin uel paucissima attingam. uos ea mecum, ciues ab eo seruati,
recognoscite.

Tanta multitudo ad audiendum conuenistis, ut potius
gratulari Karthagini debeam, quod tam multos eruditionis 
amicos habet, quam excusare, quod philosophus non recusauerim dissertare. nam et pro amplitudine ciuitatis frequentia collecta et pro magnitudine frequentiae locus delectus est. praeterea in auditorio hoc genus spectari debet non
pauimenti marmoratio nec proscaenii contabulatio nec scaenae
columnatio, sed nec culminum eminentia nec lacunarium
refulgentia nec sedilium circumferentia, nec quod hic alias
mimus halucinatur, comoedus sermocinatur, tragoedus uociferatur, funerepus periclitatur, praestigiator furatur, histrio
gesticulatur ceterique omnes ludiones ostentant populo quod
cuiusque artis est, sed istis omnibus supersessis nihil amplius
spectari debet quam conuenientium ratio et dicentis oratio.
quapropter, ut poetae solent hic ibidem uarias ciuitates
substituere, ut ille tragicus, qui in theatro dici facit:
 Liber, qui augusta haec loca Cithaeronis colis, 
item ille comicus:
 perparuam partim postulat Plautus loci
 de uostris magnis atque amoenis moenibus,
 Athenas quo sin e architectis conferat, 

non secus et mihi liceat nullam longinquam et transmarinam ciuitatem hic, sed enim ipsius Karthaginis uel curiam uel bybliothecam substituere. igitur proinde habetote, si curia digna protulero, ut si in ipsa curia me audiatis, si erudita fuerint, ut si in bybliotheca legantur.
quo d utinam mihi pro multitudine auditorii prolixa
oratio suppeteret ac non hic maxime clauderet, ubi
me facundissimum cu m perem. sed uerum uerbum est
profecto, qui aiunt nihil quicquam homini tam prosperum diuinitus datum, quin ei tamen admixtum sit 
aliquid difficultatis, ut etiam in amplissima quaque laetitia
subsit quaepiam uel parua querimonia coniugatione quadam mellis et fellis: ubi uber, ibi tuber. id ego cum in 
alias, tum etiam nunc inpraesentiarum usu experior. nam
quanto uideor plura apud uos habere ad commendationem
suffragia, tanto sum ad dicendum nimia reuerentia uestri
cunctatior, et qui penes extrarios saepenumero promptissime
disceptaui, idem nunc penes meos haesito ac—mirum dictu—
ipsis inlecebris deterreor et stimulis refrenor et incitamentis
cohibeor. an non multa mihi apud uos adhortamina suppetunt, quod sum uobis nec lare alienus nec pueritia inuisitatus nec magistris peregrinus nec secta incognitus nec
uoce inauditus nec libris inlectus improbatusue? ita mihi
et patria in concilio Africae, id est uestro, et pueritia apud
uos et magistri uos et secta, licet Athenis Atticis confirmata, tamen hic inchoata est, et uox mea utraque lingua
iam uestris auribus ante proxumum sexennium probe cognita, quin et libri mei non alia ubique laude carius censentur quam quod iudicio uestro comprobantur. haec tanta ac
totiuga inuitamenta communia non minus uos ad audiendum prolectant quam me ad aud i endum retardant, faciliusque laudes uestras alibi gentium quam apud uos praedicarim: ita apud s uos cuique modestia obnoxia est, apud
extrarios autem ueritas libera. semper adeo et ubique uos
quippe ut parentis ac primos magistros meos celebro mercedemque uobis rependo, non illam, quam Protagora sophista 
pepigit nec accepit, sed quam Thales sapiens nec pepigit et
accepit. uideo, quid postuletis: utramque narrabo. 

 Protagora, qui sophista fuit longe multiscius et cum
primis rhetoricae repertoribus perfacundus, Democriti physici ciuis aequaeuus—inde ei suppeditata doctrina est—,
eum Protagoran aiunt cum suo sibi discipulo Euat h lo mercedem nimis uberem condicione temeraria pepigisse, uti sibi
tum demum id argenti daret, si primo tirocinio agendi
penes iudices uicisset. igitur Euathlus postquam cuncta
illa exorabula iudicantium et decipula aduersantium et
artificia dicentium uersutus alioqui n et i ingeniatus ad
astutiam facile perdidicit, contentus scire quod concupierat
coepit nolle quod pepigerat, sed callide nectendis moris
frustrari magistrum diutuleque nec agere uelle nec reddere,
usque dum Protagoras eum ad iudices prouocauit expositaque condicione, qua docendum receperat, anceps argumentum ambifariam proposuit: nam siue ego ui n cero, inquit, soluere mercedem debebis ut condem p natus, seu tu
uiceris, nihilo minus reddere debebis ut pactus, quippe
qui hanc causam primam penes iudices uiceris. ita, si
uincis, in condicionem incidisti: si uinceris, in damnationem. quid quaeris? ratio conclusa iudicibus acriter et inuincibiliter uidebatur. enimuero Euathlus, utpote tanti
ueteratoris perfectissimus discipulus, biceps illud argumentum retorsit. nam si ita est, inquit, neutro modo quod
petis debeo. aut enim uinco et iudicio dimittor, aut uincor
et pacto absoluor, ex quo non debeo mercedem, si hanc 
primam causam fuero penes iudices uictus. ita me omni
modo liberat sententia , si uinco, condicio, si uincor sententia 
nonne uobis uidentur haec sophistarum argumenta obuersa
inuicem uice spinarum, quas uentus conuoluerit, inter se
cohaerere, paribus utrimque aculeis, simili penetratione,
mutuo uulnere? atque ideo merces Protagorae tam aspera,
tam senticosa uersutis et auaris relinquenda est: cui scilicet
multo tanta praestat illa altera merces, quam Thalen
memorant suasisse. 

 Thales Milesius ex septem illis sapientiae memoratis
uiris facile praecipuus—enim geometriae penes G r aios
primus repertor et naturae rerum certissimus explorator
et ast r orum peritissimus contemplator—maximas res
paruis lineis repperit: temporum ambitus, uentorum flatus,
stellarum meatus, tonitruum sonora miracula, siderum obliqua curricula, solis annua reuerticula, i ti dem lunae uel
nascentis incrementa uel senescentis dispendia uel deli n quentis obstacula. idem sane iam procliui senectute diuinam rationem de sole commentus est, quam equidem non
didici modo, uerum etiam experiundo comprobaui, quoties
sol magnitudine sua circulum quem permeat metiatur. id
a se recens inuentum Thales memoratur edocuisse Mandrolytum Prien n ensem, qui noua et inopinata cognitione impendio delectatus optare iussit, quantam uellet mercedem
sibi pro tanto documento rependi. satis, inquit, mihi 
fuerit mercedis, Thales sapiens, si id quod a me didicisti,
cum proferre ad quospiam coeperis, non tibi adsciueris,
sed eius inuenti me potius quam alium repertorem praedicaris. pulchra merces prorsum ac tali uiro digna et
perpetua; nam et in hodiernum ac dein semper Thali ea
merces persoluetur ab omnibus nobis, qui eius caelestia
studia uere cognouimus. 

 Hanc ego uobis mercedem, Karthaginienses, ubique gentium dependo pro disciplinis, quas in pueritia sum apud
uos adeptus. ubique enim me uestrae ciuitatis alumnum
fero, ubique uos omnimodis laudibus celebro, uestras disciplinas studiosius percolo, uestras opes gloriosius praedico,
uestros etiam deos religiosius ueneror. nunc quoque igitur
principium mihi apud uestras auris auspicatissimum ab Aesculapio deo capiam, qui arcem nostrae Karthaginis indubitabili
numine propitius s t r egit. eius dei hymnum Graeco et
Latino carmine nobis ecce iam canam iam illi a me dedicatum.
sum enim non ignotus illi sacricola nec recens cultor nec
ingratus antistes, ac iam et prorsa et uorsa facundia ueneratus sum, ita ut etiam nunc hymnum eius utraque lingua
canam, cui dialogum similiter Graecum et Latinum praetexui, in quo sermocinabuntur Sabidius Seuerus et Iulius
Perseus, uiri et inter se mutuo et uobis et utilitatibus
publicis merito amicissimi, doctrina et eloquentia et beniuolentia paribus, incertum, modestia quietiores an industria
promptiores an honoribus clariores. quibus cum sit summa 
concordia, tamen haec sola aemulatio et in hoc unum certamen est, uter eorum magis Karthagine m diligat, atque
summis medullitus uiribus contendunt ambo, uincitur neuter.
eorum ego sermonem ratus et uobis auditu gratissimum,
mihi compositu congruentem et dedicatu r religiosum mo ,
in principio libri facio quendam ex his, qui mihi Athenis
condidicerunt, percontari a Perseo Graece, quae ego pridie
in templo Aesculapi disseruerim, paulatimque illis Seuerum
adiungo, cui interim Romanae linguae partes dedi. nam et
Perseus, quamuis et ipse optime possit, tamen hodie uobis
atticissabit.

Asclepiades ille, inter praecipuos medicorum, si unum
Hippocratem excipias, ceteris princeps, primus etiam uino
repperit aegris opitulari, sed dando scilicet in tempore:
cuius rei obseruationem probe callebat, ut qui diligentissime animaduerteret uenarum pulsus inconditos uel praeuaros. is igitur cum forte in ciuitatem sese reciperet et
rure suo suburbano rediret, aspexit in pomoeriis ciuitatis
funus ingens locatum plurimos homines ingenti multitudine,
qui exequias uenerant, circumstare, omnis tristissimos et
obsoletissimos uestitu. propius accessit, utin e cognosceret
more ingenii humani , quisnam esset, quoniam percontanti
nemo responderat, an uero ut ipse aliquid in illo ex arte 
deprehenderet. certe quidem iacenti homini ac prope deposito fatum attulit. iam miseri illius membra omnia aromatis perspersa, iam os ipsius unguine odoro delibutum,
iam eum pollinctum, iam paene rogum paratum contemplatus enim, diligentissime quibusdam signis animaduersis,
etiam atque etiam pertrectauit corpus hominis et inuenit
in illo uitam latentem. confestim exclamauit uiuere hominem: procul igitur faces abicerent, procul ignes amolirentur, rogum demolirentur, cenam feralem a tumulo ad mensam referrent. murmur interea exortum; partim medico
credendum dicere, partim etiam inridere medicinam. postremo propinquis etiam hominibus inuitis, quodne iam ipsi
hereditatem habebant, an quod adhuc illi fidem non habebant, aegre tamen ac difficulter Asclepiades impetrauit
breuem mortuo dilationem atque ita uispillonum manibus
extortum uelut ab inferis postliminio domum rettulit confestimque spiritum recreauit, confestim animam in corporis
latibulis delitiscentem quibusdam medicamentis prouocauit.

Sapientis uiri super mensam celebre dictum est: prima, 
inquit, creterra ad sitim pertinet, secunda ad hilaritatem,
tertia ad uoluptatem, quarta ad insaniam. uerum enimuero Musarum creterra uersa uice quanto crebrior quantoque meracior, tanto propior ad animi sanitatem. prima
creterra litteratoris rudimento excitat, secunda grammatici 
doctrina instr a uit, tertia rhetoris eloquentia armat. hactenus a plerisque potatur. ego et alias creterras Athenis
bibi: poeticae commotam, geometriae limpidam, musicae dulcem, dialecticae austerulam, iam uero uniuersae
philosophiae inexplebilem scilicet et nectaream. canit
enim Empedocles carmina, Plato dialogos, Socrates hymnos,
Epicharmus modos, Xenophon historias, Xeno Crates satiras:
Apuleius uester haec omnia nouemque Musas pari studio
colit, maiore scilicet uoluntate quam facultate, eoque propensius fortasse laudandus est, quod omnibus bonis in rebus
conatus in laude, effectus in casu est, ita ut contra in
maleficiis etiam cogitata scelera, non perfecta adhuc uindicantur, cruenta mente, pura manu. ergo sicut ad poenam
sufficit meditari punienda, sic et ad laudem satis est conari
praedicanda. quae autem maior laus aut certior. quam
Karthagini benedicere, ubi tota ciuitas eruditissimi estis,
pene s quos omnem disciplinam pueri discunt, iuuenes
ostentant, senes docent? Karthago prouinciae nostrae magistra uenerabilis, Karthago Africae Musa caelestis, Karthago
Camena togatorum.

Habet interdum et necessaria festinatio honestas moras,
saepe uti malis interpellatam uoluntatem: quippe et illis, 
quibus curriculo confecta uia opus est, adeo uti praeoptent
pendere equo quam carpento sedere, propter molestias
sarcinarum et pondera uehiculorum et moras orbium et
salebras orbitarum—adde et lapidum globos et caudicum toros et camporum riuos et collium cliuos—hisce
igitur moramentis omnibus qui uolunt deuitare ac uectorem sibimet equum deligunt diutinae fortitudinis, uiuacis
pernicitatis, id est et ferre ualidum et ire rapidum, qui
campos collesque gradu perlabitur uno, ut ait Lucilius,
tamen cum eo equo per uiam concito peruolant, si quem
interea conspicantur ex principalibus uiris nobilem hominem,
bene consultum, bene cognitum, quanquam oppido festinent,
tamen honoris eius gratia cohibent cursum, releuant gradum,
retardant equum et ilico in pedes desiliunt, fruticem, quem
uerberando equo gestant, eam uirgam in laeuam manum
transferunt itaque expedita dextra adeunt ac salutant et,
si diut ule ille quippiam percontetur, ambulant diutule et
fabulantur, denique quantumuis morae in officio libenter
insumunt.

Crates ille Diogenis sectator, qui ut lar familiaris apud
homines aetatis suae Athenis cultus est: nulla domus unquam clausa erat nec erat patris familias tam absconditum
secretum, quin eo tempestiue Crates interueniret, litium
omnium et iurgiorum inter propinquos disceptator atque
arbiter; quod Herculem olim poetae memorant monstra illa
immania hominum ac ferarum uirtute subegisse orbemque
terrae purgasse, similiter aduersum iracundiam et inuidiam 
atque auaritiam atque libidinem ceteraque animi humani
monstra et flagitia philosophus iste Hercules fuit: eas omnes pestes mentibus exegit, familias purgauit, malitiam
perdomuit, seminudus et ipse et claua insignis, etiam Thebis
oriundus, unde Herculem fuisse memoria extat—igitur,
priusquam plane Crates factus, inter proceres Thebanos
numeratus est, lectum genus, frequens famulitium, domus
amplo ornata uestibulo, ipse bene uestitus, bene praediatus.
post ubi intellegit nullum sibi in re familiari praesidium
legatum, quo fretus aetatem agat, omnia fluxa infirmaque
esse, quidquid sub caelo diuitiarum est, eas omnes ad bene
uiuendum nihil quicquam esse .

Sicuti nauem bonam, fabre factam, bene intrinsecus
compactam, extrinsecus eleganter depictam, mobili c l auo,
firmis rudentibus, procero malo, insigni carchesio, splendentibus uelis, postremo omnibus armamentis idoneis ad
usum et honestis ad contemplationem, eam nauem si aut
gubernator non agat aut tempestas agat, ut facile cum
illis egregiis instrumentis aut profunda hauserint aut
scopuli comminuerint! sed et medici cum intrauerint ad
aegrum, uti uisant, nemo eorum, quod tabulina perpulchra
in aedibus cernant et lacunaria auro oblita et gregatim
pueros ac iuuenes eximia forma in cubiculo circa lectum
stantis, aegrum iubet, uti sit animo bono, sed, ubi iuxtim
consedit, manum hominis prehendit, eam pertrectat, uenarum pulsum et momenta captat: si quid illic turbatum
atque inconditum offendit, illi renuntiat male morbo haberi.
diues ille cibo interdicitur; ea die in sua sibi copiosa domo
panem non accipit, cum interea totum eius seruitium hilares
sunt atque epulantur, nec in ea re quicquam efficit condicione.