Quae superimposito moles geminata colosso

stat Latium complexa forum? caelone peractum

fluxit opus? Siculis an conformata caminis

effigies lassum Steropem Brontemque reliquit?

an te Palladiae talem, Germanice, nobis

effinxere manus, qualem modo frena tenentem

Rhenus et attoniti vidit domus ardua Daci?

Nunc age Fama prior notum per saecula nomen

Dardanii miretur equi, cui vertice sacro

Dindymon et caesis decrevit frondibus Ide:

hunc neque discissis cepissent Pergama muris

nec grege permixto pueri innuptaeque puellae

ipse nec Aeneas nec magnus duceret Hector!

adde, quod ille nocens saevosque amplexus Achivos,

hunc mitis commendat eques: iuvat ora tueri

mixta notis belli placidamque gerentia pacem,

nec veris maiora putes: par forma decorque,

par honor, exhaustis Martem non altius armis

Bistonius portat sonipes magnoque superbit

pondere nec tardo raptus prope flumina cursu

fumat et ingenti propellit Strymona flatu.

Par operi sedes, hinc obvia limina pandit,

qui fessus bellis adscitae munere prolis

primus iter nostris ostendit in aethera divis;

discit et e vultu, quantum tu mitior armis,

qui nec in externos facilis saevire furores

das Cattis Dacisque iidem, te signa ferente

et minor in leges gener et Cato Caesaris iret.

at laterum passus hinc Iulia tecta tuentur,

illinc belligeri sublimis regia Pauli,

terga Pater, blandoque videt Concordia vultu.

Ipse autem puro celsum caput aere saeptus

templa superfulges et prospectare videris,

an nova contemptis surgant Palatia flammis

pulchrius, an tacita vigilet face Troicus ignis

atque exploratas iam laudet Vesta ministras.

dextra vetat pugnas, laevam Tritonia virgo

non gravat et sectae praetendens colla Medusae:

ceu stimulis accendit equum; nec dulcior usquam

lecta deae sedes nec si, Pater, ipse teneres.

pectora, quae mundi valeant evolvere curas,

et quis se totis Temese dedit hausta metallis;

it tergo demissa chlamys: latus ense quieto

securum, magnus quanto mucrone minatur

noctibus hibernis et sidera terret Orion.

at sonipes habitus animosque imitatus equestres

aerius attollit vultus cursumque minatur;

cui rigidis stant colla iubis vivusque per armos

impetus et tantis calcaribus ilia late

suffectura patent; vacuae pro caespite terrae

aerea captivi crinem tegit ungula Rheni.

hune et Adrasteus visum extimuisset Arion

et pavet aspiciens Ledaeus ab aede propinqua

Cyllarus. hic domini numquam mutabit habenas

perpetuus frenis atque uni serviet astro!

vix sola sufficiunt insessaque pondere tanto

subter anhelat humus; nec ferro aut aere: laborant

sub genio, teneat quamvis aeterna crepido,

quae superingesti portaret culmina montis

caeliferique attrita genu durasset Atlantis.

Nec longae traxere morae, iuvat ipsa labores

forma dei praesens operique intenta iuventus

miratur plus posse manus, strepit ardua pulsu

machina: continuus septem per culmina Martis

it fragor et magnae vincit vaga murmura Romae.

Ipse loci custos, cuius sacrata vorago

famosique lacus nomen memorabile servant,

innumeros aeris sonitus et verbere crudo

ut sensit mugire forum, movet horrida sancto

ora situ meritaque caput venerabile quercu.

ac primum ingentes habitus lucemque coruscam

expavit maioris equi terque ardua mersit

colla lacu trepidans, laetus mox praeside viso:

‘salve, magnorum proles genitorque deorum,

auditum longe numen mihi! nunc mea felix,

nunc veneranda palus, cum te prope nosse tuumque

immortale iubar vicina sede tueri

concessum, semel auctor ego inventorque salutis

Romuleae: tu bella Iovis, tu proelia Rheni,

tu civile nefas, tu tardum in foedera montem

longo Marte domas. quod si te nostra tulissent

saecula, temptasses me non audente profundo

ire lacu. sed Roma tuas tenuisset habenas.’

Cedat equus, Latiae qui contra templa Diones

Caesarei stat sede fori—quem traderis ausus

Pellaeo, Lysippe. duci, mox Caesaris ora

mirata cervice tulit—vix lumine fesso

explores, quam longus in hunc despectus ab illo.

quis rudis usque adeo, qui non, ut viderit ambos,

tantum dicat equos quantum distare regentes?

Non hoc imbriferas hiemes opus aut Iovis ignem

tergeminum, Aeolii non agmina carceris horret

annorumve moras: stabit, dum terra polusque,

dum Romana dies. huc et sub nocte silenti,

cum superis terrena placent, tua turba relicto

labetur caelo miscebitque oscula iuxta,

ibit in amplexus natus fraterque paterque

et soror: una locum cervix dabit omnibus astris.

Utere perpetuum populi magnique senatus

munere. Apelleae cuperent te scribere cerac

optassetque novo similem te ponere templo

Atticus Elei senior Iovis, et tua mitis

ora Tarans, tua sidereas imitantia flammas

lumina contempto mallet Rhodos aspera Phoebo,

certus ames terras et quae tibi templa dicamus,

ipse colas; nec te caeli iuvet aula, tuosque

laetus huic dono videas dare tura nepotes.

Unde sacro Latii sonuerunt carmine montes?

cui, Paean, nova plectra moves umeroque comanti

facundum suspendio ebur? procul ecce canoro

demigrant Helicone deae quatiuntque novena

lampade solemnem thalamis coeuntibus ignem

et de Pieriis vocalem fontibus undam,

quas inter vultu petulans Elegea propinquat

celsior adsueto divasque hortatur et ambit

alternum fultura pedem decimamque videri

se cupit et medias fallit permixta sorores.

ipsa manu nuptam genetrix Aeneia duxit

lumina demissam et dulci probitate rubentem,

ipsa toros et sacra parat cinctuque Latino

dissimulata deam crinem vultusque genasque

temperat atque nova gestit minor ire marita.

Nosco diem causasque sacri: te concinit iste—

pande fores!—te. Stella, chorus; tibi Phoebus et Euhan

et de Maenalia volucer Tegeaticus umbra

serta ferunt, nec blandus Amor nec Gratia cessat

amplexum niveos optatae coniugis artus

floribus innumeris et olenti spargere nimbo.

tu modo fronte rosas, violis modo lilia mixta

excipis et dominae niveis a vultibus obstas.

Ergo dies aderat Parcarum conditus albo

vellere, quo Stellae Violentillaeque professus

ciamaretur hymen, cedant curaeque metusque,

cessent mendaces obliqui carminis astus,

Fama tace: subiit leges et frena momordit

ille solutus amor: consumpta est fabula vulgi

et narrata diu viderunt oscula cives.

tu tamen attonitus, quamvis data copia tantae

noctis, adhuc optas permissaque numine dextro

vota paves, pone, o dulcis, suspiria, vates,

pone: tua est. licet expositum per limen aperto

ire, redire gradu: iam nusquam ianitor aut lex

aut pudor, amplexu tandem satiare petito—

contigit!—et duras pariter reminiscere noctes.

Digna quidem merces, et si tibi Iuno labores

Herculeos, Stygiis et si concurrere monstris

Fata darent, si Cyaneos raperere per aestus.

hanc propter tanti Pisaea lege trementem

currere et Oenomai fremitus audire sequentis,

nec si Dardania pastor temerarius Ida

sedisses. haec dona forent, nec si alma per auras

te potius prensum aveheret Tithonia biga.

Sed quae causa toros inopinaque gaudia vati

attulit? hic mecum, dum fervent agmine postes

atriaque et multa pulsantur limina virga,

hic. Erato iocunda, doce. vacat apta movere

colloquia et docti norunt audire penates.

Forte, serenati qua stat plaga lactea caeli,

alma Venus thalamo pulsa modo nocte iacebat

amplexu duro Getici resoluta mariti.

fulcra torosque deae tenerum premit agmen Amorum;

signa petunt qua ferre faces, quae pectora figi

imperet; an terris saevire an malit in undis,

an miscere deos an adhuc vexare Tonantem.

ipsi animus nondum nec cordi fixa voluntas,

fessa iacet stratis, ubi quondam conscia culpae

Lemnia deprenso repserunt vincula lecto.

hic puer e turba volucrum, cui plurimus ignis

ore manuque levi numquam frustrata sagitta,

agmine de medio tenera sic dulce profatur

voce—pharetrati pressere silentia fratres.

‘Scis ut, mater," ait " nulla mihi dextera segnis

militia; quemcumque hominum divumque dedisti,

uritur, at quondam lacrimis et supplice dextra

et votis precibusque virum concede moveri,

o genetrix: duro nec enim ex adamante creati,

sed tua turba sumus, clarus de gente Latina

est iuvenis, quem patriciis maioribus ortum

nobilitas gavisa tulit praesagaque formae

protinus c nostro posuit cognomina caelo,

hunc egomet tota quondam—tibi dulce—pharetra

improbus et densa trepidantem cuspide fixi.

quamvis Ausoniis multum gener ille petitus

matribus, edomui victum dominaeque potentis

ferre iugum et longos iussi sperare per annos,

ast illam summa leviter—sic namque iubebas—

lampade parcentes et inerti strinximus arcu.

ex illo quantos iuvenis premat anxius ignes,

testis ego attonitus, quantum me nocte dieque

urgentem ferat, haud ulli vehementior umquam

incubui, genetrix, iterataque vulnera fodi.

vidi ego et immiti cupidum decurrere campo

Hippomenes, nec sic meta pallebat in ipsa;

vidi et Abydeni iuvenis certantia remis

bracchia laudavique manus et saepe natanti

praeluxi: minor ille calor, quo saeva tepebant

aequora: tu veteres, iuvenis, transgressus amores,

ipse ego te tantos stupui durasse per aestus

firmavique animos blandisque madentia plumis

lumina detersi. quotiens mihi questus Apollo,

sic vatem maerere suum! iam, mater, amatos

indulge thalamos, noster comes ille piusque

signifer; armiferos poterat memorare labores

claraque facta virum et torrentes sanguine campos,

sed tibi plectra dedit mitisque incedere vates

maluit et nostra laurum subtexere myrto.

hic iuvenum lapsus suaque aut externa revolvit

vulnera; pro! quanta est Paphii reverentia, mater,

numinis: hic nostrae deflevit fata columbae.’

Finierat 1; tenera matris cervice pependit

blandus et admotis tepefecit pectora pennis,

illa refert vultu non aspernata rogari:

‘grande quidem rarumque viris, quos ipsa probavi.

Pierius votum iuvenis cupit, hanc ego formae

egregium mirata decus, cui gloria patrum

et generis certabat honos, tellure cadentem

excepi fovique sinu nec colla genasque

contere nec pingui crinem deducere amomo

cessavit mea, nate, manus, mihi dulcis imago

prosiluit. celsae procul aspice frontis honores

suggestumque comae. Latias metire quid ultra

emineat matres: quantum Latonia nymphas

virgo premit quantumque egomet Nereidas exsto.

haec et caeruleis mecum consurgere digna

fluctibus et nostra potuit considere concha;

et si flammigeras potuisset scandere sedes

hasque intrare domos, ipsi erraretis, Amores.

huic quamvis census dederim largita beatos,

vincit opes animo, querimur iam Seras avaros

angustum spoliare nemus Clymenaeaque deesse

germina nec virides satis inlacrimare sorores,

vellera Sidonio iam pauca rubescere tabo

raraque longaevis nivibus crystalla gelari.

huic Hermum fulvoque Tagum decurrere limo,

—nec satis ad cultus—huic Inda monilia Glaucum

Proteaque atque omnem Nereida quaerere iussi,

hanc si Thessalicos vidisses, Phoebe, per agros

erraret secura Daphne, si in litore Naxi

Theseum iuxta foret haec conspecta cubile,

Gnosida desertam profugus liquisset et Euhan.

quod nisi me longis placasset Iuno querelis,

falsus huic pennas et cornua sumeret aethrae

rector, in hanc vero cecidisset Iuppiter auro.

sed dabitur iuveni, cui tu, mea summa potestas,

nate. cupis, thalami quamvis iuga ferre secundi

saepe neget maerens, ipsam iam cedere sensi

inque vicem tepuisse viro.’Sic fata levavit

sidereos artus thalamique egressa superbum

limen Amyclaeos ad frena citavit olores.

iungit Amor laetamque vehens per nubila matrem

geminato temone sedet, iam Thybridis arces

Iliaeae: pandit nitidos domus alta penates

claraque gaudentes plauserunt limina cygni.

digna deae sedes, nitidis nec sordet ab astris.

hic Libycus Phrygiusque silex, hic dura Laconum

saxa virent. hic flexus onyx et concolor alto

vena mari rupesque nitent. quis purpura saepe

Oebalis et Tyrii moderator livet aeni.

pendent innumeris fastigia nixa columnis,

robora Dalmatico lucent satiata metallo.

excludunt radios silvis demissa vetustis

frigora, perspicui vivunt in marmore fontes.

nec servat natura vices: hic Sirius alget,

bruma tepet versumque domus sibi temperat annum.

Exsultat visu tectisque potentis alumnae

non secus alma Venus, quam si Paphon aequore ab alto

Idaliasque domos Erycinaque templa subiret.

tunc ipsam solo reclinem adfata cubili:

‘Quonam hic usque sopor vacuique modestia lecti,

o mihi Laurentes inter dilecta puellas?

quis morum fideique modus? numquamne virili

summittere iugo? veniet iam tristior aetas.

exerce formam et fugientibus utere donis,

non ideo tibi tale decus vultusque superbos

meque dedi, viduos ut transmittare per annos

ceu non cara mihi. satis o nimiumque priores

despexisse procos, etenim hic tibi sanguine toto

deditus unam omnes inter miratur amatque

nec formae nec stirpis egens, nam docta per urbem

carmina qui iuvenes, quae non didicere puellae?

hunc et bissenos—sic indulgentia pergat

praesidis Ausonii—cernes attollere fasces

ante diem; certe iam nunc Cybeleia movit

limina et Euboicae carmen legit ille Sibyllae,

iamque parens Latius, cuius praenoscere mentem

fas mihi, purpureos habitus iuvenique curule

indulgebit ebur Dacasque—haec gloria maior—

exuvias laurosque dabit celebrare recentes.

ergo age, iunge toros atque otia deme iuventae,

quas ego non gentes, quae non face corda iugavi 2?

alituum pecudumque mihi durique ferarum

non renuere greges, ipsum in conubia terrae

aethera, eum pluviis rarescunt nubila, solvo,

sic rerum series mundique revertitur aetas,

unde novum Troiae decus ardentumque deorum

raptorem, Phrygio si non ego iuncta marito,

Lydius unde meos iterasset Thybris Iulos?

quis septemgeminae posuisset moenia Romae

imperii Latiale caput, nisi Dardana furto

cepisset Martem, nec me prohibente, sacerdos?’

His mulcet dictis tacitaeque inspirat honorem

conubii, redeunt animo iam dona precesque

et lacrimae vigilesque viri prope limina questus,

Asteris et vatis totam cantata per urbem,

Asteris ante dapes, nocte Asteris, Asteris ortu,

quantum non clamatus Hylas, iamque aspera coepit

flectere corda libens et iam sibi dura videri.

Macte toris. Latios inter placidissime vates,

quod durum permensus iter coeptique labores

prendisti portus, nitidae sic transfuga Pisae

amnis in externos longe flammatus amores

flumina demerso trahit intemerata canali.

donec Sicanios tandem prolatus anhelo

ore bibat fontes; miratur dulcia Nais

oscula nec credit pelago venisse maritum.

Quis tibi tunc alacri caelestum in munere claro,

Stella, dies, quanto salierunt pectora voto,

dulcia cum dominae dexter conubia vultus

adnuit! ire polo nitidosque errare per axes

visus. Amyclaeis minus exsultavit harenis

pastor ad Idaeas Helena veniente carinas;

Thessala nec talem viderunt Pelea Tempe,

cum Thetin Haemoniis Chiron accedere terris

erecto prospexit equo. quam longa morantur

sidera! quam segnis votis Aurora mariti!

At procul ut Stellae thalamos sensere parari

Letous vatum pater et Semeleius Euhan,

hic movet Ortygia, movet hic rapida agmina Nysa.

huic Lycii montes gelidaeque umbracula Thymbrae

et Parnase, sonas 1; illi Pangaea resultant

Ismaraque et quondam genialis litora Naxi.

tunc caras iniere fores comitique canoro

hic chelyn, hic flavam maculoso nebrida tergo,

hic thyrsos, hic plectra ferunt; hic enthea lauro

tempora, Minoa crinem premit ille corona.

Vixdum emissa dies, et iam socialia praesto

omina, iam festa fervet domus utraque pompa.

fronde virent postes, effulgent compita flammis,

et pars immensae gaudet celeberrima Romae.

omnis honos, cuncti veniunt ad limina fasces,

omnis plebeio teritur praetexta tumultu:

hinc eques, hinc iuvenum coetu stola mixta laborat.

felices utrosque vocant, sed in agmine, plures

invidere viro. iamdudum poste reclinis

quaerit Hymen thalamis intactum dicere carmen,

quo vatem mulcere queat, dat Iuno verenda

vincula et insignit gemina Concordia taeda.

hic fuit ille dies: noctem canat ipse maritus!

quantum nosse licet, sic victa sopore doloso

Martia fluminea posuit latus Ilia ripa;

non talis niveos tinxit Lavinia vultus,

cum Turno spectante rubet: non Claudia talis

respexit populos mota iam virgo carina.

Nunc opus. Aonidum comites tripodumque ministri,

diversis certare modis: eat enthea vittis

atque hederis redimita cohors, ut pollet ovanti

quisque lyra. sed praecipui, qui nobile gressu

extremo fraudatis opus. date carmina festis

digna toris, hunc ipse Coo plaudente Philetas

Callimachusque senex Umbroque Propertius antro

ambissent laudare diem, nec tristis in ipsis

Naso Tomis divesque foco lucente Tibullus.

Me certe non unus amor simplexque canendi

causa trahit: tecum similes iunctaeque Camenae,

Stella, mihi, multumque pares bacchamur ad aras

et sociam doctis haurimus ab amnibus undam;

at te nascentem gremio mea prima recepit

Parthenope, dulcisque solo tu gloria nostro

reptasti. nitidum consurgat ad aethera tellus

Eubois et pulchra tumeat Sebethos alumna;

nec sibi sulpureis Lucrinae Naides antris

nec Pompeiani placeant magis otia Sarni.

Heia age, praeclaros Latio properate nepotes,

qui leges, qui castra regant, qui carmina ludant.

acceleret partu decimum bona Cynthia mensem,

sed parcat Lucina precor: tuque ipse parenti

parce, puer, ne mollem uterum, ne stantia laedas

pectora; cumque tuos tacito natura recessu

formarit vultus, multum de patre decoris,

plus de matre feras, at tu, pulcherrima forma

Italidum, tandem merito possessa marito,

vincla diu quaesita fove: sic damna decoris

nulla tibi; longae viridis sic flore iuventae

perdurent vultus,-tardeque haec forma senescat.

Cernere facundi Tibur glaciale Vopisci

si quis et inserto geminos Aniene penates

aut potuit sociae commercia noscere ripae

certantesque sibi dominum defendere villas,

illum nec calido latravit Sirius astro,

nec gravis aspexit Nemeae frondentis alumnus:

talis hiems tectis, frangunt sic improba solem

frigora, Pisaeumque domus non aestuat annum.

Ipsa manu tenera tecum scripsisse Voluptas

tunc Venus Idaliis unxit fastigia sucis

permulsitque comis blandumque reliquit honorem

sedibus, et volucres vetuit discedere natos.

O longum memoranda dies! quae mente reporto

gaudia, quam lassos per tot miracula visus!

ingenium quam mite solo! quae forma beatis

ante manus artemque locis! non largius usquam

indulsit Natura sibi. nemora alta citatis

incubuere vadis: fallax responsat imago

frondibus, et longas eadem fugit umbra per undas,

ipse Anien—miranda fides—infraque superque

saxeus hic tumidam rabiem spumosaque ponit

murmura, ceu placidi veritus turbare Vopisci

Pieriosque dies et habentes carmina somnos,

litus utrumque domi, nec te mitissimus amnis

dividit, alternas servant, praetoria ripas,

non externa sibi fluviumve obstare queruntur.

Sestiacos nunc Fama sinus pelagusque natatum

iactet et audaci victos delphinas ephebo!

hic aeterna quies, nullis hic iura procellis,

numquam fervor aquis, datur hic transmittere visus

et voces et paene manus, sic Chalcida fluetus

expellunt reflui. sic dissociata profundo

Bruttia Sicanium circumspicit ora Pelorum.

Quid primum mediumve canam, quo fine quiescam?

auratasne trabes an Mauros undique postes

an picturata lucentia marmora vena

mirer. an emissas per cuncta cubilia nymphas?

huc oculis, huc mente trahor. venerabile dicam

lucorum senium? te, quae vada fluminis infra

cernis, an ad silvas quae respicis, aula, tacentis,

qua tibi tota quies offensaque turbine nullo

nox silet et teneros invitant murmura somnos?

an quae graminea suscepta crepidine fumant

balnea et impositum ripis algentibus ignem?

duaque vaporiferis iunctus fornacibus amnis

ridet anhelantes vicino flumine nymphas?

Vidi artes veterumque manus variisque metalla

viva modis, labor est auri memorare figuras

aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas,

quicquid et argento primum, vel in aere minori

lusit et enormes manus est experta colossos.

cum vagor aspectu visusque per omnia duco,

calcabam necopinus opes. nam splendor ab alto

defluus et nitidum referentes aera testae

monstravere solum, varias ubi picta per artes

gaudet humus superatque novis asarota figuris:

expavere gradus.Quid nunc iungentia mirer

aut quid partitis distantia tecta trichoris?

quid te, quae mediis servata penatibus arbor

tecta per et postes liquidas emergis in auras,

quo non sub domino saevas passura bipennes?

et nunc ignaro forsan vel lubrica Nais

vel non abruptos tibi debet Hamadryas annos.

Quid referam alternas gemino super aggere mensas

albentesque lacus altosque in gurgite fontes

teque, per obliquum penitus quae laberis amnem,

Marcia, et audaci transcurris flumina plumbo?

an solum Ioniis sub fluctibus Elidis amnem

dulcis ad Aetnaeos deducat semita portus?

illic ipse antris Anien et fonte relicto

nocte sub arcana glaucos exutus amictus

huc illuc fragili prosternit pectora musco,

aut ingens in stagna cadit vitreasque natatu

plaudit aquas, illa recubat Tiburnus in umbra,

illic sulpureos cupit Albula mergere crines:

haec domus Egeriae nemoralem abiungere Phoeben

et Dryadum viduare choris algentia possit

Taygeta et silvis accersere Pana Lycaeis.

quod ni templa darent alias Tirynthia sortes,

et Praenestinae poterant migrare sorores.

quid hi fera Alcinoi laudem pomaria vosque,

qui numquam vacui proditis in aethera, rami?

cedant Telegoni, cedant Laurentia Turni

iugera Lucrinaeque domus litusque cruenti

Antiphatae, cedant vitreae iuga perfida Circes

Dulichiis ululata lupis arcemque superbae

Anxuris et sedes. Phrygio quas mitis alumno

debet anus; cedant,quae te iam solibus artis

Antia nimbosa revocabunt litora bruma

Scilicet hic illi meditantur pondera mores,

hic premitur fecunda quies virtusque serena

fronte gravis sanusque nitor luxuque carentes

deliciae, quas ipse suis digressus Athenis

mallet deserto senior Gargettius horto:

haec per et Aegaeas hiemes Hyadumque nivosum

sidus et Oleniis dignum petiisse sub astris,

si Maleae credenda ratis Siculosque per aestus

sit via: cur oculis sordet vicina voluptas?

hic tua Tiburtes Faunos chelys et iuvat ipsum

Alciden dictumque lyra maiore Catillum,

seu tibi Pindaricis animus contendere plectris

sive chelyn tollas heroa ad robora sive

liventem satiram nigra rubigine turbes

seu tua non alia splendescat epistola cura.

Digne Midae Croesique bonis et Perside gaza,

macte bonis animi, cuius stagnantia rura

debuit et flavis Hermus transcurrere ripis

et limo splendente Tagus! sic docta frequentes

otia, sic omni detectus pectora nube

finem Nestoreae precor egrediare senectae.



Estis, io, superi, nec inexorabile Clotho

volvit opus, videt alma pios Astraea Iovique

conciliata redit dubitataque sidera cernit

Gallicus, es caelo. dive. es, Germanice. cordi

—quis neget?—: erubuit tanto spoliare ministro

imperium Fortuna tuum. stat proxima cervix

ponderis immensi damnosaque fila senectae

exuit atque alios melior revirescit in annos,

ergo alacres, quae signa colunt urbana, cohortes

inque sinum quae saepe tuum fora turbida questum

confugiunt, leges urbesque ubicumque togatae.

quae tua longinquis implorant iura querelis,

certent laetitia, nosterque ex ordine collis

confremat et sileant peioris murmura famae!

quippe manet longumque aevo redeunte manebit.

quem penes intrepidae mitis custodia Romae,

nec tantum induerint fatis nova saecula crimen

aut instaurati peccaverit ara Tarenti.

Ast ego nec Phoebum, quamquam mihi surda sine illo

plectra, nec Aonias decima cum Pallade divas

aut mitem Tegeac Dircesve hortabor alumnum:

ipse veni viresque novas animumque ministra.

qui caneris; docto nec enim sine numine tantus

Ausoniae decora ampla togae centumque dedisti

iudicium mentemque viris, licet enthea vatis

excludat Pimplea sitim nec conscia detur

Pirene: largos potius mihi gurges in haustus.

qui rapitur de fonte tuo, seu plana solutis

quom struis orsa modis seu quom tibi dulcis in artem

frangitur et nostras curat facundia leges.

quare age, si Cereri sua dona merumque Lyaeo

reddimus et dives praedae tamen accipit omni

exuvias Diana tholo captivaque tela

Bellipotens: nec tu. quando tibi, Gallice, maius

eloquium, fandique opibus sublimis abundas.

sperne coli tenuiore lyra. vaga cingitur astris

luna. et in oceanum rivi cecidere minores.

Quae tibi sollicitus persolvit praemia morum

Urbis amor! quae tum patrumque equitumque notavi

lumina et ignarae plebis lugere potentes?

non labente Numa timuit sic Curia felix

Pompeio nec celsus eques nec femina Bruto.

hoc illud: tristes invitum audire catenas,

parcere verberibus nec qua iubet alta potestas

ire, sed armatas multum sibi demere vires

dignarique manus humiles et verba precantum,

reddere iura foro nec proturbare curules

et ferrum mulcere toga. sic itur in alta

pectora, sic mixto reverentia Adit amori.

ipsa etiam cunctos gravis inclementia fati

terruit et subiti praeceps iuvenile pericli,

nil cunctante malo. non illud culpa senectae

—quippe ea bissenis vixdum orsa excedere lustris—,

sed labor intendens animique in membra vigentis

imperium vigilesque suo pro Caesare curae,

dulce opus. hinc fessos penitus subrepsit in artus

insidiosa quies et pigra oblivio vitae.

Tunc deus. Alpini qui iuxta culmina dorsi

signat Apollineos sancto cognomine lucos,

respicit heu tanti pridem securus alumni.

praecidensque moras: ‘nunc mecum, Epidauria proles,

hinc" ait "i gaudens: datur—aggredienda facultas!—

ingentem recreare virum, teneamus adorti

tendentes iam fila colos: ne fulminis atri

sit metus: has ultro laudabit Iuppiter artes.

nam neque plebeiam aut dextro sine numine cretam

servo animam, atque adeo breviter, dum tecta subimus.

expediam. genus ipse suis permissaque retro

nobilitas: nec origo latet, sed luce sequente

vincitur et magno gaudet cessisse nepoti.

prima togae virtus illi quoque: clarus et ingens

eloquio; mox innumeris exercita castris

occiduas primasque domos et sole sub omni

permeruit iurata manus nec in otia pacis

permissum laxare animos ferrumque recingi.

hunc Galatea vigens ausa est incessere bello

—me quoque—perque novem timuit Pamphylia messes

Pannoniusque ferox arcuque horrenda fugaci

Armenia et patiens Latii iam pontis Araxes.

quid geminos fasces magnaeque iterata revolvam

iura Asiae? velit illa quidem ter habere quaterque

hunc sibi. sed revocant fasti maiorque curulis

nec promissa semel. Libyci quid mira tributi

obsequia et missum media de pace triumphum

laudem et opes quantas nec qui mandaverat ausus

exspectare fuit? gaudet Trasimennus et Alpes

Cannensesque animae; primusque insigne tributum

ipse palam lacera poscebat Regulus umbra,

non vacat Arctoas acies Rhenumque rebellem

captivaeque preces Veledae et, quae maxima nuper

gloria, depositam Dacis pereuntibus Urbem

pandere, cum tanti lectus rectoris habenas,

Gallice, Fortuna non admirante subisti.

Hunc igitur, si digna loquor, rapiemus iniquo,

nate. Ioui. rogat hoc Latiae pater inclitus urbis

et meruit: neque enim frustra mihi nuper honora

carmina patricio pueri sonuistis in ostro,

si qua salutifero gemini Chironis in antro

herba, tholo quodcumque tibi Troiana recondit

Pergamus aut medicis felix Epidaurus harenis

educat, Idaea profert quam Creta sub umbra

dictamni florentis opem. quoque anguis abundat

spumatu: iungam ipse manus atque omne benignum

virus, odoriferis Arabum quod doctus in arvis

aut Amphrysiaco pastor de gramine carpsi.’

Dixerat, inveniunt positos iam segniter artus

pugnantemque animam: ritu se cingit uterque

Paconio monstrantque simul parentque volentes,

donec letiferas vario medicamine pestes

et suspecta mali ruperunt nubila somni.

adiuvat ipse deos morboque valentior omni

occupat auxilium, citius non arte refectus

Telephus Haemonia, nec quae metuentis Atridae

saeva Machaonio coierunt vulnera suco.

Quis mihi tot coetus inter populique patrumque

sit curae votique locus? tamen ardua testor

sidera teque, pater vatum Thymbraee, quis omni

luce mihi, quis nocte timor, dum postibus haerens

assiduus nunc aure vigil nunc lumine cuncta

aucupor 3; immensae veluti conexa carinae

cumba minor, cum saevit hiems, pro parte furentis

parva receptat aquas et eodem volvitur austro.

Nectite nunc laetae candentia fila, sorores,

nectite! nemo modum transmissi computet aevi:

hic vitae natalis erit. tu Troica dignus

saecula et Euboici transcendere pulveris annos

Nestoreosque situs! qua nunc tibi pauper acerra

digna litem? nec si vacuet Mevania valles

aut praestent niveos Clitumna novalia tauros,

sufficiam. sed saepe deis hos inter honores

caespes et exiguo placuerunt farra salino.

Non Helicona gravi pulsat chelys enthea plectro.

nec lassata voco totiens mihi numina. Musas;

et te. Phoebe, choris et te dimittimus, Euhan.

tu quoque muta ferae, volucer Tegeaee, sonorae

terga premas: alios poscunt mea carmina coetus.

Naidas, undarum dominas, regemque corusci

ignis adhuc fessum Siculaque incude rubentem

elicuisse satis, paulum arma nocentia. Thebae,

ponite: dilecto volo lascivire sodali.

iunge. puer. cyathos—set ne numerare labora—

cunctantemque intende chelyn: discede Laborque

Curaque, dum nitidis canimus gemmantia saxis

balnea dumque procax vittis hederisque, soluta

fronde verecunda. Clio mea ludit Etrusco.

ite. deae virides, liquidosque advertite vultus

et vitreum teneris crimen redimite corymbis,

veste nihil tectae, quales emergitis altis

fontibus et visu Satyros torquetis amantes,

non vos. quae culpa decus infamastis aquarum.

sollicitare iuvat: procul hinc et fonte doloso

Salmacis et viduae Cebrenidos arida luctu

flumina et Herculei praedatrix cedat alumni,

vos mihi, quae Latium septenaque culmina, nymphae,

incolitis Thybrimque novis attollitis undis,

quas praeceps Anien atque exceptura natatus

Virgo iuvat Marsasque nives et frigora ducens

Marcia, praecelsis quarum vaga molibus unda

crescit et innumero pendens transmittitur arcu—:

vestrum opus aggredimur, vestra est. quam carmine molli

pando, domus, non umquam aliis habitastis in antris

ditius. ipsa manus tenuit Cytherea mariti

monstravitque artes: neu vilis flamina caminos

ureret, ipsa faces volucrum succendit Amorum.

non huc admissae Thasos aut undosa Carystos,

maeret onyx longe, queriturque exclusus ophites:

sola nitet flavis Nomadum decisa metallis

purpura, sola cavo Phrygiae quam Synnados antro

ipse cruentavit maculis lucentibus Attis,

quasque Tyrus niveas secat et Sidonia rupes,

vix locus Eurotae, viridis cum regula longo

Synnada distinctu variat, non limina cessant,

effulgent camerae, vario fastigia vitro

in species animosque nitent. stupet ipse beatas

circumplexus opes et parcius imperat ignis.

multus ubique dies, radiis ubi culmina totis

perforat atque alio sol improbus uritur aestu.

nil ibi plebeium: nusquam Temesaea notabis

aera. sed argento felix propellitur unda

argentoque cadit labrisque nitentibus instat

delicias mirata suas et abire recusat.

extra autem niveo qui margine caerulus amnis

vivit et in summum fundo patet omnis ab imo,

cui non ire lacu pigrosque exsolvere amictus

suadeat? hoc mallet nasci Cytherea profundo.

hic te perspicuum melius. Narcisse, videres,

hic velox Hecate velit et deprensa lavari.

quid nunc strata solo referam tabulata crepantis

auditura pilas, ubi languidus ignis inerrat

aedibus et tenuem volvunt hypocausta vaporem?

nec si Baianis veniat novus hospes ab oris,

talia despiciet—fas sit componere magnis

parva—Neronea nec qui modo lotus in unda,

hic iterum sudare neget, macte, oro, nitenti

ingenio curaque puer! tecum ista senescant

et tua iam melius discat fortuna renasci!

Et Phoebus pater et severa Pallas

et M usae procul ite feriatae:

Iani vos revocabimus Kalendis.

Saturnus mihi compede exoluta

et multo gravidus mero December

et ridens Iocus et Sales protervi

adsint, dum refero diem beatum

laeti Caesaris ebriamque aparchen.

Vix Aurora novos movebat ortus,

iam bellaria linea pluebant

—hunc rorem veniens profudit eurus:

quicquid nobile Ponticis nucetis,

fecundis cadit aut iugis Idymes;

quod ramis pia germinat Damascos,

et quod percoquit ebriosa Caunos,

largis gratuitum cadit rapinis:

molles gaioli lucuntulique,

et massis Amerina non perustis

et mustaceus et latente palma

praegnates caryotides cadebant.

non tantis Hyas inserena nimbis

terras obruit aut soluta Plias,

qualis per cuneos hiems Latinos

plebem grandine contudit serena.

ducat nubila Iuppiter per orbem

et latis pluvias minetur agris,

dum nostri Iovis hi ferantur imbres.

Ecce autem caveas subit per omnis

insignis specie, decora cultu

plebes altera non minor sedente.

hi panaria candidasque mappas

subvectant epulasque lautiores;

illi marcida vina largiuntur:

Idaeos totidem putes ministros,

orbem, qua melior severiorque est,

et gentes alis insimul togatas,

et cum tot populos, beate, pascas,

hunc Annona diem superba nescit.

i nunc saecula compara, Vetustas,

antiqui Iovis aureumque tempus:

non sic libera vina tunc fluebant

nec tardum seges occupabat annum,

una vescitur omnis ordo mensa,

parvi, femina, plebs, eques, senatus:

libertas reverentiam remisit.

et tu quin etiam—quis hoc vacare,

uis promittere possit hoc deorum?—

nobiscum socias dapes inisti.

iam se, quisquis is est, inops, beatus,

convivam ducis esse gloriatur.

Hos inter fremitus novosque luxus

spectandi levis effugit voluptas:

stat sexus rudis insciusque ferri;

ut pugnae capit improbus viriles!

credas ad Tanain ferumque Phasim

Thermodontiaeas calere turmas,

hic audax subit ordo pumilorum,

quos natura brevis statim peracta

nodosum semel in globum ligavit,

edunt vulnera conseruntque dextras

et mortem sibi—qua manu!—minantur.

ridet Mars pater et cruenta Virtus

casuraeque vagis grues rapinis

mirantur pugiles ferociores.

Iam noctis propioribus sub umbris

dives sparsio quos agit tumultus!

hic intrant faciles emi puellae,

hic agnoscitur omne. quod theatris

aut forma placet aut probatur arte.

hoc plaudunt grege Lydiae tumentes,

illic cymbala tinnulaeque Gades,

illic agmina confremunt Syrorum,

hic plebs scenica quique comminutis

permutant vitreis gregale sulpur.

Inter quae subito cadunt volatu

immensae volucrum per astra nubes,

quas Nilus sacer horridusque Phasis,

quas udo Numidae legunt sub austro,

desunt qui rapiant sinusque pleni

gaudent, dum nova lucra comparantur.

tollunt innumeras ad astra voces

Saturnalia principis sonantes

et dulci dominum favore clamant:

hoc solum vetuit licere Caesar.

Vixdum caerula nox subibat orbem,

descendit media nitens harena

densas flammeus orbis inter umbras

vincens Gnosiacae facem coronae,

conlucet polus ignibus nihilque

obscurae patitur licere nocti,

fugit pigra Quies inersque Somnus

haec cernens alias abit in urbes,

quis spectacula, quis iocos licentes,

quis convivia, quis dapes inemptas,

largi flumina quis canat Lyaei?

iam iam deficio tuoque Baccho

in serum trahor ebrius soporem.

Quos ibit procul hic dies per annos

quam nullo sacer exolescet aevo!

dum montes Latii paterque Thybris.

dum stabit tua Roma dumque terris

quod reddis Capitolium manebit.

Quod tibi praerepti. Melior, solamen alumni,

improbus ante rogos et adhuc vivente favilla

ordiar ': abruptis etiam nunc flebile venis

vulnus hiat, magnaeque patet via lubrica plagae,

cum iam egomet cantus et verba medentia saevus

consero. tu planctus lamentaque fortia mavis

odistique chelyn surdaque averteris aure.

intempesta cano: citius me tigris abactis

fetibus orbatique velint audire leones,

nec si tergeminum Sicula de virgine carmen

affluat aut silvis chelys intellecta ferisque,

mulceat insanos gemitus, stat pectore demens

luctus et admoto latrant praecordia tactu.

Nemo vetat: satiare malis aegrumque dolorem

libertate doma. iam flendi expleta voluptas

iamque preces fessus non indignans amicas?

iamne canam? lacrimis en et mea carmina in ipso

ore natant tristesque cadunt in verba liturae.

ipse etenim tecum nigrae solemnia pompae

spectatumque Urbi scelus et puerile feretrum

produxi, saevos damnati turis acervos

plorantemque animam supra sua funera vidi,

teque patrum gemitus superantem et brachia matrum

complexumque rogos ignemque haurire parantem

vix tenui similis comes offendique tenendo.

et nunc, heu, vittis et frontis honore soluto

infaustus vates versa mea pectora tecum

plango lyra, sed tu comitem sociumque doloris,

si merui luctusque tui consortia sensi,

iam lenis patiare precor, me fulmine in ipso

audivere patres, ego iuxta busta profusis

matribus atque piis cecini solacia natis

et mihi, cum proprios gemerem defectus ad ignes—

quem, Natura!—patrem, nec te lugere severus

arceo, sed confer gemitus pariterque fleamus.

Iamdudum dignos aditus laudumque tuarum,

o merito dilecte puer, primordia quaerens

distrahor. hinc anni stantes in limine vitae,

hinc me forma rapit, rapit inde modestia praecox

et pudor et tenero probitas maturior aevo.

o ubi purpureo suffusus sanguine candor

sidereique orbes radiataque lumina caelo

et castigatae collecta modestia frontis

ingenuique super crines mediisque decorae

margo comae? blandis ubinam ora arguta querelis

osculaque impliciti vernos redolentia flores

et mixtae risu lacrimae penitusque loquentis

Hyblaeis vox mixta favis? cui sibila serpens

poneret et saevae vellent servire novercae.

nil veris adfingo bonis, heu lactea colla!

brachia, quo numquam domini sine pondere cervix!

o ubi venturae spes non longinqua iuventae

atque genis optatus honos iurataque multum

barba tibi? cuncta in cineres gravis intulit hora

hostilisque dies: nobis meminisse relictum.

quis tua colloquiis hilaris mulcebit amatis pectora?

quis curas mentisque arcana remittet?

accensum quis bile fera famulisque tumentem

leniet ardentique in se deflectet ab ira?

inceptas quis ab ore dapes libataque vina

auferet et dulci turbabit cuncta rapina?

quis matutinos abrumpet murmure somnos

impositus stratis abitusque morabitur artis

nexibus atque ipso revocabit ad oscula poste 3?

obvius intranti rursus quis in ora manusque

prosiliet brevibusque umeros circumdabit ulnis?

muta domus, fateor, desolatique penates,

et situs in thalamis et maesta silentia mensis!

Quid mirum, tanto si te pius altor honorat

funere? tu domino requies portusque senectae,

tu modo deliciae, dulces modo pectore curae,

non te barbaricae versabat turbo catastae,

nec mixtus Phariis venalis mercibus infans

compositosque sales meditataque verba locutus

quaesisti lascivus enim tardeque parasti.

hic domus, hinc ortus, dominique penatibus olim

carus uterque parens atque in tua gaudia liber,

ne quererere genus, raptum sed protinus alvo

sustulit exsultans ac prima lucida voce

astra salutantem dominus sibi mente dicavit,

amplexusqne sinu tulit et genuisse putavit,

fas mihi sanctorum venia dixisse parentum,

tuque, oro, Natura, sinas, cui prima per orbem

iura animis sancire datum: non omnia sanguis

proximus aut serie generis demissa propago

alligat; interius nova saepe adscitaque serpunt

pignora conexis. natos genuisse necesse est,

elegisse iuvat, tenero sic blandus Achilli

semifer Haemonium vincebat Pelea Chiron,

nec senior Peleus natum comitatus in arma

Troica, sed claro Phoenix haerebat alumno.

optabat longe reditus Pallantis ovantis

Evander, fidus pugnas spectabat Acoetes.

cumque procul nitidis genitor cessaret ab astris,

fluctivagus volucrem comebat Persea Dictys.

quid referam altricum victas pietate parentes?

quid te post cineres deceptaque funera matris

tutius Inoo reptantem pectore, Baeche?

iam secura patris Tuscis regnabat in undis

Ilia. portantem lassabat Romulus Accam.

vidi ego transertos alieno in robore ramos

altius ire suis. et te iam fecerat illi

mens animusque patrem, necdum moresve decorve:

tu tamen et iunctas etiam nunc murmure voces

vagitumque rudem fletusque infantis amabas.

Ille, velut primos exspiraturus ad austros

mollibus in pratis alte flos improbus exstat,

sic tener ante diem vultu gressuque superbo

vicerat aequales multumque reliquerat annos,

sive catenatis curvatus membra palaestris

staret: Amyclaea conceptum matre putares,

Oebaliden illo praeceps mutaret Apollo,

Alcides pensaret Hylan: seu Graius amictu

Attica facundi decurreret orsa Menandri:

laudaret gavisa sonum crinemque decorum

fregisset rosea lasciva Thalia corona;

Maeonium sive ille senem Troiaeque labores

diceret aut casus tarde remeantis Ulixis:

ipse pater sensus, ipsi stupuere magistri,

scilicet infausta Lachesis cunabula dextra

attigit, et gremio puerum complexa fovebat

Invidia: illa genas et adultum comere crinem,

haec monstrare artes et verba infigere, quae nunc

plangimus. Herculeos annis aequare labores

coeperat adsurgens, sed adhuc infantia iuxta;

iam tamen et validi gressus mensuraque maior

cultibus et visae puero decrescere vestes,

cum tibi quas vestes, quae non gestamina mitis

festinabat erus! brevibus non stringere laenis

pectora et angustante alas artare lacerna;

enormes non ille sinus, sed semper ad annos

texta legens modo puniceo velabat amictu,

nunc herbas imitante sinu, nunc dulce rubenti

murice, nunc vivis digitos incendere gemmis

gaudebat: non turba comes, non munera cessant:

sola verecundo deerat praetexta decori.

Haec fortuna domus, subitas inimica levavit

Parca manus, quo, diva, feros gravis exseris ungues?

non te forma movet, non te lacrimabilis aetas?

hunc nec saeva viro potuisset carpere Procne,

nec fera crudeles Colchis durasset in iras,

editus Aeolia nec si foret iste Creusa:

torvus ab hoc Athamas insanos flecteret arcus,

hunc quamquam Hectoreos cineres Troiamque perosus

turribus e Phrygiis flesset missurus Ulixes

septima lux, et iam frigentia lumina torpent,

iam complexa manu crinem tenet infera Iuno.

ille tamen, Parcis fragiles urgentibus annos,

te vultu moriente videt linguaque cadente

murmurat: in te omnes vacui iam pectoris efflat

reliquias., solum meminit solumque vocantem

exaudit tibique ora movet, tibi verba relinquit

et prohibet gemitus consolaturque dolentem.

gratum est, Fata. tamen, quod non mors lenta iacentis

exedit puerile decus, manesque subivit

integer et nullo temeratus corpora damno,

qualis erat.Quid ego exsequias et prodiga flammis

dona loquar maestoque ardentia funera luxu?

quod tibi purpureo tristis rogus aggere crevit.

quod Cilicum flores, quod munera graminis Indi,

quodque Arabes Phariique Palaestinique liquores

arsuram lavere comam? cupit omnia ferre

prodigus et totos Melior succendere census,

desertas exosus opes: sed non capit ignis

invidus, atque artae desunt in munera flammae.

horror habet sensus, qualem te funere summo

atque rogum iuxta, Melior placidissime quondam,

extimui! tune ille hilaris comisque videri?

unde animi saevaeque manus et barbarus horror,

dum modo fusus humi lucem aversaris iniquam,

nunc torvus pariter vestes et pectora rumpis

dilectosque premis visus et frigida lambis

oscula? erant illic genitor materque iacentis

maesta, sed attoniti te spectavere parentes.

quid mirum .' plebs cuncta nefas et praevia flerunt

agmina, Flaminio quae limite Molvius agger

transvehit, immeritus flammis dum tristibus infans

traditur, et gemitum formaque aevoque meretur:

talis in Isthmiaeos probatus ab aequore portus

naufragus imposita iacuit sub matre Palaemon;

sic et in anguiferae ludentem gramine Lernae

rescissum squamis avidus bibit ignis Ophelten.

Pone metus Letique minas desiste vereri:

illum nec temo latrabit Cerberus ore,

nulla soror flammis, nulla adsurgentibus hydris

terrebit; quin ipse avidae trux navita cumbae

interius steriles ripas et adusta subibit

litora, ne puero dura ascendisse facultas.

Quid mihi gaudenti proles Cyllenia virga

nuntiat? estne aliquid tam saevo in tempore laetum?

noverat effigies generosique ardua Blaesi

ora puer, dum saepe domi nova serta ligantem

te videt et similes tergentem pectore ceras,

hunc ubi Lethaei lustrantem gurgitis oras

Ausonios inter proceres seriemque Quirini

adgnovit, timide primum vestigia iungit

accessu tacito summosque lacessit amictus,

inde magis sequitur; neque enim magis ille trahentem

spernit et ignota credit de stirpe nepotum.

mox ubi delicias et rari pignus amici

sensit et amissi puerum solacia Blaesi,

tollit humo magnaque ligat cervice diuque

ipse manu gaudens vehit et, quae munera mollis

Elysii, steriles ramos mutasque volucres

porgit et obtunso pallentes germine flores.

nec prohibet meminisse tui, sed pectora blandus

miscet et alternum pueri partitur amorem.

Hic finis rapto, quin tu iam vulnera sedas

et tollis mersum luctu caput? omnia functa

aut moritura vides: obeunt noctesque diesque

astraque, nec solidis prodest sua machina terris,

nam populus mortale genus plebisque caducae

quis fleat interitus? hos bella, hos aequora poscunt;

his amor exitio, furor his et saeva cupido,

ut sileain morbos; hos ora rigentia Brumae,

illos implacido letalis Sirius igni,

hos manet imbrifero pallens Autumnus hiatu.

quicquid init ortus, finem timet, ibimus omnes,

ibimus: immensis urnam quatit Aeacus umbris,

ast hic quem gemimus. felix hominesque deosque

et dubius casus et caecae lubrica vitae

effugit, immunis fatis, non ille rogavit,

non timuit meruitve mori: nos anxia plebes,

nos miseri, quibus unde dies suprema, quis aevi

exitus, incertum, quibus instet fulmen ab astris,

quae nubes fatale sonet, nil flecteris istis?

sed flectere libens, ades huc emissus ab atro

limine, cui soli cuncta impetrare facultas.

Glaucia 2—insontes animas nec portitor arcet

nec durae comes ille ferae—: tu pectora mulce,

tu prohibe manare genas noctesque beatas

dulcibus alloquiis et vivis vultibus imple,

et periisse nega. desolatamque sororem,

qui potes, et miseros perge insinuare parentes.

Est inter notos Sirenum nomine muros

saxaque Tyrrhenae templis onerata Minervae

celsa Dicarchei speculatrix villa profundi,

qua Bromio dilectus ager. collesque per altos

uritur et prelis non invidet uva Falernis.

huc me post patrii laetum quinquennia lustri,

cum stadio iam pigra quies canusque sederet

pulvis ad Ambracias conversa gymnade frondes,

trans gentile fretum placidi facundia Polli

detulit et nitidae iuvenilis gratia Pollae.

flectere iam cupidum gressus, qua limite noto

Appia longarum teritur regina viarum.

Sed iuvere morae, placido lunata recessi!

hinc atque hinc curvas perrumpunt aequora rupes,

dat natura locum montique intervenit unum

litus et in terras scopulis pendentibus exit.

gratia prima loci, gemina testudine fumant

balnea, et e terris occurrit dulcis amaro

nympha mari. levis hic Phorci chorus udaque crines

Cymodoce viridisque cupit Galatea lavari.

ante domum tumidae moderator caerulus undae

excubat, innocui custos laris: huius amico

spumant templa salo. felicia rura tuetur

Alcides; gaudet gemino sub numine portus:

hic servat terras, hic saevis fluctibus obstat.

mira quies pelagi: ponunt hic lassa furorem

aequora, et insani spirant clementius austri,

hic praeceps minus audet hiems, nulloque tumultu

stagna modesta iacent dominique imitantia mores.

Inde per obliquas erepit porticus arces,

urbis opus, longoque domat saxa aspera dorso,

qua prius obscuro permixti pulvere soles

et feritas inamoena viae, nunc ire voluptas:

qualis, si subeas Ephyres Baccheidos altum

culmen, ab Inoo fert semita tecta Lechaeo.

Non, mihi si cunctos Helicon indulgeat amnes

et superet Pimplea sitim largeque volantis

ungula sedet equi reseretque arcana pudicos

Phemonoe fontes vel quos meus auspice Phoebo

altius immersa turbavit Pollius urna,

innumeras valeam species cultusque locorum

Pieriis aequare modis, vix ordine longo

suffecere oculi, vix, dum per singula ducor,

suffecere gradus, quae rerum turba! locine

ingenium an domini mirer prius? haec domus ortus

aspicit et Phoebi tenerum iubar; illa cadentem

detinet exactamque negat dimittere lucem,

cum iam fessa dies et in aequora montis opaci

umbra cadit vitreoque natant praetoria ponto,

haec pelagi clamore fremunt, haec tecta sonoros

ignorant fluctus terraeque silentia malunt.

his favit natura locis, hic victa colenti

cessit et ignotos docilis mansuevit in usus.

mons erat hic, ubi plana vides; et lustra fuerunt,

quae nunc tecta subis; ubi nunc nemora ardua cernis,

hic nec terra fuit: domuit possessor, et illum

formantem rupes expugnantemque secuta

gaudet humus, nunc cerne iugum discentia saxa

intrantesque domos iussumque recedere montem,

iam Methymnaei vatis manus et chelys una

Thebais et Getici cedat tibi gloria plectri:

et tu saxa moves, et te nemora alta sequuntur.

Quid referam veteres ceraeque aerisque figuras,

si quid Apellei gaudent animasse colores,

si quid adhuc vacua, tamen admirabile, Pisa

Phidiacae rasere manus, quod ab arte Myronis

aut Polycliteo iussum est quod vivere caelo,

aeraque ab Isthmiacis auro potiora favillis,

ora ducum ac vatum sapientumque ora priorum,

quos tibi cura sequi, quos toto pectore sentis,

expers curarum atque animum virtute quieta

compositus semperque tuus? quid mille revolvam

culmina visendique vices? sua cuique voluptas

atque omni proprium thalamo mare, transque iacentem

Nerea diversis servit sua terra fenestris:

haec videt Inarimen, illinc Prochyta aspera paret;

armiger hac magni patet Hectoris, inde malignum

aera respirat pelago circumflua Nesis;

inde vagis omen felix Euploea carinis

quaeque ferit curvos exserta Megalia fluctus,

angitur et domino contra recubante proculque

Surrentina tuus spectat praetoria Limon.

una tamen cunctis, procul eminet una diaetis,

quae tibi Parthenopen derecto limite ponti

ingerit: hic Grais penitus delecta metallis

saxa; quod Eoae respergit vena Syenes,

Synnade quod maesta Phrygiae fodere secures

per Cybeles lugentis agros, ubi marmore picto

candida purpureo distinguitur area gyro;

hic et Amyclaei caesum de monte Lycurgi

quod viret et molles imitatur rupibus herbas,

hic Nomadum lucent flaventia saxa Thasosque

et Chios et gaudens fluctus spectare Carystos:

omnia Chalcidicas turres obversa salutant,

macte animo, quod Graia probas, quod Graia frequentas

arva: nec invideant quae te genuere Dicarchi

moenia! nos docto melius potiemur alumno.

Quid nunc ruris opes pontoque novalia dicam

iniecta et madidas Baccheo nectare rupes?

saepe per autumnum iam pubescente Lyaeo

conscendit scopulos noctisque occulta sub umbra

palmite maturo rorantia lumina tersit

Nereis et dulces rapuit de collibus uvas.

saepe et vicino sparsa est vindemia fluctu,

et Satyri cecidere vadis, nudamque per undas

Dorida montani cupierunt prendere Panes.

Sis felix, tellus, dominis ambobus in annos

Mygdonii Pyliique senis nec nobile mutes

servitium, nec te cultu Tirynthia vincat

aula Dicarcheique sinus, nec saepius isti

blanda Therapnaei placent vineta Galaesi.

hic ubi Pierias exercet Pollius artes,

seu volvit monitus, quos dat Gargettius auctor,

seu nostram quatit ille chelyn seu dissona nectit

carmina sive minax ultorem stringit iambon:

hinc levis e scopulis meliora ad carmina Siren

advolat, hinc motis audit Tritonia cristis.

tune rapidi ponunt flatus, maria ipsa vetantur

obstrepere, emergunt pelago doctamque trahuntur

ad chelyn et blandi scopulis delphines aderrant.

Vive, Midae gazis et Lydo ditior auro,

Troica et Euphratae supra diademata felix,

quem non ambigui fasces, non mobile vulgus,

non leges, non castra ferent, qui pectore magno

spemque metumque domas voto sublimior omni,

exemptus fatis indignantemque refellens

Fortunam; dubio quem non in turbine rerum

deprendet suprema dies, sed abire paratum

ac plenum vita. nos. vilis turba, caducis

deservire bonis semperque optare parati,

spargimur in casus: celsa tu mentis ab arce

despicis errantes humanaque gaudia rides,

tempus erat. eum te geminae suffragia terrae

diriperent celsusque duas veherere per urbes,

inde Dicarcheis multum venerande colonis,

hine adscite meis, pariterque his largus et illis

ac iuvenile calens plectrique errore superbus,

at nunc discussa rerum caligine verum

aspicis—illo alii rursus iactantur in alto—,

et tua securos portus placidamque quietem

intravit non quassa ratis, sic perge nec umquam

emeritam in nostras puppem dimitte procellas.

tuque, nurus inter longe praedocta Latinas

parque viro mentem, cui non praecordia curae,

non frontem vertere minae, sed candida semper

gaudia et in vultu curarum ignara voluptas;

non tibi sepositas infelix strangulat arca

divitias avidique animum dispendia torquent

fenoris: expositi census et docta fruendi

temperies. non ulla deo meliore cohaerent

pectora, non alias docuit Concordia mentes.

discite securi, quorum de pectore mixtae

in longum coiere faces sanetusque pudicae

servat amicitiae leges amor. ite per annos

saeculaque et priscae titulos praecedite famae.

Stat, quae perspicuas nitidi Melioris opacet

arbor aquas complexa lacus, quae robore ab imo

incurvata vadis redit inde cacumine recto

ardua, ceu mediis iterum nascatur ab undis

atque habitet vitreum tacitis radicibus amnem.

quid Phoebum tam parva rogem? vos dicite causas,

Naides. et faciles, satis est, date carmina Fauni.

Nympharum tenerae fugiebant Pana catervae;

ille quidem it, cunctas tamquam velit, et tamen unam

in Pholoen. silvis haec fluminibusque sequentis

nunc hirtos gressus, nunc improba cornua vitat,

iamque et belligerum Iani nemus atraque Caci

rura Quirinalesque fuga suspensa per agros

Caelica tesca subit; ibi demum victa labore,

fessa metu, qua nunc placidi Melioris aperti

stant sine fraude lares, flavos collegit amictus

artius et niveae posuit se margine ripae,

insequitur velox pecorum deus et sua credit

conubia; ardenti ianuam suspiria librat

pectore, iam praedae levis imminet, ecce citatos

advertit Diana gradus, dum per iuga septem

errat Aventinaeque legit vestigia cervae.

paenituit vidisse deam. conversaque fidas

ad comites: ‘numquamne avidis arcebo rapinis

hoc petulans foedumque pecus, semperque pudici

decrescet mihi turba chori?’ sic deinde locuta

depromit pharetra telum breve, quod neque flexis

cornibus aut solito torquet stridore, sed una

emisit contenta manu laevamque soporae

Naidos aversa fertur tetigisse sagitta.

illa diem pariter surgens hostemque protervum

vidit et in fontem, niveos ne panderet artus,

sic tota cum veste ruit. stagnisque sub altis

Pana sequi credens ima latus implicat alga.

quid faceret subito deceptus praedo? nec altis

credere corpus aquis hirtae sibi conscius audet

pellis et a tenero nandi rudis: omnia questus,

immitem Bromium, stagna invida et invida tela,

primaevam visu platanum, cui longa propago

innumeraeque manus et iturus in aethera vertex,

deposuit iuxta vivamque adgessit harenam

optatisque aspergit aquis et talia mandat:

‘vive diu nostri pignus memorabile voti,

arbor, et haec durae latebrosa cubilia nymphae

tu saltem declinis ama, preme frondibus undam.

illa quidem meruit, sed ne, precor, igne superno

aestuet aut dura feriatur grandine; tantum

spargere tu laticem et foliis turbare memento.

tunc ego teque diu recolam dominamque benignae

sedis et inlaesa tutabor utramque senecta,

ut Iovis, ut Phoebi frondes, ut discolor umbra

populus et nostrae stupeant tua germina pinus.’

sic ait. illa dei veteres animata calores

uberibus stagnis obliquo pendula trunco

incubat atque umbris scrutatur amantibus undas,

sperat et amplexus, sed aquarum spiritus arcet

nec patitur tactus, tandem eluctata sub auras

libratur fundo rursusque enode cacumen

ingeniosa levat, veluti descendat in imos

stirpe lacus alia. iam nec Phoebeia Nais

odit et exclusos invitat gurgite ramos

Haec tibi parva quidem genitali luce paramus

dona, sed ingenti forsan victura sub aevo.

tu, cuius placido posuere in pectore sedem

blandus honos hilarisque tamen cum pondere virtus,

cui nec pigra quies nec iniqua potentia nec spes

improba, sed medius per honesta et dulcia limes,

incorrupte fidem nullosque experte tumultus

et secrete, palam quom digeris ordine vitam,

idem auri facilis contemptor et optimus idem

cornere divitias opibusque immittere lucem:

hac longum florens animi morumque iuventa

Iliacos aequare senes et vincere persta,

quos pater Elysium, genetrix quos detulit annos:

hoc illi duras exoravere sorores,

hoc, quae te sub teste situm fugitura tacentem

ardua magnanimi revirescet gloria Blaesi.

Psittace, dux volucrum, domini facunda voluptas,

humanae sollers imitator, psittace, linguae,

quis tua tam subito praeclusit murmura fato?

hesternas, miserande, dapes moriturus inisti

nobiscum, et gratae carpentem munera mensae

errantemque toris mediae plus tempore noctis

vidimus, adfatus etiam meditataque verba

reddideras. at nunc aeterna silentia Lethes

ille canorus habes, cedat Phaethontia vulgi

fabula: non soli celebrant sua funera cygni.

At tibi quanta domus rutila testudine fulgens,

conexusque ebori virgarum argenteus ordo,

argutumque tuo stridentia limina cornu,

et, querulae iam sponte, fores! vacat ille beatus

carcer et augusti nusquam convicia tecti!

Huc doctae stipentur aves, quis nobile fandi

ius Natura dedit: plangat Phoebeius ales

auditasque memor penitus dimittere voces

sturnus et Aonio versae certamine picae,

quique refert iungens iterata vocabula perdix,

et quae Bistonio queritur soror orba cubili:

ferte simul gemitus cognataque ducite flammis

funera et hoc cunctae miserandum addiscite carmen:

‘Occidit aeriae celeberrima gloria gentis

psittacus, ille plagae viridis regnator Eoae;

quem non gemmata volucris Iunonia cauda

vinceret aspectu, gelidi non Phasidis ales,

nec quas umenti Numidae rapuere sub austro,

ille salutator regum nomenque locutus

Caesareum et queruli quondam vice functus amici,

nunc conviva levis monstrataque reddere verba

tam facilis! quo tu, Melior dilecte, recluso

numquam solus eras. at non inglorius umbris

mittitur: Assyrio cineres adolentur amomo

et tenues Arabum respirant gramine plumae

Sicaniisque crocis; senio nec fessus inerti

scandet odoratos Phoenix felicior ignes.’

Quid tibi nunc strata mansuescere profuit ira?

quid scelus humanasque animo dediscere caedes

imperiumque pati et domino parere minori?

quid? quod abire domo rursusque in claustra reverti

suetus et a capta iam sponte recedere praeda

insertasque manus laxo dimittere morsu?

occidis, altarum vastator docte ferarum,

non grege Massylo curvaque indagine clausus,

non formidato supra venabula saltu

incitus aut caeco foveae deceptus hiatu,

sed victus fugiente fera. stat cardine aperto

infelix cavea et clausas circum undique portas

hoc licuisse nefas placidi tumuere leones,

tum cunctis cecidere iubae, puduitque relatum

aspicere, et totas duxere in lumina frontes.

at non te primo fusum novus obruit ictu

ille pudor: mansere animi, virtusque cadenti

a media iam morte redit, nec protinus omnes

terga dedere minae, sicut sibi conscius alti

vulneris adversum moriens it miles in hostem

attollitque manum et ferro labente minatur:

sic piger ille gradu solitoque exutus honore

firmat hians oculos animamque hostemque requirit.

Magna tamen subiti tecum solacia leti,

victe. feres, quod te maesti populusque patresque,

ceu notus caderes tristi gladiator harena,

ingemuere mori; magni quod Caesaris ora

inter tot Scythicas Libycasque, et litore Rheni

et Pharia de gente feras, quas perdere vile est,

unius amissi tetigit iactura leonis.

Saeve nimis, lacrimis quisquis discrimina ponis

lugendique modos, miserum est primaeva parenti

pignora surgentesque—nefas!—accendere natos;

durum et deserti praerepta coniuge partem

conclamare tori, maesta et lamenta sororum

et fratrum gemitus: alte tamen ac procul intrat

altius in sensus maioraque vulnera vincit

plaga minor, famulum—quia rerum nomina caeca

sic miscet Fortuna manu nec pectora novit—,

sed famulum gemis, Urse, pium, sed amore fideque

has meritum lacrimas, cui maior stemmate iuncto

libertas ex mente fuit. ne comprime fletus,

ne pudeat; rumpat frenos dolor iste diesque,

si tam dura placent—hominem gemis—heu mihi! subdo

ipse faces—, hominem, Urse, tuum, cui dulce volenti

servitium, cui triste nihil, qui sponte sibique

imperiosus erat. quisnam haec in funera missos

castiget luctus? gemit inter bella peremptum

Parthus equum, fidosque canes flevere Molossi,

et volucres habuere rogum cervusque Maronem.

quid, si nec famulus? vidi ipse habitusque notavi

te tantum cupientis erum; sed maior in ore

spiritus et tenero manifesti in sanguine mores.

optarent multum Graiae cuperentque Latinae

sic peperisse nurus, non talem Cressa superbum

callida sollicito revocavit Thesea filo,

nec Paris Oebalios talis visurus amores

rusticus invitas deiecit in aequora pinus.

non fallo aut cantus adsueta licentia ducit:

vidi et adhuc video, qualem nec bella canentem

litore virgineo Thetis occultavit Achillen,

nec circum saevi fugientem moenia Phoebi

Troilon Haemoniae deprendit lancea dextrae.

qualis eras! procul en cunctis puerisque virisque

pulchrior et tantum domino minor! illius unus

ante decor, quantum praecedit clara minores

luna faces quantumque alios premit. Hesperos ignes.

non tibi femineum vultu decus oraque supra

mollis honos, quales dubiae post crimina formae

de sexu transire iubent, torvoque virilis

gratia; nec petulans acies blandique severo

igne oculi, qualis, bellus iam casside, visu

Parthenopaeus erat; simplexque horrore decoro

crinis, et obsessae nondum primoque micantes

flore genae: talem Ledaeo gurgite pubem

educat Eurotas, teneri sic integer aevi

Elin adit primosque Iovi puer adprobat annos,

nam pudor unde novae menti tranquillaque morum

temperies teneroque animus maturior aevo,

carmine quo repetisse queam? saepe ille volentem

castigabat enim studioque altisque iuvabat

consiliis; tecum tristisque hilarisque nec umquam

ille suus vultumque tuo sumebat ab ore:

dignus et Haemonium Pyladen praecedere fama

Cecropiamque fidem, sed laudum terminus esto,

quem fortuna sinit: non mente fidelior aegra

speravit tardi reditus Eumaeus Ulixis.

Quis deus aut quisnam tam tristia vulnera casus

eligit? unde manus Fatis tam certa nocendi?

o quam divitiis censuque exutus opinio

fortior, Urse, fores! si vel fumante ruina

ructassent dites Vesuvina incendia Locroe

seu Pollentinos mersissent flumina saltus

seu Lucanus Acir seu Thybridis impetus altas

in dextrum torsisset aquas, paterere serena

fronte deos; sive alma fidem messesque negasset

Cretaque Cyreneque et qua tibi cumque beato

larga redit Fortuna sinu. sed gnara dolorum

Invidia infelix animi vitalia vidit

laedendique vias. vitae modo cardine adultae

nectere temptabat iuvenum pulcherrimus ille

cum tribus Eleis unam trieterida lustris.

attendit torvo tristis Rhamnusia vultu,

ac primum implevitque toros oculisque nitorem

addidit ac solito sublimius ora levavit,

heu! misero letale favens. seseque videndo

torsit et invidia mortemque amplexa iacenti

iniecit nexu carpsitque immitis adunca

ora verenda manu. quinto vix Phosphoros ortu

rorantem sternebat equum: iam litora duri

saeva. Philete. senis, durumque Acheronta videbas,

quo domini clamate sono! non saevius atros

nigrasset planctu genetrix tibi salva lacertos,

nec pater; et certe qui vidit funera frater

erubuit vinci, sed nec servilis adempto

ignis: odoriferos exhausit flamma Sabaeos

et Cilicum messes, Phariaeque exempta volucri

cinnama et Assyrio manantes gramine sucos

et domini fletus: hos tantum hausere favillae,

hos bibit usque rogus; nec quod tibi Setia canos

restinxit cineres, gremio nec lubricus ossa

quod vallavit onyx, miseris acceptius umbris

quam gemitus, sed et ipse iuvat 1? quid terga dolori,

Urse, damus? quid damna foves et pectore iniquo

vulnus amas? ubi nota reis facundia raptis?

quid caram crucias tam saevis luctibus umbram?

eximius licet ille animi meritusque doleri:

solvisti, subit ille pios carpitque quietem

Elysiam clarosque illic fortasse parentes

invenit; aut illi per amoena silentia Lethes

forsan Avernales adludunt undique mixtae

Naides, obliquoque notat Proserpina vultu.

pone, precor, questus; alium tibi Fata Phileton,

forsan et ipse dabit moresque habitusque decoros

monstrabit gaudens similemque docebit amorem.

Lucani proprium diem frequentet,

quisquis collibus Isthmiae Diones

docto pectora concitatus oestro

pendentis bibit ungulae liquorem.

ipsi, quos penes est honor canendi,

vocalis citharae repertor Arcas

et tu Bassaridum rotator Euhan

et Paean et Hyantiae sorores,

laetae purpureas novate vittas,

crinem comite, candidamque vestem

perfundant hederae recentiores.

docti largius evagentur amnes,

et plus Aoniae virete silvae,

et, si qua patet aut diem recepit,

sertis mollibus expleatur umbra.

centum Thespiacis odora lucis

stent altaria victimaeque centum,

quas Dirce lavat aut alit Cithaeron:

Lucanum canimus, favete linguis,

vestra est ista dies, favete, Musae,

dum qui vos geminas tulit per artes,

et vinctae pede vocis et solutae.

Romani colitur chori sacerdos.

Felix—heu nimis!—et beata tellus,

quae pronos Hyperionis meatus

summis Oceani vides in undis

stridoremque rotae cadentis audis,

quae Tritonidi fertiles Athenas

unctis, Baetica, provocas trapetis:

Lucanum potes imputare terris!

hoc plus quam Senecam dedisse mundo

aut dulcem generasse Gallionem.

attollat refluos in astra fontes

Graio nobilior Melcte Baetis 2;

Baetim, Mantua, provocare noli.

Natum protinus atque humum per ipsam

primo murmure dulce vagientem

blando Calliope sinu recepit,

tum primum posito remissa luctu

longos Orpheos exuit dolores

et dixit: ‘puer o dicate Musis,

longaevos cito transiture vates,

non tu flumina nec greges ferarum

nec plectro Getieas movebis ornos,

sed septem iuga Martiumque Thybrim

et doctos equites et eloquente

cantu purpureum trabes senatum,

nocturnas alii Phrygum ruinas

et tardi reducis vias Ulixis

et puppem temerariam Minervae,

trita vatibus orbita, sequantur:

tu carus Latio memorque gentis

carmen fortior exseris togatum.

ac primum teneris adhuc in annis

hides Hectora Thessalosque currus

et supplex Priami potentis aurum,

et sedes reserabis inferorum,

ingratus Nero dulcibus theatris

et noster tibi proferetur Orpheus.

dices culminibus Remi vagantis

infandos domini nocentis ignes.

hinc castae titulum decusque Pollae-

iocunda dabis adlocutione.

mox coepta generosior iuventa

albos ossibus Italis Philippos

et Pharsalica bella detonabis,

convulsum ducis inter arma divi,

libertate gravem pia Catonem

et gratum popularitate Magnum.

tu Pelusiaci scelus Canopi

deflebis pius et Pharo cruenta

Pompeio dabis altius sepulcrum.

haec primo iuvenis canes sub aevo,

ante annos Culicis Maroniani.

cedet Musa rudis ferocis Enni

et docti furor arduus Lucreti,

et qui per freta duxit Argonautas,

et qui corpora prima transfigurat.

quid maius loquar? ipsa te Latinis

Aeneis venerabitur canentem.

nec solum dabo carminum nitorem,

sed taedis genialibus dicabo

doctam atque ingenio tuo decoram,

qualem blanda Venus daretque Iuno

forma, simplicitate, comitate,

censu, sanguine, gratia, decore,

et vestros hymenaeon ante postes

festis cantibus ipsa personabo.

o saevae nimium gravesque Parcae!

o numquam data longa fata summis!

cur plus, ardua, casibus patetis?

cur saeva vice magna non senescunt?

sic natum Nasamonii Tonantis

post ortus obitusque fulminatos

angusto Babylon premit sepulcro.

sic fixum Paridis manu frementis

Peliden Thetis horruit cadentem.

sic ripis ego murmurantis Hebri

non mutum caput Orpheos sequebar.

sic et tu—rabidi nefas tyranni!—iussus

praecipitem subire Lethen,

dum pugnas canis arduaque voce

das solacia grandibus sepulcris,

—o dirum scelus! o scelus!—tacebis.’

sic fata est leviterque decidentes

abrasit lacrimas nitente plectro.

At tu, seu rapidum poli per axem

Famae curribus arduis levatus,

qua surgunt animae potentiores,

terras despicis et sepulcra rides;

seu pacis merito nemus reclusi

felix Elysii tenes in oris,

quo Pharsalica turba congregatio,

et te nobile carmen insonantem

Pompei comitantur et Catones,

seu magna sacer et superbus umbra

noscis Tartaron et procul noeentum

audis verbera pallidumque visa

matris lampade respicis Neronem,

adsis lucidus et vocante Polla

unum, quaeso, diem deos silentum

exores: solet hoc patere limen

ad nuptas redeuntibus maritis.

haec te non thiasis procax dolosis

falsi numinis induit figura,

ipsum sed colit et frequentat ipsum

imis altius insitum medullis,

ac solacia vana subministrat

vultus, qui simili notatus auro

stratis praenitet incubatque somno

securae. procul hinc abite, Mortes:

haec vitae genialis est origo.

cedat luctus atrox genisque manent

iam dulces lacrimae dolorque festus,

quicquid fleverat ante, nunc adoret.

Intermissa tibi renovat, Tirynthie, sacra

Pollius et causas designat desidis anni,

quod coleris maiore tholo, nec litora pauper

nuda tenes tectumque vagis habitabile nautis,

sed nitidos postes Graisque effulta metallis

culmina, ceu taedis iterum lustratus honesti

ignis ab Oetaea conscendens aethera flamma,

vix oculis animoque fides, tune ille reclusi

liminis et parvae custos inglorius arae?

unde haec aula recens fulgorque inopinus agresti

Alcidae? sunt fata deum, sunt fata locorum!

o velox pietas! steriles hic nuper harenas,

adsparsum pelago montis latus hirtaque dumis

saxa nec ulla pati faciles vestigia terras

cernere erat. quaenam subito fortuna rigentes

ditavit scopulos? Tyrione haec moenia plectro

an Getica venere lyra? stupet ipse labores

annus, et angusti bisseno limite menses

longaevum mirantur opus. deus attulit arces

erexitque suas atque obluctantia saxa

summovit nitens et magno pectore montem

reppulit: immitem credas iussisse novercam.

Ergo age. seu patrios liber iam legibus Argos

incolis et mersum tumulis Eurysthea calcas,

sive tui solium Iovis et virtute parata

astra tenes, haustumque tibi succincta beati

nectaris excluso melior Phryge porrigit Hebe:

huc ades et genium templis nascentibus infer,

non te Lenia nocens nec pauperis arva Molorchi

nec formidatus Nemees ager antraque poscunt

Thracia nec Pharii polluta altaria regis,

sed felix simplexque domus fraudumque malarum

inscia et hospitibus superis dignissima sedes,

pone truces arcus agmenque immite pharetrae

et regum multo perfusum sanguine robur,

instratumque umeris dimitte ingentibus hostem:

hic tibi Sidonio celsum pulvinar acantho

texitur et signis crescit torus asper eburnis.

pacatus mitisque veni nec turbidus ira

nec famulare timens, sed quem te Maenalis Auge

confectum thiasis et multo fratre madentem

detinuit qualemque vagae post crimina noctis

Thespius obstupuit, totiens socer, hic tibi festa

gymnas, et insontes iuvenum sine caestibus irae

annua veloci peragunt certamina lustro.

hic templis inscriptus avo gaudente sacerdos

parvus adhuc similisque tui. cum prima

novercae monstra manu premeres atque exanimata doleres.

Sed quaenam subiti, veneranda, exordia templi,

dic age, Calliope; socius tibi grande sonabit

Alcides tensoque modos mutabitur arcu.

Tempus erat. caeli cum torrentissimus axis

incumbit terris ictusque Hyperione multo

acer anhelantes incendit Sirius agros,

iamque dies aderat, profugis cum regibus aptum

fumat Aricinum Triviae nemus et face multa

conscius Hippolyti splendet lacus; ipsa coronat

emeritos Diana canes et spicula terget

et tutas sinit ire feras, omnisque pudicis

Itala terra focis Hecateidas excedit idus.

ast ego, Dardaniae quamvis sub collibus Albae

rus proprium magnique ducis mihi munere currens

unda domi curas mulcere aestusque levare

sufficerent, notas Sirenum nomine rupes

facundique larem Polli non hospes habebam,

assidue moresque viri pacemque novosque

Pieridum flores intactaque carmina discens.

forte diem Triviae dum litore ducimus udo

angustasque fores adsuetaque tecta gravati

frondibus et patula defendimus arbore soles,

delituit caelum et subitis lux candida cessit

nubibus ac tenuis graviore favonius austro

immaduit; qualem Libyae Saturnia nimbum

attulit, Iliaco dum dives Elissa marito

donatur testesque ululant per devia nymphae.

diffugimus. festasque dapes redimitaque vina

abripiunt famuli: nec quo convivia migrent,

quamvis innumerae gaudentia rura superne

insedere domus et multo culmine dives

mons nitet: instantes sed proxima quaerere nimbi

suadebant laesique fides reditura sereni.

stabat dicta sacri tenuis casa nomine templi

et magnum Alciden humili lare parva premebat,

fluctivagos nautas scrutatoresque profundi

vix operire capax, huc omnis turba coimus,

huc epulae ditesque tori coetusque ministrum

stipantur nitidaeque cohors gratissima Pollae.

non cepere fores, angustaque deficit aedes.

erubuit risitque deus dilectaque Polli

corda subit blandisque virum complectitur ulnis.

‘tune," inquit. " largitor opum, qui mente profusa

tecta Dicarchei pariter iuvenemque replesti

Parthenopen? nostro qui tot fastigia monti,

tot virides lucos, tot saxa imitantia vultus

aeraque, tot scripto viventes lumine ceras

fixisti? quid enim ista domus, quid terra, priusquam

te gauderet, erat? longo tu tramite nudos

texisti scopulos, fueratque ubi semita tantum,

nunc tibi distinctis stat porticus alta columnis,

ne sorderet iter. curvi tu litoris ora

clausisti calidas gemina testudine nymphas.

vix opera enumerem; mihi pauper et indigus uni

Pollius: et tales hilaris tamen intro penates

et litus, quod pandis, amo. sed proxima sedem

despicit ei tacite ridet mea limina Iuno.

da templum dignasque tuis conatibus aras.

quas puppes velis nolint transire secundis,

quo pater aetherius mensisque accita deorum

turba et ab excelso veniat soror hospita templo.

nec te, quod solidus contra riget umbo maligni

montis et immenso non umquam exesus ab aevo,

terreat: ipse adero et conamina tanta iuvabo

asperaque invitae perfringam viscera terrae.

incipe et Herculeis fidens hortatibus aude.

non Amphioniae steterint velocius arces

Pergameusve labor.’ dixit mentemque reliquit.

Nec mora. eum scripta formatur imagine tela.

innumerae coiere manus: his caedere silvas

et levare trabes, illis immergere curae

fundamenta solo. coquitur pars umida terrae

protectura hiemes atque exclusura pruinas,

indomitusque silex curva fornace liquescit.

praecipuus sed enim labor est exscindere dextra

oppositas rupes et saxa negantia ferro,

hic pater ipse loci positis Tirynthius armis

insudat validaque solum deforme bipenni,

cum grave nocturna caelum subtexitur umbra,

ipse fodit, ditesque Caprae viridesque resultant

Taurubulae, et terris ingens redit aequoris echo,

non tam grande sonat motis incudibus Aetne,

cum Brontes Steropesque ferit, nec maior ab antris

Lemniacis fragor est. ubi flammeus aegida cadat

Mulciber et castis exornat Pallada donis,

decrescunt scopuli, et rosea sub luce reversi

artifices mirantur opus. vix annus anhelat

alter, et ingenti dives Tirynthius arce

despectat fluctus et iunctae tecta novercae

provocat et dignis invitat Pallada templis,

iam placidae dant signa tubae, iam fortibus ardens

fumat harena sacris, hos nec Pisaeus honores

Iuppiter aut Cirrhae pater aspernetur opacae,

nil his triste locis; cedat lacrimabilis Isthmos,

cedat atrox Nemec: litat hic felicior infans.

ipsae pumiceis virides Nereides antris

exsiliunt ultro: scopulis umentibus haerent

nec pudet occulte nudas spectare palaestras.

spectat et Ieario nemorosus palmite Gaurus

silvaque, quae fixam pelago Nesida coronat,

et placidus Limon omenque Euploea carinis

et Lucrina Venus, Phrygioque e vertice Graias

addisces, Misene, tubas, ridetque benigna

Parthenope gentile sacrum nudosque virorum

certatus et parva suae simulacra coronae.

Quin age et ipse libens proprii certaminis actus

invicta dignare manu; seu nubila disco

findere seu volucres zephyros praecedere telo

seu tibi dulce manu Libycas nodare palaestras,

indulge sacris, et, si tibi poma supersunt

Hesperidum, gremio venerabilis ingere Pollae;

nam capit et tantum non degenerabit honorem.

quod si dulce decus viridesque resumeret annos,

—da veniam, Alcide—fors huic et pensa tulisses.

Haec ego nascentes laetus bacchatus ad aras

libamenta tuli. nunc ipse in limine—cerno

solventem voces et talia dicta ferentem:

‘macte animis opibusque meos imitate labores,

qui rigidas rupes infecundaeque pudenda

naturae deserta domas et vertis in usum

lustra habitata feris foedeque latentia profers

numina, quae tibi nunc meritorum praemia solvam?

quas referam grates? Parcarum fila tenebo

extendamque colus—duram seio vincere Mortem—,

avertam luctus et tristia damna vetabo

teque nihil laesum viridi renovabo senecta

concedamque diu iuvenes spectare nepotes,

donec et hic sponsae maturus et illa marito,

rursus et ex illis soboles nova grexque protervus

nunc umeris inreptet avi. nunc agmine blando

certatim placidae concurrat ad oscula Pollae.

nam templis numquam statuetur terminus aevi.

dum me flammigeri portabit machina caeli,

nec mihi plus Nemee priscumque habitabitur Argos

nec Tiburna domus solisque cubilia Gades.’

sic ait; et tangens surgentem altaribus ignem

populeaque movens albentia tempora silva

et Styga et aetherii iuravit fulmina patris.

Di, quibus audaces amor est servare carinas

saevaque ventosi mulcere pericula ponti,

sternite molle fretum placidumque advertite votis

concilium, et lenis non obstrepat unda precanti:

‘grande tuo rarumque damus, Neptune, profundo

depositum, iuvenis dubio committitur alto

Maecius atque animae partem super aequora nostrae

maiorem transferre parat, proferte benigna

sidera et antemnae gemino considite cornu,

Oebalii fratres; vobis pontusque polusque

luceat: Iliacae longe nimbosa sororis

astra fugate, precor, totoque excludite caelo,

vos quoque caeruleum ponti. Nereides, agmen,

quis honor et regni cessit fortuna secundi

—dicere quae magni fas sit mihi sidera ponti—,

surgite de vitreis spumosae Doridos antris

Baianosque sinus et feta tepentibus undis

litora tranquillo certatim ambite natatu.

quaerentes ubi celsa ratis, quam scandere gaudet

nobilis Ausoniae Celer armipotentis alumnus.

nec quaerenda diu: modo nam trans aequora terris

prima Dicarcheis Pharium gravis intulit annum,

prima salutavit Capreas et margine dextro

sparsit Tyrrhenae Mareotica vina Minervae,

huius utrumque latus molli praecingite gyro,

partitaeque vices vos stuppea tendite mali

vincula, vos summis adnectite sipara velis,

vos zephyris aperite sinus; pars transtra reponat,

pars demittat aquis curvae moderamina puppis;

sint quibus exploret plumbo gravis alta molybdus,

quaeque secuturam religent post terga phaselon

uncaque summersae penitus retinacula vellant;

temperet haec aestus pelagusque inclinet ad ortus:

officio careat glaucarum nulla sororum,

hinc multo Proteus geminoque hinc corpore Triton

praenatet, et subitis qui perdidit inguina monstris

Glaucus adhuc patriis quotiens adlabitur oris

litoream blanda feriens Anthedona cauda,

tu tamen ante omnes, diva cum matre Palaemon,

annue, si vestras amor est mihi pandere Thebas,

nec cano degeneri Phoebeum Amphiona plectro.

et pater, Aeolio frangit qui carcere ventos,

cui varii flatus omnisque per aequora mundi

spiritus atque hiemes nimbosaque nubila parent,

artius obiecto Borean Eurumque Notumque

monte premat: soli Zephyro sit copia caeli,

solus agat puppes summasque supernatet undas

assiduus pelago; donec tua turbine nullo

laeta Paraetoniis adsignet carbasa ripis.’

Audimur. vocat ipse ratem nautasque morantes

increpat, ecce meum timido iam frigore pectus

labitur et nequeo, quamvis monet ominis horror,

claudere suspensos oculorum in margine fletus,

iamque ratem terris divisit fune soluto

navita et angustum deiecit in aequora pontem.

saevus et e puppi longo clamore magister

dissipat amplexus atque oscula fida revellit,

nec longum cara licet in cervice morari,

attamen in terras e plebe novissimus omni

ibo nec egrediar nisi iam cedente carina.

Quis rude et abscissum miseris animantibus aequor

fecit iter solidaeque pios telluris alumnos

expulit in fluctus pelagoque immisit hianti

audax ingenii? nec enim temeraria virtus

illa magis, summae gelidum quae Pelion Ossae

iunxit anhelantemque iugis bis pressit Olympum.

usque adeone parum lentas transire paludes

stagnaque et angustos summittere pontibus amnes?

imus in abruptum gentilesque undique terras

fugimus exigua clausi trabe et aere nudo.

inde furor ventis indignataeque procellae

et caeli fremitus et fulmina plura Tonanti.

ante rates pigro torpebant aequora somno,

nec spumare Thetis nec spargere nubila fluctus

audebant, visis tumuerunt puppibus undae,

inque hominem surrexit hiems, tune nubila Plias

Oleniumque pecus, solito tune peior Orion,

iusta queror; fugit ecce vagas ratis acta per undas

paulatim minor et longe servantia vincit

lumina tot gracili ligno complexa timores.

quaeque super reliquos te, nostri pignus amoris,

portatura, Celer, quo nunc ego pectore somnos

quove queam perferre dies? quis cuncta paventi

nuntius, an facili te praetermiserit unda

Lucani rabida ora maris, num torta Charybdis

fluctuet aut Siculi populatrix virgo profundi,

quos tibi currenti praeceps gerat Hadria mores,

quae pax Carpathio, quali te subvehat aura

Doris Agenorei furtis blandita iuvenci?

sed merui questus, quid enim te castra petente

non vel ad ignotos ibam comes impiger Indos

Cimmeriumque chaos? starent prope bellica regis

signa mei, seu tela manu seu frena teneres,

armatis seu iura dares; operumque tuorum

etsi non socius, certe mirator adessem.

si quondam magno Phoenix reverendus Achilli

litus ad Iliacum Thymbraeaque Pergama venit

imbellis tumidoque nihil iuratus Atridae,

cur nobis ignavus amor: sed pectore fido

numquam abero longisque sequar tua carbasa votis.

Isi, Phoroneis olim stabulata sub antris,

nunc regina Phari numenque orientis anheli,

excipe multisono puppem Mareotida sistro,

ac iuvenem egregium, Latius cui ductor Eoa

signa Palaestinasque dedit frenare cohortes,

ipsa manu placida per limina festa sacrosque

duc portus urbesque tuas. te praeside noscat,

unde paludosi fecunda licentia Nili,

cur vada desidant et ripa coerceat undas

Cecropio stagnata luto, cur invida Memphis,

curve Therapnaei lasciviat ora Canopi,

cur servet Pharias Lethaeus ianitor aras,

vilia cur magnos aequent animalia divos;

quae sibi praesternat vivax altaria Phoenix,

quos dignetur agros aut quo se gurgite Nili

mergat adoratus trepidis pastoribus Apis.

duc et ad Emathios manes, ubi belliger urbis

conditor Hyblaeo perfusus nectare durat,

anguiferamque domum, blando qua mersa veneno

Actias Ausonias fugit Cleopatra catenas.

usque et in Assyrias sedes mandataque castra

prosequere et Marti iuvenem, dea, trade Latino,

nec novus hospes erit: puer his sudavit in arvis

notus adhuc tantum maioris lumine clavi,

iam tamen et turmas facili praevertere gyro

fortis et Eoas iaculo damnare sagittas.

Ergo erit illa dies, qua te maiora daturus

Caesar ab emerito iubeat discedere bello,

at nos hoc iterum stantes in litore vastos

cernemus fluctus aliasque rogabimus auras.

o tum quantus ego aut quanta votiva movebo

plectra lyra! cum me magna cervice ligatum

attolles umeris atque in mea pectora primum

incumbes c puppe novus servataque reddes

colloquia inque vicem medios narrabimus annos,

tu rapidum Euphraten et regia Bactra sacrasque

antiquae Babylonis opes et Zeugma, Latinae

pacis iter, quam dulce nemus florentis Idymes,

quo pretiosa Tyros rubeat, quo purpura suco

Sidoniis iterata cadis, ubi germine primum

candida felices sudent opobalsama virgae:

ast ego, devictis dederim quae busta Pelasgis

quaeve laboratas claudat mihi pagina Thebas.

Summa deum, Pietas, cuius gratissima caelo

rara profanatas inspectant numina terras,

huc vittata comam niveoque insignis amictu,

qualis adhuc praesens nullaque expulsa nocentum

fraude rudes populos atque aurea regna colebas,

mitibus exsequiis ades et lugentis Etrusci

cerne pios fletus laudataque lumina terge.

nam quis inexpleto rumpentem pectora questu

complexumque rogos incumbentemque favillis

aspiciens non aut primaevae funera plangi

coniugis aut nati modo pubescentia credat

ora rapi flammis? pater est, qui fletur. adeste

dique hominesque sacris, procul hinc, procul ite nocentes,

si cui corde nefas tacitum fessique senectus

longa patris, si quis pulsatae conscius umquam

matris et inferna rigidum timet Aeacon urna:

insontes castosque voco. tenet ecce seniles

leniter implicitos vultus sanctamque parentis

canitiem spargit lacrimis animaeque supremum

frigus amat; celeres genitoris filius annos

—mira fides!—nigrasque putat properasse sorores,

exsultent placidi Lethaea ad flumina manes,

Elysiae gaudete domus; date serta per aras

festaque pallentes hilarent altaria lucos,

felix, haec, nimium felix plorataque nato

umbra venit, longe Furiarum sibila, longe

tergeminus custos, penitus via longa patescat

manibus egregiis, eat horrendumque silentis

accedat domini solium gratesque supremas

perferat et totidem iuveni roget anxius annos.

Macte pio gemitu! dabimus solacia dignis

luctibus Aoniasque tuo sacrabimus ultro

inferias, Etrusce, seni! tu largus Eoa

germina, tu messes Cilicumque Arabumque superbas

merge rogis; ferat ignis opes heredis et alto

aggere missuri nitido pia nubila caelo

stipentur cineres: nos non arsura feremus

munera, venturosque tuus durabit in annos

me monstrante dolor, neque enim mihi flere parentem

ignotum, similis gemui proiectus ad ignem.

ille mihi tua damna dies compescere cantu

suadet: et ipse tuli quos nunc tibi confero questus.

Non tibi clara quidem, senior placidissime, gentis

linea nec proavis demissum stemma, sed ingens

supplevit fortuna genus culpamque parentum

occuluit. nec enim dominos de plebe tulisti,

sed quibus occasus pariter famulantur et ortus,

nec pudor iste tibi: quid enim terrisque poloque

parendi sine lege manet? vice cuncta reguntur

alternisque premunt, propriis sub regibus omnis

terra; premit felix regum diademata Roma;

hanc ducibus frenare datum; mox crescit in illos

imperium superis, sed habent et numina legem:

servit et astrorum velox chorus et vaga servit

luna nec iniussae totiens redit orbita lueis,

et—modo si fas est aequare iacentia summis—

pertulit et saevi Tirynthius horrida regis

pacta, nec erubuit famulantis fistula Phoebi.

Sed neque barbaricis Latio transmissus ab oris:

Smyrna tibi gentile solum portusque verendo

fonte Meles Hermique vadum, quo Lydius intrat

Bacchus et aurato reficit sua cornua limo.

laeta dehinc series variisque ex ordine curis

auctus honos; semperque gradi prope numina, semper

Caesareum coluisse latus sacrisque deorum

arcanis haerere datum. Tibereia primum

aula tibi vixdum ora nova imitante iuventa

panditur—hic annis multa super indole victis

libertas oblata venit—nec proximus heres,

immitis quamquam et Furiis agitatus, abegit.

huic et in Arctoas tenuis comes usque pruinas

terribilem adfatu passus visuque tyrannum

immanemque suis, ut qui metuenda ferarum

corda domant mersasque iubent iam sanguine tacto

reddere ab ore manus et nulla vivere praeda.

praecipuos sed enim merito surrexit in actus

nondum stelligerum senior dimissus in axem

Claudius et longo transmittit habere nepoti.

quis superos metuens pariter tot templa, tot aras

promeruisse datur? summi Iovis aliger Areas

nuntius; imbrifera potitur Thaumantide Iuno;

stat celer obsequio iussa ad Neptunia Triton:

tu totiens mutata ducum iuga rite tulisti

integer, inque omni felix tua cumba profundo.

Iamque piam lux alta domum praecelsaque toto

intravit Fortuna gradu; iam creditur uni

sanctarum digestus opum partaeque per omnis

divitiae populos magnique impendia mundi,

quicquid ab auriferis eiectat Hiberia fossis,

Dalmatico quod monte nitet, quod messibus Afris

verritur, aestiferi quicquid terit area Nili,

quodque legit mersus pelagi scrutator Eoi,

et Lacedaemonii pecuaria culta Galaesi

perspicuaeque nives Massylaque robora et Indi

dentis honos: uni parent commissa ministro,

quae Boreas quaeque Eurus atrox, quae nubilus Auster

invehit: hibernos citius numeraveris imbres

silvarumque comas, vigil idem animique sagacis

et citus evolvit quantum Romana sub omni

pila die quantumque tribus, quid templa, quid alti

undarum cursus, quid propugnacula poseant

aequoris aut longe series porrecta viarum;

quod domini celsis niteat laquearibus aurum,

quae divum in vultus igni formanda liquescat

massa, quid Ausoniae scriptum crepet igne Monetae,

hinc tibi rara quies animoque exclusa voluptas,

exiguaeque dapes et numquam laesa profundo

cura mero; sed iura tamen genialia cordi

et mentem vincire toris ac iungere festa

conubia et fidos domino genuisse clientes.

Quis sublime genus formamque insignis Etruscae

nesciat? haud quamquam proprio mihi cognita visu,

sed decus eximium famae par reddit imago,

vultibus et similis natorum gratia monstrat,

nec vulgare genus; fasces summamque curulem

frater et Ausonios enses mandataque fidus

signa tulit, cum prima truces amentia Dacos

impulit et magno gens est damnata triumpho,

sic quicquid patrio cessatum a sanguine, mater

reddidit, obscurumque latus clarescere vidit

conubio gavisa domus, nec pignora longe;

quippe bis ad partus venit Lucina manuque

ipsa levi gravidos tetigit fecunda labores,

felix a! si longa dies, si cernere vultus

natorum viridesque genas tibi iusta dedissent

stamina! sed media cecidere abrupta iuventa

gaudia, florentesque manu scidit Atropos annos;

qualia pallentes declinant lilia culmos

pubentesque rosae primos moriuntur ad austros,

aut ubi venia novis exspirat purpura pratis.

illa sagittiferi circum volitastis, Amores,

funera maternoque rogos unxistis amomo;

nec modus aut pennis laceris aut crinibus ignem

spargere, collectaeque pyram struxere pharetrae.

quas tunc inferias aut quae lamenta dedisses

maternis, Etrusce, rogis, qui funera patris

haud matura putas atque hos pius ingeniis annos!

Illum et qui nutu superas nunc temperat arces,

progeniem claram terris partitus et astris,

laetus Idumaei donavit honore triumphi

dignatusque loco victricis et ordine pompae

non vetuit, tenuesque nihil minuere parentes,

atque idem in cuneos populo deduxit equestres

mutavitque genus laevaeque ignobile ferrum

exuit et celso natorum aequavit honorem.

dextra bis octonis fluxerunt saecula lustris,

atque aevi sine nube tenor, quam dives in usus

natorum totoque volens excedere censu,

testis adhuc largi nitor inde adsuetus Etrusci,

cui tua non humilis dedit indulgentia mores.

hunc siquidem amplexu semper revocante tenebas

blandus et imperio numquam pater; huius honori

pronior ipse etiam gaudebat cedere frater.

Quas tibi devoti iuvenes pro patre renato,

summe ducum, grates, aut quae pia vota rependunt!

tu—seu tarda situ rebusque exhausta senectus

erravit seu blanda diu Fortuna regressum

maluit—attonitum et venturi fulminis ictus

horrentem tonitru tantum lenique procella

contentus monuisse senem; cumque horrida supra

aequora curarum socius procul Itala rura

linqueret, hic molles Campani litoris oras

et Diomedeas concedere iussus in arces

atque hospes, non exsul, erat. nec longa moratus

Romuleum reseras iterum, Germanice, limen

maerentemque foves inclinatosque penates

erigis. haud mirum, ductor placidissime, quando

haec est quae victis parcentia foedera Cattis

quaeque suum Dacis donat clementia montem,

quae modo Marcomanos post horrida bella vagosque

Sauromatas Latio non est dignata triumpho.

Iamque in fine dies et inexorabile pensum

deficit, hic maesti pietas me poscit Etrusci,

qualia nec Siculae moderantur carmina rupes

nec fati iam certus olor saevique marita

Tereos. heu quantis lassantem brachia vidi

planctibus et prono fusum super oscula vultu!

vix famuli comitesque tenent, vix arduus ignis

summovet. haud aliter gemuit per Sunia Theseus

litora, qui falsis deceperat Aegea velis.

tunc immane gemens foedatusque ora tepentes

adfatur cineres: ‘cur nos, fidissime, linquis

Fortuna redeunte, pater? modo numina magni

praesidis atque breves superum placavimus iras,

nec frueris tantique orbatus muneris usu

ad manes, ingrate, fugis, nec flectere Parcas

ut placare malae datur aspera numina Lethes?

felix, cui magna patrem cervice vehenti

sacra Mycenaeae patuit reverentia flammae!

quique tener saevis genitorem Scipio Poenis

abstulit et Lydi pietas temeraria Lausi.

ergo et Thessalici coniunx pensare mariti

funus et immitem potuit Styga vincere supplex

Thracius? hoc quanto melius pro patre liceret!

non totus rapiere tamen, nec funera mittam

longius; hic manes, hic intra tecta tenebo:

tu custos dominusque laris, tibi cuncta tuorum

parebunt; ego rite minor semperque secundus

assiduas libabo dapes et pocula sacris

manibus effigiesque colam; te lucida saxa,

te similem doctae referet mihi linea cerae,

nunc ebur et fulvum vultus mutabitur aurum,

inde viam morum longaeque examina vitae

adfatusque pios monituraque somnia poscam.’

Talia dicentem genitor dulcedine laeta

audit et immites lente descendit ad umbras

verbaque dilectae fert narraturus Etruscae.

Salve supremum, senior mitissime patrum,

supremumque vale, qui numquam sospite nato

triste chaos maestique situs patiere sepulcri.

semper odoratis spirabunt floribus arae,

semper et Assyrios felix bibet urna liquores

et lacrimas, qui maior honos, hic sacra litabit

manibus eque tua tumulum tellure levabit,

nostra quoque exemplo meritus tibi carmina sancit

hoc etiam gaudens cinerem donasse sepulcro.



Ite, comae, facilemque precor transcurrite pontum,

ite coronato recubantes molliter auro;

ite, dabit cursus mitis Cytherea secundos

placabitque notos, fors et de puppe timenda

transferet inque sua ducet super aequora concha.

accipe laudatos, iuvenis Phoebeie, crines,

quos tibi Caesarem donat puer, accipe laetus

intonsoque ostende patri, sine dulce nitentes

comparet atque diu fratris putet esse Lyaei.

forsan et ipse comae numquam labentis honorem

praemetet atque alio clusum tibi ponet in auro.

Pergame, pinifera multum felicior Ida!

illa licet sacrae placeat sibi nube rapinae

—nempe dedit superis illum, quem turbida semper

Iuno videt refugitque manum nectarque recusat—,

at tu grata deis pulchroque insignis alumno

misisti Latio, placida quem fronte ministrum

Iuppiter Ausonius pariter Romanaque Iuno

aspiciunt et uterque probant, nec tanta potenti

terrarum domino divum sine mente voluptas.

Dicitur Idalios Erycis de vertice lucos

dum petit et molles agitat Venus aurea cygnos,

Pergameas intrasse domos, ubi maximus aegris

auxiliator adest et festinantia sistens

fata salutifero mitis deus incubat angui.

hic puerum egregiae praeclarum sidere formae

ipsius ante dei ludentem conspicit aras.

ac primum subita paulum decepta figura

natorum de plebe putat; sed non erat illi

arcus et ex umeris nullae fulgentibus umbrae.

miratur puerile decus vultumque comasque

aspiciens tune Ausonias ait ‘ibis ad arces,

neglectus Veneri? tu sordida tecta iugumque

servitii vulgare feres? procul absit: ego isti,

quem meruit, formae dominum dabo. vade age mecum,

vade, puer: ducam volucri per sidera curru

donum immane duci; nec te plebeia manebunt

iura: Palatino famulus deberis amori, nil ego,

nil, fateor, toto tam dulce sub orbe aut vidi

aut genui, cedet tibi Latmius ultro

Sangariusque puer quemque irrita fontis imago

et sterilis consumpsit amor. te caerula Nais

mallet et adprensa traxisset fortius urna.

tu, puer, ante omnis; solus formosior ille,

cui daberis.’ sic orsa leves secum ipsa per auras

tollit olorinaque iubet considere biga.

nec mora. iam Latii montes veterisque penates

Evandri, quos mole nova pater inclitus orbis

excolit et summis aequat Germanicus astris.

tunc propior iam cura deae, quae forma capillis

optima, quae vestis roseos accendere vultus

apta, quod in digitis, collo quod dignius aurum.

norat caelestis oculos ducis ipsaque taedas

iunxerat et plena dederat conubia dextra:

sic ornat crines, Tyrios sic fundit amictus,

dat radios ignemque suum. cessere priores

deliciae famulumque greges; hic pocula magno

prima duci murrasque graves crystallaque portat

candidiore manu: crescit nova gratia Baccho.

Care puer superis, qui praelibare verendum

nectar et ingentem totiens contingere dextram

electus, quam nosse Getae, quam tangere Persae

Armeniique Indique petunt! o sidere dextro

edite, multa tibi divum indulgentia favit!

olim etiam, ne prima genas lanugo nitentes

carperet et pulchrae fuscaret gratia formae,

ipse deus patriae celsam trans aequora liquit

Pergamon. haud ulli puerum mollire potestas

credita, sed tacita iuvenis Phoebeius arte

leniter haud ullo concussum vulnere corpus

de sexu transire iubet, tamen anxia curis

mordetur puerique timet Cytherea dolores,

nondum pulchra ducis clementia coeperat ortu

intactos servare mares; nunc frangere sexum

atque hominem mutare nefas, gavisaque solos

quos genuit natura videt, nec lege sinistra

ferre timent famulae natorum pondera matres.

Tu quoque nunc iuvenis, genitus si tardius esses,

umbratusque genas et adultos fortior artus,

non unum gaudens Phoebea ad limina munus

misisses; patrias nunc solus crinis ad oras

naviget. hunc multo Paphie saturabat amomo,

hunc nova tergemina pectebat Gratia dextra;

huic et purpurei cedet coma saucia Nisi,

et quam Sperchio tumidus servabat Achilles.

ipsi, cum primum niveam praecerpere frontem

decretum est umerosque manu nudare nitentes,

adcurrunt teneri Paphia cum matre volucres

expediuntque comas et Serica pectore ponunt

pallia, tunc iunctis crinem incidere sagittis

atque auro gemmisque locant, rapit ipsa cadentem

mater et arcanos iterat Cytherea liquores.

tunc puer e turba, manibus qui forte supinis

nobile gemmato speculum portaverat auro,

‘hoc quoque demus," ait; " patriis nec gratius ullum

munus erit templis ipsoque potentius auro.

tu modo fige aciem et vultus hic usque relinque.’

sic ait et speculum reclusit imagine rapta.

At puer egregius tendens ad sidera palmas,

‘his mihi pro donis, hominum mitissime custos,

si merui, longa dominum renovare iuventa

atque orbi servare velis! hoc sidera mecum,

hoc undae terraeque rogant, eat, oro, per annos

Iliacos Pyliosque simul, propriosque penates

gaudeat et secum Tarpeia senescere templa.’

sic ait et motas miratur Pergamos aras.

Quid mihi maesta dic, sociis quid noctibus, uxor,

anxia pervigil! ducis suspiria cura?

non metuo ne laesa fides aut pectore in isto

alter amor; nullis in te datur ire sagittis

—audiat infesto licet hoc Rhamnusia vultu—,non

datur, et si egomet patrio de litore raptus

quattuor emeritis per bella, per aequora lustris

errarem, tu mille procos intacta fugares,

non intersectas commenta retexere telas,

sed sine fraude palam, thalamosque armata negasses.

dic tamen, unde alta mihi fronte et nubila vultus?

anne quod Euboicos fessus remeare penates

auguror et patria senium componere terra?

cur hoc triste tibi? certe lascivia corde

nulla nec aut rapidi mulcent te proelia Circi

aut intrat sensus clamosi turba theatri;

sed probitas et opaca quies et sordida numquam gaudia.

Quas autem comitem te rapto per undas?

quamquam et si gelidas irem mansurus ad Arctos

vel super Hesperiae vada caligantia Thyles

aut septemgemini caput haud penetrabile Nili,

hortarere vias. etenim tua—nempe benigna

quam mihi sorte Venus iunctam florentibus annis

servat et in senium—, tua, quae me vulnere primo

intactum thalamis et adhuc iuvenile vagantem

fixisti, tua frena libens docilisque recepi,

et semel insertas non mutaturus habenas

usque premo, tu me nitidis Albana ferentem

dona comis sancteque indutum Caesaris auro

visceribus complexa tuis sertisque dedisti

oscula anhela meis; tu, cum Capitolia nostrae

infitiata lyrae, saevum ingratumque dolebas

mecum victa Iovem; tu procurrentia primis

carmina nostra sonis totasque in murmure noctes

aure rapis vigili; longi tu sola laboris

conscia, cumque tuis crevit mea Thebais annis,

qualem te nuper Stygias prope raptus ad umbras,

cum iam Lethaeos audirem comminus amnes,

aspexi, tenuique oculos iam morte cadentes,

scilicet exhausti Lachesis mihi tempora fati

te tantum miserata dedit, superique potentes

invidiam timuere tuam. post ista propinquum

nunc iter optandosque sinus comes ire moraris?

heu ubi nota fides totque explorata per usus,

qua veteres Latias Graias heroidas aequas?

isset ad Iliacas—quid enim deferret amantes?—

Penelope gavisa domos, si passus Ulixes:

questa est Aegiale, questa est Meliboea relinqui,

et quam—quam saevi!— fecerunt maenada planctus.

nec minor his tu nosse Iidem vitamque maritis

dedere, sic certe cineres umbramque priorem

quaeris adhuc, sic exsequias amplexa canori

coniugis ingentes iterasti pectore planctus,

iam mea. nec pietas alia est tibi curaque natae,

sic et mater amas, sic numquam corde recedit

nata tuo, fixamque animi penetralibus imis

nocte dieque tenes, non sic Trachinia nidos

Alcyone, vernos non sic Philomela penates

circuit amplectens animamque in pignora transfert.

te nunc illa tenet, viduo quod sola cubili

otia iam pulchrae terit infecunda iuventae.

sed venient, plenis venient conubia taedis.

sic certe formaeque bonis animique meretur;

sive chelyn complexa petit seu voce paterna

discendum Musis sonat et mea carmina flectit,

candida seu molli diducit brachia motu:

ingenium probitas artemque modestia vincit,

nonne leves pueros, non te, Cytherea, pudebit

hoc cessare decus? nec tantum Roma iugales

conciliare toros festasque accendere taedas

fertilis: et nostra generi tellure dabuntur,

non adeo Vesuvinus apex et flammea diri

montis hiems trepidas exhausit civibus urbes:

stant populisque vigent, hinc auspice condita Phoebo

tecta Dicarchei portusque et litora mundi

hospita: at hinc magnae tractus imitantia Romae

quae Capys advectis implevit moenia Teucris,

nostra quoque et propriis tenuis nec rara colonis

Parthenope, cui mite solum trans aequora vectae

ipse Dionaea monstravit Apollo columba.

Has ego te sedes—nam nec mihi barbara Thrace

nec Libye natale solum—transferre laboro,

quas et mollis hiems et frigida temperat aestas,

quas imbelle fretum torpentibus adluit undis,

pax secura locis et desidis otia vitae

et numquam turbata quies somnique peracti.

nulla foro rabies aut strictae in iurgia leges:

morum iura viris solum et sine fascibus aequum,

quid nunc magnificas species cultusque locorum

templaque et innumeris spatia interstincta columnis,

et geminam molem nudi tectique theatri

et Capitolinis quinquennia proxima lustris,

quid laudem litus libertatemque Menandri,

quam Romanus honos et Graia licentia miscent?

nec desunt variae circa oblectamina vitae:

sive vaporiferas blandissima litora, Baias,

enthea fatidicae seu visere tecta Sibyllae

dulce sit Iliacoque iugum memorabile remo,

seu tibi Bacchei vineta madentia Gauri

Teleboumque domos, trepidis ubi dulcia nautis

lumina noctivagae tollit Pharus aemula lunae,

caraque non molli iuga Surrentina Lyaeo,

quae meus ante alios habitator Pollius auget,

Aenarumque lacus medicos Stabiasque renatas:

mille tibi nostrae referam telluris amores?

sed satis, hoc, coniunx, satis est dixisse: creavit

me tibi. me socium longos adstrinxit in annos,

nonne haec amborum genetrix altrixque videri

digna? sed ingratus qui plura adnecto tuisque

moribus indubito: venies, carissima coniunx.

praeveniesque etiam; sine me tibi ductor aquarum

Thybris et armiferi sordebunt tecta Quirini.

Laeta bis octonis accedit purpura factis

Caesaris insignemque aperit Germanicus annum

atque oritur eum sole novo, cum grandibus astris

clarius ipse nitens et primo maior Eoo.

exsultent leges Latiae. gaudete curules,

et septemgemino iactantior aethera pulset

Roma iugo. plusque ante alias Evandrius arces

collis ovet: subiere novi Palatia fasces,

et requiem bissenus honos precibusque receptis

curia Caesareum gaudet vicisse pudorem.

ipse etiam immensi reparator maximus aevi

attollit vultus et utroque a limine grates

Ianus agit, quem tu vicina Pace ligatum

omnia iussisti componere bella novique

in leges iurare fori, levat ecce supinas

hinc atque inde manus geminaque haec voce profatur:

‘Salve, magne parens mundi, qui saecula mecum

instaurare paras, talem te cernere semper

mense meo tua Roma cupit; sic tempora nasci,

sic annos intrare decet, da gaudia fastis

continua: hos umeros multo sinus ambiat ostro

et properata tuae manibus praetexta Minervae,

aspicis ut templis alius nitor, altior aris

ignis et ipsa meae tepeant tibi sidera brumae?

moribus atque tuis gaudent turmaeque tribusque

purpureique patres, lucemque a consule ducit

omnis honos? quid tale. precor, prior annus habebat:

dic age, Roma potens, et mecum, longa Vetustas,

dinumera fastos nec parva exempla recense,

sed quae sola meus dignetur vincere Caesar.

ter Latio deciesque tulit labentibus annis

Augustus fasces, sed coepit sero mereri:

tu iuvenis praegressus avos. et quanta recusas,

quanta vetas! flectere tamen precibusque senatus

promittes hunc saepe diem. manet insuper ordo

longior, et totidem felix tibi Roma curules

terque quaterque dabit, mecum altera saecula condes,

et tibi longaevi renovabitur ara parentis 2:

mille tropaea feres, tantum permitte triumphos:

restat Baetra novis, restat Babylona tributis

frenari; nondum gremio Iovis Indica laurus,

nondum Arabes Seresque rogant, nondum omnis honorem

annus habet, cupiuntque decem tua nomina menses.’

Sic Ianus clausoque libens se poste recepit,

tune omnes patuere dei laetoque dederunt

signa polo. longamque tibi. dux magne, iuventam

annuit atque suos promisit Iuppiter annos.

Regia Sidoniae convivia laudat Elissac.

qui magnum Aenean Laurentibus intulit arvis,

Alcinoique dapes mansuro carmine monstrat,

aequore qui multo reducem consumpsit Ulixem:

ast ego. cui sacrae Caesar nova gaudia cenae

nunc primum dominoque dedit consurgere mensa,

qua celebrem mea vota lyra. quas solvere grates

sufficiam? non, si pariter mihi vertice Iacto

nectat odoratas et Smyrna et Mantua lauros,

digna loquar, mediis videor discumbere in astris

cum Iove et Iliaca porrectum sumere dextra

immortale merum! steriles transmisimus annos:

haec aevi mihi prima dies, hic limina vitae,

tene ego. regnator terrarum orbisque subacti

magne parens, te. spes hominum, te, cura deorum,

cerno iacens? datur haec iuxta, datur ora tueri

vina inter mensaeque et non adsurgere fas est?

Tectum augustum, ingens, non centum insigne columnis,

sed quantae superos caelumque Atlante remisso

sustentare queant. stupet hoc vicina Tonantis

regia, teque pari laetantur sede locatum

numina, nec magnum properes escendere caelum 1;

tanta patet moles effusaeque impetus aulae

liberior campo multumque amplexus operti

aetheros et tantum domino minor: ille penates

implet et ingenti genio iuvat, aemulus illic

mons Libys Iliacusque nitens et multa Syene

et Chios et glaucae certantia Doridi saxa

Lunaque portandis tantum suffecta columnis.

longa supra species: fessis vix culmina prendas

visibus auratique putes laquearia caeli.

hic eum Romuleos proceres trabeataque Caesar

agmina mille simul iussit discumbere mensis,

ipsa sinus accincta Ceres Bacchusque laborat

sufficere, aetherii felix sic orbita fluxit

Triptolemi; sic vitifero sub palmite nudos

umbravit colles et sobria rura Lyaeus.

Sed mihi non epulas Indisque innixa columnis

robora Maurorum famulasque ex ordine turmas,

ipsum, ipsum cupido tantum spectare vaeavit

tranquillam vultus et maiestate serena

mulcentem radios summittentemque modeste

fortunae vexilla suae; tamen ore nitebat

dissimulatus honos, talem quoque barbarus hostis

posset et ignotae conspectum agnoscere gentes.

non aliter gelida Rhodopes in valle recumbit

dimissis Gradivus equis; sic lubrica ponit

membra Therapnaea resolutus gymnade Pollux,

sic iacet ad Gangen Indis ululantibus Euhan,

sic gravis Alcides post horrida iussa reversus

gaudebat strato latus adclinare leoni,

parva loquor necdum aequo tuos, Germanice, vultus:

talis, ubi Oceani finem mensasque revisit

Aethiopum sacro diffusus nectare vultus

dux superum secreta iubet dare carmina Musas

et Pallenaeos Phoebum laudare triumphos.

Di tibi—namque animas saepe exaudire minores

dicuntur—patriae bis terque exire senectae

annuerint fines! rata numina miseris astris,

templaque des habitesque domos! saepe annua pandas

limina, saepe novo Ianum lictore salutes,

saepe coronatis iteres quinquennia lustris!

qua mihi felices epulas mensaeque dedisti

sacra tuae. talis longo post tempore venit

lux mihi. Troianae qualis sub collibus Albae,

cum modo Germanas acies modo Daca sonantem

proelia Palladio tua me manus induit auro.

Quis duri silicis gravisque ferri

immanis sonus aequori propinquum

saxosae latus Appiae replevit?

certe non Libycae sonant catervae

nec dux advena peierante bello

Campanos quatit inquietus agros,

nec frangit vada montibusque caesis

inducit Nero sordidas paludes,

sed qui limina bellicosa Iani

iustis legibus et foro coronat,

qui castae Cereri diu negata

reddit iugera sobriasque terras,

qui fortem vetat interire sexum

et censor prohibet mares adultos

pulchrae supplicium timere formae,

qui reddit Capitolio Tonantem

et Pacem propria domo reponit,

qui genti patriae futura semper

sancit lumina Flaviumque caelum 2:

hic segnis populi vias gravatus

et campos iter omne detinentes

longos eximit ambitus novoque

iniectu solidat graves harenas

gaudens Euboicae domum Sibyllae

Ganranosque sinus et aestuantes

septem montibus admovere Baias.

Hic quondam piger axe vectus uno

nutabat cruce pendula viator

sorbebatque rotas maligna tellus,

et plebs in mediis Latina campis

horrebat mala navigationis;

nec cursus agiles, sed impeditum

tardabant iter orbitae tacentes,

dum pondus nimium querens sub alta

repit languida quadrupes statera.

at nunc, quae solidum diem terebat,

horarum via facta vix duarum,

non tensae volucrum per astra pennae

nec velocius ibitis, carinae.

Hic primus labor incohare sulcos

et rescindere limites et alto

egestu penitus cavare terras;

mox haustas aliter replere fossas

et summo gremium parare dorso,

ne nutent sola, ne maligna sedes

det pressis dubium cubile saxis;

tunc umbonibus hinc et hinc coactis

et crebris iter alligare gomphis.

o quantae pariter manus laborant!

hi caedunt nemus exuuntque montes,

hi ferro scopulos trabesque levant;

illi saxa ligant opusque texunt

cocto pulvere sordidoque tofo;

hi siccant bibulas manu lacunas

et longe fluvios agunt minores.

hae possent et Athon cavare dextrae

et maestum pelagus gementis Helles

intercludere ponte non natanti.

his parvus, nisi di via vetarent,

Inous freta miscuisset Isthmos.

fervent litora mobilesque silvae,

it longus medias fragor per urbes,

atque echon simul hine et inde fractam

Gauro Massicus uvifer remittit,

miratur sonitum quieta Cyme

et Literna palus pigerque Savo.

At flavum caput umidumque late

crinem mollibus impeditus ulvis

Vulturnus levat ora maximoque

pontis Caesarei reclinus arcu

raucis talia faucibus redundat:

‘camporum bone conditor meorum,

qui me vallibus aviis refusum

et ripas habitare nescientem

recti legibus alvei ligasti,

et nunc ille ego turbidus minaxque,

vix passus dubias prius carinas,

iam pontem fero perviusque caleor;

qui terras rapere et rotare silvas

adsueram—pudet!—. amnis esse coepi;

sed grates ago servitusque tanti est,

quod sub te duce, te iubente cessi,

quod tu maximus arbiter meaeque

victor perpetuus legere ripae,

et nunc limite me colis beato

nec sordere sinis malumque late

deterges sterilis soli pudorem,

ne me pulvereum gravemque caelo

Tyrrheni sinus obluat profundi,

qualis Cinyphius tacente ripa

Poenos Bagrada serpit inter agros,

sed talis ferar, ut nitente cursu

tranquillum mare proximumque possim

puro gurgite provocare Lirim.’

Haec amnis pariterque se levarat

ingenti plaga marmorata dorso,

huius ianua prosperumque limen

arcus, belligeris ducis tropaeis

et totis Ligurum nitens metallis,

quantus nubila qui coronat imbri.

illic flectitur excitus viator,

illic Appia se dolet relinqui,

tune velocior acriorque cursus,

tunc ipsos iuvat impetus iugales;

ceu fessis ubi remigum lacertis

primae carbasa ventilatis, aurae,

ergo omnes, age, quae sub axe primo

Romani colitis fidem parentis,

prono limite commeate gentes,

Eoae citius venite laurus.

nil obstat cupidis, nihil moratur:

qui primo Tiberim relinquit ortu,

primo vespere naviget Lucrinum.

Sed quam fine viae recentis imo,

qua monstrat veteres Apollo Cumas,

albam crinibus infulisque cerno!

visu fallimur? an sacris ab antris

profert Chalcidicas Sibylla laurus?

cedamus; chely, iam repone cantus:

vates sanctior incipit, tacendum est.

en! et colla rotat novisque late

bacchatur spatiis viamque replet,

tunc sic virgineo profatur ore:

‘dicebam, veniet—manete campi

atque amnis—, veniet favente caelo,

qui foedum nemus et putres harenas

celsis pontibus et via levabit.

en! hic est deus, hunc iubet beatis

pro se Iuppiter imperare terris;

quo non dignior has subit habenas,

ex quo me duce praescios Averni

Aeneas avide futura quaerens

lucos et penetravit et reliquit.

hic paci bonus, hic timendus armis,

Natura melior potentiorque.

hic si flammigeros teneret axes,

largis, India, nubibus maderes.

undaret Libye, teperet Haemus.

salve, dux hominum et parens deorum,

provisum mihi conditumque numen.

nec iam putribus evoluta chartis

sollemni prece quindecim virorum

perlustra mea dicta, sed canentem

ipsam comminus, ut mereris, audi.

vidi quam seriem merentis aevi

pronectant tibi candidae sorores:

magnus te manet ordo saeculorum,

natis longior abnepotibusque

annos perpetua geres iuventa,

quos fertur placidos adisse Nestor,

quos Tithonia computat senectus

et quantos ego Delium poposci.

iuravit tibi iam nivalis Arctus,

nunc magnos Oriens dabit triumphos.

ibis qua vagus Hercules et Euhan

ultra sidera flammeumque solem

et Nili caput et nives Atlantis,

et laudum cumulo beatus omni

scandes belliger abnuesque currus;

donec Troicus ignis et renatae

Tarpeius pater intonabit aulae,

haec donec via te regente terras

annosa magis Appia senescat.’

Curre per Euboicos non segnis, cpistola, campos,

hac ingressa vias, qua nobilis Appia crescit

in latus et molles solidus premit agger harenas.

atque ubi Romuleas velox penetraveris arces,

continuo dextras flavi pete Thybridis oras.

Lydia qua penitus stagnum navale coercet

ripa suburbanisque vadum praetexitur hortis,

illic egregium formaque animisque videbis

Marcellum et celso praesignem vertice nosces.

cui primam solito vulgi de more salutem,

mox inclusa modis haec reddere verba memento:

‘Iam terras volucremque polum fuga veris aquosi

laxat et Icariis caelum latratibus urit;

ardua iam densae rarescunt moenia Romae,

hos Praeneste sacrum, nemus hos glaciale Dianae,

Algidus aut horrens aut Tuscula protegit umbra,

Tiburis hi lucos Anienaque frigora captant.

te quoque clamosae quaenam plaga mitior urbi

subtrahit? aestivos quo decipis aere soles?

quid? tuus ante omnis, tua cura potissima, Gallus,

nec non noster amor—dubium morumne probandus

ingeniine bonis—Latiis aestivat in oris

anne metalliferae repetit iam moenia Lunae

Tyrrhenasque domos? quod si tibi proximus haeret,

non ego nunc vestro procul a sermone recedo;

certum est, inde sonus geminas mihi circuit aures,

sed tu, dum nimio possessa Hyperione flagrat

torva Cleonaei iuba sideris, exue curis

pectus et assiduo temet furare labori,

et sontes operit pharetras arcumque retendit

Parthus et Eleis auriga laboribus actos

Alpheo permulcet equos et nostra fatescit

laxaturque chelys: vires instigat alitque

tempestiva quies, maior post otia virtus!

talis cantata Briseide venit Achilles

acrior et positis erupit in Hectora plectris.

te quoque flammabit tacite repetita parumper

desidia et solitos novus exultabis in actus,

certe iam Latiae non miscent iurgia leges,

et pacem piger annus habet messesque reversae

dimisere forum, nec iam tibi turba reorum

vestibulo querulique rogant exire clientes;

cessat centeni moderatrix iudicis hasta,

qua tibi sublimi iam nunc celeberrima fama

eminet et iuvenis facundia praeterit annos.

felix curarum, cui non Heliconia cordi

serta nec imbelles Parnasi e vertice laurus,

sed viget ingenium et magnos accinctus in usus

fert animus quascumque vices: nos otia vitae

solamur cantu ventosaque gaudia famae

quaerimus, en egomet somnum et geniale secutus

litus, ubi Ausonio se condidit hospita portu

Parthenope, tenues ignavo pollice chordas

pulso Maroneique sedens in margine templi

sumo animum et magni tumidis adcanto magistri:

at tu, si longi cursum dabit Atropos aevi,

—detque, precor, Latiique ducis sic numina pergant,

quem tibi posthabito studium est coluisse Tonante,

quique tuos alio subtexit munere fasces

et spatia obliquae mandat renovare Latinae!—

forsitan Ausonias ibis frenare cohortes

aut Rheni populos aut nigrae litora Thyles

aut Histrum servare datur metuendaque portae

limina Caspiacae. nec enim tibi sola potentis

eloquii virtus: sunt membra accommoda bellis

quique gravem tarde subeant thoraca lacerti:

seu campo pedes ire pares, est agmina supra

nutaturus apex; seu frena sonantia flectes,

serviet asper equus, nos facta aliena canendo

vergimur in senium: propriis tu pulcher in armis

ipse canenda geres parvoque exempla parabis

magna Getae, dignos quem iam nunc belliger actus

poscit avus praestatque domi novisse triumphos,

surge, agedum, iuvenemque, puer, deprende parentem,

stemmate materno felix, virtute paterna.

iam te blanda sinu Tyrio sibi Gloria felix

educat et cunctas gaudet spondere curules.’—

Haec ego Chalcidicis ad te, Marcelle, sonabam

litoribus, fractas ubi Vesvius erigit iras,

aemula Trinacriis volvens incendia flammis.

mira fides! credetne virum ventura propago,

cum segetes iterum, cum iam haec deserta virebunt,

infra urbes populosque premi proavitaque fato

rura abiisse pari ? necdum letale minari

cessat apex. procul ista tuo sint fata Teati

nec Marrucinos agat haec insania montes.

Nunc si forte meis quae sint exordia musis

scire petis, iam Sidonios emensa labores

Thebais optato collegit carbasa portu

Parnasique iugis silvaque Heliconide festis

tura dedit flammis et virginis exta iuvencae

votiferaque meas suspendit ab arbore vittas.

nunc vacuos crines alio subit infula nexu:

Troia quidem magnusque mihi temptatur Achilles,

sed vocat arcitenens alio pater armaque monstrat

Ausonii maiora ducis, trahit impetus illo

iam pridem retrahitque timor, stabuntne sub illa

mole umeri an magno vincetur pondere cervix?

dic, Marcelle, feram? fluctus an sueta minores

nosse ratis nondum Ioniis credenda periclis?

Iamque vale et penitus voti tibi vatis honorem

corde exire veta; nec enim Tirynthius almae

parens amicitiae; cedet tibi gloria fidi

Theseos, et lacerum qui circa moenia Troiae

Priamiden caeso solacia traxit amico.



Parvi beatus ruris honoribus,

qua prisca Teucros Alba colit lares,

fortem atque facundum Severum

non solitis fidibus saluto.

iam trux ad Arctos Parrhasias hiems

concessit altis obruta solibus,

iam pontus ac tellus renident

in Zephyros Aquilone fracto.

nunc cuncta veris frondibus annuis

crinitur arbos, nunc volucrum novi

questus inexpertumque carmen,

quod tacita statuere bruma.

nos parca tellus pervigil et focus

culmenque multo lumine sordidum

solantur exemptusque testa

qua modo ferbuerat Lyaeus.

non mille balant lanigeri greges,

nec vacca dulci mugit adultero,

unique siquando canenti

mutus ager domino reclamat.

sed terra primis post patriam mihi

dilecta curis: hic mea carmina

regina bellorum virago

Caesareo peramavit auro,

cum tu sodalis dulce periculum

conisus omni pectore tolleres,

ut Castor ad cunctos tremebat

Bebryciae strepitus harenae.

tene in remotis Syrtibus avia

Leptis creavit? iam feret Indicas

messes odoratisque rara

cinnama praeripiet Sabaeis.

quis non in omni vertice Romuli

reptasse dulcem Septimium putet?

quis fonte Iuturnae relictis

uberibus neget esse pastum?

nec mira virtus: protinus Ausonum

portus vadosae nescius Africae

intras adoptatusque Tuscis

gurgitibus puer innatasti.

hinc parvus inter pignora curiae

contentus artae lumine purpurae

crescis, sed immensos labores

indole patricia secutus.

non sermo Poenus, non habitus tibi,

externa non mens: Italus, Italus,

sunt Urbe Romanisque turmis,

qui Libyam deceant alumni.

est et frementi vox hilaris foro,

venale sed non eloquium tibi;

ensisque vagina quiescit,

stringere ni iubeant amici.

sed rura cordi saepius et quies,

nunc in paternis sedibus et solo

Veiente, nunc frondosa supra

Herniea. nunc Curibus vetustis.

hic plura pones vocibus et modis

passu solutis, sed memor interim

nostri verecundo latentem

barbiton ingemina sub antro.

Forte remittentem curas Phoeboque levatum

pectora, cum patulis tererem vagus otia Saeptis

iam moriente die, rapuit me cena benigni

Vindicis, haec imos animi perlapsa recessus

inconsumpta manet, neque enim ludibria ventris

hausimus aut epulas diverso a sole petitas

vinaque perpetuis aevo certantia fastis,

a miseri, quos nosse iuvat quid Phasidis ales

distet ab hiberna Rhodopes grue, quis magis anser

exta ferat, cur Tuscus aper generosior Umbro,

lubrica qua recubent conchylia mollius alga:

nobis verus amor medioque Helicone petitus

sermo hilaresque ioci brumalem absumere noctem

suaserunt mollemque oculis expellere somnum,

donec ab Elysiis prospexit sedibus alter

Castor et hesternas risit Tithonia mensas.

o bona nox iunctaque utinam Tirynthia luna!

nox et Erythraeis Thetidis signanda lapidis

et memoranda diu geniumque habitura perennem!

mille ibi tunc species aerisque eborisque vetusti

atque locuturas mentito corpore ceras

edidici. quis namque oculis certaverit usquam

Vindicis, artificum veteres agnoscere ductus

et non inscriptis auctorem reddere signis?

hic tibi quae docto multum vigilata Myroni

aera, laboriferi vivant quae marmora caelo

Praxitelis, quod ebur Pisaeo pollice rasum,

quid Polyeliteis iussum spirare caminis,

linea quae veterem longe fateatur Apellen,

monstrabit: namque haec, quotiens chelyn exuit, illi

desidia est, hic Aoniis amor avocat antris.

Haec inter castae genius tutelaque mensae

Amphitryoniades multo mea cepit amore

pectora nec longo satiavit lumina visu:

tantus honos operi finesque inclusa per artos

maiestas! deus ille, deus! seseque videndum

indulsit, Lysippe, tibi parvusque videri

sentirique ingens! et eum mirabilis intra

stet mensura pedem, tamen exclamare libebit,

si visus per membra feres: ‘hoc pectore pressus

vastator Nemees, haec exitiale ferebant

robur et Argoos frangebant brachia remos.’

a! spatio tam magna brevi mendacia formae!

quis modus in dextra, quanta experientia docti

artificis curis, pariter gestamina mensae

fingere et ingentes animo versare colossos!

tale nec Idaeis quicquam Telchines in antris

nec stolidus Brontes nec, qui polit arma deorum,

Lemnius exigua potuisset ludere massa.

nec torva effigies epulisque aliena remissis,

sed qualem parci domus admirata Molorchi

aut Aleae lucis vidit Tegeaea sacerdos;

qualis et Oetaeis emissus in astra favillis

nectar adhuc torva laetus Iunone bibebat:

sic mitis vultus, veluti de pectore gaudens,

hortatur mensas, tenet haec marcentia fratris

pocula, at haec clavae meminit manus; aspera sedis

sustinet et cultum Nemeaeo tegmine saxum.

Digna operi fortuna sacro. Pellaeus habebat

regnator laetis numen venerabile mensis

et comitem occasus secum portabat et ortus,

praestabatque libens modo qua diademata dextra

abstulerat dederatque et magnas verterat urbes,

semper ab hoc animos in crastina bella petebat,

huic acies semper victor narrabat opimas,

sive catenatos Bromio detraxerat Indos

seu elusam magna Babylona refregerat hasta

seu Pelopis terras libertatemque Pelasgam

obruerat bello; magnoque ex agmine laudum

fertur Thebanos tantum excusasse triumphos.

ille etiam, magnos Fatis rumpentibus actus,

cum trahere! letale merum, iam mortis opaca

nube gravis vultus alios in numine caro

aeraque supremis timuit sudantia mensis.

Mox Nasamoniaeo decus admirabile regi

possessum; fortique deo libavit honores

semper atrox dextra periuroque ense superbus

Hannibal. Italicae perfusum sanguine gentis

diraque Romuleis portantem incendia tectis

oderat, et cum epulas, et eum Lenaea dicaret

dona. deus castris maerens comes ire nefandis,

praecipue cum sacrilega face miscuit arces

ipsius immeritaeque domos ac templa Sagunti

polluit et populis furias immisit honestas.

Nec post Sidonii letum ducis aere potita

egregio plebeia domus, convivia Syllae

ornabat semper claros intrare penates

adsuetum et felix dominorum stemmate signum.

Nunc quoque, si mores humanaque pectora curae

nosse deis: non aula quidem, Tirynthie, nec te

regius ambit honos, sed casta ignaraque culpae

mens domini, cui prisca fides coeptaeque perenne

foedus amicitiae, scit adhuc florente sub aevo

par magnis Vestinus avis, quem nocte dieque

spirat et in carae vivit complexibus umbrae.

hic igitur tibi laeta quies, fortissime divum,

Alcide, nec bella vides pugnasque feroces,

sed chelyn et vittas et amantes carmina laurus.

hic tibi solemni memorabit carmine, quantus

Iliacas Geticasque domos quantusque nivalem

Stymphalon quantusque iugis Erymanthon aquosis

terrueris quem te pecoris possessor Hiberi,

quem tulerit saevae Mareoticus arbiter arae.

hic penetrata tibi spoliataque limina mortis

concinet et flentes Libyae Scythiaeque puellas.

nec te regnator Macetum nec barbarus umquam

Hannibal aut saevi posset vox horrida Syllae

his celebrare modis, certe tu, muneris auctor,

non aliis malles oculis, Lysippe. probari.

Iam diu lato satiata campo

fortis heroos. Erato, labores

differ atque ingens opus in minores

contrahe gyros;

tuque, regnator lyricae cohortis,

da novi paulum mihi iura plectri,

si tuas cantu Latio sacravi,

Pindare, Thebas:

Maximo carmen tenuare tempto;

nunc ab intonsa capienda myrto

serta, nunc maior sitis et bibendus

castior amnis.

quando te dulci Latio remittent

Dalmatae montes, ubi Dite viso

pallidus fossor redit erutoque

concolor auro?

ecce me natum propiore terra

non tamen portu retinent amoeno

desides Baiae liticenve notus

Hectoris armis.

torpor est nostris sine te Camenis,

tardius sueto venit ipse Thymbrae

rector et primis meus ecce metis

haeret Achilles.

quippe te fido monitore nostra

Thebais multa cruciata lima

temptat audaci fide Mantuanae

gaudia famae.

sed damus lento veniam, quod alma

prole fundasti vacuos penates,

o diem laetum! venit ecce nobis

Maximus alter!

orbitas omni fugienda nisu,

quam premit votis inimicus heres,

optimo poscens—pudet heu!—propinquum

funus amico.

orbitas nullo tumulata fletu:

stat domo capta cupidus superstes

imminens leti spoliis et ipsum

computat ignem.

duret in longum generosus infans,

perque non multis iter expeditum

crescat in mores patrios avumque

provocet actis!

tu tuos parvo memorabis enses,

quos ad Eoum tuleris Orontem

signa frenatae moderatus alae

Castore dextro;

ille ut invicti rapidum secutus

Caesaris fulmen refugis amaram

Sarmatis legem dederit, sub uno

vivere caelo.

sed tuas artes puer ante discat,

omne quis mundi senium remensus

orsa Sallusti brevis et Timavi

reddis alumnum.

Pande fores superum vittataque templa Sabaeis

nubibus et pecudum fibris spirantibus imple,

Parthenope; clari genus ecce Menecratis auget

tertia iam soboles. procerum tibi nobile vulgus

crescit et insani solatur damna Vesaevi.

nec solum festas secreta Neapolis aras

ambiat: et socii portus dilectuque initi

terra Dieareheo nec non plaga cara madenti

Surrentina deo sertis altaria cingat,

materni qua litus avi, quem turba nepotum

circuit et similes contendit reddere vultus,

gaudeat et Libyci praesignis avunculus hasta,

quaeque sibi genitos putat attollitque benigno

Polla sinu. macte, o iuvenis, qui tanta merenti

lumina das patriae, dulci tremit ecce tumultu

tot dominis clamata domus, procul atra recedat

Invidia atque alio liventia pectora flectat:

his senium longaeque decus virtutis et alba

Atropos et patrius laurus promisit Apollo,

ergo quod Ausoniae pater augustissimus urbis

ius tibi tergeminae dederat laetabile prolis,

omen erat. venit totiens Lucina piumque

intravit repetita larem, sic fertilis, oro,

stet domus et donis numquam mutata sacratis.

macte, quod et proles tibi saepius aucta virili

robore, sed iuveni laetanda et virgo parenti

—aptior his virtus, citius dabit illa nepotes—,

qualis maternis Helene iam digna palaestris

inter Amyclaeos reptabat candida fratres;

vel qualis caeli facies, ubi nocte serena

admovere iubar mediae duo sidera lunae.

Sed queror haud faciles, iuvenum rarissime, questus

irascorque etiam, quantum irascuntur amantes,

tantane me decuit vulgari gaudia fama

noscere? cumque tibi vagiret tertius infans,

protinus ingenti non venit nuntia cursu

littera, quae festos cumulare altaribus ignes

et redimire chelyn postesque ornare iuberet

Albanoque caelum sordentem promere fumo

et cantu signare diem, sed tardus inersque

nunc demum mea vota cano? tua culpa tuusque

hic pudor, ulterius sed enim producere questus

non licet; en hilaris circumstat turba tuorum

defensatque patrem, quem non hoc agmine vineas?

Di patrii, quos auguriis super aequora magnis

litus ad Ausonium devexit Abantia classis,

tu, ductor populi longe migrantis, Apollo,

cuius adhuc volucrem laeva cervice sedentem

respiciens blande felix Eumelis adorat,

tuque, Actaea Ceres, cursu cui semper anhelo

votivam taciti quassamus lampada mystae,

et vos, Tyndaridae, quos non horrenda Lycurgi

Taygeta umbrosaeque magis coluere Therapnae:

hos cum plebe sua, patrii, servate penates,

sint, qui fessam aevo crebrisque laboribus urbem

voce opibusque iuvent viridique in nomine servent.

his placidos genitor mores largumque nitorem

monstret avus, pulchrae studium virtutis uterque,

quippe et opes et origo sinunt hanc lampade prima

patricias intrare fores, hos pube sub ipsa,

si modo prona bonis invicti Caesaris adsint

numina, Romulei limen pulsare senatus.

Est sane iocus iste, quod libellum

misisti mihi, Grype, pro libello,

urbanum tamen hoc potest videri,

si post hoc aliquid mihi remittas;

nam si ludere, Grype, perseveras,

non ludis, licet, ecce, computemus!

noster purpureus novusque charta

et binis decoratus umbilicis,

praeter me mihi constitit decussis 1:

tu rosum tineis situque putrem,

quales aut Libycis madent olivis

aut tus Niliacum piperve servant

aut Byzantiacos colunt lacertos,

nec saltem tua dicta continentem,

quae trino iuvenis foro tonabas,

aut centum prope iudices, priusquam

te Germanicus arbitrum sequenti

annonae dedit omniumque late

praefecit stationibus viarum,

sed Bruti senis oscitationes

de capsa miseri libellionis

emptum plus minus asse Gaiano,

donas. usque adeone defuerunt

caesis pillea suta de lacernis

vel mantelia luridaeve mappae,

chartae, Thebaicaeve Caricaeve?

nusquam turbine conditus ruenti

primorum globus atque cottanorum?

non enlychnia sicca, non replictae

bulborum tunicae? nec ova tantum

nec lenes halicae nec asperum far?

nusquam Cinyphiis vagata campis

curvarum domus uda coclearum?

non lardum grave debilisve perna?

non lucanica, non graves falisei,

non sal oxyporumve caseusve,

aut panes viridantis aphronitri

vel passum psithiis suis recoetum,

dulei defruta vel lutosa caeno?

quantum nec dare cereos olentes,

cultellum tenuesve codicillos?

ollares, rogo, non licebat uvas,

Cumano patinas in orbe tortas

aut unam dare synthesin—quid horres?—

alborum calicum atque caccaborum?

sed certa velut aequus in statera,

nil mutas, sed idem mihi rependis.

quid si, cum bene mane semicrudus

inlatam tibi dixero salutem,

et tu me vicibus domi salutes?

aut, cum me dape iuveris opima,

exspectes similes et ipse cenas?

irascor tibi, Grype. sed valebis;

tantum ne mihi, quo soles lepore,

et nunc hendecasyllabos remittas.

Omnibus affectibus prosequenda sunt bona exempla, cum publice prosint. Pietas, quam Priscillae tuae praestas, et morum tuorum pars et nulli non conciliare te, praecipue marito, potest. Uxorem enim vivam amare voluptas est, defunctam religio. Ego tamen huic operi non ut unus e turba nec tantum quasi officiosus adsilui. Amavit enim uxorem meam Priscilla et amando fecit mihi illam probatiorem; post hoc ingratus sum, si lacrimas tuas transeo. Praeterea latus omne divinae domus semper demereri pro mea mediocritate conitor. Nam qui bona fide deos colit, amat et sacerdotes. Sed quamvis propiorem usum amicitiae tuae iampridem cuperem, mallem tamen nondum invenisse materiam.

Si manus aut similes docilis mihi fingere ceras

aut ebur impressis aurumve animare figuris,

hinc. Priscilla, tuo solacia grata marito

conciperem. namque egregia pietate meretur,

ut vel Apelleo vultus signata colore,

Phidiaca vel nata manu reddare dolenti.

sic auferre rogis umbram conatur et ingens

certamen cum Morte gerit curasque fatigat

artificum inque omni te quaerit amare metallo.

sed mortalis honos, agilis quem dextra laborat.

nos tibi. laudati iuvenis rarissima coniunx,

longa nec obscurum finem latura perenni

temptamus dare iusta lyra. modo dexter Apollo

quique venit iuncto mihi semper Apolline Caesar

annuat: haud alio melius condere sepulcro.

Sera quidem tanto struitur medicina dolori,

altera cum volucris Phoebi rota torqueat annum;

sed cum plaga recens et adhuc in vulnere primo

nigra domus, miseram quis tunc accessus ad aurem

coniugis orbati? tunc flere et scindere vestes

et famulos lassare greges et vincere planctus

Fataque et iniustos rabidis pulsare querelis

caelicolas solamen erat. licet ipse levandos

ad gemitus silvis comitatus et amnibus Orpheus

adforet atque omnis pariter matertera vatem,

omnis Apollineus tegeret Bacchique sacerdos:

nil cantus, nil fila deis pallentis A verni

Eumenidumque audita comis mulcere valerent:

tantus in attonito regnabat pectore luctus!

nunc etiam ad planctus refugit iam plana cicatrix,

dum canimus, gravibusque oculis uxorius instat

imber, habentne pios etiamnum haec lumina fletus?

mira fides! citius genetrix Sipyleia fertur

exhausisse genas, citius Tithonida maesti

deficient rores aut exsatiata fatiscet

mater Achilleis hiemes adfrangere bustis.

macte animi! notat ista deus, qui flectit habenas

orbis et humanos propior Iove digerit actus,

maerentemque videt: lectique arcana ministri!

hinc etiam documenta capit, quod diligis umbram

et colis exsequias. hic est castissimus ardor,

hic amor a domino meritus censore probari.

Nec mirum, si vos collato pectore mixtos

iunxit inabrupta Concordia longa catena,

illa quidem nuptumque prior taedasque marito

passa alio, sed te ceu virginitate iugatum

visceribus totis animaque amplexa fovebat;

qualiter aequaevo sociatam palmite vitem

ulmus amat miscetque nemus ditemque precatur

autumnum et caris gaudet redimita racemis.

laudantur proavis seu pulchrae munere formae,

quae morum caruere bonis, falsoque potentes

laudis egent verae: tibi quamquam et origo niteret

et felix species multumque optanda maritis,

ex te maior honos, unum novisse cubile,

unum secretis agitare sub ossibus ignem,

illum nec Phrygius vitiasset raptor amorem

Dulichiive proci nec qui fraternus adulter

casta Mycenaeo conubia polluit auro.

si Babylonos opes, Lydae si pondera gazae

Indorumque dares Serumque Arabumque potentes

divitias, mallet eum paupertate pudiea

intemerata mori vitamque rependere famae,

nec frons triste rigens nimiusque in moribus horror,

sed simplex hilarisque fides et mixta pudori

gratia, quod si anceps metus ad maiora vocasset,

illa vel armiferas pro coniuge laeta catervas

fulmineosque ignes mediique pericula ponti

exciperet, melius, quod non adversa probarunt,

quae tibi cura tori. quantus pro coniuge pallor!

sed meliore via dextros tua vota marito

promeruere deos. dum nocte dieque fatigas

numina, dum cunctis supplex advolveris aris

et mitem genium domini praesentis adoras.

audita es. venitque gradu Fortuna benigne

vidit quippe pii iuvenis navamque quietem

intactamque fidem succinctaque pectora curis

et vigiles sensus et digna evolvere tantas

sobria corda vices, vidit, qui cuncta suorum

novit et inspectis ambit latus omne ministris.

nec mirum: videt ille ortus obitusque, quid auster,

quid boreas hibernus agat, ferrique togaeque

consilia atque ipsam mentem probat, ille subactis

molem immensam umeris et vix tractabile pondus

imposuit—nec enim numerosior altera sacra

cura domo—. magnum late dimittere in orbem

Romulei mandata ducis viresque modosque

imperii tractare manu; quae laurus ab arcto,

quid vagus Euphrates,quid ripa binominis Histri,

quid Rheni vexilla ferant, quantum ultimus orbis

cesserit et refugo circumsona gurgite Thyle—

omnia nam laetas pila attollentia frondes,

nullaque famosa signatur lancea penna—

praeterea, fidos dominus si dividat enses,

pandere quis centum valeat frenare, maniplos

inter missus eques, quis praecepisse cohorti,

quem deceat clari praestantior ordo tribuni,

quisnam frenigerae signum dare dignior alae;

mille etiam praenosse vices, an merserit agros

Nilus, an imbrifero Libye sudaverit austro;

cunctaque si numerem, non plura interprete virga

nuntiat ex celsis ales Tegeaticus astris

quaeque cadit liquidas Iunonia virgo per auras

et picturato pluviam ligat aera gyro

quaeque tuas laurus volucri, Germanice, cursu

Fama vehit praegressa diem tardumque sub astris

Arcada et in medio linquit Thaumantida caelo.

Qualem te superi, Priscilla, hominesque benigno

aspexere die, cum primum ingentibus actis

admotus coniunx! vicisti gaudia paene

ipsius, effuso dum pectore prona sacratos

ante pedes avide domini tam magna merentis

volvens. Aonio non sic in vertice gaudet,

quam pater arcani praefecit hiatibus antri

Delius, aut primi cui ius venerabile thyrsi

Bacchus et attonitae tribuit vexilla catervae.

nec tamen hinc mutata quies probitasve secundis

intumuit: tenor idem animo moresque modesti

fortuna crescente manent, fovet anxia curas

coniugis hortaturque simul flectitque labores.

ipsa dapes modicas et sobria pocula tradit,

exemplumque ad erile monet; velut Apula coniunx

agricolae parci vel sole infecta Sabina,

quae videt emeriti iam prospectantibus astris

tempus adesse viri, propere mensasque torosque

instruit exspectatque sonum redeuntis aratri.

parva loquor, tecum gelidas comes illa per arctos

Sarmaticasque hiemes Histrumque et pallida Rheni

frigora, tecum omnes animo durata per aestus

et, si castra darent, vellet gestare pharetras,

vellet Amazonia latus intercludere pelta;

dum te pulverea bellorum nube videret

Caesarei prope fulmen equi divinaque tela

vibrantem et magnae sparsum sudoribus hastae.

Hactenus alma chelys. tempus nunc ponere frondes,

Phoebe, tuas maestaque comam damnare cupresso.

quisnam impacata consanguinitate ligavit

Fortunam Invidiamque deus? quis iussit iniquas

aeternum bellare deas? nullamne notabit

illa domum, torvo quam non haec lumine Agat

protinus et saeva proturbet gaudia dextra?

florebant hilares inconcussique penates:

nil maestum, quid enim, quamvis infida levisque,

Caesare tam dextro posset Fortuna timeri?

invenere viam liventia Fata, piumque

intravit vis saeva larem, sic plena maligno

adflantur vineta noto. sic alta senescit

imbre seges nimio, rapidae sic obvia puppi

invidet et velis adnubilat aura secundis,

carpitur eximium Fato Priscilla decorem;

qualiter alta comam silvarum gloria pinus

seu Iovis igne malo seu iam radice soluta

deficit et nulli spoliata remurmurat aurae,

quid probitas aut casta fides, quid numina prosunt

culta deum? furvae miseram circum undique leti

vallavere plagae, tenduntur dura sororum

licia et exacti superest pars ultima fili.

nil famuli coetus, nil ars operosa medentum

auxiliata malis: comites tamen undique ficto

spem simulant vultu, flentem notat illa maritum,

ille modo infernae nequiquam flumina Lethes

incorrupta rogat, nunc anxius omnibus aris

inlacrimat signatque fores et pectore terget

limina; nunc magni vocat exorabile numen

Caesaris, heu durus fati tenor! estne quod illi

non liceat? quantae poterant mortalibus annis

accessisse morae, si tu, pater, omne teneres

arbitrium? caeco gemeret Mors elusa barathro

longius et vacuae posuissent stamina Parcae.

Iamque cadunt vultus oculisque novissimus error

obtunsaeque aures, nisi cum vox sola mariti

noscitur; illum unum media de morte reversa

mens videt, illum aegris circumdat fortiter ulnis

immotas obversa genas, nec sole supremo

lumina, sed dulci mavult satiare marito.

tum sic unanimum moriens solatur amantem:

‘pars animae victura meae, cui linquere possim

o utinam, quos dura mihi rapit Atropos, annos:

parce, precor, lacrimis, saevo ne concute planctu

pectora, nec crucia fugientem coniugis umbram.

linquo equidem thalamos, salvo tamen ordine mortis,

quod prior: exegi longa potiora senecta

tempora; vidi omni pridem te flore nitentem,

vidi altae propius propiusque accedere dextrae,

non in te fatis, non iam caelestibus ullis

arbitrium: mecum ista fero. tu limite coepto

tende libens sacrumque latus geniumque potentem

inrequietus ama, nunc, quod cupis ipse iuberi,

da Capitolinis aeternum sedibus aurum,

quo niteat sacri centeno pondere vultus

Caesaris et propriae signet cultricis amorem

sic ego nec Furias nec deteriora videbo

Tartara et Elysias felix admittar in oras.’

haec dicit labens sociosque amplectitur artus

haerentemque animam non tristis in ora mariti

transtulit et cara pressit sua lumina dextra.

At iuvenis magno flammatus pectora luctu

nunc implet saevo viduos clamore penates,

nunc ferrum laxare cupit, nunc ardua tendit

in loca—vix retinent comites—. nunc ore ligato

incubat amissae mersumque in corde dolorem

saevus agit, qualis conspecta coniuge segnis

Odrysius vates positis ad Strymona plectris

obstupuit tristemque rogum sine carmine flevit,

ille etiam erecte rupisset tempora vitae.

ne tu Tartareum chaos incomitata subires,

sed prohibet mens fida ducis mirandaque sacris

imperiis et maior amor.Quis carmine digno

exsequias et dona malae feralia pompae

perlegat? omne illic stipatum examine longo

ver Arabum Cilicumque fluit floresque Sabaei

Indorumque arsura seges praereptaque templis

tura Palaestinis, simul Hebraeique liquores

Coryciaeque comae Cinyreaque germina: et altis

ipsa toris Serum Tyrioque umbrata recumbit

tegmine, sed toto spectatur in agmine coniunx

solus;. in hunc magnae flectuntur lumina Romae

ceu iuvenes natos suprema ad busta ferentem:

is dolor in vultu, tantum crinesque genaeque

noctis habent, illam tranquillo fine solutam

felicemque vocant, lacrimas fudere marito.

Est locus, ante urbem qua primum nascitur ingens

Appia quaque Italo gemitus Almone Cybebe

ponit et Idaeos iam non reminiscitur amnes,

hic te Sidonio velatam molliter ostro

eximius coniunx—nec enim fumantia busta

clamoremque rogi potuit perferre—beato

composuit. Priscilla, toro. nil longior aetas

carpere, nil aevi poterunt vitiare labores

siccatam membris: tantas venerabile marmor

spirat opes. mox in varias mutata novaris

effigies: hoc aere Ceres, hoc lucida Gnosis,

illo Maia tholo, Venus hoc non improba saxo.

accipiunt vultus haud indignata decoros

numina: circumstant famuli consuetaque turba

obsequiis, tunc rite tori mensaeque parantur

assiduae. domus ista, domus! quis triste sepulcrum

dixerit? hae merito visa pietate mariti

protinus exclames: ‘est hic, agnoseo, minister

illius, aeternae modo qui sacraria genti

condidit inque alio posuit sua sidera caelo.’

sic, ubi magna novum Phario de litore puppis

solvit iter iamque innumeros utrimque rudentes

lataque veliferi porrexit brachia mali

invasitque vias, it eodem angusta phaselos

aequore et immensi partem sibi vindieat austri.

Quid nunc immodicos, iuvenum lectissime, fletus

corde foves longumque vetas exire dolorem?

nempe times, ne Cerbereos Priscilla tremescat

latratus? tacet ille piis! ne tardior adsit

navita proturbetque vadis? vehit ille merentes

protinus et manes placidus locat hospite cumba,

praeterea, si quando pio laudata marito

umbra venit, iubet ire faces Proserpina laetas

egressasque sacris veteres heroidas antris

lumine purpureo tristes laxare tenebras

sertaque et Elysios animae praesternere flores,

sic manes Priscilla subit; ibi supplice dextra

pro te Fata rogat, reges tibi tristis Averni

placat, ut expletis humani finibus aevi

paeantem terras dominum iuvenemque relinquas

ipse senex! certae iurant in vota sorores.

Rura meus Tyrrhena petit saltusque Tagetis

Crispinus; nec longa mora est aut avia tellus,

sed mea secreto velluntur pectora morsu,

udaque turgentes impellunt lumina guttas,

ceu super Aegaeas hiemes abeuntis amici

vela sequar spectemque ratem iam fessus ab altis

rupibus atque oculos longo querar aere vinci.

Quid ': si militiae iam te, puer inelite, primae

clara rudimenta et castrorum dulce voearet

auspicium, quanto manarent gaudia fletu

quosve darem amplexus! etiamne optanda propinquis

tristia: et octonos bis iam tibi circuit orbes

vita. sed angustis animus robustior annis,

succumbitque oneri et mentem sua non capit aetas,

nec mirum: non te series inhonora parentum

obscurum proavis et priscae lucis egentem

plebeia de stirpe tulit: non sanguine cretus

turmali trabeaque recens et paupere clavo

augustam sedem et Latii penetrale senatus

advena pulsasti, sed praecedente tuorum

agmine. Romulei qualis per iugera circi,

cum pulcher visu, titulis generosus avitis

exspectatur equus, cuius de stemmate longo

felix demeritos habet admissura parentes,

illum omnes acuunt plausus, illum ipse volantem

pulvis et incurvae gaudent agnoscere metae:

sic te, clare puer, genitum sibi curia sensit,

primaque patricia clausit vestigia luna.

mox Tyrios ex more sinus tunicamque potentem

agnovere umeri, sed enim tibi magna parabat

ad titulos exempla pater, quippe ille iuventam

protinus ingrediens pharetratum invasit Araxen

belliger indoeilemque fero servire Neroni

Armeniam, rigidi summam Mavortis agebat

Corbulo, sed comitem belli sociumque laborum

ille quoque egregiis multum miratus in armis

Bolanum; atque illi curarum asperrima suetus

credere partirique metus, quod tempus amicum

fraudibus, exserto quaenam bona tempora bello,

quae suspecta fides aut quae fuga vera ferocis

Armenii. Bolanus iter praenosse timendum,

Bolanus tutis iuga quaerere commoda castris,

metiri Bolanus agros, aperire malignas

torrentum nemorumque moras tantamque verendi

mentem implere ducis iussisque ingentibus unus

sufficere, ipsa virum norat iam barbara tellus,

ille secundus apex bellorum et proxima cassis,

sic Phryges attoniti, quamquam Nemeaea viderent

arma Cleonaeusque acies impelleret arcus,

pugnante Alcide tamen et Telamona timebant.

disce, puer,—nec enim externo monitore petendus

virtutis tibi pulcher amor: cognata ministret

laus animos, aliis Decii reducesque Camilli

monstrentur—tu disce patrem, quantusque negantem

fluctibus occiduis fesso usque Hyperione Thylen

intrant mandata gerens quantusque potentis

mille urbes Asiae sortito rexerit anno,

imperium mulcente toga. bibe talia pronis

auribus, haec certent tibi conciliare propinqui,

haec iterent comites praecepta senesque paterni.

Iamque alio moliris iter nec deside passu

ire paras; nondum validae tibi signa iuventae

inrepsere genis, et adhuc tenor integer aevi.

nec genitor iuxta; fatis namque haustus iniquis

occidit et geminam prolem sine praeside linquens.

nec saltem teneris ostrum puerile lacertis

exuit albentique umeros induxit amictu,

quem non corrupit pubes effrena novaeque

libertas properata togae! ceu nescia falcis

silva comas tollit fructumque exspirat in umbras.

at tibi Pieriae tenero sub pectore curae

et pudor et docti legem sibi dicere mores;

tunc hilaris probitas et frons tranquilla nitorque

luxuriae confine tenens pietasque per omnes

dispensata modos; aequaevo cedere fratri

mirarique patrem miseraeque ignoscere matri,

admonuit fortuna domus, tibine illa nefanda

pocula letalesque manu componere sucos

evaluit, qui voce potes praevertere morsus

serpentum atque omnes vultu placare novercas?

infestare libet manes meritoque precatu

pacem auferre rogis; sed te. puer optime, cerno

flectentem visus et talia dicta parantem:

‘parce, precor, cineri: fatum illud et ira nocentum

Parcarum crimenque dei, mortalia quisquis

pectora sero videt nec primo in limine sistit

conatus scelerum atque animos infanda parantes.

excidat illa dies aevo nec postera credant

saecula! nos certe taceamus et obruta multa

nocte tegi propriae patiamur crimina gentis.

exegit poenas, hominum cui cura suorum,

quo Pietas auctore redit terrasque revisit,

quem timet omne nefas, satis haec lacrimandaque nobis

ultio, quin saevas utinam exorare liceret

Eumenidas timidaeque avertere Cerberon umbrae

immemoremque tuis citius dare manibus amnem.’

Macte animo, iuvenis! sed crescunt crimina matris,

nec tantum pietas, sed protinus ardua virtus

affectata tibi. nuper cum forte sodalis

immeritae falso palleret crimine famae

erigeretque forum succinctaque iudice multo

surgeret et castum vibraret Iulia fulmen:

tu. quamquam non ante forum legesque severas

passus, sed tacita studiorum occultus in umbra,

defensare metus adversaque tela subisti

pellere, inermis adhuc et tiro. paventis amici,

haud umquam tales aspexit Romulus annos

Dardaniusque senex medii bellare togata

strage fori. stupuere patres temptamina tanta

conatusque tuos, nec te reus ipse timebat.

par vigor et membris, promptaeque ad fortia vires

sufficiunt animo atque ingentia iussa sequuntur

ipse ego te nuper Tiberino in litore vidi,

qua Tyrrhena vadis Laurentibus aestuat unda,

tendentem cursus vexantemque ilia nuda

calce ferocis equi, vultu dextraque minacem:

—si qua fides dictis, stupui armatumque putavi—:

Gaetulo sic pulcher equo Troianaque quassans

tela novercales ibat venator in agros

Ascanius miseramque patri flagrabat Elissam;

Troilus haud aliter gyro leviore minantes

eludebat equos aut quem de turribus altis

Arcadas Ogygio versantem in pulvere metas

spectabant Tyriae non torvo lumine matres.

Ergo age iam magno—ducis indulgentia pulsat

certaque dat votis hilaris vestigia frater—

surge animo et fortes castrorum concipe curas,

monstrabunt acies Mavors Actaeaque virgo,

flectere Castor equos, umeris quatere arma Quirinus,

qui tibi tam tenero permisit plaudere collo

nubigenas clipeos intactaque caedibus arma.

Quasnam igitur terras, quem Caesaris ibis in orbem?

Arctoosne amnes et Rheni fracta natabis

flumina an aestiferis Libyae sudabis in arvis?

an iuga Pannoniae mutatoresque domorum

Sauromatas quaties? an te septenus habebit

Hister et umbroso circumflua coniuge Peuce?

an Solymum cinerem palmetaque capta subibis

non sibi felices silvas portentis Idymes?

quod si te magno tellus frenata parenti

accipiat, quantum ferus exsultabit Araxes!

quanta Caledonios attollet gloria campos!

cum tibi longaevus referet trucis incola terrae:

‘hic suetus dare iura parens, hoc caespite turmas

adfari; late speculas castellaque longe

—aspicis?—ille dedit cinxitque haec moenia fossa;

belligeris haec dona deis, haec tela dicavit

—cernis adhuc titulos—; hunc ipse vocantibus armis

induit, hunc regi rapuit thoraca Britanno.’

qualiter in Teucros victricia bella paranti

ignotum Pyrrho Phoenix narrabat Achillem.

Felix, qui viridi fidens, Optate, iuventa

durabis quaecumque vias vallumque subibis,

forsan et ipse latus—sic numina principis adsint—

cinctus et unanimi comes indefessus amici,

quo Pylades ex more pius, quo Dardana gessit

bella Menoetiades. quippe haec concordia vobis,

hic amor est duretque precor! nos fortior aetas

iam fugit; hinc votis animum precibusque iuvabo,

et mihi! sed questus solitos si forte ciebo

et mea Romulei venient ad carmina patres,

tu deeris. Crispine, mihi, cuneosque per omnes

te meus absentem circumspectabit Achilles,

sed venies melior—vatum non irrita currunt

omina—. quique aquilas tibi nunc et castra recludit,

idem omnes perferre gradus cingique superbis

fascibus et patrias dabit insedisse curules.

Sed quis ab excelsis Troianae collibus Albae,

unde suae iuxta prospectat moenia Romae

proximus ille deus, Fama velocior intrat

nuntius atque tuos implet, Crispine, penates?

dicebam certe: vatum non irrita currunt

auguria, en! ingens reserat tibi limen honorum

Caesar et Ausonii committit munia ferri.

vade, puer, tantisque enixus suffice donis,

felix, qui magno iam nunc sub praeside iuras

cuique sacer primum tradit Germanicus ensem!

non minus hoc, fortis quam si tibi panderet ipse

Bellipotens aquilas torvaque induceret ora

casside, vade alacer maioraque disce mereri!

Ipse malas vires et lamentabile carmen

Elysio de fonte mihi pulsumque sinistrae

da. genitor praedoete, lyrae. neque enim antra moveri

Delia nec solitam fas est impellere Cirrham

te sine. Corycia quicquid modo Phoebus in umbra,

quicquid ab Ismariis monstrabat collibus Euhan,

dedidici. fugere meos Parnasia crines

vellera, funestamque hederis inrepere taxum

extimui trepidamque—nefas!—arescere laurum.

certe ego, magnanimum qui facta attollere regum

ibam altum spirans Martemque aequare canendo.

quis sterili mea corda situ. quis Apolline merso

frigida damnatae praeduxit nubila menti?

stant circum attonitae vatem et nil dulce sonantes

nec digitis nec voce deae. dux ipsa silenti

fulta caput cithara, qualis post Orphea raptum

astitit, Hebre, tibi, cernens iam surda ferarum

agmina et immotos sublato carmine lucos.

At tu seu membris emissus in ardua tendens

fulgentesque plagas rerumque elementa recenses,

quis deus, unde ignes, quae ducat semita solem,

quae minuat Phoeben quaeque integrare latentem

causa queat, notique modos extendis Arati,

seu tu Lethaei secreto in gramine campi

concilia heroum iuxta manesque beatos.

Maeonium Ascraeumque senem, non segnior umbra

accolis alternumque sonas et carmina misces:

da vocem magno, pater, ingeniumque dolori,

nam me ter relegens caelo terque ora retexens

Luna videt residem nullaque Heliconide tristes

solantem curas; tuus ut mihi vultibus ignis

inrubuit cineremque oculis umentibus hausi,

vilis honos studiis, vix haec in munera solvo

primum animum, tacitisque situm depellere curis

nunc etiam labente manu nec lumine sicco

ordior adclinis tumulo, quo molle quiescis

iugera nostra tenens, ubi post Aeneia fata

stellatus Latiis ingessit montibus Albam

Ascanius, Phrygio dum pingues sanguine campos

odit et infaustae regnum dotale novercae.

hic ego te—nam Sicanii non mitius halat

aura croci, dites nec si tibi rara Sabaei

cinnama, odoratas nec Arabs decerpsit aristas—

inferiis cumulande sacris, te carmine plango

Pierio; sume o gemitus et vulnera nati

et lacrimas, rari quas umquam habuere parentes.

atque utinam fortuna mihi, dare manibus aras,

par templis opus, aeriamque educere molem,

Cyclopum scopulos ultra atque audacia saxa

Pyramidum, et magno tumulum praetexere luco!

illic et Siculi superassem dona sepulcri

et Nemees lucum et Pelopis solemnia trunci.

illic Oebalio non finderet aera disco

Graiorum vis nuda virum, non arva rigaret

sudor equum aut putri sonitum daret ungula fossa;

sed Phoebi simplex chorus, et frondentia vatum

praemia laudato, genitor, tibi rite ligarem.

ipse madens oculis, umbrarum animaeque sacerdos,

praecinerem gemitum, cui te nec Cerberus omni

ore nec Orpheae quirent avertere leges.

atque ibi me moresque tuos et facta canentem

fors et magniloquo non posthabuisset Homero,

tenderet et torvo pietas aequare Maroni.

Cur magis incessat superos et aena sororum

stamina, quae tepido genetrix super aggere nati

orba sedet vel quae primaevi coniugis ignem

aspicit obstantesque manus turbamque tenentem

vincit in ardentem, liceat, moritura maritum?

maior et his forsan superos et Tartara pulsem

invidia: externis etiam miserabile visu

funus eat. sed nec modo se Natura dolenti

nec Pietas in iusta dedit; mihi limine primo

fatorum et viridi, genitor, ceu raptus ab aevo

Tartara dura subis. nec enim Marathonia virgo

parcius exstinctum saevorum crimine agrestum

fleverit Icarium, Phrygia quam turre cadentem

Astyanacta parens, laqueo quin illa supremo

inclusit gemitus: at te post funera magni

Hectoris Haemonio pudor est servisse marito.

Non ego, quas fati certus sibi morte canora

inferias praemittit olor nec rupe quod atra

Tyrrhenae volucres nautis praedulce minantur,

in patrios adhibebo rogos: non murmure trunco

quod gemit et durae queritur Philomela sorori:

nota nimis vati. quis non in funere cunctos

Heliadum ramos lacrimosaque germina dixit

et Phrygium silicem atque ausum contraria Phoebo

carmina nec fida gavisam Pallada buxo?

te Pietas oblita virum revocataque caelo

Iustitia et gemina plangat Facundia lingua

et Pallas doctique cohors Heliconia Phoebi,

quis labor Aonios seno pede ducere cantus

et quibus Arcadia carmen testudine mensis

cura lyrae nomenque fuit quosque orbe sub omni

ardua septena numerat Sapientia fama,

qui furias regumque domos aversaque caelo

sidera terrifico super intonuere cothurno,

et quis lasciva vires tenuare Thalia

dulce vel heroos gressu truncare tenores.

omnia namque animo complexus et omnibus auctor

qua fandi vis lata patet, sive orsa libebat

Aoniis vincire modis seu voce soluta

spargere et effreno nimbos aequare profatu.

Exsere semirutos subito de pulvere vultus,

Parthenope, crinemque adflato monte sepultum

pone super tumulos et magni funus alumni,

quo non Munichiae quicquam praestantius arces

doctaque Cyrene Sparteve animosa creavit.

si tu stirpe vacans famaeque obscura iaceres

nil gentile tenens, illo te eive probabas

Graiam atque Euboico maiorum sanguine duci.

ille tuis totiens praestabat tempora sertis,

cum stata laudato caneret quinquennia versu

ora supergressus Pylii senis oraque regis

Dulichii specieque comam subnexus utraque.

non tibi deformes obscuri sanguinis ortus

nec sine luce genus (quamquam fortuna parentum

artior expensis ): etenim te divite ritu

ponere purpureos Infantia legit amictus

stirpis honore datos et nobile pectoris aurum.

protinus exorto dextrum risere sorores

Aonides, puerique chelyn summisit et ora

imbuit amne sacro iam tum mihi blandus Apollo.

nec simplex patriae decus, et natalis origo

pendet ab ambiguo geminae certamine terrae.

te de gente suum Latiis ascita colonis

Graia refert Hyele, gravidus qua puppe magister

excidit et mediis miser evigilavit in undis;

maior at inde suum longo probat ordine vitae

Parthenope Maeoniden aliaeque aliis natalibus urbes

diripiunt cunctaeque probant; non omnibus ille

verus, alit victos immanis gloria falsi.

atque ibi dum profers annos vitamque sanitas,

protinus ad patrii raperis certamina lustri

vix implenda viris, laudum festinus et audax

ingenii, stupuit primaeva ad carmina plebes

Euboea et natis te monstravere parentes.

inde frequens pugnae nulloque ingloria sacro

vox tua: non totiens victorem Castora gyro

nec fratrem caestu virides plausere Therapnae.

sin pronum vicisse domi: quid Achaea mereri

praemia nunc ramis Phoebi nunc gramine Lernae

nunc Athamantea protectum tempora pinu,

cum totiens lassata tamen nusquam avia frondes

abstulit aut alium tetigit Victoria crinem?

Hinc tibi vota patrum credi generosaque pubes

te monitore regi, mores et faeta priorum

discere, quis casus Troiae, quam tardus Ulixes,

quantus equos pugnasque virum decurrere versu

Maeonides quantumque pios ditarit agrestes

Aseraeus Siculusque senex, qua lege recurrat

Pindarieae vox flexa lyrae volucrumque precator

Ibyeus et tetricis Alcman cantatus Amyclis

Stesichorusque ferox saltusque ingressa viriles

non formidata temeraria Leueade Sappho,

quosque alios dignata chelys. tu pandere doctus

carmina Battiadae latebrasque Lycophronis arti

Sophronaque implicitum tenuisque arcana Corinnae.

sed quid parva loquor? tu par adsuetus Homero

ferre iugum senosque pedes aequare solutis

versibus et numquam passu breviore relinqui,

quid mirum, patria si te petiere relicta,

quos Lucanus ager, rigidi quos iugera Dauni,

quos Veneri plorata domus neglectaque tellus

Alcidae vel quos e vertice Surrentino

mittit Tyrrheni speculatrix virgo profundi,

quos propiore sinu lituo remoque notatus

collis et Ausonii pridem laris hospita Cyme

quosque Dicarchei portus Baianaque mittunt

litora, qua mediis alte permixtus anhelat

ignis aquis et operta domos incendia servant?

sic ad Avernales scopulos et opaca Sibyllae

antra rogaturae veniebant undique gentes;

illa minas divum Parcarumque acta canebat

quamvis decepto vates non irrita Phoebo.

mox et Romuleam stirpem proceresque futuros

instruis inque patrum vestigia ducere perstas.

sub te Dardanius facis explorator opertae,

qui Diomedei celat penetralia furti,

crevit et inde sacrum didicit puer; arma probator

monstrasti Saliis praesagumque aethera certi

auguribus; cui Chalcidicum fas volvere carmen,

cur Phrygii lateat coma flaminis, et tua multum

verbera succincti formidavere Luperci.

Et nunc ex illo forsan grege gentibus alter

iura dat Eois, alter compescit Hiberas,

alter Achaemenium secludit Zeugmate Persen,

hi dites Asiae populos, hi Pontica frenant,

hi fora pacificis emendant fascibus, illi

castra pia statione tenent: tu laudis origo.

non tibi certassent iuvenilia fingere corda

Nestor et indomiti Phoenix moderator alumni

quique tubas acres lituosque audire volentem

Aeciden alio frangebat carmine Chiron.

Talia dum celebras, subitam civilis Erinys

Tarpeio de monte facem Phlegraeaque movit

proelia, sacrilegis lucent Capitolia taedis,

et Senonum furias Latiae sumpsere cohortes,

vix requies flammae necdum rogus ille deorum

siderat, excisis cum tu solacia templis

impiger et multum facibus velocior ipsis

conciliis ore pio captivaque fulmina defies,

mirantur Latii proceres ultorque deorum

Caesar, et e medio divum pater annuit igni.

iamque et flere pio Vesuvina incendia cantu

mens erat et gemitum patriis impendere damnis,

cum pater exemptum terris ad sidera montem

sustulit et late miseras deiecit in urbes.

Me quoque vocales lucos Boeotaque tempe

pulsantem, cum stirpe tua descendere dixi,

admisere deae: nec enim mihi sidera tantum

aequoraque et terras, quae mos debere parenti,

sed decus hoc quodcumque lyrae primusque dedisti

non vulgare loqui et famam sperare sepulcro.

qualis cras. Latios quotiens ego carmine patres

mulcerem felixque tui spectator adesses

muneris! heu quali confusus gaudia fletu

vota piosque metus inter laetumque pudorem!

quam tuus ille dies. quam non mihi gloria maior!

talis Olympiaca iuvenem cum spectat harena

qui genuit, plus ipse ferit, plus corde sub alto

caeditur; attendunt cunei, spectatur Achaeis

ille magis, crebro dum lumina pulveris haustu

obruit et prensa vovet exspirare corona.

ei mihi quod tantum patrias ego vertice frondes

solaque Chalcidicae Cerealia dona coronae

te sub teste tuli! qualem te Dardanus Albae

vix cepisset ager, si per me serta tulisses

Caesarea donata manu! quod subdere robur

illa dies, quantum potuit dempsisse senectae!

nam quod me mixta quercus non pressit oliva,

et fugit speratus honos: quam dulce parentis

invia Tarpei caperes! te nostra magistro

Thebais urgebat priscorum exordia vatum;

tu cantus stimulare meos, tu pandere facta

heroum bellique modos positusque locorum

monstrabas. labat incerto mihi limite cursus

te sine et orbatae caligant vela carinae.

nec solum larga memet pietate fovebas:

talis et in thalamos, una tibi cognita taeda

conubia, unus amor. certe seiungere matrem

iam gelidis nequeo bustis: te sentit habetque,

te videt et tumulos ortuque obituque salutat,

ut Pharios aliae ficta pietate dolores

Mygdoniosque colunt et non sua funera plorant.

Quid referam expositos servato pondere mores?

quae pietas, quam vile lucrum, quae cura pudoris,

quantus amor recti? rursumque, ubi dulce remitti,

gratia quae dictis? animo quam nulla senectus?

his tibi pro meritis famam laudesque benignas

iudex cura deum nulloque e vulnere tristem

concessit, raperis. genitor, non indigus aevi,

non nimius, trinisque decem quinquennia lustris

iuncta ferens, sed me pietas numerare dolorque

non sinit, o Pylias aevi transcendere metas

et Teucros aequare senes, o digne videre

me similem! sed nec leti tibi ianua tristis:

quippe leves causae, nec segnis labe senili

exitus instanti praemisit membra sepulcro,

sed te torpor iners et mors imitata quietem

explicuit falsoque tulit sub Tartara somno,

quos ego tunc gemitus.—comitum manus anxia

vidit, vidit et exemplum genetrix gavisaque novit—

quae lamenta tuli! veniam concedite, manes,

fas dixisse, pater: non tu mihi plura dedisses.

felix ille patrem vacuis circumdedit ulnis:

vellet et Elysia quamvis in sede locatum

abripere et Danaas iterum portare per umbras;

temptantem et vivos molitum in Tartara gressus

detulit infernae vates longaeva Dianae;

sic chelyn Odrysiam pigro transmisit Averno

causa minor, sic Thessalicis Admetus in oris:

si lux una retro Phylaceida rettulit umbram,

cur nihil exoret, genitor, chelys aut tua manes

aut mea? fas mihi sic patrios contingere vultus,

fas iunxisse manus, et lex quaecumque sequatur.

At vos, umbrarum reges Ennaeaque Iuno,

si laudanda precor, taedas auferte comasque

Eumenidum; nullo sonet asper ianitor ore,

Centauros Hydraeque greges Scyllaeaque monstra

aversae celent valles, umbramque senilem

invitet ripis, discussa plebe, supremus

vector et in media componat molliter alga.

ite, pii manes Graiumque examina vatum,

inlustremque animam Lethaeis spargite sertis

et monstrate nemus, quo nulla inrupit Erinys.

in quo falsa dies caeloque simillimus aer.

inde tamen venias, melior qua porta malignum

cornea vincit ebur, somnique in imagine monstra,

quae solitus, sic sacra Numae ritusque colendos

mitis Aricino dictabat nympha sub antro,

Scipio sic plenos Latio Iove ducere somnos

creditur Ausoniis, sic non sine Apolline Sylla

Crimine quo merui, iuvenis placidissime divum,

quove errore miser, donis ut solus egerem,

Somne, tuis? tacet omne pecus volucresque feraeque

et simulant fessos curvata cacumina somnos,

nec trucibus fluviis idem sonus; occidit horror

aequoris, et terris maria adclinata quiescunt.

septima iam rediens Phoebe mihi respicit aegras

stare genas; totidem Oetaeae Paphiaeque revisunt

lampades et totiens nostros Tithonia questus

praeterit et gelido spargit miserata flagello.

unde ego sufficiam? non si mihi lumina mille,

quae sacer alterna tantum statione tenebat

Argus et haud umquam vigilabat corpore toto.

at nunc heu! si aliquis longa sub nocte puellae

brachia nexa tenens ultro te, Somne. repellit,

inde veni nec te totas infundere pennas

luminibus compello meis—hoc turba precetur

laetior—: extremo me tange cacumine virgae,

sufficit, aut leviter suspenso poplite transi.

Me miserum! neque enim verbis solemnibus ulla

incipiam nunc Castaliae vocalibus undis

invisus Phoeboque gravis, quae vestra, sorores,

orgia, Pieriae, quas incestavimus aras?

dicite, post poenam liceat commissa fateri.

numquid inaccesso posui vestigia lueo?

num vetito de fonte bibi? quae culpa, quis error

quem luimus tantus ? morientibus ecce lacertis

viscera nostra tenens animamque avellitur infans,

non de stirpe quidem nec qui mea nomina ferret

oraque; non fueram genitor, sed cernite fletus

liventesque genas et credite planetibus orbi:

orbus ego. huc patres et aperto pectore matres

conveniant; cineremque oculis et crimina ferto,

si qua sub uberibus plenis ad funera natos

ipsa gradu labente tulit madidumque cecidit

pectus et ardentes restinxit lacte favillas.

quisquis adhuc tenerae signatum flore iuventae

immersit cineri iuvenem primaque iacentis

serpere crudeles vidit lanugine flammas,

adsit et alterno mecum clamore fatiscat:

vincetur lacrimis, et te, Natura, pudebit.

tanta mihi feritas, tanta est insania luctus,

hoc quoque cum nitor ter dena luce peracta

adclinis tumulo et planctus in carmina verto

discordesque modos et singultantia verba

molior: orsa lyrae vis est atque ira tacendi

impatiens, sed nec solitae mihi vertice laurus

nec fronti vittatus honos, en taxea marcet

silva comis, hilaresque hederas plorata cupressus

excludit ramis; nec eburno pollice chordas

pulso, sed incertam digitis errantibus amens

scindo chelyn. iuvat heu, iuvat inlaudabile carmen

fundere et incompte miserum nudare dolorem,

sic merui? sic me cantuque habituque nefastum

aspiciant superi? pudeat Thebasque novumque

Aeaciden? nil iam placidum manabit ab ore?

ille ego qui—quotiens!—blande matrumque patrumque

vulnera, qui viduos potui mulcere dolores,

ille ego lugentum mitis solator, acerbis

auditus tumulis et descendentibus umbris,

deficio medieasque manus fomentaque quaero

vulneribus, sed summa, meis. nunc tempus, amici,

quorum ego manantes oculos et saucia tersi

pectora: reddite opem. saevas exsolvite grates.

nimirum cum vestra modis ego funera maestis

increpitans: ‘qui damna doles aliena, repone

infelix lacrimas et tristia carmina serva.’

verum erat: absumptae vires et copia fandi

nulla mihi, dignumque nihil mens fulmine tanto

repperit: inferior vox omnis et omnia sordent

verba, ignosce, puer: tu me caligine maesta

obruis. a! durus, viso si vulnere carae

coniugis invenit caneret quod Thracius Orpheus

dulce sibi, si busta Lini complexus Apollo

non tacuit, nimius fortasse avidusque doloris

dicor et in lacrimis iustum excessisse pudorem?

quisnam autem gemitus lamentaque nostra reprendis 2?

o nimium felix, nimium crudelis et expers

imperii, Fortuna, tui, qui dicere legem

fletibus aut fines audet censere dolendi!

incitat heu! planctus: potius fugientia ripas

flumina detineas rapidis aut ignibus obstes,

quam miseros lugere vetes. tamen ille severus,

quisquis is est, nostrae cognoscat vulnera causae.

Non ego mercatus Pharia de puppe loquaces

delicias doctumque sui convicia Nili

infantem, lingua nimium salibusque protervum,

dilexi: meus ille, meus. tellure cadentem

aspexi atque unctum genitali carmine fovi

poscentemque novas tremulis ululatibus auras

inserui vitae, quid plus tribuere parentes?

quin alios ortus libertatemque sub ipsis

uberibus tibi. parve, dedi, cum munera nostra

rideres ingratus adhuc properaverit ille,

sed merito properabat, amor, ne perderet ullum

libertas tam parva diem. nonne horridus inde

invidia superos iniustaque Tartara pulsem?

nonne gemam te, care puer? quo sospite natos

non cupii, primo genitum quem protinus ortu

implicui fixique mihi, cui verba sonosque

monstravi questusque et vulnera caeca resolvi,

reptantemque solo demissus ad oscula nostra

erexi, blandoque sinu iam iamque cadentes

exsopire genas dulcesque accersere somnos.

cui nomen vox prima meum ludusque tenebo

risus, et a nostro veniebant gaudia vultu.

lumina: Nestorei mitis prudentia Crispi

et Fabius Veiento—potentem signat utrumque

purpura, ter memores implerunt nomine fastos—

et prope Caesareae confinis Acilius aulae.