Fraternas acies alternaque regna profanis

decertata odiis sontesque evolvere Thebas,

Pierius menti calor incidit, unde iubetis

ire, deae? gentisne canam primordia dirae,

Sidonios raptus et inexorabile pactum

legis Agenoreae scrutantemque aequora Cadmum?

longa retro series, trepidum si Martis operti

agricolam infandis condentem proelia sulcis

expediam penitusque sequar, quo carmine muris

iusserit Amphion Tyrios accedere montes,

unde graves irae cognata in moenia Baccho,

quod saevae Iunonis opus, cui sumpserit arcus

infelix Athamas, cur non expaverit ingens

Ionium socio casura Palaemone mater,

atque adeo iam nunc gemitus et prospera Cadmi

praeteriisse sinam: limes mihi carminis esto

Oedipodae confusa domus, quando Itala nondum

signa nec Arctoos ausim spirare triumphos

bisque iugo Rhenum, bis adactum legibus Histrum

et coniurato deiectos vertice Dacos

aut defensa prius vix pubescentibus annis

bella Iovis teque, o Latiae decus addite famae,

quem nova mature subeuntem exorsa parentis

aeternum sibi Roma cupit, licet artior omnis

limes agat stellas et te plaga lucida caeli,

Pleiadum Boreaeque et hiulci fulminis expers,

sollicitet, licet ignipedum frenator equorum

ipse tuis alte radiantem crinibus arcum

imprimat aut magni cedat tibi Iuppiter aequa

parte poli, maneas hominum contentus habenis,

undarum terraeque potens, et sidera dones.

tempus erit, cum Pierio tua fortior oestro

facta canam: nunc tendo chelyn satis arma referre

Aonia et geminis sceptrum exitiale tyrannis

nec furiis post fata modum flammasque rebelles

seditione rogi tumulisque carentia regum

funera et egestas alternis mortibus urbes,

caerula cum rubuit Lernaeo sanguine Dirce

et Thetis arentes adsuetum stringere ripas

horruit ingenti venientem Ismenon acervo.

quem prius heroum, Clio, dabis? immodicum irae

Tydea? laurigeri subitos an vatis hiatus?

urget et hostilem propellens caedibus amnem

turbidus Hippomedon, plorandaque bella protervi

Arcados atque alio Capaneus horrore canendus.

Impia iam merita scrutatus lumina dextra

merserat aeterna damnatum nocte pudorem

Oedipodes longaque animam sub morte tenebat,

illum indulgentem tenebris imaeque recessu

sedis inaspectos caelo radiisque penates

servantem tamen adsiduis circumvolat alis

saeva dies animi, scelerumque in pectore Dirae,

tunc vacuos orbes, crudum ac miserabile vitae

supplicium, ostentat caelo manibusque cruentis

pulsat inane solum saevaque ita voce precatur:

‘di, sontes animas angustaque Tartara poenis

qui regitis, tuque umbrifero Styx livida fundo,

quam video, multumque mihi consueta vocari

adnue. Tisiphone, perversaque vota secunda:

si bene quid merui, si me de matre cadentem

fovisti gremio et traiectum vulnere plantas

firmasti, si stagna peti Cirrhaea bicorni

interfusa iugo, possem cum degere falso

contentus Polybo, trifidaeque in Phocidos arto

longaevum implicui regem secuique frementis

ora senis, dum quaero patrem, si Sphingos iniquae

callidus ambages te praemonstrante resolvi,

si dulces furias et lamentabile matris

conubium gavisus ini noctemque nefandam

saepe tuli natosque tibi, seis ipsa, paravi,

mox avidus poenae digitis eaedentibus ultro

incubui miseraque oculos in matre reliqui:

exaudi, si digna precor quaeque ipsa furenti

subiceres. orbum visu regnisque carentem

non regere aut dictis maerentem flectere adorti,

quos genui quocumque toro; quin ecce superbi

—pro dolor!—et nostro iamdudum in funere reges

insultant tenebris gemitusque odere paternos,

hisne etiam funestus ego? et videt ista deorum

ignavus genitor? tu saltem debita vindex

huc ades et totos in poenam ordire nepotes.

indue quod madidum tabo diadema cruentis

unguibus abripui, votisque instincta paternis

i media in fratres, generis consortia ferro

dissiliant. da, Tartarei regina barathri,

quod cupiam vidisse nefas, nec tarda sequetur

mens iuvenum; modo digna veni, mea pignora nosces.’

Talia dicenti crudelis diva severos

advertit vultus, inamoenum forte sedebat

Coeyton iuxta, resolutaque vertice crines

lambere sulpureas permiserat anguibus undas,

ilicet igne Iovis lapsisque citatior astris

tristibus exsiluit ripis: discedit inane

vulgus et occursus dominae pavet; illa per umbras

et caligantes animarum examine campos

Taenariae limen petit inremeabile portae,

sensit adesse Dies, piceo Nox obvia nimbo

lucentes turbavit equos; procul arduus Atlas

horruit et dubia caelum cervice remisit,

arripit extemplo M alea e de valle resurgens

notum iter ad Thebas: neque enim velocior ullas

itque reditque vias cognatave Tartara mavult,

centum illi stantes umbrabant ora cerastae,

turba minax 
 diri capitis; sedet intus abaetis

ferrea lux oculis, qualis per nubila Phoebes

Atracia rubet arte labor; suffusa veneno

tenditur ac sanie gliscit cutis; igneus atro

ore vapor, quo longa sitis morbique famesque

et populis mors una venit; riget horrida tergo

palla, et caerulei redeunt in pectora nodi:

Atropos hos atque ipsa novat Proserpina cultus,

tunc geminas quatit ira manus: haec igne rogali

fulgurat, haec vivo manus aera verberat hydro.

Ut stetit, abrupta qua plurimus arce Cithaeron

occurrit caelo, fera sibila crine virenti

congeminat. signum terris, unde omnis Achaei

ora maris late Pelopeaque regna resultant,

audiit et medius caeli Parnassos et asper

Eurotas, dubiamque iugo fragor impulit Oeten

in latus, et geminis vix fluctibus obstitit Isthmos.

ipsa suum genetrix curvo delphine vagantem

abripuit frenis gremioque Palaemona pressit.

Atque ea Cadmeo praeceps ubi culmine primum

constitit adsuetaque infecit nube penates,

protinus adtoniti fratrum sub pectore motus,

gentilesque animos subiit furor aegraque laetis

invidia atque parens odii metus, inde regendi

saevus amor, ruptaeque vices iurisque secundi

ambitus impatiens, et summo dulcius unum

stare loco. sociisque comes discordia regnis.

sic ubi delectos per torva armenta iuvencos

agricola imposito sociare adfectat aratro,

illi indignantes, quis nondum vomere multo

ardua nodosos cervix descendit in armos,

in diversa trahunt atque aequis vincula laxant

viribus et vario confundunt limite sulcos:

haud secus indomitos praeceps discordia fratres

asperat. alterni placuit sub legibus anni

exsilio mutare ducem, sic iure maligno

fortunam transire iubent, ut sceptra tenentem

foedere praecipiti semper novus angeret heres,

haec inter fratres pietas erat, haec mora pugnae

sola nec in regem perduratura secundum,

et nondum crasso laquearia fulva metallo,

montibus aut alte Grais effulta nitebant

atria, congestos satis explicitura clientes:

non impacatis regum advigilantia somnis

pila, nec alterna ferri statione gementes

excubiae nec cura mero committere gemmas

atque aurum violare cibis: sed nuda potestas

armavit fratres, pugna est de paupere regno.

dumque uter angustae squalentia iugera Dirces

verteret aut Tyrii solio non altus ovaret

exsulis ambigitur, periit ius fasque bonumque

et vitae mortisque pudor, quo tenditis iras,

a, miseri r quid si peteretur crimine tanto

limes uterque poli, quem Sol emissus Eoo

cardine, quem portu vergens prospectat Hibero,

quasque procul terras obliquo sidere tangit

avius aut
 borea gelidas madidive tepentes

igne noti? non si Phrygiae Tyriaeque sub unum

convertentur opes. loca dira arcesque nefandae

suffecere odio, furiisque immanibus emptum

Oedipodae sedisse loco.

Iam sorte carebat dilatus Polynieis honos, quis tunc tibi, saeve,

quis fuit ille dies, vacua cum solus in aula

respiceres ius omne tuum cunctosque minores,

et nusquam par stare caput? iam murmura serpunt

plebis Echioniae, tacitumque a principe vulgus

dissidet, et, qui mos populis, venturus amatur.

atque aliquis, cui mens humili laesisse veneno

summa nec impositos umquam cervice volenti

ferre duces, hancne Ogygiis, ait, ‘aspera rebus

fata tulere vicem, totiens mutare timendos

alternoque iugo dubitantia subdere colla?

partiti versant populorum fata manuque

fortunam fecere levem, semperne vicissim

exsulibus servire dabor? tibi. summe deorum

terrarumque sator, sociis hanc addere mentem

sedit? an inde vetus Thebis extenditur omen,

ex quo Sidonii nequiquam blanda iuvenci

pondera Carpathio iussus sale quaerere Cadmus

exsul Hyanteos invenit regna per agros,

fraternasque acies fetae telluris hiatu

augurium seros dimisit ad usque nepotes ':

cernis, ut erectum torva sub fronte minetur

saevior adsurgens dempto consorte potestas,

quas gerit ore minas, quanto premit omnia fastu!

hicne umquam privatus erit? tamen ille precanti

mitis et adfatu bonus et patientior aequi.

quid mirum? non solus erat. nos vilis in omnis

prompta manus casus, domino cuicumque parati,

qualiter hinc gelidus Boreas, hinc nubifer Eurus

vela trahunt, nutat mediae fortuna carinae,

—heu dubio suspensa metu tolerandaque nullis

aspera sors populis!—hic imperat, ille minatur.’

At Iovis imperio rapidi super atria caeli

lectus concilio divum convenerat ordo

interiore polo. spatiis hinc omnia iuxta,

primaeque occiduaeque domus et fusa sub omni

terra atque unda die. mediis sese arduus infert

ipse deis, placido quatiens tamen omnia vultu,

stellantique locat solio: nec protinus ausi

caelicolae, veniam donec pater ipse sedendi

tranquilla iubet esse manu. mox turba vagorum

semideum et summis cognati nubibus Amnes

et compressa metu servantes murmura Venti

aurea tecta replent, mixta convexa deorum

maiestate tremunt, radiant maiore sereno

culmina et arcano florentes lumine postes.

postquam iussa quies siluitque exterritus orbis,

incipit ex alto—grave et immutabile sanctis

pondus adest verbis, et vocem fata sequuntur—:

‘terrarum delicta nec exsaturabile Diris

ingenium mortale queror, quonam usque nocentum

exigar in poenas? taedet saevire corusco

fulmine, iam pridem Cyclopum operosa fatiscunt

bracchia et Aeoliis desunt incudibus ignes,

atque adeo tuleram falso rectore solutos

Solis equos, caelumque rotis errantibus uri.

et Phaethontea mundum squalere favilla,

nil actum, neque tu valida quod cuspide late

ire per inlicitum pelago, germane, dedisti,

nunc geminas punire domos, quis sanguinis auctor

ipse ego, descendo. Perseos alter in Argos

scinditur, Aonias fluit hic ab origine Thebas.

mens cunctis imposta manet 2: quis funera Cadmi

nesciat et totiens excitam a sedibus imis

Eumenidum bellasse aciem, mala gaudia matrum

erroresque feros nemorum et reticenda deorum

crimina? vix lucis spatio, vix noctis abactae

enumerare queam mores gentemque profanam.

scandere quin etiam thalamos hic impius heres

patris et immeritae gremium incestare parentis

appetiit, proprios—monstrum 1!—revolutus in ortus,

ille tamen superis aeterna piacula solvit

proiecitque diem, nec iam amplius aethere nostro

vescitur; at nati—facinus sine more!—cadentes

calcavere oculos, iam, iam rata vota tulisti,

dire senex! meruere tuae, meruere tenebrae

ultorem sperare Iovem, nova sontibus arma

iniciam regnis, totumque a stirpe revellam

exitiale genus, belli mihi semina sunto

Adrastus socer et superis adiuncta sinistris

conubia, hanc etiam poenis incessere gentem

decretum; neque enim arcano de pectore fallax

Tantalus et saevae periit iniuria mensae.’

Sic pater omnipotens, ast illi saucia dictis

flammato versans inopinum corde dolorem

talia Iuno refert: ‘mene, o iustissime divum,

me bello certare iubes? scis, semper ut arces

Cyclopum magnique Phoroneos inclyta fama

sceptra viris opibusque iuveni, licet improbus illic

custodem Phariae somno letoque iuvencae

exstinguas, saeptis et turribus aureus intres.

mentitis ignosco toris: illam odimus urbem.

quam vultu confessus adis, ubi conscia magni

signa tori tonitrus agis et mea fulmina torques,

facta luant Thebae: cur hostes eligis Argos?

quin age. si tanta est thalami discordia sancti,

et Samon et veteres armis exscinde Mycenas.

verte solo Sparten, cur usquam sanguine festo

coniugis ara tuae, cumulo cur turis Eoi

laeta calet? melius votis Mareotica fumant

Coptos et acrisoni lugentia flumina Nili.

quod si prisca luunt auctorum crimina gentes

subvenitque tuis sera haec sententia curis,

percensere aevi senium, quo tempore tandem

terrarum furias abolere et saecula retro

emendare sat est: iamdudum ab sedibus illis

incipe, fluctivaga qua praeterlabitur unda

Sicanios longe relegens Alpheos amores.

Arcades hic tua—nec pudor est—delubra nefastis

imposuere locis, illic Mavortius axis

Oenomai Geticoque pecus stabulare sub Haemo

dignius, abruptis etiamnum inhumata procorum

reliquiis trunca ora rigent, tamen hic tibi templi

gratus honos, placet Ida nocens mentitaque manes

Creta tuos. me Tantaleis consistere terris,

quae tandem invidia est? belli deflecte tumultus

et generis miseresce tui. sunt impia late

regna tibi, melius generos passura nocentes.’

Finierat precibus miscens convicia Iuno.

at non ille gravis dictis, quamquam aspera motu,

reddidit haec: ‘equidem haud rebar te mente secunda

laturam, quodcumque tuos, licet aequus, in Argos

consulerem, neque me, si detur copia, fallit

multa super Thebis Bacchum ausuramque Dionen

dicere, sed nostri reverentia ponderis obstat,

horrendos etenim latices, Stygia aequora fratris

obtestor, mansurum atque inrevocabile verbum.

nil fore, quod dictis flectar! quare impiger alis

portantes praecede notos. Cyllenia proles,

aera per liquidum regnisque inlapsus opacis

dic patruo: superas senior se adtollat ad auras

Laius, exstinctum nati quem vulnere nondum

ulterior Lethes accepit ripa profundi

lege Erebi; ferat hic diro mea iussa nepoti:

germanum exsilio fretum Argolicisque tumentem

hospitiis, quod sponte cupit, procul impius aula

arceat, alternum regni infitiatus honorem,

hinc causae irarum, certo reliqua ordine ducam.’

Paret Atlantiades dictis genitoris et inde

summa pedum propere plantaribus inligat alis,

obnubitque comas et temperat astra galero.

tum dextrae virgam inseruit, qua pellere dulces

aut suadere iterum somnos, qua nigra subire

Tartara et exsanguis animare adsueverat umbras,

desiluit, tenuique exceptus inhorruit aura.

nec mora, sublimis raptim per inane volatus

carpit et ingenti designat nubila gyro.

Interea patriis olim vagus exsul ab oris

Oedipodionides furto deserta pererrat

Aoniae, iamiamque animi male debita regna

concipit, et longum signis cunctantibus annum

stare gemit, tenet una dies noctesque recursans

cura virum, si quando humilem decedere regno

germanum et semet Thebis opibusque potitum

cerneret; hac aevum cupiat pro luce pacisci,

nunc queritur ceu tarda fugae dispendia, sed mox

attollit flatus ducis et sedisse superbus

deiecto iam fratre putat: spes anxia mentem

extrahit et longo consumit gaudia voto.

tune sedet Inachias urbes Danaeiaque arva

et caligantes abrupto sole Mycenas

ferre iter impavidum, seu praevia ducit Erinys,

seu fors illa viae. sive hae immota vocabat

Atropos. Ogygiis ululata furoribus antra

deserit et pingues Baccheo sanguine colles,

inde plagam, qua molle sedens in plana Cithaeron

porrigitur lassumque inclinat ad aequora montem,

praeterit, hinc arte scopuloso in limite pendens

infames Scirone petras Scyllaeaque rura

purpureo regnata seni mitemque Corinthon

linquit et in mediis audit duo litora campis

Iamque per emeriti surgens confinia Phoebi

Titanis late, mundo subvecta silenti,

rorifera gelidum tenuaverat aera biga:

iam pecudes volucresque tacent, iam Somnus avaris

inrepsit curis pronusque ex aethere nutat,

grata laboratae referens oblivia vitae,

sed nec puniceo rediturum nubila caelo

promisere iubar, nec rarescentibus umbris

longa repercusso nituere crepuscula Phoebo:

densior a terris et nulli pervia flammae

subtexit nox atra polos, iam claustra rigentis

Aeoliae percussa sonant, venturaque rauco

ore minatur hiemps, venti transversa frementes

confligunt axemque emoto cardine vellunt,

dum caelum sibi quisque rapit; sed plurimus Auster

inglomerat noctem, tenebrosa volumina torquens,

defunditque imbres, sicco quos asper hiatu

praesolidat Boreas; nec non abrupta tremiscunt

fulgura, et attritus subita face rumpitur aether,

iam Nemea, iam
 Taenariis contermina lucis

Arcadiae capita alta madent; ruit agmine magno

Inachus et gelidas surgens Erasmus in undas.

pulverulenta prius ealeataque flumina nullae

aggeribus tenuere morae, stagnoque refusa est

funditus et veteri spumavit Lerna veneno.

frangitur omne nemus, rapiunt antiqua procellae

bracchia silvarum, nullisque aspecta per aevum

solibus umbrosi patuere aestiva Lycaei.

ille tamen, modo saxa iugis fugientia ruptis

miratus, modo nubigenas e montibus amnes

aure pavens
 passimque insano turbine raptas

pastorum pecorumque domos, non segnius amens

incertusque viae per nigra silentia vastum

haurit iter; pulsat metus undique et undique frater,

ac velut hiberno deprensus navita ponto,

cui neque Temo piger neque amico sidere monstrat

Luna vias, medio caeli pelagique tumultu

stat rationis inops, iamiamque aut saxa malignis

exspectat submersa vadis aut vertice acuto

spumantes scopulos erectae incurrere prorae:

talis opaca legens nemorum Cadmeius heros

adcelerat, vasto metuenda umbone ferarum

excutiens stabula, et prono virgulta refringit

pectore; dat stimulos animo vis maesta timoris,

donec ab Inachiis victa caligine tectis

emicuit lucem devexa in moenia fundens

Larisaeus apex. illo spe concitus omni

evolat, hinc celsae Iunonia templa Prosymnae

laevus habens, hinc Herculeo signata vapore

Lernaei stagna atra vadi, tandemque reclusis

infertur portis, actutum regia cernit

vestibula: hic artus imbri ventoque rigentes

proicit ignotaeque adclinis postibus aulae

invitat tenues ad dura cubilia somnos.

Rex ibi tranquille, medio de limite vitae

in senium vergens, populos Adrastus habebat,

dives avis et utroque Iovem de sanguine ducens,

hic sexus melioris inops, sed prole virebat

feminea, gemino natarum pignore fultus.

cui Phoebus generos—monstrum exitiabile dictu!

mox adaperta fides—fato ducente canebat

saetigerumque suem et fulvum adventare leonem,

id volvens non ipse pater, non docte futuri

Amphiarae vides, etenim vetat auctor Apollo,

tantum in corde sedens aegrescit cura parenti.

Ecce autem antiquam fato Calydona relinquens

Olenius 
 Tydeus—fraterni sanguinis illum

conscius horror agit—eadem sub nocte sopora

lustra terit, similesque notos dequestus et imbres,

infusam tergo glaciem et liquentia nimbis

ora comasque gerens subit uno tegmine, cuius

fusus humo gelida partem prior hospes habebat,

hic vero ambobus rabiem fortuna cruentam

adtulit: haud passi sociis defendere noctem

culminibus, paulum alternis in verba minasque

cunctantur; mox ut iactis sermonibus irae

intumuere satis, tum vero erectus uterque

exsertare umeros undamque lacessere pugnam,

celsior ille gradu procera in membra simulque

integer annorum, sed non et viribus infra

Tydea fert animus, totosque infusa per artus

maior in exiguo regnabat corpore virtus,

iam crebros ictus ora et cava tempora circum

obnixi ingeminant, telorum aut grandinis instar

Riphaeae, flexoque genu vacua ilia fundunt.

non aliter quam Pisaeo sua lustra Tonanti

cum redeunt crudisque virum sudoribus ardet

pulvis; at hinc teneros caveae dissensus ephebos

concitat, exclusaeque exspectant praemia matres:

sic alacres odio nullaque cupidine laudis

accensi incurrunt, scrutatur et intima vultus

unca manus penitusque oculis cedentibus intrat.

forsan et accinctos lateri—sic ira ferebat—

nudassent enses, meliusque hostilibus armis

lugendus fratri, iuvenis Thebane, iaceres,

ni rex, insolitum clamorem et pectore ab alto

stridentes gemitus noctis miratus in umbris,

movisset gressus, magnis cui sobria curis

pendebat somno iam deteriore senectus,

isque ubi progrediens numerosa luce per alta

atria dimotis adverso limine claustris

terribilem dictu faciem, lacera ora putresque

sanguineo videt imbre genas: ‘quae causa furoris,

externi iuvenes—neque enim meus audeat istas

civis in usque manus—, quisnam implacabilis ardor

exturbare odiis tranquilla silentia noctis?

usque adeone angusta dies et triste, parumper

pacem animo somnumque pati? sed prodite tandem,

unde orti, quo fertis iter, quae iurgia? nam vos

haud humiles tanta ira docet, generisque superbi

magna per effusum clarescunt signa cruorem.’

Vix ea, cum mixto clamore obliqua tuentes

incipiunt una: ‘rex o mitissime Achivum,

quid verbis opus? ipse undantis sanguine vultus

aspicis?’ haec passim turbatis vocis amarae

confudere sonis: inde orsus in ordine Tydeus

continuat: ‘maesti cupiens solacia casus

monstriferae Calydonis opes Acheloiaque arva

deserui; vestris haec me ecce in finibus ingens

nox operit, tecto caelum prohibere quis iste

arcuit? an quoniam prior haec ad limina forte

molitus gressus? pariter stabulare bimembres

Centauros unaque ferunt Cyclopas in Aetna

composites, sunt et rabidis iura insita monstris

fasque suum: nobis sociare cubilia terrae—

sed quid ego? aut hodie spoliis gavisus abibis,

quisquis es. his, aut me, si non effetus oborto

sanguis hebet luctu, magni de stirpe creatum

Oeneos et Marti non degenerare paterno

accipies.’ " nec nos animi nec stirpis egentes—"

ille refert contra, sed mens sibi conscia fati

cunctatur proferre patrem, tunc mitis Adrastus:

‘immo agite, et positis, quas nox inopinaque suasit

aut virtus aut ira, minis succedite tecto,

iam pariter coeant animorum in pignora dextrae.

non haec incassum divisque absentibus acta;

forsan et has venturus amor praemiserit iras,

ut meminisse iuvet.’ nec vana voce locutus

fata senex, siquidem hanc perhibent per vulnera iunctis

isse fidem,
 quanta partitum extrema protervo

Thesea Pirithoo, vel inanem mentis Oresten

opposito rabidam Pylade vitasse Megaeram.

tunc quoque mulcentem dictis corda aspera regem

iam faciles, ventis ut decertata residunt

aequora, laxatisque diu tamen aura superstes

immoritur velis, passi subiere penates.

Hic primum lustrare oculis cultusque virorum

telaque magna vacat: tergo videt huius inanem

impexis utrimque iubis horrere leonem,

illius in speciem, quem per Teumesia tempe

Amphitryoniades fractum iuvenalibus annis

ante Cleonaei vestitus proelia monstri,

terribiles contra saetis ac dente recurvo

Tydea per latos umeros ambire laborant

exuviae, Calydonis honos, stupet omine tanto

defixus senior, divina oracula Phoebi

agnoscens monitusque datos vocalibus antris,

obtutu gelida ora premit, laetusque per artus

horror iit; sensit manifesto numine ductos

adfore, quos nexis ambagibus augur Apollo

portendi generos, vultu fallente ferarum,

ediderat. tunc sic tendens ad sidera palmas:

‘nox, quae terrarum caelique amplexa labores

ignea multivago transmittis sidera lapsu,

indulgens reparare animum, dum proximus aegris

infundat Titan agiles animantibus ortus,

tu mihi perplexis quaesitam erroribus ultro

advehis alma fidem veterisque exordia fati

detegis: adsistas operi tuaque omina firmes.

semper honoratam dimensis orbibus anni

te domus ista colet; nigri tibi, diva, litabunt

electa cervice greges, lustraliaque exta

lacte novo perfusus edet Vulcanius ignis.

salve prisca fides tripodum obscurique recessus!

deprendi. Fortuna, deos!’ sic fatus, et ambos

innectens manibus tecta interioris ad aulae

progreditur. canis etiamnum altaribus ignes

sopitum cinerem et tepidi libamina sacri

servabant; adolere focos epulasque recentes

instaurare iubet, dictis parere ministri

certatim adcelerant; vario strepit icta tumultu

regia: pars ostro tenues auroque sonantes

emunire toros alteque inferre tapetas,

pars teretes levare manu ac disponere mensas.

ast alii tenebras et opacam vincere noctem

adgressi tendunt auratis vincula lychnis.

his labor inserto torrere exsanguia ferro

viscera caesarum pecudum, his cumulare canistris

perdomitam saxo Cererem; laetatur Adrastus

obsequio fervere domum. Iamque ipse superbis

fulgebat stratis solioque effultus eburno.

parte alia iuvenes siccati vulnera lymphis

discumbunt, simul ora notis foedata tuentur

inque vicem ignoscunt. tunc rex longaevus Acasten—

natarum haec altrix eadem et fidissima custos

lecta sacrum iustae Veneri occultare pudorem—

imperat acciri tacitaque immurmurat aure.

Nec mora praeceptis, cum protinus utraque virgo

arcano egressae thalamo: mirabile visu,

Pallados armisonae pharetrataeque ora Dianae

aequa ferunt, terrore minus, nova deinde pudori

visa virum facies: pariter pallorque ruborque

purpureas hausere genas, oculique verentes

ad sanctum rediere patrem, postquam ordine mensae

victa fames, signis perfectam auroque nitentem

Iasides pateram famulos ex more poposcit,

qua Danaus libare deis seniorque Phoroncus

adsueti, tenet haec operum caelata figuras:

aureus 
 anguicomam praesecto Gorgona collo

ales habet, iamiamque vagas—ita visus 3—in auras

exsilit; illa graves oculos languentiaque ora

paene movet vivoque etiam pallescit in auro.

hinc Phrygius fulvis venator tollitur alis,

Gargara desidunt surgenti et Troia recedit,

stant maesti comites, frustraque sonantia lassant

ora canes umbramque petunt et nubila latrant.

hanc undante mero fundens vocat ordine cunctos

caelicolas, Phoebum ante alios, Phoebum omnis ad aram

laude ciet comitum famulumque evineta pudica

fronde manus, cui festa dies largoque refecti

ture vaporatis lucent altaribus ignes.

‘Forsitan, o iuvenes, quae sint ea sacra quibusque

praecipuum causis Phoebi obtestemur honorem’

rex ait, ‘exquirant animi, non inscia suasit

relligio, magnis exercita cladibus olim

plebs Argiva litant; animos advertite, pandam.

postquam caerulei sinuosa volumina monstri,

terrigenam Pythona deus septem orbibus atris

amplexum Delphos squamisque annosa ferentem

robora, Castaliis dum fontibus ore trisuleo

fusus hiat nigro sitiens alimenta veneno,

perculit, absumptis numerosa in vulnera telis,

Cirrhaeique dedit centum per iugera campi

vix tandem explieitum, nova deinde piacula caedis

perquirens nostri tecta haud opulenta Crotopi

attigit, huic primis et pubem ineuntibus annis

mira decore pios servabat nata penates

intemerata toris, felix, si Delia numquam

furta nec occultum Phoebo sociasset amorem!

namque ut passa deum Nemeaei ad fluminis undam,

bis quinos plena eum fronte resumeret orbes

Cynthia, sidereum Latonae feta nepotem

edidit; ac poenae metuens—neque enim ille coactis

donasset thalamis veniam pater—avia rura

eligit ae natum saepta inter ovilia furtim

montivago pecoris custodi mandat alendum.

non tibi digna, puer, generis cunabula tanti

gramineos dedit herba toros et vimine querno

texta domus; clausa arbutei sub cortice libri

membra tepent, suadetque leves cava fistula somnos,

et pecori commune solum, sed fata nec illum

concessere larem: viridi nam caespite terrae

proiectum temere et patulo caelum ore trahentem

dira canum rabies, morsu depasta cruento,

dissicit. hic vero attonitas ut nuntius aures

matris adit, pulsi ex animo genitorque pudorque

et metus: ipsa ultro saevis plangoribus amens

tecta replet, vacuumque ferens velamine pectus

occurrit confessa patri; nec motus et atro

imperat—infandum!—cupientem occumbere leto.

sero memor thalami maestae solacia morti,

Phoebe, paras monstrum infandis Acheronte sub imo

conceptum Eumenidum thalamis, cui virginis ora

pectoraque; aeternum stridens a veitice surgit

et ferrugineam frontem discriminat anguis.

haec tum dira lues nocturno squalida passu

inlabi thalamis, animasque a stirpe recentes

abripere altricum gremiis morsuque cruento

devesei et multum patrio pinguescere luctu,

haud tulit armorum praestans animique Coroebus

seque ultro lectis iuvenum, qui robore primi

famam posthabita faciles extendere vita,

obtulit, illa novos ibat populata penates

portarum in bivio—lateri duo corpora parvum

dependent, et iam unca manus vitalibus haeret

ferratique ungues tenero sub corde tepescunt—:

obvius huic, latus omne virum stipante corona,

fit iuvenis,
 ferrumque ingens sub pectore duro

condidit, atque imas animae mucrone corusco

scrutatus latebras tandem sua monstra profundo

reddit habere Iovi. iuvat ire et visere iuxta

liventes in morte oculos uterique nefandam

proluviem et crasso squalentia pectora tabo,

qua nostrae cecidere animae, stupet Inacha pubes,

magnaque post lacrimas etiamnum gaudia pallent.

hi trabibus duris, solacia vana dolori,

proterere exanimos artus asprosque molares

deculcare genis: nequit iram explere potestas,

illam et nocturno circum stridore volantes

impastae fugistis aves, rabidamque canum vim

oraque sicca ferunt trepidorum inhiasse luporum,

saevior in miseros, fatis ultricis ademptae

Delius insurgit, summaque biverticis umbra

Parnassi residens arcu crudelis iniquo

pestifera arma iacit, camposque et celsa Cyclopum

tecta superiecto nebularum incendit amictu,

labuntur dulces animae, Mors fila Sororum

ense metit captamque tenens fert manibus urbem,

quaerenti, quae causa, duci, quis ab aethere laevus

ignis et in totum regnaret Sirius annum,

idem auctor Paean rursus iubet ire cruento

inferias monstro iuvenes, qui caede potiti,

fortunate animi longumque in saecula digne

promeriture diem! non tu pia degener arma

occulis aut certae trepidas occurrere morti.

comminus ora ferens Cirrhaei in limine templi

constitit et sacras ita vocibus asperat iras:

‘non missus, Thymbraee, tuos supplexve penates

advenio: mea me pietas et conscia virtus

has egere vias. ego sum, qui caede subegi,

Phoebe, tuum mortale nefas, quem nubibus atris

et squalente die, nigra quem tabe sinistri

quaeris, inique, poli. quodsi monstra effera magnis

cara adeo superis, iacturaque vilior orbi

mors hominum et saevo tanta inclementia caelo est,

quid meruere Argi? me, me, divum optime, solum

obiecisse caput fatis praestabat, an illud

lene magis
 cordi, quod desolata domorum

tecta vides, ignique datis cultoribus omnis

lucet ager?
 sed quid fando tua tela manusque

demoror? exspectant matres, supremaque fiunt

vota mihi. satis est: merui, ne parcere velles.

proinde move pharetras arcusque intende sonoros

insignemque animam leto demitte; sed illum,

pallidus Inachiis qui desuper imminet Argis,

dum morior, dispelle globum.’ Sors aequa merentes

respicit, ardentem tenuit reverentia caedis

Letoiden, tristemque viro submissus honorem

largitur vitae; nostro mala nubila caelo

diffugiunt, at tu stupefacti a limine Phoebi

exoratus abis. inde haec stata sacra quotannis

sollemnes recolunt epulae, Phoebeaque placat

templa novatus honos, has forte invisitis aras

vos quae progenies? quamquam Calydonius Oeneus

et Parthaoniae, si dudum certus ad aures

clamor iit, tibi iura domus, tu pande, quis Argos

advenias, quando hae variis sermonibus horae.’

Deiecit maestos extemplo Ismenius heros

in terram vultus, taciteque ad Tydea laesum

obliquare oculos; tum longa silentia movit:

‘non super hos divum tibi sum quaerendus honores,

unde genus, quae terra mihi, quis defluat ordo

sanguinis antiqui: piget inter sacra fateri,

sed si praecipiant miserum cognoscere curae,

Cadmus origo patrum, tellus Mavortia Thebe,

est genetrix Iocasta mihi.’ tum motus Adrastus

hospitiis—agnovit enim:—‘quid nota recondis?

scimus’ ait, ‘nec sic aversum fama Mycenis

volvit iter. regnum et furias oculosque pudentes

novit et Arctois si quis de solibus horret

quique bibit Gangen aut nigrum occasibus intrat

Oceanum, et si quos incerto litore Syrtes

destituunt. ne perge queri casusque priorum

adnumerare tibi: nostro quoque sanguine multum

erravit pietas, nec culpa nepotibus obstat.

tu modo dissimilis rebus mereare secundis

excusare tuos. et iam temone supino

languet Hyperboreae glacialis portitor Ursae.

fundite vina focis, servatoremque parentum

Letoiden votis iterumque iterumque canamus.

Phoebe parens, seu te Lyciae Patarea nivosis

exercent dumeta iugis, seu rore pudico

Castaliae flavos amor est tibi mergere crines,

seu Troiam Thymbraeus habes, ubi fama volentem

ingratis Phrygios umeris subiisse molares,

seu iuvat Aegaeum feriens Latonius umbra

Cynthus et adsiduam pelago non quaerere Delon:

tela tibi longeque feros lentandus in hostes

arcus, et aetherii dono cessere parentes

aeternum florere genas, tu doctus iniquas

Parcarum praenosse manus fatumque quod ultrast

et summo placitura Iovi, quis letifer annus,

bella quibus populis, quae mutent sceptra cometae,

tu Phryga submittis citharae, tu matris honori

terrigenam Tityon Stygiis extendis harenis;

te viridis Python Thebanaque mater ovantem

horruit in pharetris, ultrix tibi torva Megaera

iciunum Phlegyan subter cava saxa iacentem

aeterno premit accubitu dapibusque profanis

instimulat, sed mixta famem fastidia vincunt:

adsis, o memor hospitii, Iunoniaque arva

dexter ames, seu te roseum Titana vocari

gentis Achaemeniae ritu, seu praestat Osirin

frugiferum, seu Persei sub rupibus antri

indignata sequi torquentem cornua Mithram.’



Interea gelidis Maiā satus aliger umbris

iussa gerens magni remeat Iovis; undique pigrae

ire vetant nubes et turbidus implicat aer.

nec zephyri rapuere gradum, sed foeda silentis

aura poli. Styx inde novem circumflua campis,

hinc obiecta vias torrentum incendia cludunt.

pone senex trepida succedit Laius umbra

vulnere tardus adhuc; capulo nam largius illi

transabiit animam cognatis ictibus ensis

impius, et primas Furiarum pertulit iras;

it tamen et medica firmat vestigia virga,

tum steriles luci possessaque manibus arva

et ferrugineum nemus adstupet, ipsaque Tellus

miratur patuisse retro, nec livida tabes

invidiae functis quamquam et iam lumine cassis

defuit, unus ibi ante alios, cui laeva voluntas

semper et ad superos—hinc et gravis exitus aevi—

insultare malis rebusque aegrescere laetis,

‘vade " ait, " o felix, quoscumque vocaris in usus,

seu Iovis imperio, seu maior adegit Erinys

ire diem contra, seu te furiata sacerdos

Thessalis arcano iubet emigrare sepulcro,

heu dulces visure polos solemque relictum

et virides terras et puros fontibus amnes,

tristior has iterum tamen intrature tenebras.’

illos ut caeco recubans in limine sensit

Cerberus atque omnes capitum subrexit hiatus

saevus et intranti populo; iam nigra tumebat

colla minax, iam sparsa solo turbaverat ossa,

ni deus horrentem Lethaeo vimine mulcens

ferrea tergemino domuisset lumina somno.

Est locus—Inachiae dixerunt Taenara gentes—,

qua formidatum Maleae spumantis in auras

it caput et nullos admittit culmine visus,

stat sublimis apex ventosque imbresque serenus

despicit et tantum fessis insiditur astris.

illic exhausti posuere cubilia venti,

fulminibusque iter est 2; medium cava nubila montis

insumpsere latus, summos nec praepetis alae

plausus adit colles, nec rauca tonitrua pulsant.

ast ubi prona dies, longos super aequora fines

exigit atque ingens medio natat umbra profundo,

interiore sinu frangentia litora curvat

Taenaros, expositos non audax scandere fluctus,

illic Aegaeo Neptunus gurgite fessos

in portum deducit equos, prior haurit harenas

ungula, postremi solvuntur in aequora pisces,

hoc, ut fama, loco pallentes devius umbras

trames agit nigrique Iovis vacua atria ditat

mortibus. Arcadii perhibent si vera coloni,

stridor ibi et gemitus poenarum, atroque tumultu

fervet ager; saepe Eumenidum vocesque manusque

in medium sonuere diem, Letique triformis

ianitor agricolas campis auditus abegit.

Hac et tunc fusca volucer deus obsitus umbra

exsilit ad superos, infernaque nubila vultu

discutit et vivis adflatibus ora serenat.

inde per Arcturum mediaeque silentia Lunae

arva super populosque meat. Sopor obvius illi

Noctis agebat equos, trepidusque adsurgit honori

numinis et recto decedit limite caeli,

inferior volat umbra deo, praereptaque noscit

sidera principiumque sui; iamque ardua Cirrhae

pollutamque suo despectat Phocida busto.

ventum erat ad Thebas; gemuit prope limina nati

Laius et notos cunctatus inire penates,

ut vero et celsis suamet iuga nixa columnis

vidit et infectos etiamnum sanguine currus,

paene retro turbatus abit: nec summa Tonantis

iussa nec Arcadiae retinent spiramina virgae.

Et tunc forte dies noto signata Tonantis

fulmine, praerupti cum te, tener Euhie, partus

transmisere patri. Tyriis ea causa colonis

insomnem ludo certatim educere noctem

suaserat; effusi passim per tecta, per agros,

serta inter vacuosque mero crateras anhelum

proflabant sub luce deum; tunc plurima buxus

aeraque taurinos sonitu vincentia pulsus.

ipse etiam gaudens nemorosa per avia sanas

impulerat matres Baccho meliore Cithaeron;

qualia per Rhodopen rabido convivia coetu

Bistones aut mediae ponunt convallibus Ossae.

illis semianimum pecus excussaeque leonum

ore dapes, et lacte novo domuisse furorem

luxus: at Ogygii si quando adflavit Iacchi

saevus odor, tunc saxa manu, tunc pocula pulchrum

spargere et immerito sociorum sanguine fuso

instaurare diem festasque reponere mensas.

Nox ea, cum tacita volucer Cyllenius aura

regis Echionii stratis adlapsus, ubi ingens

fuderat Assyriis exstructa tapetibus alto

membra toro. pro gnara nihil mortalia fati

corda sui! capit ille dapes, habet ille soporem,

tunc senior quae iussus agit, neu falsa videri

noctis imago queat, longaevi vatis opacos

Tiresiae vultus vocemque et vellera nota

induitur, mansere comae propexaque mento

canities pallorque suus, sed falsa cucurrit

infula per crines, glaucaeque innexus olivae

vittarum provenit honos: dehinc tangere ramo

pectora et has visus fatorum expromere voces:

‘non somni tibi tempus, iners, qui nocte sub alta,

germani secure, iaces, ingentia dudum

acta vocant rerumque graves, ignave, paratus,

tu, veluti magnum si iam tollentibus austris

Ionium nigra iaceat sub nube magister

immemor armorum versantisque aequora clavi,

cunctaris. iamque ille novis—scit Fama—superbit

conubiis viresque parat, quis regna capessat,

quis neget, inque tua senium sibi destinat aula.

dant animos socer augurio fatalis Adrastus

dotalesque Argi, nec non in foedera vitae

pollutus placuit fraterno sanguine Tydeus.

hinc tumor, et longus fratri promittens exsul,

ipse deum genitor tibi me miseratus ab alto

mittit: habe Thebas, caecumque cupidine regni

ausurumque eadem germanum expelle, nec ultra

fraternos inhiantem obitus sine fidere coeptis

fraudibus aut Cadmo dominas inferre Mycenas.’

Dixit, et accedens—etenim iam pallida turbant

sidera lucis equi—ramos ac vellera fronti

deripuit, confessus avum, dirique nepotis

incubuit stratis, iugulum mox caede patentem

nudat et undanti perfundit vulnere somnum,

illi rupta quies, attollit membra foroque

eripitur 
 plenus monstris, vanumque cruorem

excutiens simul horret avum fratremque requirit,

qualis ubi audito venantum murmure tigris

horruit in maculas somnosque excussit inertes;

bella cupit laxatque genas et temperat ungues,

mox ruit in turmas natisque alimenta cruentis

spirantem fert ore virum: sic excitus ira

ductor in absentem consumit proelia fratrem.

Et iam Mygdoniis elata cubilibus alto

dispulerat 
 caelo gelidas Aurora tenebras,

rorantes excussa comas multumque sequenti

sole rubens; illi roseus per nubila seras

advertit flammas alienumque aethera tardo

Lucifer exit equo, donec pater igneus orbem

impleat atque ipsi radios vetet esse sorori:

cum senior Talaionides nec longa morati

Dircaeusque gradum pariterque Acheloius heros

corripuere toris, illos post verbera fessos

exceptamque hiemem cornu perfuderat omni

Somnus; at Inachio tenuis sub pectore regi

tracta quies, dum mente deos inceptaque versat

hospitia, et quae sint generis adscita repertis

fata movet, postquam mediis in sedibus aulae

congressi inque vicem dextras iunxere locumque,

quo serere arcanas aptum atque evolvere curas,

insidunt, prior his dubios compellat Adrastus:

‘egregii iuvenum, quos non sine numine regnis

invexit nox dextra meis, quibus ipse per imbres

fulminibus mixtos intempestumque Tonantem

has meus usque domos vestigia fecit Apollo,

non equidem obscurum vobis plebique Pelasgae

esse rear, quantis conubia nostra procorum

turba petant studiis; geminae mihi namque, nepotum

laeta Ades, aequo pubescunt sidere natae,

quantus honos quantusque pudor, ne credite patri,

et super hesternas licuit cognoscere mensas,

has tumidi solio et late dominantibus armis

optavere viri—longum enumerare Pheraeos

Oebaliosque duces—et Achaea per oppida matres

spem generis, nec plura tuus despexerat Oeneus

foedera Pisaeisque socer metuendus habenis.

sed mihi nec Sparta genitos nec ab Elide missos

iungere fas generos: vobis hic sanguis et aulae

cura meae longo promittitur ordine fati.

di bene, quod tales stirpemque animosque venitis,

ut responsa iuvent: hic durae tempore noctis

partus honos, haec illa venit post verbera merces.’

Audierant, fixosque oculos per mutua paulum

ora tenent, visique inter sese ordine fandi

cedere, sed cunctis Tydeus audentior actis

incipit: ‘o quam te parcum in praeconia famae

mens agitat matura tuae, quantumque ferentem

fortunam virtute domas! cui cedat Adrastus

imperiis? quis te solio Sicyonis avitae

excitum infrenos componere legibus Argos

nesciat? atque utinam his manibus permittere gentis,

Iuppiter aeque, velis, quas Doricus alligat intus

Isthmos et alterno quas margine submovet infra!

non fugeret diras lux intercisa Mycenas,

saeva nec Eleae gemerent certamina valles,

Eumenidesque aliis aliae sub regibus, et quae

tu potior, Thebane, queri: nos vero volentes

expositique animis.’ sic interfatus et alter

subicit: ‘anne aliquis soceros accedere tales

abnuat? exsulibus quamquam patriaque fugatis

nondum laeta Venus, tamen omnis corde resedit

tristitia, adfixique animo cessere dolores.

nec minus haec laeti trahimus solacia, quam si

praecipiti convulsa noto prospectet amicam

puppis humum, iuvat ingressos felicia regni

omina, quod superest fati vitaeque laborum

fortuna transire tua.’ nec plura morati

consurgunt, dictis impensius aggerat omne

promissum Inachius pater, auxilioque futurum

et patriis spondet reduces inducere regnis.

Ergo alacres Argi, fuso rumore per urbem

advenisse duci generos primisque hymenaeis

egregiam Argian nec formae laude secundam

Deipylen tumida iam virginitate iugari,

gaudia mente parant; socias it Fama per urbes,

finitimisque agitatur agris procul usque Lycaeos

Partheniosque super saltus Ephyraeaque rura

nec minus Ogygias eadem dea turbida Thebas

insilit, haec totis perfundit moenia pinnis

Labdaciumque ducem praemissae consona nocti

territat; hospitia et thalamos et foedera regni

permixtumque genus—quae tanta licentia monstro,

quis furor?—et iam bella canit.

Diffuderat Argos exspectata dies: laeto regalia coetu

atria complentur, species est cernere avorum

comminus et vivis certantia vultibus aera.

tantum ausae perferre manus! pater ipse bicornis

in laevum prona nixus sedet Inachus urna;

hunc tegit Iasiusque senex placidusque Phoroneus,

et bellator Abas' indignatusque Tonantem

Acrisius nudoque ferens caput ense Coroebus,

torvaque iam Danai facinus meditantis imago;

exin mille duces, foribus tum immissa superbis

unda fremit volgi, procerum manus omnis et alto

quis propior de rege gradus, stant ordine primi.

interior sacris calet et sonat aula tumultu

femineo; casta matrem cinxere corona

Argolides, pars virginibus circum undique fusae

foedera conciliant nova solanturque timorem,

ibant insignes vultuque habituque verendo

candida purpureum fusae super ora pudorem

deiectaeque genas; tacite subit ille supremus

virginitatis amor, primaeque modestia culpae

confundit vultus; tunc ora rigantur honestis

imbribus, et teneros lacrimae iuvere parentes.

non secus ac supero pariter si cardine lapsae

Pallas et asperior Phoebi soror, utraque telis,

utraque torva genis flavoque in vertice nodo,

illa suas Cyntho comites agat, haec Aracyntho;

tunc, si fas oculis, non umquam longa tuendo

expedias, cui maior honos, cui gratior, aut plus

de Iove. mutatosque velint transumere cultus,

et Pallas deceat pharetras et Delia cristas.

Certant laetitia superosque in vota fatigant

Inachidae, quae cuique domus sacrique facultas.

hi fibris animaque litant. hi caespite nudo.

nec minus auditi, si mens accepta, merentur

ture deos, fractisque obtendunt limina silvis,

ecce metu subito—Lachesis sic dura iubebat—

impulsae mentes, excussaque gaudia patri,

et turbata' dies. innuptam limine adibant

Pallada, Monychiis cui non Argiva per urbes

posthabita est Larissa iugis: hic more parentum

Iasides. thalamis ubi casta adolesceret aetas,

virgineas libare comas primosque solebant

excusare toros, celsam subeuntibus arcem

in gradibus summi delapsus culmine templi,

Arcados Euhippi spolium, cadit aereus orbis,

praemissasque faces, festum nubentibus ignem,

obruit, eque adytis simul exaudita remotis

nondum ausos firmare gradum tuba terruit ingens,

in regem conversi omnes formidine prima,

mox audisse negant; cunctos tamen omina rerum

dira movent, variisque metum sermonibus augent.

nec mirum: nam tum infaustos donante marito

ornatus, Argia, geris dirumque monile

Harmoniae. longa est series, sed nota malorum

persequar, unde novis tam saeva potentia donis.

Lemnius haec, ut prisca fides, Mavortia longum

furta dolens, capto postquam nil obstat amori

poena nec ultrices castigavere catenae,

Harmoniae dotale decus sub luce iugali

struxerat. hoc, docti quamquam maiora, laborant

Cyclopes, notique operum Telchines amica

certatim iuvere manu; sed plurimus ipsi

sudor, ibi arcano florentis igne zmaragdos

cingit et infaustas percussum adamanta figuras

Gorgoneosque orbes Siculaque incude relictos

fulminis extremi cineres viridumque draconum

lucentes a fronte iubas; hic flebile germen

Hesperidum et dirum Phrixei velleris aurum;

tum varias pestes raptumque interplicat atro

Tisiphones de crine ducem, et quae pessima ceston

vis probat; haec circum spumis lunaribus ungit

callidus atque hilari perfundit cuncta veneno.

non hoc Pasithea blandarum prima sororum,

non Decor Idaliusque puer, sed Luctus et Irae

et Dolor et tota pressit Discordia dextra.

prima fides operi. Cadmum comitata iacentem

Harmonia versis in sibila dira querellis

Illyricos longo suleavit pectore campos.

improba mox Semele vix dona nocentia collo

induit, et fallax intravit limina Iuno.

teque etiam, infelix, perhibent, locasta. decorum

possedisse nefas; vultus hac laude colebat,

heu quibus, heu placitura toris! post longior ordo.

tunc donis Argia nitet vilisque sororis

ornatus sacro praeculta supervenit auro.

viderat hoc coniunx perituri vatis et aras

ante omnis epulasque trucem secreta coquebat

invidiam, saevis detur si quando potiri

cultibus. heu nihil auguriis adiuta propinquis.

quos optat gemitus, quantas cupit impia clades!

digna quidem, sed quid miseri decepta mariti

arma, quid insontes nati meruere furores?

Postquam regales epulas et gaudia vulgi

bisseni clusere dies. Ismenius heros

respicere ad Thebas iamque et sua quaerere regna,

quippe animum subit illa dies. qua, sorte benigna

fratris, Echionia steterat privatus in aula,

respiciens descisse deos trepidoque tumultu

dilapsos comites, nudum latus omne fugamque

fortunae, namque una soror producere tristis

exsulis ausa vias; etiam hanc in limine primo

liquerat et magna lacrimas incluserat ira.

tunc quos excedens hilares, quis cultus iniqui

praecipuus ducis, et profugo quos ipse notarat

ingemuisse sibi, per noctem ae luce sub omni

digerit: exedere animum dolor iraque demens

et, qua non gravior mortalibus addita curis,

spes, ubi longa venit, talem sub pectore nubem

consilii volvens Dircen Cadmique negatas

adparat ire domos, veluti dux taurus amata

valle carens. pulsum solito quem gramine vietor

iussit ab erepta longe mugire iuvenca,

cum profugo placuere tori cervixque recepto

sanguine magna redit fractaeque in pectora quercus,

bella cupit pastusque et capta armenta reposcit

iam pede, iam cornu melior—pavet ipse reversum

victor, et attoniti vix agnovere magistri—:

non alias tacita iuvenis Teumesius iras

mente acuit, sed fida vias arcanaque coniunx

senserat; utque toris primo complexa iacebat

aurorae pallore virum, ‘quos, callide, motus

quamve fugam moliris?’ ait ‘nil transit amantes.

sentio, pervigiles acuunt suspiria questus,

numquam in pace sopor, quotiens haec ora natare

fletibus et magnas latrantia pectora curas

admota deprendo manu? nil foedere rupto

conubiisve super moveor viduaque iuventa,

etsi crudus amor necdum post flammea toti

intepuere tori: tua me, properabo fateri.

angit, amate,
 salus, tune
 incomitatus, inermis

regna petes poterisque tuis decedere Thebis,

si neget? atque illum sollers deprendere semper

fama duces tumidum narrat raptoque superbum

difficilemque tibi: necdum consumpserat annum,

me quoque nunc vates, nunc exta minantia divos

aut avium lapsus aut turbida noctis imago

terret, et a! memini, numquam mihi falsa per umbras

Iuno venit, quo tendis iter? ni conscius ardor

ducit et ad Thebas melior socer.’ hic breve tandem

risit Echionius iuvenis tenerumque dolorem

coniugis amplexu solatus et oscula maestis

tempestiva genis posuit lacrimasque repressit;

‘solve metus animo, dabitur, mihi crede, merentum

consiliis tranquilla dies; te fortior annis

nondum cura decet, sciat haec Saturnius olim

fata parens, oculosque polo demittere si quos

Iustitia et rectum terris defendere curat:

fors aderit lux illa tibi, qua moenia cernes

coniugis et geminas ibis regina per urbes.’

Sic ait, et caro raptim se limine profert.

Tydea iam socium coeptis, iam pectore fido

aequantem ruras—tantus post iurgia mentes

vinxit amor—socerumque adfatur tristis Adrastum.

fit mora consilio, cum multa moventibus una

iam potior cunctis sedit sententia, fratris

pertemptare fidem tutosque in regna precando

explorare aditus, audax ea munera Tydeus

sponte subit: nec non et te, fortissime gentis

Aetolum, multum lacrimis conata morari

Deipyle. sed iussa patris tutique regressus

legato iustaeque preces vicere sororis.

Iamque emensus iter silvis ac litore durum,

qua Lernaea palus ambustaque sontibus alte

intepet hydra vadis, et qua vix carmine raro

longa sonat Nemee nondum pastoribus ausis,

qua latus Eoos Ephyres quod vergit ad curos

Sisyphiique sedent portus irataque terrae

curva Palaemonio secluditur unda Lechaeo.

hinc praeterveetus Nisum et te, mitis Eleusin,

laevus abit, 
 iamque arva gradu Teumesia et arces

intrat Agenoreas; ibi durum Eteoclea cernit

sublimem solio saeptumque horrentibus armis.

iura ferus populo trans legem ac tempora regni

iam fratris de parte dabat: sedet omne paratus

in facinus queriturque fidem tam sero reposci.

Constitit in mediis—ramus manifestat olivae

legatum—causasque viae nomenque rogatus

edidit: utque rudis fandi pronusque calori

semper erat, iustis miscens tamen aspera coepit:

‘si tibi plana fides et dicti cura maneret

foederis, ad fratrem completo iustius anno

legatos hinc ire fuit teque ordine certo

fortunam exuere et laetum descendere regno,

ut vagus ille diu passusque haud digna per urbes

ignotas pactae tandem succederet aulae.

sed quia dulcis amor regni blandumque potestas.

posceris: astriferum iam velox circulus orbem

torsit et amissae redierunt montibus umbrae,

ex quo frater inops ignota per oppida tristes

exsul agit casus; et te iam tempus aperto

sub Iove ferre dies terrenaque frigora membris

ducere et externos submissum ambire penates.

pone modum laetis; satis ostro dives et auro

conspicuus tenuem germani pauperis annum

risisti; moneo, regnorum gaudia temet

dedoceas patiensque fugae mereare reverti.’

Dixerat, ast illi tacito sub pectore dudum

ignea corda fremunt, iacto velut aspera saxo

comminus erigitur serpens, cui subter inanes

longa sitis latebras totumque agitata per artus

convocat in fauces et squamea colla venenum:

‘cognita si dubiis fratris mihi iurgia signis

ante forent nec clara odiorum arcana paterent,

sufficeret vel sola fides, qua torvus et illum

mente gerens. 
 ceu saepta novus iam moenia laxet

fossor et hostiles inimicent classica turmas,

praefuris. in medios si comminus orsa tulisses

Bistonas aut refugo pallentes sole Gelonos,

parcior eloquio et medii reverentior aequi

inciperes. neque te furibundae crimine mentis

arguerim: mandata refers, nunc omnia quando

plena minis, nec sceptra fide nec pace sequestra

poscitis, et propior capulo manus, haec mea regi

rgolico, nondum aequa tuis, vice dicta reporta:

quae sors iusta mihi, quae non indebitus annis

sceptra dicavit honos, teneo longumque tenebo,

te penes Inachiac dotalis regia dono

coniugis, et Danaae—quid enim maioribus actis

invideam?—cumulentur opes, felicibus Argos

auspiciis Lernamque regas; nos horrida Dirces

pascua et Euboicis artatas fluctibus oras,

non indignati miserum dixisse parentem

Oedipoden: tibi larga—Pelops et Tantalus auctor!—

nobilitas, propiorque fluat de sanguine iuncto

Iuppiter, anne feret luxu consueta paterno

hunc regina larem? nostrae cui iure sorores

anxia pensa trahant, longo quam sordida luctu

mater et ex imis auditus forte tenebris

offendat sacer ille senex! iam pectora volgi

adsuevere iugo: pudet heu! plebisque patrumque,

ne totiens incerta ferant mutentque gementes

imperia et dubio pigeat parere tyranno.

non parcit populis regnum breve; respice, quantus

horror et attoniti nostro in discrimine cives!

hosne ego, quis certa est sub te duce poena, relinquam?

iratus, germane, venis, fac velle: nec ipsi,

si modo notus amor meritique est gratia, patres

reddere regna sinent.’ non ultra passus et orsa

iniecit mediis sermonibus obvia: ‘reddes,"

ingeminat, " reddes: non si te ferreus agger

ambiat aut triplices alio tibi carmine muros

Amphion auditus agat, nil tela nec ignes

obstiterint, quin ausa luas nostrisque sub armis

captivo moribundus humum diademate pulses,

tu merito; ast horum miseret, quos sanguine viles

coniugibus natisque infanda ad proelia raptos

proicis excidio, bone rex. o quanta Cithaeron

funera sanguineusque vadis, Ismene, rotabis!

haec pietas, haec magna fides! nec crimina gentis

mira equidem duco: sic primus sanguinis auctor

incestique patrum thalami; sed fallit origo:

Oedipodis tu
 solus eras, haec praemia
 morum

ac sceleris, vidente, feres! nos poscimus annum;

sed moror.’ haec audax etiamnum in limine retro

vociferans iam tunc impulsa per agmina praeceps

evolat. Oeneae vindex sic ille Dianae

erectus saetis et aduncae fulmine malae,

cum premeret Pelopea phalanx, saxa obvia volvens

fractaque perfossis arbusta Acheloia ripis,

iam Telamona solo, iam stratum Ixiona linquens

te, Meleagre, subit: ibi demum cuspide lata

haesit et obnixo ferrum laxavit in armo.

talis adhuc trepidum linquit Calydonius heros

concilium infrendens. ipsi ceu regna negentur,

festinatque vias ramumque precantia olivae

abicit, attonitae tectorum e limine summo

aspectant matres, saevoque infanda precantur

Oenidae tacitoque simul sub pectore regi.

Nec piger ingenio scelerum fraudisque nefandae

rector eget. iuvenum fidos, lectissima bello

corpora, nunc pretio, nunc ille hortantibus ardens

sollicitat dictis, nocturnaque proelia saevus

instruit, et sanctum populis per saecula nomen

legatum insidiis tacitoque invadere ferro—

quid regnis non vile?—cupit, quas quaereret artes,

si fratrem, Fortuna, dares! o caeca nocentum

consilia! o semper timidum scelus! exit in unum

plebs ferro iurata caput; ceu castra subire

apparet aut celsum crebri arietis ictibus urbis

inclinare latus: densi sic agmine facto

quinquaginta altis funduntur in ordine portis,

macte animi, tantis dignus qui credens armis!

Fert via per dumos propior, qua calle latenti

praecelerant densaeque legunt compendia silvae.

lecta dolis sedes: gemini procul urbe malignis

faucibus urgentur colles, quos umbra superni

montis et incurvis claudunt iuga frondea silvis—

insidias natura loco caecamque latendi

struxit opem—mediasque arte secat aspera rupes

semita, quam subter campi devexaque latis

arva iacent spatiis, contra importuna crepido,

Oedipodioniae domus alitis; hic fera quondam

pallentes erecta genas suffusaque tabo

lumina, concretis infando sanguine plumis

relliquias amplexa virum semesaque nudis

pectoribus stetit ossa premens visuque tremendo

conlustrat campos, si quis concurrere dictis

hospes inexplicitis aut comminus ire viator

audeat et dirae commercia iungere linguae;

nec mora, quin acuens exsertos protinus ungues

liventesque manus strictosque in vulnera dentes

terribili adplausu circum hospita surgeret ora;

et latuere doli, donec de rupe cruenta

heu! simili deprensa viro, cessantibus alis,

tristis inexpletam scopulis adfligeret alvum,

monstrat silva nefas: horrent vicina iuvenci

gramina, damnatis avidum pecus abstinet herbis;

non Dryadum placet umbra choris, non commoda sacris

Faunorum, diraeque etiam fugere volucres

prodigiale nemus. tacitis huc gressibus acti

deveniunt peritura cohors, hostemque superbum

adnixi iaculis et humi posita arma tenentes

exspectant densaque nemus statione coronant.

Coeperat umenti Phoebum subtexere palla

Nox et caeruleam terris infuderat umbram,

ille propinquabat silvis et ab aggere celso

scuta virum galeasque videt rutilare comantis.

qua laxant rami nemus adversaque sub umbra

flammeus aeratis lunae tremor errat in armis,

obstipuit visis, ibat tamen; horrida tantum

spicula et inclusum capulo tenus admovet ensem,

ac prior unde, viri, quidve occultata in armis?

non humili terrore rogat, nec reddita contra

vox. fidamque negant suspecta silentia pacem,

ecce autem vasto Chthonii contorta lacerto.

quo duce freta cohors, fuscas intervolat auras

hasta; sed audenti deus et fortuna recessit.

per tamen Olenii tegimen suis atraque saetis

terga super laevos umeros vicina emori

effugit et viduo iugulum ferit inrita ligno,

tunc horrere comae sanguisque in corda gelari.

huc ferus atque illuc animum pallentiaque ira

ora ferens—nec tanta putat sibi bella parari—:

‘ferte gradum contra campoque erumpite aperto!

quis timor audendi. quae tanta ignavia r solus,

solus in arma voco.’ neque in his mora: quos ubi plures.

quam ratus, innumeris videt excursare latebris,

hos prodire 
 iugis, illos e vallibus imis

crescere, nec paucos campo, totumque sub armis

conlucere iter, ut clausas indagine profert

in medium vox prima feras, quae sola medendi

turbata ratione via est, petit ardua dirae

Sphingos et abscisis infringens cautibus lineas

exsuperat iuga dira manus, scopuloque potitus,

unde procul tergo metus et via prona nocendi,

saxum ingens, quod vix plena cervice gementes

vertere humo valeant murisque inferre iuvenci,

rupibus evellit; dein toto sanguine nixus

sustinet, immanem quaerens librare ruinam,

qualis in adversos Lapithas erexit inanem

magnanimus cratera Pholus. stupet obvia leto

turba superstantem atque emissi turbine montis

obruitur; simul ora virum, simul arma manusque

fractaque commixto sederunt pectora ferro,

quattuor hic adeo disiecti mole sub una

congemuere, fuga tremefactum protinus agmen

excutitur coeptis, neque enim temnenda iacebant

funera: fulmineus Dorylas, quem regibus ardens

aequabat virtus, Martisque e semine Theron

terrigenas confisus avos, nec vertere cuiquam

frena secundus Halys, sed tune pedes occubat arvis,

Pentheumque trahens nondum te Phaedimus aequo,

Bacche, genus, quorum ut subitis exterrita fatis

agmina turbatam vidit laxare catervam,

quae duo sola manu gestans adelinia monti

fixerat, intorquet iacula et fugientibus addit,

mox in plana libens, nudo ne in pectore tela

inciderent, saltu praeceps defertur et orbem,

quem procul oppresso vidit Therone volutum,

corripuit, tergoque et vertice tegmina nota

saeptus et hostili propugnans pectora parma

constitit, inde iterum densi glomerantur in unum

Ogygidae firmantque gradum; trahit ocius ensem

Bistonium Tydeus, Mavortia munera magni

Oeneos, et partes pariter divisus in omnes

hos obit atque illos ferroque micantia tela

decutit; impediant numero seque ipsa vicissim .

arma premunt, nec vis conatibus ulla, sed ipsae

in socios errare manus et corpora turba

involvi prolapsa sua; manet ille ruentes

angustus telis et inexpugnabilis obstat,

non aliter—Getieae si fas est credere Phlegrae—

armatum immensus Briarcus stetit aethera contra,

hinc Phoebi pharetras, hinc torvae Pallados anguis,

inde Pelethroniam praefixa cuspide pinum

Martis, at hinc lasso mutata Pyracmone temnens

fulmina, cum toto nequiquam obsessus Olympo

tot queritur cessare manus: non segnior ardet

huc illuc clipeum obiectam, seque ipse recedens

circuit, interdum trepidis occurrit et instat

spicula devellens, clipeo quae plurima toto

fixa tremunt armantque virum saepe aspera passum

volnera, sed nullum vitae in secreta receptum

nee mortem sperare valet. rotat ipse furentem

Deilochum, comitemque illi iubet ire sub umbras

Phegea sublata minitantem bella securi

Dircaeumque Gyan et Echionium Lycophontem.

iam trepidi sese quaerunt numerantque, nec idem

caedis amor, tantamque dolent rarescere turbam.

Ecce Chromis Tyrii demissus origine Cadmi—

hunc utero quondam Dryope Phoenissa gravato

rapta repente choris onerisque oblita ferebat,

dumque trahit prensis taurum tibi cornibus, Euhan,

procidit impulsus nimiis conatibus infans—

tunc audax iaculis et capti pelle leonis

pinea nodosae quassabat robora clavae

increpitans: ‘unusne, viri, tot caedibus unus

ibit ovans Argos? vix credet fama reverso!

heus socii, nullaene manus, nulla arma valebunt?

haec regi promissa, Cydon, haec, Lampe, dabamus?’

dum clamat, subit ore cavo Teumesia coruus,

nec prohibent fauces; atque illi voce repleta

intercepta natat prompto in sanguine lingua.

stabat adhuc, donec transmissa morte per artus

labitur immorsaque cadens obmutuit hasta.

vos quoque, Thespiadae, cur infitiatus honora

arcuerim fama?
 fratris moribunda levabat

membra solo Periphas—nil indole clarius illa

nec pietate fuit—, laeva marcentia colla

sustentans dextraque latus; singultibus artum

exhaurit thoraca dolor, nec vincla coercent

undantem fletu galeam, eum multa gementi

pone gravis curvas perfringit lancea costas.

exit et in fratrem, cognataque pectora telo

conserit; ille oculos etiamnum in luce natantes

sistit et aspecta germani morte resolvit.

at cui vita recens et adhuc in vulnere vires

hos tibi complexus, haec dent ait oscula nati.

procubuere pares fatis, miserabile votum

mortis, et alterna clauserunt lumina dextra.

Protinus idem ultro iaculo parmaque Menoeten

proterrebat agens trepidis vestigia retro

passibus urgentem. donec defecit iniqua

lapsus humo, pariterque manus distraetus in ambas

orat et a iugulo nitentem sustinet hastam:

‘parce per has stellis interlabentibus umbras,

per superos noctemque tuam; sine, tristia Thebis

nuntius acta feram vulgique per ora paventis

contempto te rege canam: sic inrita nobis

tela cadant, nullique tuum penetrabile ferro

pectus, et optanti victor reveharis amico.’

dixerat, ille nihil vultu mutatus ‘inanes

perdis’ ait ‘lacrimas, et tu, ni fallor, iniquo

pollicitus mea colla duci: nunc arma diemque

proice; quid timidae sequeris compendia vitae?

bella manent.’ simul haec, et crassum sanguine telum

iam redit; ille super dictis infensus amaris

prosequitur victos: ‘non haec trieterica vobis

nox patrio de more venit, non orgia Cadmi

cernitis aut avidas Bacchum scelerare parentes,

nebridas et fragiles thyrsos portare putastis

imbellem ad sonitum maribusque incognita veris

foeda Celaenaea committere proelia buxo?

hic aliae caedes, alius furor: ite sub umbras,

o timidi paucique!’ haec intonat; ast tamen illi

membra negant, lassusque ferit praecordia sanguis,

iam sublata manus cassos defertur in ictus,

tardatique gradus, clipeum nec sustinet umbo

mutatum 
 spoliis, gelidus cadit
 imber anhelo

pectore, tum crines ardentiaque ora cruentis

roribus et taetra morientum aspargine manant:

ut leo, qui campis longe custode fugato

Massylas depastus oves, ubi sanguine multo

luxuriata fames cervixque et tabe gravatae

consedere iubae, mediis in caedibus adstat

aeger, hians victusque cibis; nec iam amplius irae

crudescunt: tantum vacuis ferit aera malis

molliaque eiecta delambit vellera lingua.

Ille etiam Thebas spoliis et sanguine plenus

isset et attonitis sese populoque ducique

ostentasset ovans, ni tu, Tritonia virgo,

flagrantem multaque operis caligine plenum

consilio dignata virum: ‘sate gente superbi

Oeneos, absentes cui dudum vincere Thebas

adnuimus, iam pone modum nimiumque secundis

parce deis: huic una fides optanda labori,

fortuna satis usus abi.’ restabat acerbis

funeribus socioque gregi non sponte superstes

Haemonides—ille haec praeviderat. omina doctus

aeris et nulla
 deceptus ab alite—Maeon,

nec veritus prohibere ducem, sed fata monentem

privavere fide. vita miserandus inerti

damnatur; trepido Tydeus immitia mandat:

‘quisquis es Aonidum, quem crastina munere nostro

manibus exemptum mediis Aurora videbit,

haec iubeo perferre duci: cinge aggere portas,

tela nova, fragiles aevo circum inspice muros,

praecipue stipare viros densasque memento

multiplicare acies! fumantem hunc aspice late

ense meo campum: tales in bella venimus.’

Haec ait, et meritae pulchrum tibi. Pallas, honorem

sanguinea de strage parat, praedamque iacentem

comportat gaudens ingentiaque acta recenset.

quercus erat tenerae iam longum oblita iuventae

aggere camporum medio, quam plurimus ambit

frondibus incurvis et crudo robore cortex.

huic leves galeas perfossaque vulnere crebro

inserit arma ferens, huic truncos ictibus enses

subligat et tractas membris spirantibus hastas,

corpora tunc atque arma simul cumulata superstans

incipit—oranti nox et iuga longa resultant—:

‘diva ferox, magni decus ingeniumque parentis,

bellipotens, cui torva genis horrore decoro

cassis et asperso crudescit sanguine Gorgon,

nec magis ardentes Mavors hastataque pugnae

impulerit Bellona tubas, huic adnue sacro,

seu Pandionio nostras invisere noctes

monte venis, sive Aonia devertis Itone

laeta choris, seu tu Libyco Tritone repexas

lota comas, qua te biiugo temone frementem

intemeratarum volucer rapit axis equarum:

nunc tibi fracta virum spolia informisque dicamus

exuvias, at si patriis Parthaonis arvis

inferar et reduci pateat mihi Martia Pleuron,

aurea tunc mediis urbis tibi templa dicabo

collibus, Ionias qua despectare procellas

dulce sit, et flavo tollens ubi vertice pontum

turbidus obiectas Achelous Echinadas exit.

hic ego maiorum pugnas vultusque tremendos

magnanimum effingam regum, figamque superbis

arma tholis, quaeque ipse meo quaesita revexi

sanguine, quaeque dabis captis, Tritonia, Thebis

centum ibi virgineis votae Calydonides aris

Actaeas tibi rite faces et ab arbore casta

nectent purpureas niveo discrimine vittas,

pervigilemque focis ignem longaeva sacerdos

nutriet, arcanum numquam spretura pudorem.

tu bellis, tu pace feres de more frequentes

primitias operum, non indignante Diana.’

dixerat, et dulces iter instaurabat ad Argos.

At non Aoniae moderator perfidus aulae

nocte sub ancipiti, quamvis umentibus astris

longus ad auroram superet labor, otia somni

accipit: invigilant animo sedensque parati

supplicium exercent curae; tum plurima versat

pessimum in dubiis augur timor. " ei mihi " clamat,

unde morae? —nam prona ratus facilemque tot armis

Tydea, nec numero virtutem animumque rependit—

‘num regio diversa viae? num missus ab Argis

subsidio globus? an sceleris data fama per urbes

finitimas? paucosne, pater Gradive, manuve

legimus indecores? at enim fortissimus illic

et Chromis et Dorylas et nostris turribus aequi

Thespiadae totos raperent mihi funditus Argos,

nec tamen ille meis, reor, impenetrabilis armis

aere gerens solidoque satos adamante lacertos

venerat; heu segnes, quorum labor haeret in uno,

si conserta manus.’ vario sic turbidus aestu

angitur ac sese culpat super omnia, qui non

orantem in mediis legatum coetibus ense

perculerit foedasque palam satiaverit iras.

iam pudet incepti, iam paenitet, ac velut ille

fluctibus Ioniis Calabrae datus arbiter alno—

nec rudis undarum, portus sed linquere amicos

purior Olenii frustra gradus impulit astri—,

cum fragor hiberni subitus Iovis, omnia mundi

claustra tonant multusque polos inclinat Orion,

ipse quidem malit terras pugnatque reverti,

fert ingens a puppe notus, tunc arte relicta

ingemit et caecas sequitur iam nescius undas:

talis Agenoreus ductor caeloque morantem

Luciferum et seros maerentibus increpat ortus.

Ecce sub occiduas versae iam Noctis habenas

astrorumque obitus, ubi primum maxima Tethys

impulit Eoo cunctantem Hyperiona ponto,

ima flagellatis, signum lugubre malorum,

ponderibus trepidavit humus, motusque Cithaeron

antiquas dedit ire nives: tunc visa levari

culmina septenaeque iugo concurrere portae,

et prope sunt causae: gelido remeabat Eoo

iratus fatis et tristis morte negata

Haemonides; necdum ora patent, dubiusque notari

signa dabat magnae longe manifesta ruinae

planctuque et gemitu; lacrimas nam protinus omnis

fuderat. haud aliter saltu devertitur orbus

pastor ab agrestum nocturna strage luporum,

cuius erile pecus silvis inopinus abegit

imber et tabernae ventosa cacumina lunae:

luce patent caedes; domino perferre recentes

ipse timet casus, haustaque informis harena

questibus implet agros, stabulique silentia magni

odit et amissos longo ciet ordine tauros.

Illum congestae portarum ad limina matres

ut solum videre—nefas!—nulla agmina circum

magnanimosque duces, nil ausae quaerere tollunt

clamorem, qualis bello supremus apertis

urbibus, aut pelago iam descendente carina,

ut primum invisi cupido data copia regis:

‘hanc tibi de tanto donat ferus agmine Tydeus

infelicem animam, sive haec sententia divum,

seu fortuna fuit; seu, quod pudet ira fateri,

vis invicta viri. vix credo et nuntius: omnes

procubuere, omnes, noctis vaga lumina testor

et socium manes et te, mala protinus ales,

qua redeo, non hanc lacrimis meruisse nec astu

crudelem veniam atque inhonorae munera lucis,

sed mihi iussa deum placitoque ignara moveri

Atropos atque olim non haec data ianua leti

eripuere necem, iamque ut mihi prodiga vitae

pectora et extremam nihil horrescentia mortem

aspicias: bellum infandum ominibusque negatam

movisti, funeste, aciem; dum pellere leges,

et consanguineo gestis regnare superbus

exsule, te series orbarum excisa domorum

planctibus adsiduis, te diro horrore volantes

quinquaginta animae circum noctesque diesque

adsilient; neque enim ipse moror.’ iam moverat iras

rex ferus, et tristes ignescunt sanguine vultus,

inde ultro Phlegyas et non cunctator iniqui

Labdacus—hos regni ferrum penes—ire manuque

proturbare parant, sed iam nudaverat ensem

magnanimus vates, et nunc trucis ora tyranni,

nunc ferrum aspectans: ‘numquam tibi sanguinis huius

ius erit aut magno feries imperdita Tydeo

pectora; vado equidem exsultans ereptaque fata

insequor et comites feror exspectatus ad umbras,

te superis fratrique—’ et iam media orsa loquentis

absciderat plenum capulo latus; ille dolori

pugnat et ingentem nisu duplicatus in ictum

conruit, extremisque animae singultibus errans

alternus nunc ore venit, nunc vulnere sanguis,

excussae procerum mentes, turbataque mussant

concilia; ast illum coniunx fidique parentes

servantem vultus et torvum in morte peracta,

non longum reducem laetati, in tecta ferebant.

sed ducis infandi rabidae non hactenus irae

stare queunt; vetat igne rapi. pacemque sepulcri

impius ignaris nequiquam manibus arcet.

Tu tamen egregius fati mentisque nec umquam—

sic dignum est—passure situm, qui comminus ausus

vadere contemptum reges, quaque ampla veniret

libertas, sancire viam: quo carmine dignam,

quo satis ore tuis famam virtutibus addam,

augur amate deis? non te caelestia frustra

edocuit lauruque sua dignatus Apollo est,

et nemorum Dodona parens Cirrhaeaque virgo

gaudebit 
 tacito populos suspendere Phoebo.

nunc quoque Tartareo multum divisus Averno

Elysias, i, carpe plagas, ubi manibus axis

invitis Ogygiis nec sontis iniqua tyranni

iussa valent; durant habitus et membra cruentis

inviolata feris, nudoque sub axe iacentem

et nemus et tristis volucrum reverentia servat.

At nuptae exanimes puerique aegrique parentes

moenibus effusi per plana, per avia, passim

quisque suas avidi ad lacrimas miserabile currunt

certamen, quos densa gradu comitantur euntes

milia solandi studio: pars visere flagrant

unius acta viri et tantos in nocte labores,

fervet iter gemitu et plangoribus arva reclamant.

ut vero infames scopulos silvamque nefandam

perventum, ceu nulla prius lamenta nec atri

manassent imbres, sic ore miserrimus uno

exoritur fragor, aspectuque accensa cruento

turba furit: stat sanguineo discissus amictu

Luctus atrox caesoque invitat pectore matres,

scrutantur galeas frigentum inventaque monstrant

corpora, prociduae super externosque suosque,

hae pressant in tabe comas, hae lumina signant

vulneraque alta rigant lacrimis,pars spicula dextra

nequiquam parcente trahunt, pars molliter aptant

bracchia trunca loco et cervicibus ora reponunt.

At vaga per dumos vacuique in pulvere campi

magna parens iuvenum, gemini nunc funeris, Ide

squalentem sublata comam liventiaque ora

ungue premens—nec iam infelix miserandaque, verum

terror inest lacrimis—, per et arma et corpora passim

canitiem impexam dira tellure volutans

quaerit inops natos omnique in corpore plangit.

Thessalis haud aliter bello gavisa recenti,

cui gentile nefas hominem renovare canendo.

multifida attollens antiqua lumina cedro

nocte subit campos versatque in sanguine functum

vulgus et explorat manes, cui plurima busto

imperet ad superos: animarum maesta queruntur

concilia, et nigri pater indignatur Averni.

Illi in secessu pariter sub rupe iacebant

felices, quos una dies, manus abstulit una,

pervia vulneribus media trabe pectora nexi.

ut vidit lacrimisque oculi patuere profusis:

‘hosne ego complexus genetrix, haec oscula, nati,

vestra tuor? sic vos extremo in fine ligavit

ingenium crudele necis? quae vulnera tractem,

quae prius ora premam? vosne illa potentia matris,

vos uteri fortuna mei, qua tangere divos

rebar et Ogygias titulis anteire parentes?

at quanto melius dextraque in sorte iugatae,

quis steriles thalami nulloque ululata dolore

respexit Lucina domum! mihi quippe malorum

causa labor; sed nec bellorum in luce patenti

conspicui fatis aeternaque gentibus ausi

quaesistis miserae vulnus memorabile matri,

sed mortem obscuram numerandaque funera passi,

heu quantus furto cruor et sine laude iacetis!

quin ego non dextras miseris complexibus ausim

dividere et tanti consortia rumpere leti:

ite diu fratres indiscretique supremis

ignibus et caros urna confundite manes!’

Nee minus interea digesta strage suorum

hic Cthonium coniunx, hic mater Penthea clamat

Astyoche, puerique rudes, tua, Phaedime, proles,

amissum didicere patrem, Marpessaque pactum

Phyllea, sanguineumque lavant Acamanta sorores,

tune ferro retegunt silvas collisque propinqui

annosum truncant apicem, qui conscius actis

noctis et inspexit gemitus; ibi grandior aevo

ante rogos, dum quisque suo nequit igne revelli,

concilium infaustum dictis mulcebat Aletes:

‘saepe quidem infelix varioque exercita ludo

fatorum gens nostra fuit, Sidonius ex quo

hospes in Aonios iecit sata ferrea sulcos,

unde novi fetus et formidata colonis

arva suis. sed nec veteris cum regia Cadmi

fulmineum in cinerem monitis Iunonis iniquae

consedit, neque funerea cum laude potitus

infelix Athamas trepido de monte veniret,

semianimem heu laeto referens clamore Learchum,

hic gemitus Thebis, nec tempore clarius illo

Phoenissae sonuere domus, cum lassa furorem

vicit et ad comitum lacrimas expavit Agave.

una dies similis fato specieque malorum

aequa fuit, qua magniloquos luit impia flatus

Tantalis, innumeris cum circumfusa ruinis

corpora tot raperet terra, tot quaereret ignes.

talis erat vulgi status, et sic urbe relicta

primaevique senesque et longo examine matres

invidiam planxere deis miseroque tumultu

bina per ingentes stipabant funera portas.

meque ipsum memini—necdum apta laboribus aetas—

flesse tamen gemituque meos aequasse parentes.

illa tamen superi, nec quod tibi, Delia, castos

prolapsum fontes specula temerare profana

heu dominum insani nihil agnovere Molossi,

deflerim magis, aut verso quod sanguine fluxit

in subitos regina lacus: sic dura Sororum

pensa dabant visumque Iovi. nunc regis iniqui

ob noxam immeritos patriae tot culmina cives

exuimus, nec adhuc calcati foederis Argos

fama subit, et iam bellorum extrema dolemus.

quantus equis quantusque viris in pulvere crasso

sudor! io quanti crudele rubebitis amnes!

viderit haec bello viridis manus: ast ego doner

dum licet igne meo terraque insternar avita!’

haec senior, multumque nefas Eteoclis acervat

crudelem infandumque vocans poenasque daturum,

unde ea libertas? iuxta illi finis et aetas

tota retro,
 seraeque decus velit addere morti.

Haec sator astrorum iamdudum e vertice mundi

prospectans primoque imbutas sanguine gentes

Gradivum acciri propere iubet, ille furentes

Bistonas et Geticas populatus caedibus urbes

turbidus aetherias currus urgebat ad arces,

fulmine cristatum galeae iubar armaque in auro

tristia, terrificis monstrorum animata figuris,

incutiens: tonat axe polus clipeique cruenta

lux rubet, et solem longe ferit aemulus orbis,

hunc ubi Sarmaticos etiamnum efflare labores

Iuppiter et tota perfusum pectora belli

tempestate videt: ‘talis mihi, nate, per Argos,

talis abi, sic ense madens, hac nubilus ira.

exturbent resides frenos et cuncta perosi

te cupiant, tibi praecipites animasque manusque

devoveant, rape cunctantes et foedera turba,

cui dedimus, tibi fas ipsos incendere bello

caelicolas pacemque meam. iam semina pugnae

ipse dedi: remeat portans immania Tydeus

ausa, ducis scelus et, turpis primordia belli,

insidias fraudesque, suis quas ultus in armis,

adde fidem, vos o superi, meus ordine sanguis,

ne pugnare odiis, neu me temptare precando

certetis; sic Fata mihi nigraeque Sororum

iuravere 
 colus: manet haec ab origine mundi

fixa dies bello, populique in proelia nati.

quodni me veterum poenas sancire malorum

gentibus et diros sinitis punire nepotes—

arcem hanc aeternam, gentis sacraria nostrae,

testor et Elvsios, etiam mihi numina, fontes—,

ipse manu Thebas correptaque moenia fundo

excutiam versasque solo super Inacha tecta

effundam turres aut stagna in caerula verram

imbre superiecto, licet ipsa in turbine rerum

Iuno suos colles templumque amplexa laboret.’

dixit, et attoniti iussis, mortalia credas

pectora, sic cuncti vocemque animosque tenebant.

non secus ac longa ventorum pace solutum

aequor et imbelli recubant ubi litora somno,

silvarumque comas et abacto flamine nubes

mulcet iners aestas; tunc stagna lacusque sonori

detumuere, tacent exusti solibus amnes.

Gaudet ovans iussis et adhuc temone calenti

fervidus in laevum torsit Gradivus habenas.

iamque iter extremum caelique abrupta tenebat,

cum Venus ante ipsos nulla formidine gressum

figit equos; cessere retro iamiamque rigentes

suppliciter posuere iubas. tune pectora summo

adclinata iugo voltumque obliqua madentem

incipit—-interea dominae vestigia iuxta

spumantem proni mandunt adamanta iugales—:

‘bella etiam in Thebas, socer o pulcherrime, bella

ipse paras ferroque tuos abolere nepotes?

nec genus Harmoniae nec te conubia caelo

festa nec hae quicquam lacrimae, furibunde, morantur?

criminis haec merces? hoc fama pudorque relictus,

hoc mihi Lemniacae de te meruere catenae?

perge libens; at non eadem Volcania nobis

obsequia, et laesi servit tamen ira mariti!

illum ego perpetuis mihi desudare caminis

si iubeam vigilesque operi transmittere noctes,

gaudeat ornatusque novos ipsique laboret

arma tibi; tu—sed scopulos et aena precando

flectere corda paro; solum hoc tamen anxia, solum

obtestor, quid me Tyrio sociare marito

progeniem caram infaustisque dabas hymenaeis?

dum fore praeclaros armis et vivida rebus

pectora vipereo Tyrios de sanguine iactas

demissumque Iovis serie genus, a! mea quanto

Sithonia mallem nupsisset virgo sub Arcto

trans Borean Thracasque tuos. indigna parumne

pertulimus, divae Veneris quod filia longum

reptat et Illyricas deiectat virus in herbas?

nunc gentem immeritam—’ lacrimas non pertulit ultra

Bellipotens, hastam laeva transumit et alto,

haud mora, desiluit curru, clipeoque receptam

laedit in amplexu dictisque ita mulcet amicis:

‘O mihi bellorum requies et sacra voluptas

unaque pax animo! soli cui tanta potestas

divorumque hominumque meis occurrere telis

impune et media quamvis in caede frementes

hos adsistere equos, hunc ensem avellere dextrae,

nec mihi Sidonii genialia foedera Cadmi

nec tua cara fides—ne falsa incessere gaude!—

exciderunt: prius in patrui deus infera mergar

stagna et pallentes agar exarmatus ad umbras,

sed nunc fatorum monitus mentemque supremi

iussus obire patris—neque enim Vulcania tali

imperio manus apta legi—, quo pectore contra

ire Iovem dictasque parem contemnere leges,

cui modo—pro vires!—terras caelumque fretumque

adtremere oranti tantosque ex ordine vidi

delituisse deos? sed ne mihi corde supremos

concipe, cara, metus! quando haec mutare potestas

nulla datur—cum iam Tyriis sub moenibus ambae

bellabunt gentes, adero et socia arma iuvabo.

tunc me sanguineo late defervere campo

res super Argolicas haud sic deiecta videbis;

hoc mihi ius, nec fata vetant.’ sic orsus aperto

flagrantes immisit equos, non ocius alti

in terras cadit ira Iovis, si quando nivalem

Othryn et Arctoae gelidum caput institit Ossae

armavitque in nube manum: volat ignea moles

saeva dei mandata ferens, caelumque trisulca

territat omne coma iamdudum aut ditibus agris

signa dare aut ponto miseros involvere nautas..

Iamque remensus iter fesso Danaeia Tydeus

arva gradu viridisque legit devexa Prosymnae

terribilis visu: stant fulti pulvere crines,

squalidus ex umeris cadit alta in vulnera sudor,

insomnesque oculos rubor excitat, oraque retro

solvit anhela
 sitis; mens altum spirat honorem

conscia factorum, sic nota in pascua taurus

bellator redit, adverso cui colla suoque

sanguine proscissisque natant palearibus armi;

tunc quoque lassa tumet virtus multumque superbit

pectore despecto 2; vacua iacet hostis harena

turpe gemens crudosque vetat sentire labores.

talis erat; medias etiam non destitit urbes,

quidquid et Asopon veteresque interiacet Argos,

inflammare odiis, multumque et ubique retexens

legatum sese Graia de gente petendis

isse super
 regnis profugi Polynicis, at inde

vim, noctem; scelus, arma, dolos, ea foedera passum

regis Echionii; fratri sua iura negari,

prona fides populis; deus omnia credere suadet

Armipotens, geminatque acceptos fama pavores.

Utque introgressus portas—et forte verendus

concilio pater ipse duces cogebat Adrastus—

inprovisus adest, iam illinc a postibus aulae

vociferans: ‘arma, arma viri, tuque optime Lernae

ductor, magnanimum si quis tibi sanguis avorum,

arma para! nusquam pietas, non gentibus aequum

fas aut cura 
 Iovis; melius legatus adissem

Sauromatas rabidos servatoremque cruentum

Bebrycii nemoris, nec iussa incuso pigetve

officii: iuvat isse, iuvat, Thebasque nocentes

explorasse manu; bello me, credite, bello,

ceu turrem validam aut artam compagibus urbem,

delecti insidiis instructique omnibus armis

nocte doloque viri nudum ignarumque locorum

nequiquam clausere; iacent in sanguine mixti

ante urbem vacuam, nunc o, nunc tempus in hostes,

dum trepidi exsanguesque metu, dum funera portant,

nunc, socer, haec dum non manus excidit; ipse ego fessus

quinquaginta illis heroum immanibus umbris

vulneraque ista ferens putri insiccata cruore

protinus ire peto!’ trepidi de sedibus adstant

Inachidae, cunctisque prior Cadmeius heros

accurrit vultum deiectus et ‘o ego divis

invisus vitaeque nocens haec vulnera cerno

integer! hosne mihi reditus, germane, parabas?

in me haec tela mei ! pro vitae foeda cupido!

infelix, fratri facinus tam grande negavi,

et nunc vestra quidem maneant in pace quieta

moenia, nec vobis tanti sim causa tumultus

hospes adhuc, scio—nec me adeo res dextra levavit—,

quam durum natis, thalamo quam triste revelli,

quam patria; non me ullius domus anxia culpet

respectentve truces obliquo lumine matres,

ibo libens certusque mori, licet optima coniunx

auditusque iterum revocet socer; hunc ego Thebis,

hunc, germane, tibi iugulum et tibi, maxime Tydeu,

debeo.’ sic variis pertemptat pectora dictis

obliquatque preces, commotae questibus irae

et mixtus lacrimis caluit dolor; omnibus ultro

non iuvenum modo, sed gelidis et inertibus aevo

pectoribus mens una subit, viduare penates,

finitimas adhibere manus, iamque ire. sed altus

consiliis pater imperiique haud flectere molem

inscius: ‘ista quidem superis curaeque medenda

linquite. quaeso, meae, nec te germanus inulto

sceptra geret, neque nos avidi promittere bellum.

at nunc egregium tantoque in sanguine ovantem

excipite Oeniden, animosaque pectora laxet

sera quies: nobis dolor haud rationis egebit.’

Turbati extemplo comites et pallida coniunx

Tydea circum omnes fessum bellique viaeque

stipantur. laetus mediis in sedibus aulae

constitit, ingentique exceptus terga columna,

vulnera dum lymphis Epidaurius eluit Idmon,

nunc velox ferro, nunc ille tepentibus herbis

mitior, ipse alta seductus mente renarrat

principia irarum, quaeque orsus uterque vicissim,

quis locus insidiis, tacito quae tempora bello,

qui contra quantaque duces, ubi maximus illi

sudor, et indicio servatum Maeona tristi

exponit, cui fida manus proceresque socerque

adstupet oranti, Tyriisque incenditur exsul.

Solverat Hesperii devexo margine ponti

flagrantes Sol pronus equos rutilamque lavabat

Oceani sub fonte comam, cui turba profundi

Nereos et rapidis adcurrunt passibus Horae,

frenaque et auratae textum sublime coronae

deripiunt, laxant calidis umentia loris

pectora; pars meritos vertunt ad molle iugales

gramen et erecto currum temone supinant.

nox subiit curasque hominum motusque ferarum

composuit nigroque polos involvit amictu,

illa quidem cunctis, sed non tibi mitis, Adraste,

Labdacioque duci: nam Tydea largus habebat

perfusum magna virtutis imagine somnus,

et iam noctivagas inter deus armifer umbras

desuper Arcadiae fines Nemeaeaque rura

Taenariumque cacumen Apollincasque Therapnas

armorum tonitru ferit et trepidantia corda

implet amore sui. comunt Furor Iraque cristas,

frena ministrat equis Pavor armiger, at vigil omni

Fama sono vanos rerum succincta tumultus

antevolat currum flatuque impulsa gementum

alipedum trepidas denso cum murmure plumas

excutit: urget enim stimulis auriga emeritis

facta, infecta loqui, curruque infestus ab alto

terga comamque deae Scythica pater increpat hasta,

qualis ubi Aeolio dimissos carcere Ventos

dux prae se Neptunus agit magnoque volentes

incitat Aegaeo; tristis comitatus eunti

circum lora fremunt Nimbique Hiemesque profundae

Nubilaque et vulso terrarum sordida fundo

Tempestas: dubiae motis radicibus obstant

Cyclades, ipsa tua Mycono Gyaroque revelli,

Dele, times magnique iidem testaris alumni.

Septima iam nitidum terris Aurora deisque

purpureo vehit ore diem, Perseius heros

cum primum arcana senior sese extulit aula,

multa super bello generisque tumentibus amens

incertusque animi, daret armis iura novosque

gentibus 
 incuteret stimulos, an frena teneret

irarum et motos capillis adstringeret enses,

hinc pacis tranquilla movent, atque inde pudori

foeda quies, flectique nova dulcedine pugnae

difficiles populi; dubio sententia tandem

sera placet, vatum mentes ac provida veri

sacra movere deum. sollers tibi cura futuri,

Amphiarae, datur, iuxtaque Amythaone cretus

iam senior—sed mente viret Phoeboque—Melampus

adsociat passus: dubium, cui pronus Apollo

oraque Cirrhaca satiavit largius unda.

principio fibris pecudumque in sanguine divos

explorant; iam tunc pavidis maculosa bidentum

corda negant diraque nefas minitantia vena.

ire tamen vacuoque sedet petere omina caelo.

Mons erat audaci seductus in aethera dorso—

nomine Lernaei memorant Aphesanta coloni—,

gentibus Argolicis olim sacer; inde ferebant

nubila suspenso celerem temerasse volatu

Persea, cum raptos pueri perterrita mater

prospexit de rupe gradus ac paene secuta est.

huc gemini vates sanctam canentis olivae

fronde comam et niveis ornati tempora vittis

evadunt pariter, madidos ubi lucidus agros

ortus et algentes laxavit sole pruinas,

ac prior Oeclides solitum prece numen amicat:

‘Iuppiter omnipotens—nam te pernicibus alis

addere consilium volucresque implere futuri

omniaque et causas caelo deferre latentes

accipimus—, non Cirrha deum promiserit antro

certius, aut frondes lucis quas fama Molossis

Chaonias sonuisse tibi: licet aridus Hammon

invideat Lyciaeque parent contendere sortes

Niliacumque pecus patrioque aequalis honori

Branchus, et undosae quem rusticus accola Pisae

Pana Lycaonia nocturnum exaudit in umbra,

ditior ille animi, cui tu, Dictaee, secundas

impuleris manifestus aves. mirum unde, sed olim

hic honor alitibus, superae seu conditor aulae

sic dedit effusum chaos in nova semina texens,

seu quia mutatae nostraque ab origine versis

corporibus subiere notos, seu purior axis

amotumque nefas et rarum insistere terris

vera docent; tibi, summe sator terraeque deumque,

scire licet, nos Argolicae primordia pugnae

venturumque sinas caelo praenosse laborem.

si datur et duris sedet haec sententia Parcis

solvere Echionias Lernaea cuspide portas,

signa feras laevusque tones; tunc omnis in astris

consonet arcana volucris bona murmura lingua,

si prohibes, hic necte moras dextrisque profundum

alitibus praetexe diem.’ sic fatus, et alto

membra locat scopulo; tunc plura ignotaque iungit

numina et immensi fruitur caligine mundi.

Postquam rite diu partiti sidera cunctis

perlegere animis oculisque sequacibus auras,

tunc Amythaonius longo post tempore vates:

‘nonne sub excelso spirantis limite caeli,

Amphiarae, vides, cursus ut nulla serenos

ales agat liquidoque polum complexa meatu

pendeat aut fugiens placabile planxerit omen?

non comes obscurus tripodum, non fulminis ardens

vector adest, flavaeque sonans avis unca Minervae,

non venit auguriis melior; quin vultur et altis

desuper accipitres exsultavere rapinis,

monstra volant, dirae stridunt in nube volucres,

nocturnaeque gemunt striges et feralia bubo

damna canens, quae prima deum portenta sequamur?

hisne dari. Thymbraee, polum? simul ora recurvo

ungue secant rabidae planctumque imitantibus alis

exagitant zephyros et plumea pectora caedunt.’

ille sub haec: ‘equidem varii, pater, omina Phoebi

saepe tuli: iam tum. prima cum pube virentem

semideos inter pinus me Thessala reges

duceret, hic casus terraeque malisque canentem

obstipuere duces, nec me ventura locuto

saepius in dubiis auditus Iasoni Mopsus.

sed similis non ante metus aut astra notavi

prodigiosa magis; quamquam maiora parantur.

huc adverte animum: clara regione profundi

aetheros innumeri statuerunt agmina cygni,

sive hos Strymonia Boreas eiecit ab Arcto,

seu fecunda refert placidi clementia Nili.

fixerunt cursus: has rere in imagine Thebas;

nam sese immoti gyro atque in pace silentes

ceu muris valloque tenent, sed fortior ecce

adventat per inane cohors; septem ordine fulvo

armigeras summi Iovis exsultante caterva

intuor: Inachii sint hi tibi, concipe, reges,

invasere globum nivei gregis uncaque pandunt

caedibus ora novis et strictis unguibus instant.

cernis inexperto rorantes sanguine ventos,

et plumis stillare diem? quae saeva repente

victores agitat leto Iovis ira sinistri?

hic excelsa petens subita face solis inarsit

submisitque animos, illum vestigia adortum

maiorum volucrum tenerae deponitis alae.

hic hosti implicitus pariter ruit, hune fuga retro

volvit agens sociae linquentem fata catervae.

hic nimbo glomeratus obit, hic praepete viva

pascitur immoriens; spargit cava nubila sanguis.’

quid furtim inlacrimas? ‘illum, venerande Melampu,

qui cadit, agnosco.’ trepidos sic mole futuri

cunctaque iam rerum certa sub imagine passos

terror habet vates; piget inrupisse volantum

concilia et caelo mentem insertasse vetanti,

auditique odere deos.—unde iste per orbem

primus venturi miseris animantibus aeger

crevit amor? divumne feras hoc munus, an ipsi,

gens avida et parto non umquam stare quieti.

eruimus, quae prima dies, ubi terminus aevi,

quid bonus ille deum genitor, quid ferrea Clotho

cogitet? hinc fibrae et volucrum per nubila sermo

astrorumque vices numerataque semina lunae

Thessalicumque nefas, at non prior aureus ille

sanguis avum scopulisque satae vel robore gentes

mentibus his usae: silvas amor unus humumque

edomuisse manu: quid crastina volveret aetas,

scire nefas homini, nos pravum et flebile vulgus

scrutari penitus superos: hinc pallor et irae,

hinc scelus insidiaeque et nulla modestia voti.

Ergo manu vittas damnataque vertice serta

deripit abiectaque inhonorus fronde sacerdos

inviso de monte redit; iam bella tubaeque

comminus, absentesque fremunt sub pectore Thebae,

ille nec aspectum volgi. nec fida tyranni

conloquia aut coetus procerum perferre, sed atra

sede tegi, et superum clausus negat acta fateri:

te pudor et curae retinent per rura, Melampu.

bissenos premit ora dies populumque ducesque

extrahit incertis, et iam suprema Tonantis

iussa fremunt agrosque viris annosaque vastant

oppida; bellipotens prae se deus agmina passim

mille rapit; liquere domos dilectaque laeti

conubia et primo plorantes limine natos:

tantus in attonitos cecidit deus. arma paternis

postibus et fixos superum ad penetralia currus

vellere amor; tunc fessa putri robigine pila

haerentesque situ gladios in saeva recurant

vulnera et adtrito cogunt iuvenescere saxo.

hi teretes galeas magnorumque aerea suta

thoracum et tunicas chalybum squalore crepantes

pectoribus temptare, alii Cortynia lentant

cornua; iam falces avidis et aratra caminis

rastraque et incurvi saevum rubuere ligones,

caedere nec validas sanctis e stirpibus hastas,

nec pudor emerito clipeum vestisse iuvenco.

inrupere Argos maestique ad limina regis

bella animis, bella ore fremunt; it clamor ad auras,

quantus Tyrrheni gemitus salis, aut ubi temptat

Enceladus mutare latus; super igneus antris

mons tonat, exundant apices fluctusque Pelorus

contrahit, et sperat tellus abrupta reverti.

Atque hic ingenti Capaneus Mavortis amore

excitus et longam pridem indignantia pacem

corda tumens—huic ampla quidem de sanguine prisco

nobilitas: sed enim ipse manu praegressus avorum

facta, diu tuto superum contemptor et aequi

impatiens largusque animae, modo suaserit ira—,

unus ut e silvis Pholoes habitator opacae

inter et Aetnaeos aequus consurgere fratres,

ante fores, ubi turba ducum vulgique frementis,

Amphiarae, tuas " quae tanta ignavia " clamat,

‘Inachidae vosque o socio de sanguine Achivi?

unius—heu pudeat!—plebeia ad limina civis

tot ferro accinetae gentes animisque paratae

pendemus? non si ipse cavo sub vertice Cirrhae,

quisquis is est. timidis famaeque ita visus, Apollo

mugiat insano penitus seclusus in antro,

exspectare queam, dum pallida virgo tremendas

nuntiet ambages, virtus mihi numen et ensis,

quem teneo! iamque hic timida cum fraude sacerdos

exeat, aut hodie, volucrum quae tanta potestas,

experiar.’ laetum fremit adsensuque furentem

implet Achaea manus, tandem prorumpere adactus

Oeclides: ‘alio curarum agitante tumultu

non equidem effreno iuvenis clamore profani

dictorumque metu. licet hic insana minetur,

elicior tenebris; alio mihi debita fato

summa dies, vetitumque dari mortalibus armis,

sed me vester amor nimbisque arcana profari

Phoebus agit; vobis ventura atque omne. quod ultra est.

pandere maestus eo; nam te. vesane. moueri

ante nefas, unique tacet tibi noster Apollo.

quo, miseri, fatis superisque obstantibus arma,

quo rapitis? quae vos Furiarum verbera caecos

exagitant? adeone animarum taedet? et Argos

exosi? nil dulce domi r nulla omina curae?

quid me Persei secreta ad culmina montis

ire gradu trepido superumque inrumpere coetus

egistis? potui pariter nescire, quis armis

casus, ubi atra dies, quae fati exordia cunctis,

quae mihi. consulti testor penetralia mundi

et volucrum adfatus et te, Thymbraee, vocanti

non alias tam saeve mihi, quae signa futuri

pertulerim: vidi ingentis portenta ruinae,

vidi hominum divumque metus hilaremque Megaeram

et Lachesin putri vacuantem saecula penso.

proicite arma manu: deus ecce furentibus obstat,

ecce deus! miseri, quid pulchrum sanguine victo

Aoniam et diri saturare navalia Cadmi?

sed quid vana cano. quid fixos arceo casus?

ibimus—’ hic presso gemuit semel ore sacerdos,

illum iterum Capaneus: ‘tuus o furor auguret uni

ista tibi, ut serves vacuos inglorius annos

et tua non umquam Tyrrhenus tempora circum

clangor eat. quid vota virum meliora moraris?

scilicet ut vanis avibus natoque domoque

et thalamis potiare iacens, sileamus inulti

Tydeos egregii perfossum pectus et arma

foederis abrupti? quodsi bella effera Graios

ferre vetas, i Sidonios legatus ad hostes:

haec pacem tibi serta dabunt, tua prorsus inani

verba polo causas abstrusaque nomina rerum

eliciunt? miseret superum, si carmina curae

humanaeque preces! quid inertia pectora ferres?

primus in orbe deos fecit timor! et tibi tuto

nunc eat iste furor; sed prima ad classica cum iam

hostilem Ismeuon galeis Dircenque bibemus,

ne mihi tunc, moneo, lituos atque arma volenti

obvius ire pares venisque aut alite visa

bellorum proferre diem: procul haec tibi mollis

infula terrificique aberit dementia Phoebi:

illic augur ego et mecum quicumque parati

insanire manu.’ rursus fragor intonat ingens

hortantum et vasto subter volat astra tumultu.

ut rapidus torrens, animos cui verna ministrant

flamina et exuti concreto frigore montes,

cum vagus in campos frustra prohibentibus exit

obicibus, resonant permixto turbine tecta,

arva, armenta, viri, donec stetit improbus alto

colle minor magnoque invenit in aggere ripas:

haec alterna ducum nox interfusa diremit.

At gemitus Argia viri non amplius aequo

corde ferens sociumque animo miserata dolorem,

sicut erat laceris pridem turpata capillis

et fletu signata genas, ad celsa verendi

ibat tecta patris, parvumque sub ubere caro

Thessandrum portabat avo iam nocte suprema

ante novos ortus, ubi sola superstate plaustro

Arctos ad oceanum fugientibus invidet astris.

utque fores iniit magnoque adfusa parenti est:

‘cur tua cum lacrimis maesto sine coniuge supplex

limina nocte petam, cessem licet ipsa profari,

scis genitor, sed iura deum genialia testor

teque pater, non ille iubet, sed pervigil angor;

ex quo primus Hymen movitque infausta sinistram

Iuno facem, semper lacrimis gemituque propinquo

exturbata quies, non si mihi tigridis horror

aequoreasque 
 super rigeant praecordia cautes,

ferre queam; tu solus opem, tu summa medendi

iura tenes; da bella, pater, generique iacentis

aspice res humiles, atque hanc, pater, aspice prolem

exsulis; huic olim generis pudor, o ubi prima

hospitia et iunctae testato numine dextrae!

hic certe est, quem fata dabant, quem dixit Apollo;

non egomet tacitos Veneris furata calores

culpatamve facem: tua iussa verenda tuosque

dilexi monitus, nunc qua feritate dolentis

despiciam questus? nescis, pater optime, nescis,

quantus amor castae misero nupsisse marito.

et nunc maesta quidem grave et inlaetabile munus,

ut timeam doleamque, rogo; sed eum oscula rumpet

maesta dies, cum rauca dabunt abeuntibus armis

signa tubae saevoque genas fulgebitis auro,

ei mihi! care pater, iterum fortasse rogabo.’

Illius umenti carpens pater oscula vultu:

‘non equidem has umquam culparim, nata, querellas;

pone metus, laudanda rogas nec digna negari,

sed mihi multa dei—nec tu sperare, quod urges,

desine—, multa metus regnique volubile pondus

subiciunt animo, veniet, qui debitus istis,

nata. modus, neque te incassum flevisse querens.

tu solare virum, neu sint dispendia iustae

dura morae: magnos cunctamur, nata, paratus.

proficitur bello.’ dicentem talia nascens

lux monet ingentemque iubent adsurgere curae.

Tertius horrentem zephyris laxaverat annum

Phoebus et angustum cogebat limite verno

longius ire diem, eum fracta impulsaque fatis

consilia et tandem miseri data copia belli,

prima manu rutilam de vertice Larissaco

ostendit Bellona facem dextraque trabalem

hastam intorsit agens, liquido quae stridula caelo

fugit et Aoniae celso stetit aggere Dirces.

mox et castra subit ferroque auroque coruscis

mixta viris turmale fremit; dat euntibus enses,

plaudit equos, vocat ad portas; hortamina fortes

praeveniunt, timidisque etiam brevis addita virtus.

Dicta dies aderat, cadit ingens rite Tonanti

Gradivoque pecus, nullisque secundus in extis

pallet et armatis simulat sperare sacerdos.

iamque suos circum pueri nuptaeque patresque

funduntur mixti summisque a postibus obstant.

nec modus est lacrimis: rorant clipeique iubaeque

triste salutantum, et cunctis dependet ab armis

suspiranda domus; galeis iuvat oscula clusis

inserere amplexuque truces deducere conos.

illi, quis ferrum modo, quis mors ipsa placebat,

dant gemitus fractaque labant singultibus ira.

sic ubi forte viris longum super aequor ituris,

cum iam ad vela noti et scisso redit ancora fundo,

haeret amica manus: certant innectere collo

brachia, manantesque oculos hinc oscula turbant,

hinc magni caligo maris, tandemque relicti

stant in rupe tamen; fugientia carbasa visu

dulce sequi, patriosque dolent crebrescere ventos.

stant tamen, et nota puppim de rupe salutant.

Nunc mihi. Fama prior mundique arcana Vetustas,

cui meminisse ducum vitasque extendere curae,

pande viros, tuque o nemoris regina seniori.

Calliope, quas ille manus, quae movent arma

Gradivus, quantas populis solaverit urbes,

sublata molire lyra: neque enim altior ulli

mens hausto de fonte venit, rex tristis et aeger

pondere curarum propiorque abeuntibus annis

inter adhortantes vix sponte incedit Adrastus,

contentus ferro cingi latus; arma manipli

pone ferunt, volucres portis auriga sub ipsis

comit equos, et iam inde iugo luctatur Arion.

huic armat Larissa viros, huic celsa Prosymna,

aptior armentis Midea pecorosaque Phlius,

quaeque pavet longa spumantem valle Charadron

Neris, et ingenti turritae mole Cleonae

et Lacedaemonium Thyrea lectura cruorem,

iunguntur memores transmissi ab origine regis,

qui Drepani scopulos et oliviferae Sicyonis

culta serunt, quos pigra vado Strangilla taeenti

lambit et anfractu riparum incurvus Elisson.

saevus honos fluvio: Stygias lustrare severis

Eumenidas perhibetur aquis; huc mergere suetae

ora et anhelantes poto Phlegethonte cerastas,

seu Thracum vertere domos, seu tecta Mycenes

impia Cadmeumve larem; fugit ipse natantes

amnis, et innumeris livescunt stagna venenis,

it comes Inoas Ephyre solata querellas

Cenchreaeque manus, vatum qua conscius amnis

Gorgoneo percussus equo, quaque obiacet alto

Isthmos et a terris maria inclinata repellit.

haec manus Adrastum numero ter mille secuti

exsultant; pars gaesa manu. pars robora flammis

indurata diu—non unus namque maniplis

mos neque sanguis—habent, teretes pars vertere fundas

adsueti vacuoque diem praecingere gyro.

ipse annis sceptrisque subit venerabilis aeque:

ut possessa diu taurus meat arduus inter

pascua iam laxa cervice et inanibus armis,

dux tamen: haud illum bello adtemptare iuvencis

sunt animi; nam trunca vident de vulnere multo

cornua et ingentes plagarum in pectore nodos.

Proxima longaevo profert Dircaeus Adrasto

signa gener, cui bella favent, cui commodat iras

cuncta cohors: huic et patria de sede volentes

advenere viri, seu quos movet exsul et haesit

tristibus aucta fides, seu quis mutare potentes

praecipuum, multi, melior quos causa querenti

conciliat; dederat nec non ipse regendas

Aegion Arenenque, et quas Theseia Troezen

addit opes, ne rara movens inglorius iret

agmina, neu raptos patriae sentiret honores,

idem habitus, eadem arma viro. quae debitus hospes

hiberna sub nocte tulit: Teumesius implet

terga leo et gemino lucent hastilia ferro,

aspera volnifieo subter latus ense riget Sphinx,

iam regnum matrisque sinus fidasque sorores

spe votisque tenet, tamen et de turre suprema

attonitam totoque exstantem corpore longe

respicit Argian; haec mentem oculosque reducit

coniugis et dulces avertit pectore Thebas.

Ecce inter medios patriae ciet agmina gentis

fulmineus Tydeus, iam laetus et integer artus,

ut primae strepuere tubae: ceu lubricus alta

anguis humo verni blanda ad spiramina solis

erigitur liber senio et squalentibus annis

exutus laetisque minax interviret herbis:

a miser! agrestum si quis per gramen hianti:

obvius et primo fraudaverit ora veneno.

huic quoque praesentes Aetolis urbibus adfert

belli fama viros: sensit scopulosa Pylene

fletaque cognatis avibus Meleagria Pleuron

et praeceps Calydon, et quae Iove provocat Iden

Olenos, Ioniis et fluctibus hospita portu

Chalcis et Herculea turpatus gymnade vultus

amnis; adhuc imis vix truncam adtollere frontem

ausus aquis glaucoque caput submersus in antro

maeret, anhelantes aegrescunt pulvere ripae,

omnibus aeratae propugnant pectora crates,

pilaque saeva manu, patrius stat casside Mavors,

undique magnanimum pubes delecta coronant

Oeniden. hilarem bello notisque decorum

vulneribus; non ille minis Polynicis et ira

inferior, dubiumque adeo, cui bella gerantur.

Maior at inde novis it Doricus ordo sub armis,

qui ripas, Lyrcie, tuas. tua litora multo

vomere suspendunt, fluviorum ductor Achivum,

Inache—Persea neque enim violentior exit

amnis humo, cum Taurum aut Pleiadas hausit aquosas

spumeus et genero tumuit Iove—quos celer ambit

Asterion Dryopumque trahens Erasinus aristas,

et qui rura domant Epidauria—dexter Iaccho

collis, at Hennaeae Cereri negat—; avia Dyme

mittit opem densasque Pylos Neleia turmas;

nondum nota Pylos iuvenisque aetate secunda

Nestor, et ire tamen peritura in castra negavit,

hos agitat pulchraeque docet virtutis amorem

arduus Hippomedon; capiti tremit aerea cassis

ter niveum scandente iuba, latus omne sub armis

ferrea suta terunt, umeros ac pectora late

flammeus orbis habet, perfectaque vivit in auro

nox Danai: sontes Furiarum lampade nigra

quinquaginta ardent thalami; pater ipse cruentis

in foribus laudatque nefas atque inspicit enses.

illum Palladia sonipes Nemeaeus ab arce

devehit arma pavens umbraque immane volanti

implet agros longoque attollit pulvere campum,

non aliter silvas umeris et utroque refringens

pectore montano duplex Hylaeus ab antro

praecipiat: pavet Ossa vias, pecudesque feraeque

procubuere metu; non ipsis fratribus horror

afuit, ingenti donec Peneia saltu

stagna subit magnumque obiectus detinet amnem.

Quis numerum ferri gentisque et robora dictu

aequarit mortale sonans? suus excit in arma

antiquam Tiryntha deus; non fortibus illa

infecunda viris famaque immanis alumni

degenerat, sed lapsa situ fortuna, neque addunt

robur opes; rarus vacuis habitator in arvis

monstrat Cyclopum ductas sudoribus arces,

dat tamen haec iuvenum tercentum pectora, vulgus

innumerum bello, quibus haud ammenta nec enses

triste micant: flavae capiti tergoque leonum

exuviae gentilis honos, et pineus armat

stipes, inexhaustis artantur tela pharetris.

Herculeum paeana canunt, vastataque monstris

omnia; frondosa longum deus audit ab Oeta

dat Nemea comites, et quas in proelia vires

sacra Cleonaei cogunt vineta Molorchi.

gloria nota casae, foribus simulata salignis

hospitis arma dei, parvoque ostenditur arvo,

robur ubi et laxos qua reclinaverit artus

ilice, qua cubiti sedeant vestigia terra.

At pedes et toto despectans vertice bellum

quattuor indomitis Capaneus erepta iuvencis

terga superque rigens iniectu molis aenae

versat onus; squalet triplici ramosa corona

Hydra recens obitu: pars anguibus aspera vivis

argento caelata micat, pars arte reperta

conditur et fulvo moriens nigrescit in auro;

circum amnis torpens et ferro caerula Lerna.

at laterum tractus spatiosaque pectora servat

nexilis innumero Chalybum subtemine thorax,

horrendum, non matris, opus; galeaeque corusca

prominet arce gigans; atque uni missilis illi

cuspide praefixa stat frondibus orba cupressus.

huic parere dati, quos fertilis Amphigenia

planaque Messene montosaque nutrit Ithome,

quos Thryon et summis ingestum montibus Aepy,

quos Helos et Pteleon, Getico quos flebile vati

Dorion; hic fretus doctas anteire canendo

Aonidas mutos Thamyris damnatus in annos

ore simul citharaque—quis obvia numina temnat?—

conticuit praeceps, qui non certamina Phoebi

nosset et inlustres Satyro pendente Celaenas.

Iamque et fatidici mens expugnata fatiscit

auguris; ille quidem casus et dira videbat

signa, sed ipsa manu cunctanti iniecerat arma

Atropos obrueratque deum, nec coniugis absunt

insidiae, vetitoque domus iam fulgurat auro.

hoc aurum vati fata exitiale monebant

Argolico; scit et ipsa 1—nefas!—sed perfida coniunx

dona viro mutare velit, spoliisque potentis

imminet Argiae raptoque excellere cultu.

illa libens—nam regum animos et pondera belli

hac nutare videt, pariter ni providus heros

militet—ipsa sacros gremio Polynicis amati

exuerat cultus 
 haud maesta atque insuper addit:

non haec apta mihi nitidis ornatibus inquit,

‘tempora, nec miserae placeant insignia formae

te sine: sat dubium coetu solante timorem

fallere et incultos aris advertere crines.

scilicet—infandum 1!—. cum tu eludare minanti

casside ferratusque sones. ego divitis aurum

Harmoniae dotale geram? dabit aptior ista

fors deus. Argolicasque habitu praestabo maritas,

cum regis coniunx, cum te mihi sospite templa

votivis implenda choris: nunc induat illa,

quae petit et bellante potest gaudere marito.’

sic Eriphylaeos aurum fatale penates

inrupit scelerumque ingentia semina movit,

et grave Tisiphone risit gavisa futuris.

Taenariis hic celsus equis, quam dispare coetu

Cyllarus ignaro generarat Castore prolem,

quassat humum; vatem cultu Parnassia monstrant

vellera: frondenti crinitur cassis oliva

albaque puniceas interplicat infula cristas,

arma simul pressasque iugo moderatur habenas.

hinc atque inde morae iaculis, et ferrea curru

silva tremit; procul ipse gravi metuendus in hasta

eminet et clipeo victum Pythona coruscat.

huius Apollineae currum comitantur Amyclae,

quos Pylos et
 dubiis Malea vitata carinis

plaudentique habiles Caryae resonare Dianae,

quos Pharis volucrumque parens Cythereia Messe,

Taygetique phalanx et oloriferi Eurotae

dura manus, deus ipse viros in pulvere crudo

Arcas alit nudaeque modos virtutis et iras

ingenerat; vigor inde animis et mortis honorae

dulce sacrum, gaudent natorum fata parentes

hortanturque mori, deflent iamque omnis ephebum

turba, coronato contenta est funere mater,

frena tenent duplexque inserto missile nodo,

exserti ingentes umeros, chlamys horrida pendet,

et cono Ledaeus apex. non hi tibi solum,

Amphiarae, merent: auget resupina maniplos

Elis, depressae populus subit incola Pisae,

qui te. flave, natant terris, Aiphee, Sicanis

advena, tam longo non umquam infecte profundo.

curribus innumeris late putria arva lacessunt

et bellis armenta domant: ea gloria genti

infando de more et fractis durat ab usque

axibus Oenomai; strident spumantia morsu

vincula, et effossas niveus rigat imber harenas.

Tu quoque Parrhasias ignara matre catervas—

a rudis armorum, tantum nova gloria suadet!—

Parthenopaee, rapis; saltus tunc forte remotos

torva parens—neque enim haec iuveni foret ire potestas—

pacabat cornu gelidique aversa Lycaei.

pulchrior haud ulli triste ad discrimen ituro

vultus et egregiae tanta indulgentia formae;

nec desunt animi, veniat modo fortior aetas,

quas non ille duces nemorum fluviisque dicata

numina, quas magno non abstulit igne Napaeas?

ipsam. Maenalia puerum cum vidit in umbra,

Dianam, tenero signantem gramina passu,

ignovisse ferunt comiti. Dictaeaque tela

ipsam et Amyciaeas umeris aptasse pharetras

prosilit audaci Martis percussus amore,

arma. tubas audire calens et pulvere belli

flaventem sordere comam captoque referri

hostis equo: taedet nemorum, titulumque nocentem

sanguinis humani pudor est nescire sagittas.

igneus ante omnes auro micat, igneus ostro,

undantemque sinum nodis inrugat Hiberis.

imbelli parma pictus Calydonia matris

proelia: trux laeva sonat arcus, et aspera plumis

terga Cydonea corytos harundine pulsat

electro pallens et iaspide clarus Eoa.

cornipedem trepidos suetum praevertere cervos,

velatum geminae deiecti! lyncis et arma

mirantem gravioris eri. sublimis agebat,

dulce rubens viridique genas spectabilis aevo.

Arcades huic veteres antris lunaque priores,

agmina fida datis, nemorum quos stirpe rigenti

fama satos, cum prima pedum vestigia tellus

admirata tulit; nondum arva domusque nec urbes

conubiisve modus; quercus laurique ferebant

cruda puerperia. ac populos umbrosa creavit

fraxinus, et feta viridis puer excidit orno.

hi lucis stupuisse vices noctisque feruntur

nubila et occiduum longe Titana secuti

desperasse diem. rarescunt alta colonis

Maenala. Parthenium fugitur nemus, agmina bello

Rhipeque et Stratie ventosaque donat Enispe.

non Tegea, non ipsa deo vacat alite felix

Cyllene templumque Aleae nemorale Minervae

et rapidus Clitor et qui tibi, Pythie. Ladon

paene socer, candensque iugis Lampia nivosis

et Pheneos nigro Styga mittere credita Diti.

venit et Idaeis ululatibus aemulus Azan

Parrhasiique duces, et quae risistis, Amores,

grata pharetrato Nonacria rura Tonanti,

dives et Orchomenos pecorum et Cynosura ferarum.

Aepytios idem ardor agros Psophidaque celsam

vastat et Herculeo vulgatos robore montes

monstriferumque Erymanthon et aerisonum Stymphalon.

Arcades hi, gens una viris, sed dissona cultu

scinditur: hi Paphias myrtos a stirpe recurvant

et pastorali meditantur proelia trunco,

his arcus, his tela sudes, his cassida crines

integit, Arcadii morem tenet ille galeri,

ille Lycaoniae rictu caput asperat ursae.

hos belli coetus iurataque pectora Marti

milite vicinae nullo iuvere Mycenae;

funereae tunc namque dapes mediique recursus

solis, et hic alii miscebant proelia fratres.

Iamque Atalantaeas implerat nuntius aures,

ire ducem bello totamque impellere natum

Arcadiam: tremuere gradus, elapsaque iuxta

tela: fugit silvas pernicior alite vento

saxa per et plenis obstantia flumina ripis,

qualis erat, correpta sinus et vertice flavum

crinem sparsa noto; raptis velut aspera natis

praedatoris equi sequitur vestigia tigris,

ut stetit adversisque impegit pectora frenis

—ille ad humum 
 pallens—: ‘unde haec furibunda cupido,

nate, tibi? teneroque unde improba pectore virtus?

tu bellis aptare viros, tu pondera ferre

Martis et ensiferas inter potes ire catervas?

quamquam utinam quires 2! nuper te pallida vidi,

dum premis obnixo venabula comminus apro,

poplite succiduo resupinum ac paene ruentem,

et ni curvato torsissem spicula cornu,

nunc ubi bella tibi? nil te mea tela iuvabunt

nec teretes arcu-, maculis nec discolor atris

hic, cui fidis, equus: magnis conatibus instas,

vix Dryadum thalamis Erymanthiadumque furori

Nympharum mature puer. sunt omina vera:

mirabar, cur templa mihi tremuisse Dianae

nuper et inferior vultu dea visa, sacrisque

exuviae cecidere tholis; hoc segnior arcus

difficilesque manus et nullo in vulnere certae.

exspecta, dum maior honos, dum firmius aevum,

dum roseis venit umbra genis vultusque recedunt

ore mei; tunc bella tibi ferrumque, quod ardes,

ipsa dabo, et nullo matris revocabere fletu,

nunc refer arma domum! vos autem hunc ire sinetis,

Arcades, o saxis nimirum et robore nati?’

plura cupit; fusi circum natusque ducesque

solantur minuuntque metus, et iam horrida clangunt

signa tubae, nequit illa pio dimittere natum

complexu multumque duci commendat Adrasto.

At parte ex alia Cadmi Mavortia plebes,

maesta ducis furiis nec molli territa fama,

quando his vulgatum descendere viribus Argos,

tardius illa quidem regis causaque pudore,

verum bella movet, nulli destringere ferrum

impetus, aut umeros clipeo clausisse paterno

dulce nec alipedum iuga comere, qualia belli

gaudia; deiecti trepidas sine mente, sine ira

promisere manus; hic aegra in sorte parentem

unanimum, hic dulces primaevae coniugis annos

ingemit, et gremio miseros adcrescere natos.

bellator nulli caluit deus; ipsa vetusto

moenia lapsa situ magnaeque Amphionis arces

iam fessum senio nudant latus, et fide sacra

aequatos caelo surdum atque ignobile muros

firmat opus. tamen et Boeotis urbibus ultrix

adspirat ferri rabies, nec regis iniqui

subsidio, quantum socia pro gente moventur.

ille velut pecoris lupus expugnator opimi,

pectora tabenti sanie gravis hirtaque saetis

ora cruentata deformis hiantia lana,

decedit stabulis huc illuc turbida versans

lumina, si duri comperta clade sequantur

pastores, magnique fugit non inscius ausi.

Adcumulat crebros turbatrix Fama pavores:

hic iam dispersos errare Asopide ripa

Lernaeos equites; hic te, bacchate Cithaeron.

ille rapi Teumeson ait noctisque per umbras

nuntiat excubiis vigiles arsisse Plataeas.

nam Tyrios sudare lares et sanguine Dircen

inriguam fetusque novos iterumque locutam

Sphinga petris, cui non et scire licentia passim

et vidisse fuit? novus his super anxia turbat

corda metus: sparsis subito correpta canistris

silvestris regina chori decurrit in aequum

vertice ab Ogygio trifidamque huc tristis et illuc

lumine sanguineo pinum disiectat et ardens

erectam attonitis implet clamoribus urbem:

‘omnipotens Nysaee pater, cui gentis avitae

pridem lapsus amor. tu nunc horrente sub arcto

bellica ferrato rapidus quatis Ismara thyrso

pampineumque iubes nemus inreptare Lycurgo,

aut tumidum Gangen aut claustra novissima Rubrae

Tethyos Eoasque domos flagrante triumpho

perfuris. aut Hermi de fontibus aureus exis:

at tua progenies; positis gentilibus armis

quae tibi festa litant, bellum lacrimasque metumque

cognatumque nefas, iniusti munera regni,

pendimus. aeternis potius me, Bacche, pruinis

trans et Amazoniis ululatum Caucason armis

siste ferens,, quam monstra ducum stirpemque profanam

eloquar, en urges; alium tibi, Bacche, furorem

iuravi: similes video concurrere tauros;

idem ambobus honos unusque ab origine sanguis;

ardua conlatis obnixi cornua miscent

frontibus alternaque truces moriuntur in ira.

tu peior, tu cede,

nocens qui solus avita

gramina communemque petis defendere montem,

et saltum dux alter habet.’ sic fata gelatis

vultibus et Baccho iam demigrante quievit.

At trepidus monstro et variis terroribus impar

longaevi rex vatis opem tenebrasque sagaces

Tiresiae, qui mos incerta paventibus, aeger

consulit, ille deos non larga caede iuvencum,

non alacri pinna aut verum salientibus extis,

nec tripode implicito numerisque sequentibus astra,

turea nec supra volitante altaria fumo

tam penitus, durae quam Mortis limite manes

elicitos patuisse refert, Lethaeaque sacra

et mersum Ismeni subter confinia ponto

miscentis parat ante ducem, circumque bidentum

visceribus laceris et odori sulpuris aura

graminibusque novis et longo murmure purgat.

Silva capax aevi validaque incurva senecta,

aeternum intonsae frondis, stat pervia nullis

solibus; haud illam brumae minuere. Notusve

ius habet aut Getica Boreas impactus ab Ursa.

subter operta quies, vacuumque silentia servat

horror et exclusae pallet male lucis imago,

nec caret umbra deo: nemori Latonia cultrix

additur; hanc piceae cedrique et robore in omni

effictam sanctis occubat silva tenebris,

huius inaspectae luco stridere sagittae

nocturnique canum gemitus, ubi limina patrui

effugit inque novae melior redit ora Dianae;

aut ubi fessa iugis, dulcisque altissima somnos

lux movet, hic late iaculis circum undique fixis

effusam pharetra cervicem excepta quiescit,

extra immane patens tellus Mavortia campi,

fetus ager Cadmo. durus qui vomere primo

post consanguineas acies sulcosque nocentes

ausus humum versare et mollia sanguine prata

eruit; ingentes infelix terra tumultus

lucis adhuc medio solaque in nocte per umbras

exspirat, nigri cum vana in proelia surgunt

terrigenae; fugit incepto tremibundus ab arvo

agricola insanique domum rediere iuvene!.

Hic senior vates—Stygiis adcommoda quippe

terra sacris, vivoque placent sola pinguia tabo—

velleris obscuri pecudes armentaque sisti

atra monet, quaecumque gregum pulcherrima cervix

ducitur; ingemuit Dirce maestusque Cithaeron,

et nova clamosae stupuere silentia valles,

tum fera caeruleis intexit cornua sertis

ipse manu tractans, notaeque in limite silvae

principio largos noviens tellure cavata

inclinat Bacchi latices et munera verni

lactis et Actaeos imbres suadumque cruorem

manibus; adgeritur, quantum bibit arida tellus,

trunca dehinc nemora advolvunt, maestusque sacerdos

tris Hecatae totidemque satis Acheronte nefasto

virginibus iubet esse focos; tibi, rector Averni,

quamquam infossus humo superat tamen agger in auras

pineus; hunc iuxta cumulo minor ara profundae

erigitur Cereri; frontes atque omne cupressus

intexit plorata latus, iamque ardua ferro

signati capita et frugum libamine puro

in vulnus cecidere greges; tunc innuba Manto

exceptum pateris praelibat sanguen, et omnes

ter circum acta pyras sancti de more parentis

semineces fibras et adhuc spirantia reddit

viscera, nec rapidas cunctatur frondibus atris

subiectare faces, atque ipse sonantia flammis

virgulta et tristes crepuisse ut sensit acervos

Tiresias—illi nam plurimus ardor anhelat

ante genas impletque cavos vapor igneus orbes,—

exclamat—tremuere rogi et vox terruit ignem:—

‘Tartareae sedes et formidabile regnum

Mortis inexpletae, tuque, o saevissime fratrum,

cui servire dati manes aeternaque sontum

supplicia atque imi famulatur regia mundi,

solvite pulsanti loca muta et inane severae

Persephones vulgusque cava sub nocte repostum

elicite. et plena redeat Styga portitor alno.

ferte simul gressus, nec simplex manibus esto

in lucem remeare modus; tu separe coetu

Elysios, Persei. pios, virgaque potenti

nubilus Arcas agat; contra per crimina functis,

qui plures Erebo pluresque e sanguine Cadmi,

angue ter excusso et flagranti praevia taxo,

Tisiphone, dux pande diem. nec lucis egentes

Cerberus occursu capitum detorqueat umbras.’

Dixerat, et pariter senior Phoebeaque virgo

erexere animos: illi formidine nulla,

quippe in corde deus, solum timor obruit ingens

Oedipodioniden, vatisque horrenda canentis

nunc umeros nunc ille manus et vellera pressat

anxius inceptisque velit desistere sacris,

qualis Gaetulae stabulantem ad confraga silvae

venator longo motum clamore leonem

exspectat firmans animum et sudantia nisu

tela premens; gelat ora pavor gressusque tremiscunt,

quis veniat quantusque, sed horrida signa frementis

accipit et caeca metitur murmura cura.

Atque hic Tiresias nondum adventantibus umbris:

‘testor " ait, " divae, quibus hunc saturavimus ignem

laevaque convulsae dedimus carchesia terrae,

iam nequeo tolerare moram, cassusne sacerdos

audior? an, rabido iubeat si Thessala cantu,

ibitis et Scythicis quotiens medicata venenis

Colchis aget, trepido pallebunt Tartara motu:

nostri cura minor, si non attollere bustis

corpora nec plenas antiquis ossibus urnas

egerere et mixtos caelique Erebique sub unum

funestare deos libet aut exsanguia ferro

ora sequi atque aegras functorum carpere fibras?

ne tenues annos nubemque hanc frontis opacae

spernite, ne, moneo; et nobis saevire facultas,

novimus et quidquid dici noscique timetis,

et turbare Hecaten, ni te, Thymbraee, vererer

et triplicis mundi summum, quem scire nefastum.

illum—sed taceo: prohibet tranquilla senectus,

iamque ego vos’ —avide subicit Phoebeia Manto:

‘audiris, genitor, vulgusque exsangue propinquat.

panditur Elysium chaos, et telluris opertae

dissilit umbra capax, silvaeque et nigra patescunt

flumina, liventes Acheron eiectat harenas.

fumidus atra vadis Phlegethon incendia volvit,

et Styx discretis interflua manibus obstat,

ipsum pallentem solio circumque ministras

funestorum operum Eumenidas Stygiaeque severos

Iunonis thalamos et torva cubilia cerno,

in speculis Mors atra sedet dominoque silentes

adnumerat populos: maior superimminet ordo.

arbiter hos dura versat Cortynius urna

vera minis poscens adigitque expromere vitas

usque retro et tandem poenarum lucra fateri,

quid tibi monstra Erebi, Scyllas et inane furentes

Centauros solidoque intorta adamante Gigantum

vincula et angustam centeni Aegaeonis umbram?’

‘Immo" ait. "o nostrae regimen viresque senectae,

ne volgata mihi. quis enim remeabile saxum

fallentesque lacus Tityonque alimenta volucrum

et caligantem longis lxiona gyris

nesciat? ipse etiam, melior cum sanguis, opertas

inspexi sedes, Hecate ducente, priusquam

obruit ora deus totamque in pectora lucem

detulit. Argolicas magis huc adpelle precando

Thebanasque animas; alias avertere gressus

lacte quater sparsas maestoque excedere luco,

nata, iube; tum qui vultus habitusque, quis ardor

sanguinis adfusi. gens utra superbior adsit.

dic agedum nostramque mone per singula noctem.’

Iussa facit carmenque serit, quo dissipat umbras,

quo reciet sparsas: qualis. si crimina demas.

Colchis et Aeaeo simulatrix litore Circe,

tunc his sacrificum dictis adfata parentem:

‘primus sanguineo submittit inertia Cadmus

ora lacu. iuxtaque virum Cythereia proles

insequitur, geminusque bibit de vertice serpens.

terrigenae comites illos, gens Martia, cingunt,

quis aevi
 mensura dies. manus omnis in armis,

omnis et in capulo; prohibent obstantque ruuntque

spirantum rabie, nec tristi incumbere fossae

cura. sed alternum sitis exhaurire cruorem.

proxima natarum manus est fletique nepotes,

hic orbam Autonoen et anhelam cernimus Ino

respectantem arcus et ad ubera dulce prementem

pignus et oppositis Semelen a ventre lacertis.

Penthea iam fractis genetrix Cadmeia thyrsis

iamque remissa deo pectusque adaperta cruentum

insequitur planctu; fugit ille avia Lethes

et Stygios super usque lacus, ubi mitior illum

fiet pater et lacerum componit corpus Echion.

tristem nosco Lycum dextramque in terga reflexum

Aeoliden, umero iactantem funus onusto.

necdum ille aut habitus aut versae crimina formae

mutat Aristaeo genitus: frons aspera cornu,

tela manu, reicitque canes in vulnus hiantes.

ecce autem magna subit invidiosa caterva

Tantalis et tumido percenset funera luctu,

nil deiecta malis; iuvat effugisse deorum

numina et insanae plus iam permittere linguae.’

Talia dum patri canit intemerata sacerdos,

illius elatis tremefacta adsurgere vittis

canities tenuesque impelli sanguine vultus,

nec iam firmanti baculo nec virgine fida

nititur, erectusque solo ‘desiste canendo.

nata’ ait, ‘externae satis est mihi lucis, inertes

discedunt nebulae, et vultum niger exsilit aer.

umbrisne an supero dimissus Apolline complet

spiritus? en video quaecumque audita, sed ecce

maerent Argolici deiecto lumine manes!

torvus Alias Proctusque nocens mitisque Phoroneus

truncatusque Pelops et saevo pulvere sordens

Oenomaus largis umectant imbribus ora.

auguror hinc Thebis belli meliora. Quid autem

hi grege condenso, quantum arma et vulnera monstrant.

pugnaces animae, nobis in sanguine multo

oraque pectoraque et falso clamore levatas

intendunt sine pace manus? rex, fallor, an hi sunt

quinquaginta illi? cernis Chthoniumque Chrominque

Phegeaque et nostra praesignem Maeona lauro,

ne saevite, duces, nihil hic mortalibus ausum,

credite, consiliis: hos ferrea neverat annos

Atropos. existis casus: bella horrida nobis,

atque iterum Tydeus.’ dicit, vittaque ligatis

frondibus instantes abigit monstratque cruorem.

Stabat inops comitum Cocyti in litore maesto

Laius, immiti quem iam deus ales Averno

reddiderat. dirumque tuens obliqua nepotem—

noscit enim vultu—non ille aut sanguinis haustus,

cetera ceu plebes, aliumve accedit ad imbrem,

immortale odium spirans, sed prolicit ultro

Annius vates: ‘Tyriae dux inelyte Thebes.

cuius ab interitu non ulla Amphionis arces

vidit amica dies. o iam satis ulte cruentum

exitium et multum placata minoribus umbra,

quos miseranda fugis: iacet ille in funere longo,

quem fremis. et iunctae sentit confinia mortis.

obsitus exhaustos paedore et sanguine vultus

eiectusque die: sors leto durior omni,

crede mihi! quaenam immeritum vitare nepotem

causa tibi? confer vultum et satiare litanti

sanguine venturasque vices et funera belli

pande vel infensus vel res miserate tuorum,

tunc ego te optata vetitam transmittere Lethen

puppe dabo placidumque pia tellure reponam

et Stygiis mandabo deis.’ mulcetur honoris

muneribus fingitque genas, dein talia reddit:

‘cur tibi versanti manes, aequaeve sacerdos,

lectus ego augurio tantisque potissimum umbris,

qui ventura loquar: satis est meminisse priorum,

nostrane praeclari, pudeat, consulta nepotes

poscitis? illum, illum sacris adhibete nefastis.

qui laeto fodit ense patrem, qui semet in ortus

vertit et indignae regerit sua pignora matri,

et nunc ille deos Furiarurnque atra fatigat

concilia et nostros rogat haec in proelia manes,

quodsi adeo placui deflenda in tempora vates.

dicam equidem, quo me Lachesis, quo torva Megaera

usque sinunt: bellum, innumero venit undique bellum

agmine. Lernaeosque trahit fatalis alumnos

Gradivus stimulis; hos terrae monstra deumque

tela manent pulchrique obitus et ab igne supremo

sontes lege morae, certa est victoria Thebis.

ne trepida, nec regna ferox germanus habebit,

sed Furiae geminumque nefas, numerosque per enses,

ei mihi! crudelis vincit pater.’ haec ubi fatum,

labitur et flexa dubios ambage relinquit.

Interea gelidam Nemeen et conscia laudis

Herculeae dumeta vaga legione tenebant

Inaehidae; iam Sidonias avertere praedas,

sternere, ferre domos ardent instantque. quis iras

flexerit, unde morae, medius quis euntibus error,

Phoebe, doce: nos rara manent exordia famae.

Marcidus edomito bellum referebat ab Haemo

Liber; ibi armiferos geminae iam sidera brumae

orgia ferre Getas canumque virescere dorso

Othryn et Icaria Rhodopen adsueverat umbra,

et iam pampineos materna ad moenia currus

promovet; effrenae dextra laevaque secuntur

lynces, et uda mero lambunt retinacula tigres,

post exsultantes spolia armentalia portant

seminecesque lupos scissasque Mimallones ursas.

nec comitatus iners: sunt illic Ira Furorque

et Metus et Virtus et numquam sobrius Ardor

succiduique gradus et castra simillima regi.

isque ubi pulverea Nemeen effervere nube

conspicit et solem radiis ignescere ferri.

necdum compositas belli in certamina Thebas,

concussus visis, quamquam ore et pectore marcet,

aeraque tympanaque et biforem reticere tumultum

imperat, attonitas qui circum plurimus aures,

atque ita: ‘me globus iste meamque exscindere gentem

apparat; ex longo recalet furor; hoc mihi saevum

Argos et indomitae bellum ciet ira novercae,

usque adeone parum cineri data mater iniquo

natalesque rogi quaeque ipse micantia sensi

fulgura? relliquias etiam fusa eque sepulcrum

paelicis et residem ferro petit impia Theben.

nectam fraude moras; illum, illum tendite campum,

tendite, io, comites.’ Hyrcanae ad signa iugales

intumuere iubas, dicto prius adstitit arvis.

Tempus erat,medii cum solem in culmina mundi

tollit anhela dies. Tibi tardus hiantibus arvis

stat vapor atque omnes admittunt aethera luci.

undarum vocat ille deas mediusque silentum

incipit: ‘agrestes fluviorum numina Nymphae

et nostri pars magna gregis, perferte laborem,

quem damus. Argolicos paulum mihi fontibus amnes

stagnaque et errantes obducite pulvere rivos,

praecipuam Nemeen, qua nostra in moenia bellis

nunc iter. ex alto fugiat liquor; adiuvat ipse

Phoebus adhuc summo, cesset ni vestra voluntas,

limite; vim coeptis indulgent astra, meaeque

aestifer Erigones spumat canis, ite volentes,

ite in operta soli; post vos ego gurgite pleno

eliciam, et quae dona meis amplissima sacris,

vester habebit honos, nocturnaque furta licentum

cornipedum et cupidas Faunorum arcebo rapinas.’

dixerat: ast illis tenuis percurrere visus

ora situs, viridisque comis exhorruit umor.

protinus Inachios haurit sitis ignea campos:

diffugere undae, squalent fontesque lacusque,

et cava ferventi durescunt flumina limo.

aegra solo macies, teucrique in origine culmi

inclinata seges, deceptum margine ripae

stat pecus, atque amnes quaerunt armenta natatos.

sic ubi se magnis refluus suppressit in antris

Nilus et Eoae liquentia pabula brumae

ore premit, fumant desertae gurgite valles

et patris undosi sonitus exspectat hiulca

Aegyptus, donec Phariis alimenta rogatus

donet agris magnumque inducat messibus annum.

Aret Lenia nocens, aret Lyrcius et ingens

Inachus advolvensque natantia saxa Charadrus

et numquam in ripis audax Erasinus et aequus

fluctibus Asterion, ille alta per avia notus

audiri et longe pastorum rumpere somnos.

una tamen tacitas sed iussu numinis undas

haec quoque secreta nutrit Langia sub umbra,

nondum illi raptus dederat lacrimabile nomen

Archemorus, nec fama deae; tamen avia servat

et nemus et fluvium; manet ingens gloria Nympham,

cum tristem Hypsipylen ducibus sudatus Achaeis

ludus et atra sacrum recolet trieteris Ophelten.

Ergo nec ardentes clipeos vectare nec artos

thoracum nexus—tantum sitis horrida torret—

sufficiunt: non ora modo angustisque perusti

faucibus, interior sed vis quatit, aspera pulsu

corda, gelant venae, et siccis cruor aeger adhaeret

visceribus: tunc sole putris, tunc pulvere tellus

exhalat calidam nubem, non spumeus imber

manat equum: siccis inlidunt ora lupatis,

ora catenatas procul exsertantia linguas;

nec legem dominosve pati, sed perfurit arvis

flammatum pecus, huc illuc impellit Adrastus

exploratores, si stagna Licymnia restent.

si quis Amymones superet liquor: omnia caecis

ignibus hausta sedent, nec spes umentis Olympi.

ceu flavam Libyen desertaque pulveris Afri

conlustrent nullaque umbratam nube Syenen.

Tandem inter silvas—sic Euhius ipse pararat—

errantes subitam pulchro in maerore tuentur

Hypsipyles; illi quamvis et ad ubera Opheltes

non suus. Inachii proles infausta Lycurgi.

dependet—neglecta comam nec dives amictu—

regales tamen ore notae, nec mersus acerbis

exstat honos, tunc haec adeo stupefactus Adrastus:

‘diva potens nemorum—nam te vultusque pudorque

mortali de stirpe negant—. quae laeta sub isto

igne poli non quaeris aquas, succurre propinquis

gentibus: Arquitenens seu te Latonia casto

de grege transmisit thalamis, seu lapsus ab astris

non humilis fecundat amor—neque enim ipse deorum

arbiter Argolidum thalamis novus—. aspice maesta

agmina. nos ferro meritas exscindere Thebas

mens tulit, imbelli sed nunc sitis aspera fato

submittitque animos et inertia robora carpit

da fessis in rebus opem, seu turbidus amnis,

seu tibi foeda palus; nihil hae in sorte pudendum,

nil humile est: tu nunc Ventis pluvioque rogaris

pro Iove, tu refugas vires et pectora bellis

exanimata reple: sic hoc tibi sidere dextro

crescat onus. tantum reduces det flectere gressus

Iuppiter, o quanta belli donabere praeda!

Direaeos tibi, diva, greges numerumque rependam

sanguinis, et 
 magna lucus signabitur ara.’

dixit, et orantis media inter anhelitus ardens

verba rapit, cursuque animae labat arida lingua;

idem omnes pallorque viros flatusque soluti

oris habet, reddit demisso Lemnia vultu:

‘diva quidem vobis, etsi caelestis origo est,

unde ego? mortales utinam haud transgressa fuissem

luctibus! altricem mandati cernitis orbam

pignoris; at nostris an quis sinus uberaque ulla,

scit deus, et nobis regnum tamen et pater ingens—

sed quid ego haec, fessosque optatis demoror undis?

mecum age nunc. si forte vado Langia perennes

servat aquas; solet et rabidi sub limite Caneri

semper, et Icarii quamvis iuba fulguret astri,

ire tamen.’ simul haerentem, ne tarda Pelasgis

dux foret, a! miserum vicino caespite alumnum—

sic Parcae volvere—locat ponique negantis

floribus adgestis et amico murmure dulces

solatur lacrimas: qualis Berecyntia mater,

dum parvum circa iubet exsultare Tonantem

Curetas trepidos; illi certantia plaudunt

orgia, sed magnis resonat vagitibus Ide.

At puer in gremio veniae telluris et alto

gramine nunc faciles sternit procursibus herbas

in vultum nitens, caram modo lactis egeno

nutricem plangore ciens iterumque renidens

et teneris meditans verba inluetantia labris

miratur nemorum strepitus aut obvia carpit

aut patulo trahit ore diem nemorique malorum

inscius et vitae multum securus inerrat.

sic tener Odrysia Mavors nive, sic puer ales

vertice Maenalio, talis per litora reptans

improbus Ortygiae latus inclinabat Apollo.

Illi per dumos et opaca virentibus umbris

devia; pars cingunt, pars arta plebe sequuntur

praecelerantque ducem, medium subit illa per agmen

non humili festina modo; iamque amne propinquo

rauca sonat vallis, saxosumque impulit aures

murmur: ibi exsultans conclamat ab agmine primus,

sicut erat levibus tollens vexilla maniplis

Argus aquae! longusque virum super ora cucurrit

clamor aquae! sic Ambracii per litora ponti

nauticus in remis iuvenum monstrante magistro

fit sonus inque vicem contra percussa reclamat

terra, salutatus cum Leucada pandit Apollo,

incubuere vadis passim discrimine nullo

turba simul primique, nequit secernere mixtos

aequa sitis, frenata suis in curribus intrant

armenta, et pleni dominis armisque feruntur

quadripedes; hos turbo rapax, hos lubrica fallunt

saxa, nec implicitos fluvio reverentia reges

proterere aut mersisse vado clamantis amici

ora. fremunt undae, longusque a fontibus amnis

diripitur, modo lene virens et gurgite puro

perspicuus nunc sordet aquis egestus ab imis

alveus; inde tori riparum et proruta turbant

gramina; iam crassus caenoque et pulvere sordens,

quamquam expleta sitis, bibitur tamen, agmina bello

decertare putes iustumque in gurgite Martem

perfurere aut captam tolli victoribus urbem.

Atque aliquis regum medio circumfluus amni:

‘silvarum, Nemea. longe regina virentum,

lecta Rivis sedes, quam tu non Herculis actis

dura magis, rabidi cum colla comantia monstri

augeret et tumidos animam angustaret in artus!

hac saevisse tenus populorum in coepta tuorum

sufficiat: tuque o cunctis insuete domari

solibus, aeternae largitor corniger undae,

laetus eas, quacumque domo gelida ora resolvis

immortale tumens; neque enim tibi cana repostas

Bruma nives raptasque alio de fonte refundit

Arcus aquas gravidive indulgent nubila Cori.

sed tuus et nulli ruis expugnabilis astro.

te nec Apollineus Ladon nec Xanthus uterque

Spercheusque minax Centaureusque Lycormas

praestiterint; tu pace mihi, tu nube sub ipsa

armorum festisque super celebrabere mensas—

accipias fessisque libens iterum hospita pandas

flumina defensasque velis agnoscere turmas.’

Pulsa sitis fluvio, populataque gurgitis altum

agmina linquebant ripas amnemque minorem;

acrior et campum sonipes rapit et pedes arva

implet ovans, rediere viris animique minaeque

votaque, sanguineis mixtum ceu fontibus ignem

hausissent belli magnasque in proelia mentes.

dispositi in turmas rursus legemque severi

ordinis, ut cuique ante locus ductorque, monentur

instaurare vias. tellus iam pulvere primo

crescit, et armorum transmittunt fulgura silvae.

qualia trans pontum Phariis deprensa serenis

rauca Paraetonio decedunt agmina Nilo,

quo fera cogit
 hiemps: illae clangore fugaci,

umbra fretis arvisque, volant, sonat avius aether.

iam Borean imbresque pati, iam nare solutis

amnibus et nudo iuvat aestivare sub Haemo.

Hic rursus simili procerum vallante corona

dux Talaionides, antiqua ut forte sub orno

stabat et admoti nixus Polynicis in hastam:

at tamen, o quaecumque es ait, ‘cui — gloria tanta

— venimus innumera e fato debere cohortes,

quem non ipse deum sator aspernetur honorem,

dic age, quando tuis alacres absistimus undis,

quae domus aut tellus, animam quibus hauseris astris?

dic, quis et ille pater? neque enim tibi numina longe,

transierit fortuna licet, maiorque per ora

sanguis, et adflicto spirat reverentia vultu.’

Ingemit, et paulum fletu cunctata modesto

Lemnias orsa refert: ‘immania vulnera, rector,

integrare iubes, Furias et Lemnon et artis

arma inserta toris debellatosque pudendo

ense mares; redit ecce nefas et frigida cordi

Eumenis. o miserae, quibus hic furor additus! o nox!

o pater! illa ego nam, pudeat ne forte benignae

hospitis, illa, duces, raptum quae sola parentem

occului. quid longa malis exordia necto?

et vos arma vocant magnique in corde paratus,

hoc memorasse sat est: claro generata Thoante

servitum Hypsipyle vestri fero capta Lycurgi.’

Advertere animos, maiorque et honora videri

parque operi tanto; cunctis tunc noscere casus

ortus amor, pater ante alios hortatur Adrastus:

‘immo age, dum primi longe damus agmina vulgi

— nec facilis Nemee latas evolvere vires,

quippe obtenta comis et ineluetabilis umbra —

pande nefas laudesque tuas gemitusque tuorum,

unde hos advenias regno deiecta labores.’

Dulce loqui miseris veteresque reducere questus,

incipit: ‘Aegaeo premitur circumflua Nereo

Lemnos, ubi ignifera fessus respirat ab Aetna

Mulciber; ingenti tellurem proximus umbra

vestit Athos nemorumque obseurat imagine pontum;

Thraces arant contra, Thracum fatalia nobis

litora, et inde nefas, florebat dives alumnis

terra, nec illa Samo fama Delove sonanti

peior et innumeris quas spumifer adsilit Aegon.

dis visum turbare domos, nec pectora culpa

nostra vacant: nullos Veneri sacravimus ignis,

nulla deae sedes; movet et caelestia quondam

corda dolor lentoque inrepunt agmine Poenae.

illa Paphon veterem centumque altaria linquens

nec vultu nec crine prior solvisse iugalem

ceston et Idalias procul ablegasse volucres

fertur, erant certe, media quae noctis in umbra

divam alios ignes maioraque tela gerentem

Tartareas inter thalamis volitasse sorores

vulgarent, utque implicitis arcana domorum

anguibus et saeva formidine nupta replesset

limina nec fidi populum miserata mariti.

protinus a Lemno teneri fugistis Amores,

mutus Hymen versaeque faces et frigida iusti

cura tori! nullae redeunt in gaudia noctes,

nullus in amplexu sopor est, Odia aspera ubique

et Furor et medio recubat Discordia lecto.

cura viris tumidos adversa Thracas in ora

eruere et saevam bellando frangere gentem,

cumque domus contra stantesque in litore nati,

dulcius Edonas 
 hiemes Arctonque prementem

excipere, aut tandem tacita post proelia nocte

fractorum subitas torrentum audire ruinas.

illae autem tristes — nam me tunc libera curis

virginitas annique tegunt — sub nocte dieque

adsiduis aegrae in lacrimis solantia miscent

conloquia, aut saevam spectant trans aequora Thracen.

Sol operum medius summo librabat Olympo

lucentes, ceu staret, equos; quater axe sereno

intonuit, quater antra dei fumantis anhelos

exseruere apices, ventisque absentibus Aegon

motus et ingenti percussit litora ponto:

cum subito horrendas aevi matura Polyxo.

tollitur in furias thalamisque insueta relictis

evolat. insano veluti Teumesia thyias

rapta deo, cum sacra vocant Idaeaque suadet

buxus et a summis auditus montibus Euhan:

sic erecta genas aciemque offusa trementi

sanguine desertam rabidis clamoribus urbem

exagitat, clausasque domos et limina pulsans

concilium vocat; infelix comitatus eunti

haerebant nati. atque illae non segnius omnes

erumpunt tectis, summasque ad Pallados arces

impetus: huc propere stipamur et ordine nullo

congestae; stricto mox ense silentia iussit

hortatrix scelerum et medio sic ausa profari:

'rem summam instinctu superum meritique doloris,

o viduae — Armate animos et pellite sexum! —

Lemniades, sancire paro; si taedet inanes

aeternum servare domos turpemque iuventae

flore situm et longis steriles in luctibus annos,

inveni, promitto, viam — nec numina desunt —

qua renovanda Venus: modo par insumite robur

luctibus, atque adeo primum hoc mihi noscere detur.

tertia canet hiemps; cui conubialia vincla

aut thalami secretus honos? cui coniuge pectus

intepuit? cuius vidit Lucina labores,

dicite, vel iustos cuius pulsantia menses

vota tument? qua pace feras volucresque iugari

mos datus, heu segnes! potuitne ultricia Graius

virginibus dare tela pater laetusque dolorum

sanguine securos iuvenum perfundere somnos:

at nos volgus iners? quodsi propioribus actis

est opus, ecce animos doceat Rhodopeia coniunx,

ulta manu thalamos pariterque epulata marito.

nec vos immunis scelerum securave cogo:

plena mihi domus atque ingens, en cernite, sudor.

quattuor hos una, decus et solacia patris,

in gremio, licet amplexu lacrimisque morentur,

transadigam ferro saniemque et vulnera fratrum

miscebo patremque simul spirantibus addam,

ecqua tot in caedes animum promittit? ' Agebat

pluribus; adverso nituerunt vela profundo:

Lcmnia classis erat. rapuit gavisa Polyxo

fortunam atque iterat: 'superisne vocantibus ultro

desumus? ecce rates! deus hos, deus ultor in iras

adportat coeptisque favet, nec imago quietis

vana meae: nudo stabat Venus ense, videri

clara mihi somnosque super quid perditis aevum?

inquit ‘age aversis thalamos purgate maritis,

ipsa faces alias melioraque foedera iungam.’

dixit, et hoc ferrum stratis, hoc, credite, ferrum

imposuit, quin o miserae, dum tempus agi rem,

consulite; en validis spumant eversa lacertis

aequora, Bistonides veniunt fortasse maritae.'

hinc stimuli ingentes, magnusque advolvitur astris

clamor. Amazonio Scythiam fervere tumultu

lunatumque putes agmen descendere, ubi arma

indulget pater et saevi movet ostia Belli,

nec varius fremor aut studia in contraria rapti

dissensus, ut plebe solet: furor omnibus idem,

idem animus solare domos iuvenumque senumque

praecipitare colos plenisque adfrangere parvos

uberibus ferroque omnes exire per annos,

tunc viridi luco 1 — lucus iuga celsa Minervae

propter opacat humum niger ipse, sed insuper ingens

mons premit et gemina pereunt ealigne soles —

hic sanxere fidem, tu Martia testis Enyo

atque inferna Ceres, Stygiaeque Acheronte recluso

ante preces venere deae; sed fallit ubique

mixta venus, venus arma tenet, venus admovet iras.

nec de more cruor: natum Charopeia coniunx

obtulit, accingunt sese et mirantia ferro

pectora congestisque avidae simul undique dextris

perfringunt, ae dulce nefas in sanguine vivo

coniurant, matremque recens circumvolat umbra,

talia cernenti mihi quantus in ossibus horror,

quisve per ora color! qualis cum cerva cruentis

circumventa lupis, nullum cui pectore molli

robur et in volucri tenuis fiducia cursu,

praecipitat suspensa fugam, iamiamque teneri

credit et elusos audit concurrere morsus.

Illi aderant, primis iamque offendere carinae

litoribus, certant saltu contingere terram

praecipites, miseri, quos non aut horrida virtus

Marte sub Odrysio, aut medii inclementia ponti

hauserit! alta etiam superum delubra vaporant

promissasque trahunt pecudes: niger omnibus aris

ignis, et in nullis spirat deus integer extis.

tardius umenti noctem deiecit Olympo

Iuppiter et versum miti, reor, aethera cura

sustinuit, dum fata vetat, nec longius umquam

cessavcre novae perfecto sole tenebrae.

sera tamen mundo venerunt astra, sed illis

et Paros et nemorosa Thasos crebraeque relucent

Cyelades; una gravi penitus latet obruta caelo

Lemnos,in hane tristes nebulae,et plagacaeca superne

texitur, una vagis Lemnos non agnita nautis.

iam domibus fusi et nemorum per opaea sacrorum

ditibus indulgent epulis vacuantque profundo

aurum immane mero, dum quae per Strymona pugnae,

quis Rhodope gelidove labor sudatus in Haemo,

enumerare vacat, nec non, manus impia, nuptae

serta inter festasque dapes quo maxima cultu

quaeque iacent; dederat mites Cytherea suprema

nocte viros longoque brevem post tempore pacem

nequiquam et miseros perituro adflaverat igni.

conticuere chori, dapibus ludoque licenti

fit modus et primae decrescunt murmura noctis,

cum consanguinei mixtus caligine Leti

rore madens Stygio morituram amplectitur urbem

Somnus et implacido fundit gravia otia cornu

secernitque viros, vigilant nuptaeque nurusque

in scelus, atque hilares acuunt fera tela Sorores,

invasere nefas, cuncto sua regnat Erinys

pectore, non aliter Scythicos armenta per agros

Hyrcanae elausere leae, quas exigit ortu

prima fames, a vidique implorant ubera nati.

quos tibi nam, dubito, scelerum de mille figuris

expediam casus. 
 Elymum temeraria Gorge

evinctum ramis altaque in mole tapetum

efflantem somno crescentia vina superstans

vulnera disiecta rimatur veste, sed illum

infelix sopor admota sub morte refugit,

turbidus incertumque oculis vigilantibus hostem

occupat amplexu, nec segnius illa tenentis

pone adigit costas, donec sua pectora ferro

tangeret, is demum sceleri modus; ora supinat

blandus adhuc oculisque tremens et murmure Gorgen

quaerit et indigno non solvit bracchia collo.

non ego nunc volgi quamquam crudelia pandam

funera, sed propria luctus de stirpe recordor:

quod te, nave Cydon, quod te per colla refusis

intactum, Crenaee, comis, quibus ubera mecum

obliquumque a patre genus, fortemque, timebam

quem desponsa, Gyan vidi lapsare eruentae

vulnere Myrmidones, quodque inter serta torosque

barbara ludentem fodiebat Epopea mater.

fiet super aequaevum soror exarmata Lyeaste

Cydimon, heu similes perituro in corpore vultus

aspiciens floremque genae et quas finxerat auro

ipsa comas, cum saeva parens iam coniuge fuso

adstitit impellitque minis atque ingerit ensem.

ut fera, quae rabiem placido desueta magistro

tardius arma movet stimulisque et verbere crebro

in mores negat ire suos, sic illa iacenti

incidit undantemque sinu conlapsa cruorem

excipit et laceros premit in nova vulnera crines.

ut vero Alcimeden etiamnum in murmure truncos

ferre patris vultus et egentem sanguinis ensem

conspexi, riguere comae atque in viscera saevus

horror iit: meus ille Thoas, mea dira videri

dextra mihi! extemplo thalamis turbata paternis

inferor. ille quidem dudum — quis magna tuenti

somnus? — agit versans secum, etsi lata recessit

urbe domus, quinam strepitus, quae murmura noctis,

cur fremibunda quies? trepido scelus ordine pando,

quis dolor, unde animi: 'vis nulla arcere furentes;

hac sequere, o miserande; premunt aderuntque moranti,

et mecum fortasse cades' his motus et artus

erexit stratis, ferimur per devia vastae

urbis et ingentem nocturnae caedis acervum

passim, ut quosque sacris crudelis vespera lucis

straverat, occulta speculamur nube latentes,

hic impressa toris ora exstantesque reclusis

pectoribus capillos magnarum et fragmina trunca

hastarum et ferro laceras per corpora vestes,

crateras pronos epulasque in caede natant.es

cernere erat, iugulisque modo torrentis apertis

sanguine permixto redeuntem in pocula Bacchum,

hic iuvenum manus et nullis violabilis armis

turba senes, positique patrum super ora gementum

semineces pueri trepidas in limine vitae

singultant animas, gelida non sacvius Ossa

luxuriant Lapitharum epulae, si quando profundo

Nubigenae caluere mero; vix primus ab ira

pallor, et impulsis surgunt ad proelia mensis.

Tunc primum sese trepidis sub nocte Thyoneus

detexit, nato portans extrema Thoanti

subsidia, et multa subitus cum luce refulsit,

adgnovi: non ille quidem turgentia sertis

tempora nec flava crinem destrinxerat uva:

nubilus indignumque oculis liquentibus imbrem

adloquitur: ‘dum fata dabant tibi, nate, potentem

Lemnon et externis etiam servare timendam

gentibus, haud umquam iusto mea cura labori

destitit: absciderunt tristes crudelia Parcae

stamina, nec dictis, supplex quae plurima fudi

ante Iovem frustra, lacrimisque avertere luctus

contigit; infandum natae concessit honorem,

adcelerate fugam, tuque, o mea digna propago,

hac rege, virgo, patrem, gemini qua bracchia muri

litus eunt: illa, qua rere silentia, porta

stat funesta Venus ferroque accincta furentes

adiuvat — unde manus, unde haec Mavortia divae

pectora? — : tu lato patrem committe profundo,

succedam curis.’ita fatus in aera rursus

solvitur et nostrum, visus arcentibus umbris,

mitis iter longae claravit limite flammae.

qua data signa, sequor; dein curvo robore clausum

dis pelagi ventisque et Cycladas Aegaeoni

amplexo commendo patrem, nec fletibus umquam

fit modus
 alternis, ni iam dimittat Eoo

Lucifer astra polo. tunc demum litore rauco

multa metu reputans et vix confisa Lyaeo

dividor, ipsa gradu nitente, sed anxia retro

pectora, nec requies, quin et surgentia caelo

flamina et e cunctis prospectem collibus undas.

exoritur pudibunda dies, caelumque retexens

aversum Lemno iubar et declinia Titan

opposita iuga nube refert, patuere furores

nocturni, lucisque novae formidine cunctis,

quamquam inter similes, subitus pudor; impia terrae

infodiunt scelera aut festinis ignibus urunt.

iam manus Eumenidum captasque refugerat arces

exsaturata venus; licuit sentire, quid ausae,

et turbare comas et lumina tingere fletu,

insula dives agris opibusque armisque virisque,

nota situ et Getico nuper ditata triumpho,

non maris incursu, non hoste, nec aethere laevo

perdidit una omnes orbata excisaque fundo

indigenas: non arva viri, non aequora vertunt,

conticuere domus, cruor altus et oblita crasso

cuncta rubent tabo, magnaeque in moenibus urbis

nos tantum et saevi spirant per culmina manes,

ipsa quoque arcanis tecti in penetralibus alto

molior igne pyram, sceptrum super armaque patris

inicio et notas regum velamina vestes,

ac prope maesta rogum confusis ignibus adsto

ense cruentato, fraudemque et inania busta

plango metu, si forte premant, cassumque parenti

omen et hac dubios leti precor ire timores,

his mihi pro meritis, ut falsi criminis astu

parta fides, regna et solio considere patris

— supplicium! — datur, anne illis obsessa negarem?

accessi, saepe ante deos testata fidemque

immeritasque manus; subeo — pro dira potestas

! — exsangue imperium et maestam sine culmine Lemnon.

iam magis atque magis vigiles dolor angere sensus,

et gemitus clari, et paulatim invisa Polyxo,

iam meminisse nefas, iam ponere manibus aras

concessum et multum eineres iurare sepultos,

sic ubi duetorem trepidae stabulique maritum,

quem penes et saltus et adultae gloria gentis,

Massylo frangi stupuere sub hoste iuvencae,

it truncum sine honore pecus, regemque peremptum

ipse ager, ipsi amnes et muta armenta queruntur.

Ecce autem aerata dispellens aequora prora

Pelias intacti late subit hospita ponti

pinus; agunt Minyae, geminus fragor ardua canet

per latera, abruptam eredas radicibus ire

Ortygiam aut fractum pelago decurrere montem,

ast ubi suspensis siluerunt aequora tonsis,

mitior et senibus cygnis et pectine Phoebi

vox media de puppe venit, maria ipsa carinae

accedunt, post nosse datum est: Oeagrius illic

acclinis malo mediis intersonat Orpheus

remigiis tantosque iubet nescire labores.

illis in Scythicum Borean iter oraque primi

Cyaneis artata maris, nos Thracia visu

bella ratae vario tecta incursare tumultu,

densarum pecudum aut fugientum more volucrum,

heu ubi nunc furiae? portus amplexaque litus

moenia, qua longe pelago despectus aperto,

seandimus et celsas turres; huc saxa sudesque

armaque maesta virum atque infectos caedibus enses

subvectant trepidae; quin et squalentia texta

thoracum et voltu galeas intrare soluto

non pudet; audaces rubuit mirata catervas

Pallas, et averso risit Gradivus in Haemo.

tunc primum ex animis praeceps amentia cessit,

nec ratis illa salo, sed divum sera per aequor

iustitia et poenae scelerum adventare videntur.

iamque aberant terris, quantum Cortynia currunt

spicula, caeruleo gravidam cum Iuppiter imbri

ipsa super nubem ratis armamenta Pelasgae

sistit agens; inde horror aquis, et raptus ab omni

sole dies miscet tenebras, quis protinus unda

concolor; obnixi lacerant cava nubila venti

diripiuntque fretum, nigris redit umida tellus

verticibus, totumque notis certantibus1 aequor

pendet et arquato iamiam prope sidera dorso

frangitur, incertae nec iam prior impetus alno,

sed labat exstantem rostris modo gurgite in imo,

nune caelo Tritona ferens, nee robora prosunt

semideum heroum, puppemque insana flagellat

arbor et instabili procumbens pondere curvas

raptat aquas, remique eadunt in peetus inanes.

nos quoque per rupes murorumque aggere ab omni,

dum labor ille viris fretaque indignantur et austros,

desuper invalidis fluitantia tela lacertis —

quid non ausa manus? — Telamona et Pelea eontra

spargimus, et nostro petitur Tirynthius areu.

illi — quippe simul bello pelagoque laborant —

pars clipeis munire ratem, pars aequora fundo

egerere; ast alii pugnant, sed inertia motu

corpora, suspensaeque carent conamine vires,

instamus iaetu telorum, et ferrea nimbis

certat hiemps, vastaeque sudes fractique molares

spieulaque et multa erinitum missile flamma

nune pelago, nune puppe cadunt, dat operta fragorem

pinus, et abiunetis regemunt tabulata cavernis,

talis Hyperborea viridis nive verberat agros

Iuppiter; obruitur eampis genus omne ferarum,

deprensaeque cadunt volucres, et messis amaro

strata gelu, fragor inde iugis, inde amnibus irae.

ut vero elisit nubes Iove tortus ab alto

ignis et ingentes patuere in fulmine nautae,

deriguere animi, manibusque horrore remissis

arma aliena eadunt, rediit in pectora sexus.

cernimus Aeacidas murisque immane minantem

Ancaeum et longa pellentem cuspide rupes

Iphiton; attonito manifestus in agmine supra est

Amphitryoniades puppemque alternus utrimque

ingravat et medias ardet descendere in undas,

at levis et miserae nondum mihi notus Iason

transtra per et remos impressaque terga virorum

nunc magnum Oeniden, nunc ille hortatibus Idan

et Talaum et cana rorantem aspargine ponti

Tyndariden iterans gelidique in nube parentis

vela laborantem 
 Calain subnectere malo

voce manuque rogat; quatiunt impulsibus illi

nunc freta, nunc muros, sed nec spumantia cedunt

aequora, et incussae redeunt a turribus hastae,

ipse graves fluctus clavumque audire negantem

lassat agens Tiphys palletque et plurima mutat

imperia ac laevas dextrasque obtorquet in undas

proram navifragis avidam concurrere saxis,

donec ab extremae cuneo ratis Aesone natus

Palladios oleae, Mopsi gestamina, ramos

extulit et socium turba prohibente poposcit

foedera; praecipites vocem involvere procellae,

tunc modus armorum, pariterque exhausta quierunt

flamina, confusoque dies respexit Olympo.

quinquaginta illi, trabibus de more revinetis,

eminus abrupto quatiunt nova litora saltu,

magnorum decora alta patrum, iam fronte sereni

noscendique habitu, postquam tumor iraque cessit

vultibus, arcana sic fama erumpere porta

caelicolas, si quando domos litusque rubentum

Aethiopum et mensas amor est intrare minores;

dant Fluvii Montesque locum, tum Terra superbit

gressibus et paulum respirat caelifer Atlans.

Hic et ab adserto nuper Marathone superbum

Thesea et Ismarios, Aquilonia pignora, fratres,

utraque quis rutila stridebant tempora pinna,

cernimus, hic Phoebo non indignante priorem

Admetum et durae similem nihil Orphea Thracae,

tunc prolem Calydone satam generumque profundi

Nereos. ambiguo visus errore lacessunt

Oebalidae gemini; chlamys huic, chlamys ardet et illi,

ambo hastile gerunt, umeros exsertus uterque,

nudus uterque genas, simili coma fulgurat astro.

audet iter magnique sequens vestigia mutat

Herculis et tarda quamvis se mole ferentem

vix cursu tener aequat Hylas Lernaeaque tollens

arma sub ingenti gaudet sudare pharetra.

Ergo iterum Venus et tacitis corda aspera flammis

Lemniadum pertemptat Amor. tunc regia Iuno

arma habitusque virum pulchraeque insignia gentis

mentibus insinuat, certatimque ordine cunctae

hospitibus patuere fores; tunc primus in aris

ignis, et infandis venere oblivia curis;

tunc epulae felixque sopor noctesque quietae,

nec superum sine mente, reor, placuere fatentes.

forsitan et nostrae fatum excusabile culpae

noscere cura, duces, cineres furiasque meorum

testor: ut externas non sponte aut crimine taedas

attigerim — scit cura deum — etsi blandus Iason

virginibus dare vincla novis: sua iura cruentum

Phasin habent; alios, Colchi, generatis amores,

iamque exuta gelu tepuerunt sidera longis

solibus, et velox in terga revolvitur annus.

iam nova progenies partusque in vota soluti,

et non speratis clamatur Lemnos alumnis.

nec non ipsa tamen thalami monimenta coacti

enitor geminos, duroque sub hospite mater

nomen avi renovo; nec quae fortuna relictis

nosse datur, iam plena quater quinquennia pergunt,

si modo fata sinunt aluitque rogata Lycaste.

Detumuere animi-maris, et clementior Auster

vela vocat: ratis ipsa moram portusque quietos

odit et adversi 
 tendit retinacula saxi.

inde fugam Minyae, sociosque appellat Iason

efferus, o utinam iam tunc mea litora rectis

praetervectus aquis, cui non sua pignora cordi,

non promissa fides; certe stat fama remotis

gentibus: aequorei redierunt vellera Phrixi.

ut stata lux pelago venturumque aethera sensit

Tiphys et occidui rubuere cubilia Phoebi,

heu iterum gemitus, iterumque novissima nox est.

vix reserata dies, et iam rate celsus Iason

ire iubet, primoque ferit dux verbere pontum.

illos e seopulis et summo vertice montis

spumea porreeti dirimentes terga profundi

prosequimur visu, donec lassavit euntes

lux oculos longumque polo contexere visa est

aequor et extremi pressit freta margine caeli.

Fama subit portus, vectum trans alta Thoanta

fraterna regnare Chio, mihi erimina nulla,

et vacuos arsisse rogos; fremit impia plebes,

sontibus accensae stimulis facinusque reposeunt.

quin etiam occultae vulgo increbrescere voces:

‘solane fida suis, nos autem in funera laetae 1?

non deus haec latumque? quid imperat urbe nefanda?’

talibus exanimis dictis — et triste propinquat

supplicium, nec regna iuvant — vaga litora furtim

incomitata sequor funestaque moenia linquo,

qua fuga nota patris; sed non iterum obvius Euhan,

nam me praedonum manus hue adpulsa tacentem

abripit et vestras famulam transmittit in oras.’

Talia Lernaeis iterat dum regibus exsul

Lemnias et longa solatur damna querella,

immemor absentis — sic di suasistis! — alumni,

ille graves oeulos languentiaque ora comanti

mergit humo, fessusque diu puerilibus actis

labitur in somnos, prensa manus haeret in herba.

Interea campis, nemoris sacer horror Achaei,

terrigena exoritur serpens, tractuque soluto

immanem sese vehit ac post terga relinquit,

livida fax oculis, tumidi stat in ore veneni

spuma virens, ter lingua vibrat, terna agmina adunci

dentis, et auratac crudelis gloria fronti

prominet. Inachii sanctum dixere Tonanti

agricolae, cui cura loci et silvestribus aris

pauper honos; nunc ille dei circumdare templa

orbe vago labens, miserae nunc robora silvae

atterit et vastas tenuat complexibus ornos;

saepe super fluvios geminae iacet aggere ripae

continuus, squamisque incisus adaestuat amnis,

sed nunc, Ogygii iussis quando omnis anhelat

terra dei trepidaeque latent in pulvere Nymphae,

saevior anfractu laterum sinuosa retorquens

terga solo siccique nocens furit igne veneni,

stagna per arentesque lacus fontesque repressos

volvitur et vacuis fluviorum in vallibus errat,

incensusque siti liquidum nunc aera lambit

ore supinato, nunc arva gementia radens

pronus adhaeret humo, si quid viridantia sudent

gramina; percussae calidis adflatibus herbae,

qua tulit ora, cadunt, moriturque ad sibila campus:

quantus ab Arctois discriminat aethera plaustris

Anguis et usque Notos alienumque exit in orbem;

quantus et ille sacri spiris intorta movebat

cornua Parnassi, donec tibi, Delie, fixus

vexit harundineam centeno volnere silvam.

Quis tibi, parve, deus tam magni pondera fati

sorte dedit? tune hoc vix prima ad limina vitae

hoste iaces? an ut inde sacer per saecula Grais

gentibus et tanto dignus morerere sepulcro?

occidis extremae destrictus verbere caudae

ignaro serpente puer, fugit ilicet artus

somnus, et in solam patuerunt lumina mortem.

cum tamen attonito moriens vagitus in auras

excidit et ruptis immutuit ore querellis,

qualia non totas peragunt insomnia voces,

audiit Hypsipyle, facilemque negantia cursum

exanimis genua aegra rapit; iam certa malorum

mentis ab augurio sparsoque per omnia visu

lustrat humum quaerens et nota vocabula parvo

nequiquam ingeminans: nusquam ille, et prata recentes

amisere notas, viridi piger accubat hostis

collectus gyro spatiosaque iugera complet,

sic etiam obliqua cervicem expostus in alvo.

horruit infelix visu longoque profundum

incendit clamore nemus; nec territus ille,

sed iacet; Argolicas ululatus flebilis aures

impulit; extemplo monitu ducis advolat ardens

Arcas eques causamque refert, tunc squamea demum

torvus ad armorum radios fremitumque virorum

colla movet: rapit ingenti conamine saxum,

quo discretus ager, vacuasque impellit in auras

arduus Hippomedon, quo turbine bellica quondam

librati saliunt portarum in claustra molares.

cassa ducis virtus: iam mollia colla refusus

in tergum serpens venientem evaserat ictum,

dat sonitum tellus, nemorumque per avia densi

dissultant nexus. at non mea vulnera clamat

et trabe fraxinea Capaneus subit obvius ‘umquam

effugies, seu tu pavidi ferus incola luci,

sive deis, utinamque deis, concessa voluptas,

non, si consertum super haec mihi membra Giganta

subveheres.’ volat hasta tremens et hiantia monstri

ora subit linguaeque secat fera vinela trisulcae,

perque iubas stantes capitisque insigne corusci

emicat, et nigri sanie perfusa cerebri

Agitur alta 
 solo. longus vix tota peregit

membra dolor, rapido celer ille volumine telum

circuit avulsumque ferens in opaca refugit

templa dei; hic magno tellurem pondere mensus

implorantem animam dominis adsibilat aris.

illum et cognatae stagna indignantia Lernae,

floribus et vernis adsuetae spargere Nymphae,

et Nemees reptatus ager, lucosque per omnis

silvicolae fracta gemuistis harundine, Fauni,

ipse etiam e summa iam tela poposcerat aethra

Iuppiter, et dudum nimbique hiemesque coibant,

ni minor ira deo gravioraque tela mereri

servatus Capaneus; moti tamen aura cucurrit

fulminis et summas libavit vertice cristas.

Iamque pererratis infelix Lemnia campis,

liber ut angue locus, modico super aggere longe

pallida sanguineis infectas roribus herbas

prospicit, huc magno cursum rapit effera luctu

agnoscitque nefas, terraeque inlisa nocenti

fulminis in morem non verba in funere primo,

non lacrimas habet: ingeminat misera oscula tantum

incumbens animaeque fugam per membra tepentem

quaerit hians, non ora loco, non pectora restant,

rapta cutis, tenuia ossa patent nexusque madentes

sanguinis imbre novi, totumque in vulnere corpus,

ac velut aligerae sedem fetusque parentis

cum piger umbrosa populatus in ilice serpens,

illa redit querulaeque domus mirata quietem

iam stupet 
 impendens advectosque horrida maesto

excutit ore cibos, cum solus in arbore paret

sanguis et errantes per capta cubilia plumae.

Ut laceros artus gremio miseranda recepit

intexitque comis, tandem laxata dolori

vox invenit iter, gemitusque in verba soluti:

‘o mihi desertae natorum dulcis imago,

Archemore, o rerum et patriae solamen ademptae

servitiique decus, qui te, mea gaudia, sontes

exstinxere dei, modo quem digressa reliqui

lascivum et prono vexantem gramina cursu?

heu ubi siderei vultus? ubi verba ligatis

imperfecta sonis risusque et murmura soli

intellecta mihi? quotiens tibi Lemnon et Argo

sueta loqui et longa somnum suadere querella!

sic equidem luctus solabar et ubera parvo

iam materna dabam, cui nunc venit inritus orbae

lactis et infelix in vulnera liquitur imber.

nosco deos: o dura mei praesagia somni

nocturnique metus, et numquam impune per umbras

attonitae mihi visa venus! quos arguo divos?

ipsa ego te — quid enim timeam moritura fateri? —

exposui fatis, quae mentem insania traxit?

tantane me tantae tenuere oblivia curae?

dum patrios casus famaeque exorsa retracto

ambitiosa meae — pietas haec magna fidesque

! — cxsolvi tibi, Lemne, nefas; ubi letifer anguis,

ferte, duces, meriti si qua est mihi gratia duri,

si quis honos dictis, aut vos exstinguite ferro,

ne tristes dominos orbamque inimica revisam

Eurydicen, quamquam haud illi mea cura dolendo

cesserit, hocne ferens onus inlaetabile matris

transfundam gremio? quae me prius ima sub umbras

mergat humus?’ simul haec terraque et sanguine voltum

sordida magnorum circa vestigia regum

vertitur, et tacite maerentibus imputat undas.

Et iam sacrifici subitus per tecta Lycurgi

nuntius implerat lacrimis ipsumque domumque,

ipsum adventantem Persei vertice sancto

montis, ubi averso dederat prosecta Tonanti,

et caput iratis rediens quassabat ab extis,

hic sese Argolicis immunem servat ab armis

haud animi vacuus, sed templa araeque tenebant,

necdum etiam responsa deum monitusque vetusti

exciderant voxque ex adytis accepta profundis:

prima, Lycurge, dabis Dircaeo funera bello.

id cavet, et maestus vicini pulvere Martis

angitur ad lituos periturisque invidet armis.

Ecce — fides superum! — laceras comitata Thoantis

advehit exsequias, contra subit obvia mater,

femineos coetus plangentiaque agmina ducens,

at non magnanimo pietas ignava Lycurgo:

fortior ille malis, lacrimasque insana resorbet

ira patris, longo rapit arva morantia passu

vociferans: ‘illa autem ubinam, cui parva cruoris

laetave damna mei? vivitne? impellite raptam,

ferte citi comites; faxo omnis fabula Lemni

et pater et tumidae generis mendacia sacri

exciderint.’ ibat letumque inferre parabat

ense furens rapto; venienti Oeneius heros

impiger obiecta proturbat pectora parma,

ac simul infrendens: ‘siste hunc, vesanc, furorem,

quisquis es!’ et pariter Capaneus acerque reducto

adfuit Hippomedon rectoque Erymanthius ense,

ac iuvenem multo praestringunt lumine; at inde

agrestum pro rege manus, quos inter Adrastus

mitius et sociae veritus commercia vittae

Amphiaraus ait: ‘ne, quaeso! absistite ferro,

unus avum sanguis, neve indulgete furori,

tuque prior.’ sed non sedato pectore Tydeus

subicit: ‘anne ducem servatricemque cohortis

Inachiac ingratis coram tot milibus ausus

mactare in tumulos — quanti pro funeris ultor! —

cui regnum genitorque Thoas et lucidus Euhan

stirpis avus? timidone parum, quod gentibus actis

undique in arma tuis inter rapida agmina pacem

solus habes? habeasque, et te victoria Graium

inveniat tumulis etiamnum haec fata gementem,’

Dixerat, et tandem cunctante modestior ira

ille refert: ‘equidem non vos ad moenia Thebes

rebar, at 
 hostiles huc advenisse catervas,

pergite in exscidium, socii si tanta voluptas

sanguinis, imbuite arma domi, atque haec inrita dudum

templa Iovis — quid enim haud licitum? — ferat impius ignis,

si vilem, tanti premerent cum pectora luctus,

in famulam ius esse ratus dominoque ducique,

sed videt haec, videt ille deum regnator, et ausis

sera quidem, manet ira tamen.’ sic fatus, et arces

respicit, atque illic alio certamine belli

tecta fremunt; volucres equitum praeverterat alas

Fama recens, geminos alis amplexa tumultus:

illi ad fata rapi atque illi iam occumbere leto,

sic meritam Hypsipylen iterant, creduntque, nec irae

fit mora, iamque faces et tela penatibus instant,

vertere regna fremunt raptumque auferre Lycurgum

cum Iove cumque aris; resonant ululatibus aedes

femineis, versusque dolor dat terga timori,

Alipedum curru sed enim sublimis Adrastus

secum ante ora virum fremibunda Thoantida portans

it medius turmis, et parcite, parcite! clamat,

‘nil actum saeve, meritus nec tale Lyeurgus

excidium, gratique inventrix fluminis ecce 2!’

sic ubi diversis maria evertere procellis

hinc Boreas Furiisque, illinc niger imbribus Auster,

pulsa dies regnantque hiemes, venit aequoris alti

rex sublimis equis, geminusque ad spumea Triton

frena natalis late pelago dat signa cadenti,

et iam plana Thetis, montesque et litora crescunt.

Quis superum tanto solatus funera voto

pensavit lacrimas inopinaque gaudia maestae

rettulit Hypsipylae? tu gentis conditor, Euhan,

qui geminos iuvenes Lemni de litore vectos

intuleras Nemeac mirandaque fata parabas.

causa viae genetrix, nec inhospita tecta Lycurgi

praebuerant aditus, et protinus ille tyranno

nuntius exstinctae miserando vulnere prolis.

ergo adsunt comites — pro fors et caeca futuri

mens hominum! — regique favent; sed Lemnos ad aures

ut primum dictusque Thoas, per tela manusque

inruerant, matremque avidis complexibus ambo

diripiunt flentes alternaque pectora mutant.

illa velut rupes immoto saxea visu

haeret et expertis non audet credere divis.

ut vero et vultus et signa Argoa relictis

ensibus atque umeris amborum intextus Iason,

cesserunt luctus, turbataque munere tanto

conruit, atque alio maduerunt lumina fletu.

addita signa polo, laetoque ululante tumultu

tergaque et aera dei motas crepuere per auras.

Tunc pius Oeclides, ut prima silentia volgi

mollior ira dedit placidasque accessus ad aures:

‘audite, o ductor Nemeae lectique potentes

Inachidae, quae certus agi manifestat Apollo.

iste quidem Argolicis haud olim indebitus armis

luctus adest, recto descendunt limite Parcae:

et sitis interitu fluviorum et letifer anguis,

et puer, heu nostri signatus nomine fati,

Archemorus, cuncta haec superum demissa suprema

mente fluunt, differte animos festinaque tela

ponite; mansuris donandus honoribus infans,

et meruit; det pulchra suis libamina virtus

manibus, atque utinam plures innectere pergas,

Phoebe, moras, semperque novis bellare vetemur

casibus, et semper Thebe funesta recedas!

at vos magnorum transgressi fata parentum

felices, longum quibus hinc per saecula nomen,

dum Lernaea palus et dum pater Inachus ibit,

dum Nemea tremulas campis iaculabitur umbras,

ne fletu violate sacrum, ne plangite divos:

nam deus iste, deus, Pyliae nec fata senectae

maluerit, Phrygiis aut degere longius annis.’

fmierat, caeloque cavam nox induit umbram.

Nuntia multivago Danaas perlabitur urbes

Fama gradu, sancire novo sollemnia busto

Inachidas ludumque super, quo Martia bellis

praesudare paret seseque accendere virtus.

Graium ex more decus: primus Pisaea per arva

hunc pius Alcides Pelopi certavit honorem

pulvereumque fera crinem detersit oliva:

proxima vipereo celebratur libera nexu

Phocis, Apollineae bellum puerile pharetrae;

mox circum tristes servata Palaemonis aras

nigra superstitio, quotiens animosa resumit

Leucothea gemitus et amica ad litora festa

tempestate venit: planctu conclamat uterque

Isthmos. Echioniae responsant flebile Thebae,

et nunc eximii regum, quibus Argos alumnis

conexum caelo, quorumque ingentia tellus

Aonis et Tyriae suspirant nomina matres,

concurrunt nudasque movent in proelia vires:

ceu primum ausurae trans alta ignota biremes,

seu Tyrrhenam hiemem, seu stagna Aegaea lacessant,

tranquillo prius arma lacu clavumque levesque

explorant remos atque ipsa pericula discunt;

at cum experta cohors, tune pontum inrumpere fretae

longius ereptasque oculis non quaerere terras.

Clara laboriferos caelo Tithonia currus

extulerat vigilesque deae pallentis habenas

et Nox et cornu fugiebat Somnus inani;

iam plangore viae, gemitu iam regia mugit

flebilis, acceptos longe nemora avia frangunt

multiplicantque sonos, sedet ipse exutus honoro

vittarum nexu genitor squalentiaque ora

sparsus et incultam ferali pulvere barbam,

asperior contra planctusque egressa viriles

exemplo famulas premit hortaturque volentes

orba parens, lacerasque super prorumpere nati

relliquias ardet totiensque avolsa refertur,

arcet et ipse pater, mox ut maerentia dignis

vultibus Inachii penetrarunt limina reges,

ceu nova tunc clades et primo saueius infans

vulnere letalisve inrumperet atria serpens,

sic alium ex alio quamquam lassata fragorem

pectora congeminant, integratoque resultant

accensae clamore fores; sensere Pelasgi

invidiam et lacrimis excusant crimen obortis.

Ipse, datum quotiens intereisoque tumultu

conticuit stupefacta domus, solatur Adrastus

adloquiis genitorem ultro, nune fata recensens

resque hominum duras et inexorabile pensum,

nune aliam prolem mansuraque numine dextro

pignora, nondum orsis modus, et lamenta redibant.

ille quoque adfatus non mollius audit amicos,

quam trucis Ionii rabies clamantia ponto

vota virum aut tenues curant vaga fulmina nimbos.

Tristibus interea ramis teneraque cupresso

damnatus flammae torus et puerile feretrum

texitur: ima virent agresti stramina cultu;

proxima gramineis operosior area sertis,

et picturatus morituris floribus agger;

tertius adsurgens Arabum strue tollitur ordo

Eoas complexus opes incanaque glebis

tura et ab antiquo durantia cinnama Belo.

summa crepant auro, Tyrioque attollitur ostro

molle supercilium, teretes hoc undique gemmae

inradiant, medio Linus intertextus acantho

letiferique canes: opus admirabile semper

oderat atque oculos flectebat ab omine mater,

arma etiam et veterum exuvias circumdat avorum

gloria mixta malis adflictaeque ambitus aulae,

ceu grande exsequiis onus atque immensa ferantur

membra rogo, sed cassa tamen sterilisque dolentes

fama iuvat, parvique augescunt funere manes,

inde ingens lacrimis honor et miseranda voluptas,

muneraque in cineres annis graviora feruntur —

namque illi et pharetras brevioraque tela dicarat

festinus voti pater insontesque sagittas;

iam tunc et nota stabuli de gente probatos

in nomen pascebat equos — cinctusque sonantes

armaque maiores exspectatura lacertos.

spes avidae! quas non in nomen credula vestes

urgebat studio cultusque insignia regni

purpureos sceptrumque minus? cuncta ignibus atris

damnat atrox suaque ipse parens gestamina ferri,

si damnis rabidum queat exsaturare dolorem.

Parte alia gnari monitis exercitus instat

auguris aeriam truncis nemorumque ruina,

montis opus, 
 cumulare pyram, quae crimina caesi

anguis et infausti cremet atra piacula belli,

his labor accisam Nemeen umbrosaque tempe

praecipitare solo lucosque ostendere Phoebo,

sternitur extemplo veteres incaedua ferro

silva comas, largae qua non opulentior umbrae

Argolicos inter saltusque educta Lycaeos

extulerat super astra caput: stat sacra senectae

numine, nec solos hominum transgressa veterno

fertur avos, Nymphas etiam mutasse superstes

Faunorumque greges, aderat miserabile luco

exscidium: fugere ferae, nidosque tepentes

absiliunt — metus urget — aves; cadit ardua fagus,

Chaoniumque nemus brumaeque inlaesa cupressus,

procumbunt piceae, flammis alimenta supremis,

ornique iliceaeque trabes metuendaque suco

taxus et infandos belli potura cruores

fraxinus atque situ non expugnabile robur.

hinc audax abies et odoro vulnere pinus

scinditur, adclinant intonsa cacumina terrae

alnus amica fretis nec inhospita vitibus ulmus.

dat gemitum tellus: non sic eversa feruntur

Ismara, cum fracto Boreas caput extulit antro,

non grassante noto citius nocturna peregit

flamma nemus; linquunt flentes dilecta locorum

otia cana Pales Silvanusque arbiter umbrae

semideumque pecus, migrantibus adgemit illis

silva, nec amplexae dimittunt robora Nymphae.

ut cum possessas avidis victoribus arces

dux raptare dedit, vix signa audita, nec urbem

invenias; ducunt sternuntque abiguntque feruntque

immodici, minor ille fragor, quo bella gerebant.

Iamque pari cumulo geminas hanc tristibus umbris,

ast illam superis aequus labor auxerat aras,

cum signum luctus cornu grave mugit adunco

tibia, cui teneros suetum producere manes

lege Phrygum maesta. Pelopem monstrasse ferebant

exsequiale sacrum carmenque minoribus umbris

utile, quo geminis Niobe consumpta pharetris

squalida bissenas Sipylon deduxerat urnas.

Portant inferias arsuraque fercula primi

Graiorum, titulisque pios testantur honores

gentis quisque suae; longo post tempore surgit

colla super iuvenum — numero dux legerat omni —

ipse fero clamore torus, cinxere Lycurgum

Leni a ei proceres, genetricem mollior ambit

turba, nec Hypsipyle raro subit agmine; valiant

Inachidae memores, sustentant livida nati

bracchia et inventae concedunt plangere matri.

Illic infaustos ut primum egressa penates

Eurydice, nudo vocem de pectore rumpit

planctuque et longis praefata ululatibus infit:

‘non hoc Argolidum coetu circumdata matrum

speravi te, nate, sequi, nec talia demens

fingebam votis annorum elementa tuorum,

nil saevum reputans; etenim his in finibus aevi

unde ego bella tibi Thebasque ignara timerem?

cui superum nostro committere sanguine pugnas

dulce? quis hoc armis vovit scelus? at tua nondum,

Cadme, domus, nullus Tyrio grege plangitur infans,

primitias egomet lacrimarum et caedis acerbae

ante tubas ferrumque tuli, dum deside cura

credo sinus fidos altricis et ubera mando,

quidni ego? narrabat servatum fraude parentem

insontesque manus, en! quam ferale putemus

abiurasse sacrum et Lemni gentilibus unam

inmunem furiis, haec illa — et creditis ausae ! —

haec pietate potens solis abiecit in arvis

non regem dominumve, alienos impia partus,

hoc tantum, silvaeque infamis tramite liquit,

quem non anguis atrox — quid enim hac opus, ei mihi, leti

mole fuit? — tantum caeli violentior aura

impulsaeque noto frondes eassusque valeret

exanimare timor, nec vos incessere luctu

orba aveo, 
 fixum matri immotumque manebat

hac altrice nefas; atquin et blandus ad illam,

nate, magis, solam nosse atque audire vocantem,

ignarusque mei: nulla ex te gaudia matri,

illa tuos questus lacrimososque impia risus

audiit et vocis decerpsit murmura primae.

illa tibi genetrix semper, dum vita manebat,

nune ego. sed miserae mihi nec punire potestas

sic meritam! quid dona, duces, quid inania fertis

iusta rogis? illam — nil poscunt amplius umbrae, —

illam, oro, cineri simul excisaeque parenti

reddite, quaeso, duces, per ego haec primordia belli,

cui peperi; sic aequa gemant mihi funera matres

Oxygiae.’ sternit crines iteratque precando:

‘reddite, nec vero crudelem avidamque vocate

sanguinis: oceumbam pariter, dum vulnere iusto

exsaturata oculos, unum impellamur in ignem.’

talia vociferans alia de parte gementem

Hypsipylen — neque enim illa comas nec pectora servat —

agnovit longe, et socium indignata dolorem:

‘hoc saltem, o proceres, tuque o, cui pignora nostri

proturbata tori, prohibete, auferte supremis

invisam exsequiis. quid se funesta parenti

miscet et in nostris spectatur et ipsa ruinis?’

cui luget complexa suos? dixitque repente

concidit, abruptisque obmutuit ore querelis.

sic ait abruptisque immutuit ore querellis:

non secus ac primo fraudatum lacte iuvencum,

cui trepidae vires et solus ab ubere sanguis,

seu fera seu duras avexit pastor ad aras;

nunc vallem spoliata parens, nunc flumina questu,

nunc armenta movet vacuosque interrogat agros;

tunc piget ire domum, maestoque novissima campo

exit et oppositas impasta avertitur herbas.

At genitor sceptrique decus cultusque Tonantis

inicit ipse rogis, tergoque et pectore fusam

caesariem ferro minuit sectisque iacentis

obnubit tenuia ora comis, ac talia fletu

verba pio miscens: ‘alio tibi, perfide, pacto,

Iuppiter, hunc crinem voti reus ante dicaram,

si pariter virides nati libare dedisses

ad tua templa genas, sed non ratus ore sacerdos,

damnataeque preces: ferat haec, quae dignior, umbra.’

iam face subiecta primis in frondibus ignis

exclamat, 
 labor insanos arcere parentes.

Stant iussi Danaum atque obtentis eminus armis

prospectu visus interclusere nefasto.

ditantur flammae; non umquam opulentior illic

ante cinis: crepitant gemmae, atque immane liquescit

argentum, et pictis exsudat vestibus aurum;

nec non Assyriis pinguescunt robora sucis,

pallentique croco strident ardentia mella,

spumantesque mero paterae verguntur et atri

sanguinis et rapti gratissima cymbia lactis,

tunc septem numero turmas — centenus ubique

surgit eques — versis ducunt insignibus ipsi

Graiugenae reges, lustrantque ex more sinistro

orbe rogum et stantes inclinant pulvere flammas,

ter curvos egere sinus, inlisaque telis

tela sonant, quater horrendum pepulere fragorem

arma, quater mollem famularum bracchia planctum,

semianimas alter pecudes spumantiaque ignis

accipit armenta; hic luctus abolere noviqvie

funeris auspicium vates, quamquam omina sentit

vera, iubet: dextri gyro et vibrantibus hastis

hac redeunt, raptumque suis libamen ab armis

quisque iacit, seu frena libet seu cingula flammis

mergere seu iaculum summae seu cassidis umbram,

multa gemunt extra raucis concentibus agri,

et lituis aures circum pulsantur acutis.

ferretur clamore nemus: sic Martia vellunt

signa tubae, nondum ira calet, nec sanguine ferrum

inrubuit, primus bellorum comitur ille

vultus, honoris opus 2: stat adhuc incertus in alta

nube, quibus sese Mavors indulgeat armis.

Finis erat, lassusque putres iam Mulciber ibat

in cineres; instant flammis multoque soporant

imbre rogum, posito donec cum sole labores

exhausti; seris vix cessit cura tenebris,

roscida iam novies caelo dimiserat astra

Lucifer et totidem Lunae pracvenerat ignes

mutato nocturnus equo, nec conscia fallit

sidera et alterno deprenditur unus in ortu;

mirum, opus adcelerasse manus1: stat saxea moles,

templum ingens cineri, rerumque effictus in illa

ordo docet casus: fessis hic flumina monstrat

Hypsipyle Danais, hic reptat flebilis infans,

hic iacet, extremum tumuli circum asperat orbem

squameus; exspectes morientis ab ore cruenta

sibila, marmorea sic volvitur anguis in hasta.

Iamque avidum pugnas visendi vulgus inermes

fama vocat; cunctis arvis ac moenibus adsunt

exciti; illi etiam, quis belli incognitus horror,

quos effeta domi, quos prima reliquerat aetas,

conveniunt: non aut Ephyraeo in litore tanta

umquam aut Oenomai fremuerunt agmina circo.

Collibus incurvis viridique obsessa corona

vallis in amplexu nemorum sedet; hispida circum

stant iuga, et obiectus geminis umbonibus agger

campum exire vetat, longo quem tramite planum

gramineae frontes sinuataque caespite vivo

mollia non subitis augent fastigia clivis.

illic conferti, iam sole rubentibus arvis,

bellatrix sedere cohors; ibi corpore mixto

metiri numerum vultusque habitusque suorum

dulce viris, tantique iuvat fiducia belli.

centum ibi nigrantes, armenti robora, tauros

lenta mole trahunt; idem numerusque colorque

matribus et nondum lunatis fronte iuvencis.

Exin magnanimum series antiqua parentum

invenitur, miris in vultum animata figuris.

primus anhelantem duro Tirynthius angens

pectoris attritu sua frangit in ossa leonem,

haud illum impavidi, quamvis et in aere suumque

Inachidae videre decus, pater ordine iuncto

laevus harundinae recubans super aggere ripae

cernitur emissaeque indulgens Inachus urnae.

Io post tergum, iam prona dolorque parentis,

spectat inocciduis stellatum visibus Argum.

ast illam melior Phariis erexerat arvis

Iuppiter atque hospes iam tunc Aurora colebat.

Tantalus inde parens, non qui fallentibus undis

imminet aut refugae sterilem rapit aera silvae,

sed pius et magni vehitur conviva Tonantis.

parte alia victor curru Neptunia tendit

lora Pelops, prensatque rotas auriga natantes

Myrtilos et volucri iam iamque relinquitur axe.

et gravis Acrisius speciesque horrenda Coroebi

et Danae culpata sinus, et in amne reperto

tristis Amymone, parvoque Alcmena superbit

Hercule, tergemina crinem circumdata luna.

iungunt discordes inimica in foedera dextras

Belidae fratres; sed vultu mitior adstat

Aegyptus, Danai manifestum adgnoscere ficto

ore notas pacisque malae noctisque futurae,

mille dehinc species, tandem satiata voluptas

praestantesque viros vocat ad sua praemia virtus.

Primus sudor equis, dic inclyta, Phoebe, regentum

nomina, dic ipsos; neque enim generosior umquam

alipedum conlata acies, ceu praepete cursu

confligant densae volucres aut litore in uno

Aeolus insanis statuat certamina ventis.

Ducitur ante omnis rutilae manifestus Arion

igne iubae. Neptunus equo, si certa priorum

fama, pater; primus teneri laesisse lupatis

ora et litoreo domitasse in pulvere fertur,

verberibus parcens; etenim insatiatus eundi

ardor et hiberno par inconstantia ponto.

saepe per Ionium Libycumque natantibus ire

interiunctus equis omnesque adsuerat in oras

caeruleum deferre patrem; stupuere relicta

Nubila, certantes Eurique Notique sequuntur.

nec minor in terris bella Eurysthea gerentem

Amphitryoniaden alto per gramina sulco

duxerat, illi etiam ferus indocilisque teneri,

mox divum dono regis dignatus Adrasti

imperia et multum mediis mansueverat annis.

tunc rector genero Polynici indulget agendum

multa monens, ubi fervor equo, qua suetus ab arte

mulceri, ne saeva manus, ne liber habenis

impetus, ‘urge alios" inquit "stimulisque minisque;

ille ibit, minus ipse voles.’ sic ignea lora

cum daret et rapido Sol natum imponeret axi,

gaudentem lacrimans astra insidiosa docebat

nolentesque teri zonas mediamque polorum

temperiem: pius ille quidem et formidine cauta,

sed iuvenem durae prohibebant discere Parcae.

Oebalios sublimis agit, spes proxima palmae,

Amphiaraus equos; tua furto lapsa propago,

Cyllare, dum Scythici diversus ad ostia Ponti

Castor Amyclaeas remo permutat habenas.

ipse habitu niveus, nivei dant colla iugales,

concolor est albis et cassis et infula cristis,

quin et Thessalicis felix Admetus ab oris

vix steriles compescit equas; Centaurica dicunt

semina (credo, adeo sexum indignantur, et omnis

in vires adducta venus); noctemque diemque

adsimulant, maculis internigrantibus albae:

tantus uterque color, credi nec degener illo

de grege, Castaliae stupuit qui sibila cannae

laetus et audito contempsit Apolline pasci.

ecce et Iasonidae iuvenes, nova gloria matris

Hypsipyles, subiere iugo, quo vectus uterque,

nomen avo gentile Thoas atque omine dictus

Euneos Argoo. geminis eadem omnia: vultus,

currus, equi, vestes, par et concordia votis,

vincere vel solo cupiunt a fratcre relinqui.

it Chromis Hippodamusque, alter satus Hercule magno,

alter ab Oenomao: dubites, uter effera presset

frena magis. Getici pecus hic Diomedis, at ille

Pisaei iuga patris habet, crudelibus ambo

exuviis diroque imbuti sanguine currus.

metarum instar erant hinc nudo robore quercus,

olim omnis exuta comas, hinc saxeus umbo,

arbiter agricolis; finem iacet inter utrumque,

quale quater iaculo spatium, ter harundine vincas.

Interea cantu Musarum nobile muleens

concilium citharaeque manus insertus Apollo

Parnassi summo spectabat ab aethere terras;

orsa deum — nam saepe Iovem Phlegramque suique

anguis opus fratrumque pius cantarat honores —

tunc aperit, quis fulmen agat, quis sidera ducat

spiritus, unde animi fluviis, quae pabula ventis,

quo fonte immensum vivat mare, quae via solis

praecipitet noctem, quae porrigat, imane tellus

an media et rursus mundo succincta latenti.

finis erat, differt avidas audire sorores,

dumque chelyn lauro textumque inlustre coronae

subligat et picto discingit pectora limbo,

haud procul Herculeam Nemcen clamore reductus

aspicit atque illic ingens certaminis instar

quadriiugi. noscit cunctos, et forte propinquo

constiterant Admetus et Amphiaraus in arvo.

tunc secum: ‘quisnam iste duos, fidissima Phoebi

nomina, commisit deus in discrimina reges?

ambo pii cariquc ambo; nequeam ipse priorem

dicere. Peliacis hic cum famularer in arvis —

sic Iovis imperia et nigrae voluere Sorores —

tura dabat famulo nec me sentire minorem

ausus; at hic tripodum comes et pius artis alumnus

aetheriae. potior meritis tamen ille, sed huius

extrema iam fila colu; datur ordo senectae

Admeto serumque mori; tibi nulla supersunt

gaudia, nam Thebae iuxta et tenebrosa vorago.

scis miser, et nostrae pridem cecinere volucres.’

dixit, et os fletu paene inviolabile tinctus

extemplo Nemeen radiante per aera saltu

ocior et patrio venit igne suisque sagittis,

ipse olim in terris, caelo vestigia durant,

claraque per zephyros etiamnum semita lucet.

Et iam sortitus Prothous versarat aena

casside, iamque locus cuique est et liminis ordo.

terrarum decora ampla viri, decora aequa iugales,

divum utrumque genus, stant uno margine clausi

spesque audaxque una metus et fiducia pallens.

nil fixum cordi: pugnant exire .paventque,

concurrit summos animosum frigus in artus.

qui dominis, idem ardor equis; face lumina surgunt,

ora sonant morsu, spumisque et sanguine ferrum

uritur, impulsi nequeunt obsistere postes

claustraque, compressae transfumat anhelitus irae.

stare adeo miserum est, pereunt vestigia mille

ante fugam, absentemque ferit gravis ungula campum,

circumstant fidi, nexusque et torta iubarum

expediunt firmantque animos et plurima monstrant.

insonuit contra Tyrrhenum murmur, et omnes

exsiluere loco. quae tantum carbasa ponto,

quae bello sic tela volant, quae nubila caelo?

amnibus hibernis minor est, minor impetus igni,

tardius astra cadunt, glomerantur tardius imbres,

tardius e summo decurrunt flumina monte.

Emissos videre atque agnovere Pelasgi.

et iam rapti oculis, iam caeco pulvere mixti

una in nube latent, vultusque umbrante tumultu

vix inter sese clamore et nomine noscunt.

evolvere globum, et spatio quo quisque valebat

diducti: delet sulcos iterata priores

orbita, nunc avidi prono iuga pectore tangunt,

nunc pugnante genu et pressis duplicantur habenis.

colla toris crinita tument, stantesque repectit

aura iubas, bibit albentes humus arida nimbos,

fit sonus humanisque pedum tenuisque rotarum.

nulla manu requies, densis insibilat aer

verberibus; gelida non crebrior exsilit Arcto

grando, nec Olentis manant tot cornibus imbres.

Senserat adductis alium praesagus Arion

stare ducem loris, dirumque expaverat insons

Oedipodioniden; iam illinc a limine discors

iratusque oneri solito truculentior ardet.

Inachidae credunt accensum laudibus; ille

aurigam fugit, aurigae furiale minatur

efferus, et campo dominum circumspicit omni.

ante tamen cunctos sequitur longeque secundus

Amphiaraus agit, quem Thessalus aequat eundo

Admetus: iuxta gemini, nunc Euneos ante

et nunc ante Thoas, cedunt vincuntque, nec umquam

ambitiosa pios conlidit gloria fratres.

postremum discrimen erant Chromis asper et asper

Hippodamus, non arte rudes, sed mole tenentur

cornipedum; prior Hippodamus fert ora sequentum,

fert gemitus multaque umeros incenditur aura.

speravit flexae circum compendia metae

interius ductis Phoebeius augur habenis

anticipasse viam; nec non et Thessalus heros

spe propiore calet, dum non cohibente magistro

spargitur in gyros dexterque exerrat Arion.

iam prior Oeclides et iam non tertius ibat

Admetus, laxo cum tandem ambo orbe reductus

aequoreus sonipes premit evaditque parumper

gavisos; subit astra fragor, caelumque tremiscit,

omniaque excusso patuere sedilia vulgo,

sed nec lora regit nec verbera pallidus audet

Labdacides: lassa veluti ratione magister

in fluctus, in saxa ruit nec iam amplius astra

respicit et victam proiecit casibus artem.

Rursus praecipites in recta ac devia campi

obliquant tenduntque vias, iterum axibus axes

inflicti, radiisque rotae; pax nulla fidesque:

bella geri ferro levius, bella horrida credas;

is furor in laudes, trepidant mortemque minantur,

multaque transversis praestringitur ungula campis,

nec iam sufficiunt stimuli, non verbera, voce

nominibusque dent Pholoen Admetus et Irin

fumantemque Thoen, rapidum Danaeius augur

Ascheton increpitans meritumque voeabula Cygnum,

audit et Herculeum Strymon Chromin, Euneon audit

igneus Acthion; tardumque Cydona lacessit

Hippodamus, variumque Thoas rogat ire Podarcen.

solus Echionides errante silentia curru

maesta tenet trepidaque timet se voce fateri.

vixdum coeptus equis labor, et iam pulvere quarto

campum ineunt, iamque et tepidis sudoribus artus

effeti, et crassum rapit eiectatque vaporem

cornipedum flammata sitis, nec iam integer illis

impetus, et longi suspendunt ilia flatus,

hic anceps Fortuna diu decernere primum

ausa venit, ruit, Haemonium dum fervidus instat

Admetum superare, Thoas, nec pertulit ullam

frater opem. velit ille quidem, sed Martius ante

obstitit Hippodamus mediasque immisit habenas.

mox Chromis Hippodamum metae interioris ad orbem

viribus Herculeis et toto robore patris

axe tenet prenso, luctantur abire iugales

nequiquam frenosque et colla rigentia tendunt.

ut Siculas si quando rates tenet aestus et ingens

auster agit, medio stant vela tumentia ponto.

tunc ipsum fracto curru deturbat, et isset

ante Chromis; sed Thraces equi ut videre iacentem

Hippodamum, redit illa fames, iamiamque trementem

partiti furiis, ni frena ipsosque frementes

oblitus palmae retro Tirynthius heros

torsisset victusque et conlaudatus abisset.

At tibi promissos iamdudum Phoebus honores,

Amphiarae, cupit, tandem ratus apta favori

tempora pulverei venit in spatia horrida circi,

cum iam in fine viae, et summum victoria nutat;

anguicomam monstri effigiem, saevissima visu

ora, movet sive ille Erebo seu finxit in astus

temporis, innumera certe formidine cultum

tollit in astra nefas, non illud ianitor atrae

impavidus Lethes, non ipsae horrore sine alto

Eumenides vidisse queant, turbasset euntes

Solis equos Martisque iugum, nam flavus Arion

ut vidit, saliere iubae, atque erectus in armos

stat sociumque iugi comitesque utrimque laboris

secum alte suspendit equos, ruit ilicet exsul

Aonius nexusque diu per terga volutus

exuit; abripitur longe moderamine liber

currus; at hunc putri praeter tellure iacentem

Taenarii currus et Thessalus axis et heros

Lemnius obliqua, quantum vitare dabatur,

transabiere fuga. tandem caligine mersum

erigit adcursu comitum caput aegraque tollit

membra solo, et socero redit haud speratus Adrasto.

Quis mortis, Thebane, locus, nisi dura negasset

Tisiphone, quantum poteras dimittere bellum?

te Thebc fraterque palam, te plangeret Argos,

te Nemee, tibi Lerna comas Larissaque supplex

poneret, Archemori maior colerere sepulcro.

Tum vero Occlides, quamquam iam certa sequenti

praemia, cum vacuus domino prior iret Arion,

ardet adhuc cupiens vel inanem vincere currum.

dat vires refovetque deus; volat ocior euro,

ceu modo carceribus dimissus in arva solutis,

verberibusque iubas et terga lacessit habenis

increpitans Caerumque levem Cygnumque nivalem.

nunc saltem, dum nemo prior, rapit igneus orbes

axis, et effusae longe sparguntur harenae,

dat gemitum tellus et iam tunc saeva minatur.

forsitan et victo prior isset Arion e Cygnus,

sed vetat aequorcus vinci pater: hinc vice iusta

gloria mansit equo, cessit victoria vati.

huic pretium palmae gemini cratera ferebant

Herculeum iuvenes: illum Tirynthius olim

ferre manu sola spumantemque ore supino

vertere, seu monstri victor seu Marte, solebat.

Centauros habet arte truces aurumque figuris

terribile: hic mixta Lapitharum caede rotantur

saxa, faces aliique iterum crateres, ubique

ingentes morientum irae; tenet ipse furentem

Hylaeum et torta molitur robora barba,

at tibi Maeonio fertur circumflua limbo

pro meritis, Admete, chlamys repetitaque multo

murice: Phrixei natat hic contemptor ephebus

aequoris et picta tralucet eaerulus unda;

in latus ire manus mutaturusque videtur

bracchia, nec siceum speres in stamine crinem;

contra autem frustra sedet anxia turre suprema

Sestias in speculis, moritur prope conscius ignis,

has Adrastus opes dono victoribus ire

imperat; at generum famula solatur Achaea.

Sollicitat tunc ampla viros ad praemia cursu

praeceleres: agile studium et tenuissima virtus,

pacis opus, cum sacra vocant, nec inutile bellis

subsidium, si dextra neget, prior omnibus Idas,

nuper Olympiacis umbratus tempora ramis,

prosilit; excipiunt plausu Pisaea iuventus

Eleaeque manus, sequitur Sicyonius Alcon,

et bis in Isthmiaca victor clamatus harena

Phaedimus, alipedumque fugam praegressus equorum

ante Dymas, sed tunc aevo tardante secutus,

multi et, quos varii tacet ignorantia vulgi,

hinc atque hinc subiere, sed Arcada Parthenopaeum

appellant densique cient vaga murmura circi,

nota parens cursu; quis Maenaliac Atalantes

nesciat egregium decus et vestigia cunctis

indeprensa procis? onerat celeberrima natum

mater, et ipse procul fama iam notus inermes

narratur cervas pedes inter aperta Lycaei

tollere et emissum cursu deprendere telum,

tandem exspectatus volucri super agmina saltu

emicat et torto chlamydem diffibulat auro.

effulsere artus, membrorumque omnis aperta est

laetitia, insignes umeri, nec pectora nudis

deteriora genis, latuitque in corpore vultus.

ipse tamen formae laudem aspernatur et arcet

mirantes; tunc Palladios non inscius haustus

incubuit pinguique cutem fuscatur olivo.

hoc Idas, hoc more Dymas aliique nitescunt.

sic ubi tranquillo perlucent sidera ponto

vibraturque fretis caeli stellantis imago,

omnia clara nitent, sed clarior omnia supra

Hesperos exercet radios, quantusque per altum

aethera, caeruleis tantus monstratur in undis,

proximus et forma nec multum segnior Idas

cursibus atque aevo iuxta prior; attamen illi

iam tenuem pingues florem induxere palaestrae,

deserpitque genis nec se lanugo fatetur

intonsae sub nube comae, tunc rite citatos

explorant acuuntque gradus, variasque per artes

exstimulant docto languentia membra tumultu:

poplite nunc sidunt flexo, nunc lubrica forti

pectora confidunt plausu, nunc ignea tollunt

crura brevemque fugam necopino fine reponunt.

Ut ruit atque aequum submisit regula limen,

corripuere leves spatium, campoque refulsit

nuda cohors: volucres isdem modo tardius arvis

isse videntur equi; credas e plebe Cydonum

Parthorumque fuga totidem exsiluisse sagittas,

non aliter celeres Hyrcana per avia cervi,

cum procul impasti fremitum accepere leonis

sive putant, rapit attonitos fuga caeca metusque

congregat, et longum dant cornua mixta fragorem.

effugit hic oculos rapida puer ocior aura

Maenalius, quem deinde gradu premit horridus Idas

inspiratque umero, flatuque et pectoris umbra

terga premit, post ambiguo discrimine tendunt

Phaedimus atque Dymas, illis celer imminet Alcon.

flavus ab intonso pendebat vertice crinis

Arcados; hoc primis Triviae pascebat ab annis

munus et, Ogygio victor cum Marte redisset,

nequiquam patriis audax promiserat aris.

tunc liber nexu lateque in terga solutus

occursu zephyri retro fugit et simul ipsum

impedit infestoque volans obtenditur Idae.

inde dolum iuvenis fraudique adcommoda sensit

tempora; iam finem iuxta, dum limina victor

Parthenopaeus init, correpto crine reductum

occupat, et longae primus ferit ostia portae.

Arcades arma fremunt, armis defendere regem,

ni raptum decus et meriti reddantur honores,

contendunt totoque parant descendere circo.

sunt et quis Idae placeat dolus, ipse regesta

Parthenopaeus humo vultumque oculosque madentes

obruit, accessit lacrimarum gratia formae,

pectora nunc maerens, nunc ora indigna cruento

ungue secat meritamque comam, furit undique clamor

dissonus, ambiguumque senis cunctatur Adrasti

consilium, tandem ipse refert: ‘compescite litem,

o pueri! virtus iterum temptanda; sed ite

limite non uno, latus hoc conceditur Idae,

tu diversa tene, fraus cursibus omnis abesto.’

Audierant, dictoque manent, mox numina supplex

affatu tacito iuvenis Tegeaeus odorat:

‘diva potens nemorum, tibi enim hic, tibi crinis honori

debitus, eque tuo venit haec iniuria voto,

si bene quid genetrix, si quid venatibus ipse

promerui, ne, quaeso, sinas hoc omine Thebas

ire nec Arcadiae tantum meruisse pudorem.’

auditum manifesta fides: vix campus euntem

sentit, et exilis plantis intervenit aer,

raraque non
 fracto vestigia pulvere pendent.

inrumpit clamore fores, clamore recurrit

ante ducem prensaque fovet suspiria palma,

finiti cursus, operumque insignia praesto.

Arcas equum dono, clipeum gerit improbus Idas,

cetera plebs Lyciis vadit contenta pharetris.

Tunc vocat, emisso si quis decernere disco

impiger et vires velit ostentare superbas.

it iussus Pterelas. et aenae lubrica massae

pondera vix toto curvatus corpore iuxta

deicit; inspectant taciti expenduntque laborem

Inachidae. mox turba ruunt, duo gentis Achaeae,

tres Ephyreiadae, Pisa satus unus, Acarnan

septimus; et plures agitabat gloria, ni se

arduus Hippomedon cavea stimulante tulisset

in medios, lateque ferens sub pectore dextro

orbem alium: ‘hunc potius, iuvenes, qui moenia saxis

frangere, qui Tyrias deiectum vaditis arces,

hunc rapite: ast illud cui non iaculabile dextrae

pondus?’ et abreptum nullo conamine iecit

in latus, absistunt procul attonitique fatentur

cedere; vix unus Phlegyas acerque Menestheus —

hos etiam pudor et magni tenuere parentes —

promisere manum; concessit cetera pubes

sponte et adorato rediit ingloria disco.

(malis Bistoniis clipeus Mavortis in arvis

luce mala Pangaea ferit solemque refulgens

territat incussaque dei grave mugit ab hasta.

Pisaeus Phlegyas opus incohat et simul omnes

abstulit in se oculos: ea viso corpore virtus

promissa, ac primum terra discumque manumque

asperat, excusso mox circum pulvere versat,

quod latus in digitos, mediae quod certius ulnae

conveniat, non artis egens: hic semper amori

ludus erat, patriae non tantum ubi laudis obiret

sacra, sed alternis Alpheon utrumque solebat

metari ripis et, qua latissima distant,

non umquam merso transmittere flumina disco.

ergo operum fidens non protinus horrida campi

iugera, sed caelo dextram metitur, humique

pressus utroque genu collecto sanguine discum

ipse super sese rotat atque in nubila condit.

ille citus sublime petit similisque cadenti

crescit in adversum, tandemque exhaustus ab alto

tardior ad terram redit atque immergitur arvis.

sic cadit, attonitis quotiens avellitur astris,

Solis opaca soror; procul auxiliantia gentes

aera crepant frustraque timent, at Thessala victrix

ridet anhelantes audito carmine bigas.

conlaudant Danai, sed non tibi molle tuenti,

Hippomedon, maiorque manus speratur in aequo.

Atque illi extemplo, cui spes infringere dulce

immodicas, Fortuna venit, quid numina contra

tendere fas homini? spatium iam immane parabat,

iam cervix conversa, et iam latus omne redibat:

excidit ante pedes elapsum pondus et ictus

destituit frustraque manum demisit inanem,

ingemuere omnes, rarisque ea visa voluptas,

inde ad conatus timida subit arte Menestheus

cautior, et multum te, Maia crete, rogato

molis praevalidae castigat pulvere lapsus.

illa manu magna et multo felicior exit,

nec partem exiguam circi transvecta quievit,

fit sonus, et fixa signatur terra sagitta,

tertius Hippomedon valida ad certamina tardos

molitur gressus; namque illum corde sub alto

et casus Phlegyae monet et fortuna Menesthei.

erigit adsuetum dextrae certamen, et alte

sustentans rigidumque latus fortesque lacertos

consulit ac vasto contorquet turbine, et ipse

prosequitur, fugit horrendo per inania saltu

iamque procul meminit dextrae servatque tenorem

discus, nec dubia iunctave Menesthea victum

transabiit meta: longe super aemula signa

consedit viridesque umeros et opaca theatri

culmina ceu latae tremefecit mole ruinae:

quale vaporifera saxum Polyphemus ab Aetna

lucis egente manu tamen in vestigia puppis

auditae iuxtaque inimicum exegit Ulixen.

sic et Aloidae, cum iam calcaret Olympum

desuper Ossa rigens, ipsum glaciale ferebant

Pelion et trepido sperabant iungere caelo.

Tum genitus Talao victori tigrin inanem

ire iubet, fulvo quae circumfusa nitebat

margine et extremos auro mansueverat ungues.

Gnosiacos arcus habet et vaga tela Menestheus.

at tibi ait, ‘Phlegya, casu frustrate sinistro,

hunc, quondam nostri decus auxiliumque Pelasgi,

ferre damus,neque enim Hippomedon inviderit, ensem,

nunc opus est animis: infestos tollite caestus

comminus; haec bellis et ferro proxima virtus.’

Constitit immanis cerni immanisque timeri

Argolicus Capaneus, ac dum nigrantia plumbo

tegmina cruda boum non mollior ipse lacertis

induitur, ‘date tot iuvenum de milibus unum

huc’ ait, ‘atque utinam potius de stirpe veniret

aemulus Aonia, quem fas demittere leto,

nec mea crudelis civili sanguine virtus.’

obstipuere animi, fecitque silentia terror.

tandem insperatus nuda de plebe Laeonum

prosilit Aleidamas, mirantur Dorica regum

agmina; sed socii fretum Polluce magistro

norant et sacras inter crevisse palaestras.

ipse deus posuitque manus et bracchia finxit —

materiae suadebat amor; — tune saepe locavit

comminus, et simili stantem miratus in ira

sustulit exsultans nudumque in pectora pressit,

illum indignatur Capaneus ridetque vocantem

ut miserans, poscitque alium, tandemque coaetus

restitit, et stimulis iam languida colla tumescunt.

fulmineas alte suspensi corpora plantis

erexere manus; tuto procul ora recessu

armorum in speculis, aditusque ad volnera elusi.

hic, quantum Tityos Stygiis consurgat ab arvis,

si torvae patiantur aves, tanta undique pandit

membrorum spatia et tantis ferus ossibus exstat.

hic paulo ante puer, sed enim maturius aevo

robur, et ingentes spondet tener impetus annos,

quem vinci haud quisquam saevo neque sanguine tingui

malit, et erecto timeat spectacula voto.

Ut sese permensi oculis et uterque priorem

speravere locum, non protinus ira nec ictus:

alternus paulum timor et permixta furori

consilia, inclinant tantum contraria iactu

bracchia et explorant caestus hebetantque ferendo,

doctior hic differt animum metuensque futuri

cunctatus vires dispensat: at ille nocendi

prodigus incautusque sui ruit omnis et ambas

consumit sine lege manus atque inrita frendit

insurgens seque ipse premit, sed providus astu

et patria vigil arte Lacon hos reicit ictus,

hos cavet; interdum nutu capitisque citati

integer obsequio, manibus nunc obvia tela '

discutiens, instat gressu voltuque recedit:

saepe etiam iniustis conlatum viribus hostem —

is vigor ingenio, tanta experientia dextrae est —

ultro audax animis intratque et obumbrat et alte

adsilit. ut praeceps cumulo salit unda minantes

in scopulos et fracta redit, sic ille furentem

circuit expugnans; levat ecce diuque minatur

in latus inque oculos; illum rigida arma caventem

avocat ac manibus necopinum interserit ictum

callidus et mediam designat volnere frontem:

iam cruor, et tepido signantur tempora rivo.

nescit adhue Capaneus subitumque per agmina murmur

miratur; verum ut fessam super ora reduxit

forte manum et summo maculas in vellere vidit,

non leo, non iaculo tantum indignata recepto

tigris: agit toto cedentem fervidus arvo

praecipitatque retro iuvenem atque in terga supinat,

dentibus horrendum stridens, geminatque rotatas

multiplicatque manus, rapiunt conamina venti,

pars cadit in caestus; motu Spartanus acuto

mille cavet lapsas circum cava tempora mortes

auxilioque pedum, sed non tamen immemor artis

adversus fugit et fugiens tamen ictibus obstat.

Et iam utrumque labor suspiriaque aegra fatigant.

tardius ille premit, nee iam hic absistere velox,

defectique ambo genibus pariterque quierunt.

sic ubi longa vagos lassarunt aequora nautas

et signum de puppe datum, posuere parumper

bracchia: vix requies, iam vox citat altera remos,

ecce iterum immodice venientem eludit et exit

sponte ruens mersusque umeris: effunditur ille

in caput, adsurgentem alio puer improbus ictu

perculit eventuque impalluit ipse secundo.

clamorem Inachidae, quantum non litora, tollunt,

non nemora, illum ab humo conantem ut vidit Adrastus

tollentemque manus et non toleranda parantem:

‘ite, oro, socii, furit, ite, opponite dextras,

festinate, furit, palmamque et praemia ferte!

non prius, effracto quam misceat ossa cerebro,

absistet, video, moriturum auferte Lacona.’

nec mora, prorumpit Tydeus, nec iussa recusat

Hippomedon: tunc vix ambo conatibus ambas

restringunt cohibentque manus ac plurima suadent:

‘ vineis, abi; pulchrum vitam donare minori.

noster et hic bellique comes.’ nil frangitur heros,

ramumque oblatumque manu thoraca repellit

vociferans: ‘liceat! non has ego pulvere crasso

atque cruore genas, meruit quibus iste favorem

semivir, 
 infodiam mittamque informe sepulcro

corpus et Ocbalio donem lugere magistro?’

dicit; at hunc socii tumidum et vicisse negantem

avertunt, contra laudant insignis alumnum

Taygeti longeque minas risere Lacones.

Iamdudum variae laudes et conscia virtus

Tydea magnanimum stimulis urgentibus angunt.

ille quidem et disco bonus et contendere cursu,

nec caestu bellare minor, sed corde labores

ante alios erat uncta pale. sic otia Martis

degere et armiferas laxare adsueverat iras

ingentes contra ille viros Acheloia circum

litora felicesque deo monstrante palaestras.

ergo ubi luctandi iuvenes animosa citavit

gloria, terrificos umeris Aetolus amictus

exuitur patriumque suem, levat ardua contra

membra Cleonaeae stirpis iactator Agylleus,

Herculea nec mole minor, sic grandibus alte

insurgens umeris hominem super improbus exit.

sed non ille rigor patriumque in corpore robur:

luxuriant artus, effusaque sanguine laxo

membra natant; unde haec audax fiducia tantum

Oenidae superare parem, quamquam ipse videri

exiguus, gravia ossa tamen nodisque lacerti

difficiles, numquam hunc animum natura minori

corpore nec tantas ausa est includere vires.

Postquam oleo gavisa cutis, petit aequor uterque

procursu medium atque hausta vestitur harena,

tum madidos artus alterno pulvere siccant,

collaque demersere umeris et bracchia late

vara tenent, iam tunc astu deducit in aequum

callidus et celsum procurvat Agyllea Tydeus,

submissus tergo et genibus vicinus harenae,

ille autem, Alpini veluti regina cupressus

verticis urgenti cervicem inclinat in austro

vix sese radice tenens, terraeque propinquat,

iamdudum aetherias eadem reditura sub auras:

non secus ingentes artus praecelsus Agylleus

sponte premit parvumque gemens duplicatur in hostem,

et iam alterna manus frontemque umerosque latusque

collaque pectoraque et vitantia crura lacessit.

interdumque diu pendent per mutua fulti

bracchia, nunc saevi digitorum vincula frangunt.

non sic ductores gemini gregis horrida tauri

bella movent; medio coniunx stat candida prato

victorem exspectans, rumpunt obnixa furentes

pectora, subdit amor stimulos et volnera sanat:

fulmineo sic dente sues, sic hispida turpes

proelia villosis ineunt complexibus ursi.

vis eadem Oenidae; nec sole aut pulvere fessa

membra labant, riget arta cutis durisque laborum

castigata toris, contra non integer ille

flatibus alternis aegroque effetus hiatu

exuit ingestas fluvio sudoris harenas

ae furtim rapta sustentat pectora terra.

instat agens Tydeus fletumque in colla minatus

crura subit; coeptis non evaluere potiri

frustratae brevitate manus, venit arduus ille

desuper oppressumque ingentis mole ruinae

condidit, haud aliter collis scrutator Hiberi

cum subiit longeque diem vitamque reliquit,

si tremuit suspensus ager subitumque fragorem

rupta dedit tellus, latet intus monte soluto

obrutus, ac penitus fractum obtritumque cadaver

indignantem animam propriis non reddidit astris.

acrior hoc Tydeus, animisque et pectore supra est.

nee mora, cum vinclis onerique elapsus iniquo

circuit errantem et tergo necopinus inhaeret,

mox latus et firmo celer implicat ilia nexu,

poplitibus genua inde premens evadere nodos

nequiquam et lateri dextram insertare parantem

improbus, horrendum visu ac mirabile pondus,

sustulit. Herculeis pressum sic fama lacertis

terrigenam sudasse Libyn, cum fraude reperta

raptus in excelsum, nee iam spes ulla cadendi,

nec licet extrema matrem contingere planta,

fit sonus, et laetos adtollunt agmina plausus,

tunc alte librans inopinum sponte remisit

obliquumque dedit, procumbentemque secutus

colla simul dextra, pedibus simul inguina vinxit.

deficit obsessus soloque pudore repugnat,

tandem pectus humi pronamque extensus in alvum

sternitur, ac longo maestus post tempore surgit,

turpia signata linquens vestigia terra,

palmam autem dextra laevaque nitentia dono

arma ferens Tydeus: ‘quid si non sanguinis huius

partem haud exiguam — scitis — Dircaeus haberet

campus, ubi hae nuper Thebarum foedera plagae?’

haec simul ostentans quaesitaque praemia laudum

dat sociis, sequitur neglectus Agyllea thorax.

Sunt et qui nudo subeant concurrere ferro,

iamque aderant instructi armis Epidaurins Agreus

et nondum fatis Dircaeus agentibus exsul,

dux vetat Iasides: ‘manet ingens copia leti,

o iuvenes! servate animos avidumque furorem

sanguinis adversi, tuque o, quem propter avita

iugera, dilectas cui desolavimus urbes,

ne, precor, ante aciem ius tantum casibus esse

fraternisque sinas — abigant hoc numina! — votis.’

sic ait, atque ambos aurata casside ditat.

tum generum, ne laudis egens, iubet ardua necti

tempora Thebarumque ingenti voce citari

victorem: dirae recinebant omnia Parcae.

Ipsum etiam proprio certamina festa labore

dignari et tumulo supremum hunc addere honorem

hortantur proceres ac, ne victoria desit

una ducum numero, fundat vel Lyctia cornu

tela rogant, tenui vel nubila transeat hasta,

obsequitur gaudens, viridique ex aggere in aecum

stipatus summis iuvenum descendit; at illi

pone leves portat pharetras et cornua iussus

armiger: ingentem iactu transmittere circum

eminus et dictae dare vulnera destinat orno.

Quis fluere occultis rerum neget omina causis?

fata patent homini, piget inservare, peritque

venturi praemissa fides: sic omina casum

fecimus, et vires hausit Fortuna nocendi.

Campum emensa brevi fatalis ab arbore tacta,

horrendum visu, per quas modo fugerat auras,

venit harundo retro versumque a fine tenorem

pertulit, et notae iuxta ruit ora pharetrae.

multa duces errore serunt: hi nubila et altos

occurrisse notos, adversi roboris ictu

tela repulsa alii. penitus latet exitus ingens

monstratumque nefa s: uni remeabile bellum

et tristes domino spondebat harundo recursus.

Atque ea cunctantes Tyrii primordia belli

Iuppiter haud aequo respexit corde Pelasgos,

concussitque caput, motu quo celsa laborant

sidera proclamatque adici cervicibus Atlas,

tunc ita velocem Tegees adfatus alumnum:

‘i, medium rapido Borean inlabere saltu

Bistonias, puer, usque domos axemque nivosi

sideris, Oceano vetitum qua Parrhasis ignem

nubibus hibernis et nostro pascitur imbri,

atque ibi seu posita respirat cuspide Mavors,

quamquam invisa quies, seu, quod reor, arma tubasque

insatiatus habet caraeque in sanguine gentis

luxuriat: propere monitus iramque parentis

ede, nihil parcens, nempe olim accendere iussus

Inachias acies atque omne, quod Isthmius umbo

distinet et raucae circumtonat ira Maleae:

illi vix muros limenque egressa iuventus

sacra colunt; credas bello rediisse, tot instant

plausibus, offensique sedent ad iusta sepulcri.

hicne tuus, Gradive, furor? sonat orbe recusso

discus et Ocbalii coeunt in proelia caestus,

at si ipsi rabies ferrique insana voluptas

qua tumet, immeritas cineri dabit impius urbes

ferrum ignemque ferens, implorantesque Tonantem

sternet humi populos miseruntque exhauriet orbem,

nunc lenis belli nostraque remittitur ira.

quodni praecipitat pugnas dictoque iubentis

ocius impingit Tyriis Danaa agmina muris —

nil equidem crudele minor —, sit mite bonumque

numen, et effreni laxentur in otia mores,

reddat equos ensemque mihi, nec sanguinis ultra

ius erit: aspiciam terras pacemque iubebo

omnibus; Ogygio sat erit Tritonia bello.’

Dixerat, et 
 Thracum Cyllenius arva subibat;

atque illum Arctoae labentem cardine portae

tempestas aeterna plagae praetentaque caelo

agmina nimborum primique Aquilonis hiatus

in diversa ferunt: crepat aurea grandine multa

palla, nec Arcadii bene protegit umbra galeri.

hic steriles delubra notat Mavortia silvas —

horrescitque tuens — , ubi mille furoribus illi

cingitur averso domus immansueta sub Haemo.

ferrea compago laterum, ferro apta feruntur

limina, ferratis incumbunt tecta columnis.

laeditur adversum Phoebi iubar, ipsaque sedem

lux timet, et durus contristat sidera fulgor,

digna loco statio: primis salit Impetus amens

e foribus caecumque Nefas Iraeque rubentes

exsanguesque Metus, occultisque ensibus adstant

Insidiae geminumque tenens Discordia ferrum.

innumeris strepit aula Minis, tristissima virtus

stat medio, laetusque Furor voltuque cruento

Mors armata sedet; bellorum solus in aris

sanguis et incensis qui raptus ab urbibus ignis,

terrarum exuviae circum, et fastigia templi

captae insignibant gentes, caelataque ferro

fragmina portarum bellatriccsque carinae,

et vacui currus protritaque curribus ora,

paene etiam gemitus: adeo vis omnis et omne

vulnus, ubique ipsum, sed non usquam ore remisso

cernere erat: talem divina Mulciber arte

ediderat; nondum radiis monstratus adulter

foeda catenato luerat conubia lecto.

Quaerere templorum regem vix coeperat ales

Maenalius, tremit ecce solum et mugire refractis

corniger Hebrus aquis; tunc quod pecus utile bello

vallem infestabat, trepidas spumare per herbas,

signa adventantis, clausaeque adamante perenni

dissiluere fores. Hyrcano in sanguine pulcher

ipse subit curru, diraque adspargine latos

mutat agros, spolia a tergo flentesque catervae:

dant silvae nixque alta locum; regit atra iugales

sanguinea Bellona manu longaque fatigat

cuspide. deriguit visu Cyllenia proles

submisitque genas: ipsi reverentia patri,

si prope sit, dematque minas nec talia mandet.

quod Iovis imperium, magno quid ab aethere portas?

occupat Armipotens ‘neque enim hune, germane, sub axem

sponte venis hiemesque meas, cui roscida iuxta

Maenala et aestivi elementior aura Lycaei.’

ille refert consulta patris, nee longa moratus,

sicut anhelabant, iuncto sudore volantes

Mars impellit equos, resides in proelia Graios

ipse etiam indignans, vidit pater altus et irae

iam levior tardo flectebat pondere vultum:

ut si quando ruit debellatasque relinquit

Eurus aquas, pax ipsa tumet pontumque iacentem

exanimis iam volvit hiemps: nondum arma earinis

omnia, nec toto respirant pectore nautae.

Finierat pugnas honor exsequialis inermes,

necdum aberant coetus, cunctisque silentibus heros

vina solo fundens cinerem placabat Adrastus

Archemori: ‘da, parve, tuum trieteride multa

instaurare diem, nee saucius Arcadas aras

malit adire Pelops Eleaque pulset eburna

templa manu, nee Castaliis altaribus anguis,

nee sua pinigero magis adnatet umbra Lechaeo.

nos te lugenti, puer, infitiamur Averno,

maestaque perpetuis sollemnia iungimus astris,

nunc festina cohors, at si Boeotia ferro

vertere tecta dabis, magnis tunc dignior aris,

tunc deus, Inachias nec tantum culta per urbes

numina, captivis etiam iurabere Thebis.’

dux ea pro cunctis, eadem sibi quisque vovebat.

Iam pronis Gradivus equis Ephyraea premebat

litora, qua summas caput Acrocorinthos in auras

tollit et alterna geminum mare protegit umbra,

inde unum dira comitum de plebe Pavorem

quadripedes anteire iubet: non alter anhelos

insinuare metus animoque avertere vires

aptior; innumerae monstro vocesque manusque

et facies quamcumque velit; bonus omnia credi

auctor et horrificis lymphare incursibus urbes,

si geminos soles ruituraque suadeat astra,

aut nutare solum aut veteres descendere silvas,

a! miseri vidisse putant, tunc acre novabat

ingenium: falso Nemeaeum pulvere campum

erigit; attoniti tenebrosam a vertice nubem

respexere duces; falso clamore tumultum

auget, et arma virum pulsusque imitatur equorum,

terribilemque vagas ululatum spargit in auras.

exsiluere animi, dubiumque in murmure vulgus

pendet: ‘ubi iste fragor? ni fallimur aure. sed unde

pulvereo stant astra globo? num Ismenius ultro

miles? ita est: veniunt, tanta autem audacia Thebis?

an dubitent — age! — , dum inferias et busta colamus?’

haec Pavor attonitis; variosque per agmina vultus

induitur, nunc Pisaeis e milibus unus,

nunc Pylius, nunc ore Lacon, hostesque propinquos

adiurat turmasque metu consternat inani.

nil falsum trepidis, ut vero amentibus ipse

incidit et sacrae circum fastigia vallis

turbine praevectus rapido ter sustulit hastam,

ter concussit equos, clipeum ter pectore plausit:

arma, arma insani sua quisque ignotaque nullo

more rapit, mutant galeas alienaque cogunt

ad iuga cornipedes; ferus omni in pectore saevit

mortis amor caedisque, nihil flagrantibus obstat:

praecipiant redimuntque moras, sic litora vento

incipiente fremunt, fugitur cum portus; ubique

vela fluunt, laxi iactantur ubique rudentes;

iamque natant remi, natat omnis in aequore summo

ancora, iam dulcis medii de gurgite ponti

respicitur tellus comitesque a puppe relicti.

viderat Inachias rapidum glomerare cohortes

Bacchus iter; gemuit Tyriam conversus ad urbem,

altricemque domum et patrios reminiscitur ignes,

purpureum tristi turbatus pectore vultum:

non crines, non serta loco, dextramque reliquit

thyrsus, et intactae ceciderunt cornibus uvae.

ergo ut erat lacrimis lapsoque inhonorus amictu

ante Iovem — et tunc forte polum secretus habebat —

constitit, haud umquam facie conspectus in illa —

nec causae latuere patrem — , supplexque profatur:

‘ exscindisne tuas, divum sator optime, Thebas?

saeva adeo coniunx? nec te telluris amatae

deceptique laris miseret cinerumque meorum?

esto, olim invitum iaculatus nubibus ignem

— credimus — : en iterum atra refers incendia terris,

nec Styge iurata, nec paelicis arte rogatus.

quis modus? an nobis pater iratusque, bonusque

fulmen habes? sed non Danaeia limina talis

Parrhasiumque nemus Ledaeasque ibis Amyclas.

scilicet e cunctis ego neglectissima natis

progenies? ego nempe tamen, qui dulce ferenti

pondus eram, cui tu dignatus limina vitae

praereptumque iter et maternos reddere menses,

adde, quod imbellis rarisque exercita castris

turba meas acies, mea tantum proelia norunt,

nectere fronde comas et ad inspirata rotari

buxa: timent thyrsos nuptarum et proelia matrum,

unde tubas Martemque pati, qui fervidus ecce

quanta parat? quid si ille tuos Curetas in arma

ducat et innocuis iubeat decernere peltis?

quin etiam invisos — sic hostis defuit? — Argos

eligis2! o ipsis, genitor, graviora periclis

iussa: novercales luimus ditare Myeenas!

cedo equidem, quo sacra tamen ritusque peremptae

gentis et, in tumidos si quid male feta reliquit

mater, abire iubes? Thracen silvasque Lycurgi?

anne triumphatos fugiam captivus ad Indos?

da sedem profugo! potuit Latonia frater

saxa — nec invideo — defigere Delon et imis

commendare fretis; cara submovit ab arce

hostiles Tritonis aquas; vidi ipse potentem

gentibus Eois Epaphum dare iura, nec ullas

Cyllene secreta tubas Minoave curat

Ida: quid heu tantum nostris offenderis aris?

hic tibi — quando minor iam nostra potentia — noctes

Herculeae placitusque vagae Nycteidos ardor,

hic Tyrium genus et nostro felicior igne

taurus: Agenoreos saltem tutare nepotes.’

Invidiam risit pater, et iam poplite flexum

sternentemque manus tranquillus ad osenla tollit

inque vicem placida orsa refert: ‘non coniugis ista

consiliis, ut rere, puer, nec saeva roganti

sic expostus ego: immoto deducimur orbe

fatorum; veteres seraeque in proelia causae.

nam cui tanta quies irarum aut sanguinis usus

parcior humani? videt axis et ista per aevom

mecum aeterna domus, quotiens iam torta reponam

fulmina, quam rarus terris hic imperet ignis.

quin etiam invitus magna uleiscendaque passis

aut Lapithas Marti, aut veterem Calydona Dianae

expugnare dedi; maesta est iactura pigetque

tot mutare animas, tot reddere corpora vitae.

Labdacios vero Pelopisque a stirpe nepotes

tardum abolere mihi; scis ipse — ut crimina mittam

Dorica — , quam promptae superos incessere Thebae;

te quoque — sed, quoniam vetus excidit ira, silebo.

non tamen aut patrio respersus sanguine Pentheus,

aut matrem scelerasse toris aut crimine fratres

progenuisse reus, lacero tua lustra replevit

funere: ubi hi fletus, ubi tune ars tanta precandi?

ast ego non proprio diros impendo dolori

Oedipodionidas: rogat hoc tellusque polusque

et pietas et laesa fides naturaque, et ipsi

Eumenidum mores, sed tu super urbe moveri

parce tua: non hoc statui sub tempore rebus

occasum Aoniis, veniet suspeetior aetas

ultoresque alii: nunc regia Iuno queretur.’

his ille auditis mentemque habitumque recepit;

ut eum sole malo tristique rosaria pendent

usta noto, si clara dies zephyrique refecit

aura polum, redit omnis honos, emissaque lucent

germina et informes ornat sua gloria virgas.

Nuntius attonitas iamdudum Eteoelis ad aures

explorata ferens longo docet agmine Graios

ire duces, nec iam Aoniis procul afore campis;

quacumque ingressi, tremere ac miserescere cunctos

Thebarum; qui stirpe, refert, qui nomine et armis,

ille metum condens audire exposcit et odit

narrantem; hinc socios dictis stimulare suasque

metiri decernit opes. exciverat omnem

Aoniam Euboeamque et Phocidos arva propinquae

Mars, ita dulce Iovi; longe fugit ordine velox

tessera: propellunt acies, seseque sub armis

ostentant; subeunt campo, qui proximus urbi

damnatus bellis patet exspectatque furores.

nondum hostes contra, trepido tamen agmine matres

conscendunt muros, inde arma nitentia natis

et formidandos monstrant sub casside patres.

Turre procul sola nondum concessa videri

Antigone populis teneras defenditur atra

veste genas; iuxtaque comes, quo Laius ibat

armigero; tunc virgo senem regina veretur.

quae sic orsa prior: ‘spesne obstatura Pelasgis

haec vexilla, pater? Pelopis descendere totas

audimus gentes: dic, o precor, extera regum

agmina; nam video, quae noster signa Menoeceus,

quae noster regat arma Creon, quam celsus aena

Sphinge per ingentes Homoloidas exeat Haemon.’

sic rudis Antigone, senior cui talia Phorbas:

‘mille sagittiferos gelidae de colle Tanagrae

promovet ecce Dryas; hic, cui nivea arma tridentem

atque auro rude fulmen habent, Orionis alti

non falsus virtute nepos: procul, oro, paternum

omen et innuptae vetus excidat ira Dianae,

iungunt se castris regisque in nomen adoptant

Ocalea Medeonque et confertissima lucis

Nisa Dionaeisque avibus circumsona Thisbe.

proximus Eurymedon, qui pastoralia Fauni

arma patris pinuque iubas imitatur equinas,

terribilis silvis: reor et Mavorte cruento

talis erit. dites pecorum comitantur Erythrae,

qui Scolon densamque iugis Eteonon iniquis,

qui breve litus Hyles Atalantaeamque superbi

Schoenon habent notique colunt vestigia campi;

fraxineas Macetum vibrant de more sarisas

saevaque difficiles excludere volnera peltas.

ecce autem clamore ruunt Neptunia plebes

Onchesti: quos pinigeris Mycalessos in agris

Palladiusque Melas Hecataeaque gurgite nutrit

Gargaphie, quorumque novis Haliartos aristis

invidet et nimia sata laeta supervenit herba.

tela rudes trunci, galeae vacua ora leonum,

arborei dant scuta sinus, hos regis egenos

Amphion en noster agit — cognoscere pronum,

virgo — , lyra galeam tauroque insignis avito.

macte animo iuvenis, medios parat ire per enses

nudaque pro caris opponere pectora muris,

vos etiam nostris, Heliconia turba, venitis

addere rebus opem; tuque, o Permesse, canoris

et felix, Olmie, vadis armastis alumnos

bellorum resides, patriis concentibus audis

exsultare gregem, quales, cum pallida cedit

bruma, renidentem deducunt Strymona cygni.

ite alacres, numquam vestri morientur honores,

bellaque perpetuo memorabunt carmine Musae.’

Dixerat, et paulum virgo interfata loquenti:

‘ illi autem, quanam iunguntur origine fratres?

sic certe paria arma viris, sic exit in auras

cassidis aequus apex; utinam haec concordia nostris!’

cui senior ridens: ‘non prima errore videndi

falleris, Antigone: multi hos — nam decipit aetas —

dixerunt fratres, pater est natusque, sed aevi

confudere modos: puerum Lapithaona nymphe

Dercetis expertem thalami crudumque maritis

ignibus ante diem cupido violavit amore

improba conubii; nec longum, et pulcher Alatreus

editus, ac primae genitorem in flore iuventae

consequitur traxitque notas et miscuit annos,

et nunc sic fratres mentito nomine gaudent,

plus pater; hunc olim iuvat et ventura senectus,

tercentum genitor totidemque in proelia natus

exercent equites: hi deseruisse feruntur

exilem Glisanta Coroniamque, feracem

messe Coroniam, Baccho Glisanta colentes.

sed potius celsos umbrantem hunc aspice late

Hypsea quadriiugos, clipei septemplice tauro

laeva, ter insuto servantur pectora ferro,

pectora: nam tergo numquam metus, hasta vetustum

silvarum decus, emissae cui pervia semper

armaque corporaque et numquam manus inrita voti.

Asopos genuisse datur, dignusque videri

tunc pater, abreptis cum torrentissimus exit

pontibus, aut natae tumidus cum virginis ultor

flumina concussit generum indignata Tonantem.

namque ferunt raptam patriis Aeginan ab undis

amplexu latuisse Iovis: furit amnis et astris

infensus bellare parat — nondum ista licebant

nec superis — ; stetit audaces effusus in iras,

conseruitque manum, nec quem imploraret habebat,

donec vix tonitru submotus et igne trisulco

cessit, adhuc ripis animosus gurges anhelis

fulmineum cinerem magnaeque insignia poenae

gaudet et Aetnaeos in caelum efflare vapores.

talem Cadmeo mirabimur Hypsea campo,

si modo placavit felix Aegina Tonantem.

ducit Itonaeos et Alalcomenaea Minervae

agmina, quos Midea et quos uvida suggerit Arne,

Aulida qui Graeanque serunt viridesque Plataeas,

et sulco Peteona domant refluumque meatu

Euripum, qua noster, habent, teque ultima tractu

Anthedon, ubi gramineo de litore Glaucus

poscentes inrupit aquas, iam crine genisque

caerulus, et mixtos expavit ab inguine pisces.

glandibus et torta zephyros incidere funda

cura: Cydoneas anteibunt gaesa sagittas,

tu quoque praeclarum forma, Cephise, dedisses

Narcissum, sed Thespiacis iam pallet in agris

trux puer; orbata florem, pater, adluis unda.

quis tibi Phoebeas acies veteremque revolvat

Phocida? qui Panopen, qui Daulida, qui Cyparisson,

et valles, Lebadia, tuas et Hyampolin acri

subnixam scopulo, vel qui Parnasson utrumque

aut Cirrham tauris Anemorianque supinant

Coryciumque nemus, propellentemque Lilaean

Cephisi glaciale caput, quo suetus anhelam

ferre sitim Python amnemque avertere ponto,

omnibus immixtas cono super aspice laurus

armaque vel Tityon vel Delon habentia, vel quas

hic deus innumera laxavit caede pharetras.

Iphitus asper agit, genitor cui nuper ademptus

Naubolus Hippasides, tuus, o mitissime Lai,

hospes; adhuc currus securaque lora tenebam,

cum tua subter equos iacuit convulsa cruentis

ictibus, o utinam nostro cum sanguine, cervix

!’ Dicenti maduere genae, vultumque per omnem

pallor iit, vocisque repens singultus apertum

intercepit iter; refovet frigentis amicum

pectus alumna senis; redit atque exile profatur:

‘o mihi sollicitum decus ac suprema voluptas,

Antigone! seras tibi demoror improbus umbras,

fors eadem scelera et caedes visurus avitas,

donec te thalamis habilem integramque resignem:

hoc satis, et fessum vita dimittite, Parcae,

sed dum labor iners, quanti — nunc ecce reviso —

transabiere duces: Clonin atque in terga comantes

non ego Abantiadas, non te, saxosa Caryste,

non humiles Aegas altumque Capherea dixi.

et iam acies obtunsa negat, cunctique resistunt,

et tuus armatis iubet ecce silentia frater.’

vix ea turre senex, cum rector ab aggere coepit:

‘magnanimi reges, quibus haud parere recusem

ductor et ipse meas miles defendere Thebas,

non ego vos stimulare parem — nam liber in arma

impetus, et meritas ultro iurastis in iras — ,

nec laudare satis dignasque rependere grates

sufficiam — referent superi vestraeque subacto

hoste manus — : urbem socia de gente subistis

tutari, quam non aliis populator ab oris

belliger externave satus tellure, sed hostis

indigena adsultat, cui castra adversa regenti

hic pater, hic genetrix, hic iunctae stirpe sorores,

hic erat et frater, cerne en ubicumque nefandus

excidium moliris avis: venere volentes

Aoniae populi, nec sum tibi, saeve, relictus,

quid velit ista cohors, et te sentire decebat:

reddere regna vetant.’ sic fatus, et omnia rite

disponit, qui bella gerant, qui moenia servent,

quas in fronte manus, medio quas robore sistat.

perspicuas sic luce fores et virgea pastor

claustra levat, dum terra recens; iubet ordine primo

ire duces, media stipantur plebe maritae;

ipse levat 
 gravidas et humum fractura parentum

ubera, suceiduasque adportat matribus agnas.

Interea Danai noctemque diemque sub armis,

noctem iterum rursusque diem — sic ira ferebat —

ingeminant: contempta quies, vix aut sopor illis

aut epulae fecere moram; properatur in hostem

more fugae, nec monstra tenent, quae plurima nectit

prodigialc canens certi fors praevia fati.

quippe serunt diros monitus volucresque feraeque

sideraque aversique suis decursibus amnes,

infestumque tonat pater et mala fulgura lucent;

terrificaeque adytis voces clusaeque deorum

sponte fores; nunc sanguineus, nunc saxeus imber,

et subiti manes flentumque occursus avorum,

tunc et Apollineae tacuere oracula Cirrhae,

et non adsuetis pernox ululavit Eleusin

mensibus, et templis Sparte praesaga reclusis

vidit Amyclaeos — facinus! — concurrere fratres.

Arcades insanas latrare Lycaonis umbras

nocte ferunt tacita, saevo decurrere campo

Oenomaum sua Pisa refert; Aeheloon utroque

deformem cornu vagus infamabat Acarnan.

Perseos effigiem maestam exorantque Mycenae

confusum Iunonis ebur; mugire potentem

Inachon agricolae, gemini maris incola narrat

Thebanum toto planxisse Palaemona ponto,

haec audit Pelopea phalanx, sed bellicus ardor

consiliis obstat divum prohibetque timeri.

Iam ripas, Asopc, tuas Boeotaque ventum

flumina, non ausae transmittere protinus alae

hostilem fluvium; forte et trepidantibus ingens

descendebat agris, animos sive imbrifer arcus,

seu montana dedit nubes, seu fluminis illa

mens fuit obiectusque vado pater arma vetabat.

tunc ferus Hippomedon magno cum fragmine ripae

cunctantem deiecit equum, ducibusque relictis

gurgite de medio frenis suspensus et armis

ite viri clamat, ‘sic vos in moenia primus

ducere, sic clusas voveo perfringere Thebas.’

praecipitant cuncti fluvio puduitque secutos.

ac velut ignotum si quando armenta per amnem

pastor agit, stat triste pecus, procul altera tellus

omnibus et late medius timor: ast ubi ductor

taurus init fecitque vadum, tunc mollior unda,

tunc faciles saltus, visaeque accedere ripae.

Haudproculinde iugum tutisque adcommoda castris

arva notant, unde urbem etiam turresque videre

Sidonias; placuit sedes fidique receptus,

colle per excelsum patulo, quem subter aperto

arva sinu, nullique aliis a montibus instant

despectus; nec longa labor munimina durus

addidit: ipsa loco mirum natura favebat.

in vallum elatae rupes devexaque fossis

aequa et fortuito ductae quater aggere pinnae;

cetera dant ipsi, donec sol montibus omnis

erepsit rebusque dedit sopor otia fessis.

Quis queat attonitas dictis ostendere Thebas?

urbem in conspectu belli suprema parantis

territat insomnem nox atra diemque minatur.

discurrunt muris; nil saeptum horrore sub illo,

nil fidum satis, invalidaeque Amphionis arces,

rumor ubique alios pluresque adnuntiat hostes

maioresque timor; spectant tentoria contra

Inachia externosque suis in montibus ignes,

hi precibus questuque deos, hi Martia tela

belligerosque hortantur equos, hi pectora fletu

cara premunt miserique rogos et crastina mandant

funera, si tenuis demisit lumina somnus,

bella gerunt; modo lucra morae, modo taedia vitae

attonitis, lucemque timent lucemque precantur.

it geminum excutiens anguem et bacchatur utrisque

Tisiphone castris; fratrem huic, fratrem ingerit illi,

aut utrique patrem: procul ille penatibus imis

excitus implorat Furias oculosque reposcit.

Iam gelidam Phoeben et caligantia primus

hauserat astra dies, cum iam tumet igne futuro

Oceanus lateque novo Titane reclusum

aequor anhelantum radiis subsidit equorum:

ecce truces oculos sordentibus obsita canis

exsangues Iocasta genas et bracchia planctu

nigra ferens ramumque oleae cum velleris atri

nexibus, Eumenidum velut antiquissima, portis

egreditur magna eum maiestate malorum,

hinc atque hinc natae, melior iam sexus, aniles

praecipitantem artus et plus quam possit euntem

sustentant. venit ante hostes, et pectore nudo

claustra adversa ferit tremulisque ululatibus orat

admitti: ‘reserate viam! rogat impia belli

mater; in his aliquod ius exsecrabile castris

huic utero est.’ trepidi visam expavere manipli

auditamque magis; remeat iam missus Adrasto

nuntius: excipiunt iussi mediosque per enses

dant iter. illa duces ut primum aspexit Achivos,

clamorem horrendum luctu furiata resolvit:

‘Argolici proceres, ecquis monstraverit hostem,

quem peperi? quanam inveniam, mihi dicite, natum

sub galea?’ venit attonitae Cadmeius heros

obvius, et raptam lacrimis gaudentibus implet

solaturque tenens, atque inter singula matrem,

matrem iterat, nunc ipsam urgens, nunc cara sororum

pectora, eum mixta fletus anus asperat ira:

‘quid molles lacrimas venerandaque nomina fingis,

rex Argive, mihi? quid colla amplexibus ambis

invisamque teris ferrato pectore matrem?

tune ille exsilio vagus et miserabilis hospes?

quem non permoveas? longae tua iussa cohortes

exspectant, multoque latus praefulgurat ense.

a miserae matres! hunc te noctesque diesque

deflebam? si verba tamen monitusque tuorum

dignaris, dum castra silent suspensaque bellum

horrescit pietas, genetrix iubeoque rogoque:

i mecum patriosque deos arsuraque saltem

tecta vide, fratremque — quid aufers lumina? — fratrem

adloquere et regnum iam me sub iudice posce:

aaut dabit, aut ferrum causa meliore resumes.

anne times, ne forte doli, et te conscia mater

decipiam? non sic miseros fas omne penates

effugit: vix Oedipode ducente timeres.

nupsi equidem peperique nefas, sed diligo tales,

— a dolor! — et vestros etiamnum excuso furores.

quodsi adeo perstas, ultro tibi, saeve, triumphum

detulimus: religa captas in terga sorores,

inice vincla mihi: gravis huc utcumque feretur

et pater, ad vestrum gemitus nunc verto pudorem,

Inachidae, liquistis enim parvosque senesque

et lacrimas has quisque domi: sua credite matri

viscera! si vobis hic parvo in tempore carus

— sitque precor — quid me, oro, decet quidve ista, Pelasgi,

ubera? ab Hyrcanis hoc Odrysiisve tulissent

regibus, et si qui nostros vicere furores.

adnuite, aut natum complexa superstite bello

hic moriar.’ tumidas frangebant dicta cohortes,

nutantesque virum galeas et sparsa videres

fletibus arma piis. quales ubi tela viresque

pectoris impulsu rabidi stravere leones,

protinus ira minor, gaudentque in corpore capto

securam differre famem: sic flexa Pelasgum

corda labant, ferrique avidus mansueverat ardor.

Ipse etiam ante oculos nunc matris ad oscula versus,

nunc rudis Ismenes, nunc flebiliora precantis

Antigones, variaque animum turbante procella

exciderat regnum: cupit ire, et mitis Adrastus

non vetat; hic iustae Tydeus memor occupat irae:

‘me potius, socii, qui fidum Eteoclea nuper

expertus, nec frater eram, me opponite regi,

cuius adhuc pacem egregiam et bona foedera gesto

pectore in hoc, ubi tunc fidei pacisque sequestra

mater eras, pulchris cum me nox vestra morata est

hospitiis? nempe haec trahis ad commercia natum?

duc illum in campum, vestro qui sanguine pinguis

spirat adhuc pinguisque meo. tu porro sequeris,

heu nimium mitis nimiumque oblite tuorum?

scilicet infestae cum te circum undique dextrae

nudabunt enses, haec flebit et arma quiescent?

tene ille, heu demens, semel intra moenia clausum

possessumque odiis Argiva in castra remittet?

ante haec excusso frondescet lancea ferro,

Inachus ante retro nosterque Achelous abibit,

sed mite adloquium et saevis pax quaeritur armis:

haec quoque castra patent, necdum meruere timeri,

an suspectus ego? abscedo et mea volnera dono.

intret: et hic genetrix eadem mediaeque sorores,

finge autem pactis evictum excedere regnis,

nempe iterum reddes?’ rursus mutata trahuntur

agmina consiliis: subito ceu turbine caeli

obvius adversum Boreae Notus abstulit aequor,

arma iterum furiaeque placent; fera tempus Erinys

arripit et primae molitur semina pugnae.

Errabant geminae Dircaea ad flumina tigres,

mite iugum, belli quondam vastator Eoi

currus, Erythraeis sed nuper victor ab oris

Liber in Aonios meritas dimiserat agros,

illas turba dei seniorque ex more sacerdos

sanguinis oblitas atque Indum gramen olentes

palmite maturo variisque ornare corymbis

curat et alterno maculas interligat ostro,

iamque ipsi colles, ipsa has — quis credat? — amabant

armenta, atque ausae circum mugire iuvencae;

quippe nihil grassata fames: manus obvia pascit,

exceptantque cibos fusoque horrenda supinant

ora mero, vaga rure quies; si quando benigno

urbem iniere gradu, domus omnis et omnia sacris

templa calent, ipsumque fides intrasse Lyaeum.

has ubi vipereo tactas ter utramque flagello

Eumenis in furias animumque redire priorem

impulit, erumpunt non agnoscentibus agris.

ceu duo diverso pariter si fulmina caelo

rupta cadant longumque trahant per nubila crinem:

non aliter cursu rapidae atque immane frementes

transibunt campos aurigamque impete vasto,

Amphiarae, tuum — nec defuit omen, eriles

forte is primus equos stagna ad vicina trahebat —

corripiunt; mox Taenarium, qui proximus, Idan

Aetolumque Acamanta premunt: fuga torva per agros

cornipedum, visa donec flammatus Aconteus

strage virum, cui sueta feras prosternere virtus

— Arcas erat — , densis iam fida ad moenia versas

insequitur telis, multumque hastile resumens

ter, quater adducto per terga, per ilia telo

transigit. illae autem longo cum limite fusi

sanguinis ad portas utrimque exstantia ducunt

spicula semianimes, gemituque imitante querellas

saucia dilectis adclinant pectora muris,

templa putes urbemque rapi facibusque nefandis

Sidonios ardere lares, sic clamor apertis

exoritur muris; mallent cunabula magni

Herculis aut Semeles thalamum aut penetrale ruisse

Harmoniae. 
 cultor Baccheus Acontea Phegeus

iam vacuum telis geminoque in sanguine ovantem

comminus ense petit; subeunt Tegeaea iuventus

auxilio tardi: iam supra sacra ferarum

corpora maerenti iuvenis iacet ultio Baccho.

Rumpitur et Graium subito per castra tumultu

concilium; fugit exsertos Iocasta per hostes

iam non ausa preces; natas ipsamque repellunt

qui modo tam mites, et praeceps tempore Tydeus

utitur: ‘ite age, nunc pacem sperate fidemque!

num saltem differre nefas potuitve morari,

dum genetrix dimissa redit?’ sic fatus aperto

ense vocat socios, saevus iam clamor, et irae

hinc atque inde calent; nullo venit ordine bellum,

confusique duces volgo, et neglecta regentum

imperia; una equites mixti peditumque catervae

et rapidi currus; premit indigesta ruentes

copia, nec sese vacat ostentare nec hostem

noscere, sic subitis Thebana Argivaque pubes

conflixere globis; retro vexilla tubaeque

post tergum et litui bellum invenere secuti,

tantus ab exiguo crudescit sanguine Mavors!

ventus uti primas struit intra nubila vires,

lenis adhuc, frondesque et aperta cacumina gestat,

mox rapuit nemus et montes patefecit opacos.

Nunc age, Pieriae, non vos longinqua, sorores,

consulimus, vestras acies vestramque referte

Aoniam; vidistis enim, dum Marte propinquo

horrent Tyrrhenos Heliconia plectra tumultus.

Sidonium Pterclan sonipes male fidus in armis

rumpentem frenos diversa per agmina raptat

iam liber, sic fessa manus: venit hasta per armos

Tydeos et laevum iuveni transverberat inguen

labentemque adfigit equo; fugit ille perempto

consertus domino, nec iam arma aut frena tenentem

portat adhue: ceu nondum anima defectus utraque

cum sua Centaurus moriens in terga recumbit,

certat opus ferri: sternunt alterna furentes

Hippomedon Sybarin, Pylium Periphanta Menoeceus,

Parthenopaeus Ityn: Sybaris iacet ense cruento,

cuspide trux Periphas, Itys insidiante sagitta.

Caeneos Inachii ferro Mavortius Haemon

colla rapit, cui dividuum trans corpus hiantes

truncum oculi quaerunt, animus caput; arma iacentis

iam rapiebat Abas: cornu deprensus Achiva

dimisit moriens clipeum hostilemque suumque.

Quis tibi Baccheos, Eunaee, relinquere cultus,

quis lucos, veritus quibus emansisse sacerdos,

suasit et adsuetum Bromio mutare furorem?

quem terrere queas? clipei penetrabile textum

pallentes hederae Nysaeaque serta coronant,

candida pampineo subnectitur instita pilo,

crine latent umeri, crescunt lanugine malae,

et rubet imbellis Tyrio subtemine thorax,

bracchiaque in manicis et pictae vincula plantae

carbaseique sinus, et fibula rasilis auro

Taenariam fulva mordebat iaspide pallam,

quam super a tergo velox corytus et arcus

pendentesque sonant aurata lynce pharetrae.

it lymphante deo media inter milia longum

vociferans: ‘prohibete manus, haec omine dextro

moenia Cirrhaea monstravit Apollo iuvenca;

pareite, in haec ultro scopuli venere volentes.

gens saerata sumus: gener huic est Iuppiter urbi

Gradivusque socer; Bacchum haud mentimur alumnum

et magnum Alciden.’ iactanti talia frustra

turbidus aeria Capaneus occurrit in hasta,

qualis ubi primam leo mane cubilibus atris

erexit rabiem et saevo speculatur ab antro

aut cervum aut nondum bellantem fronte iuvencum,

it fremitu gaudens, licet arma gregesque lacessant

venantum, praedam videt et sua volnera nescit:

sic tum congressu Capaneus gavisus iniquo

librabat magna venturam mole cupressum.

ante tamen quid femineis ululatibus inquit,

‘terrificas. moriture, viros? utinam ipse veniret,

cui furis! haec Tyriis cane matribus!’ et simul hastam

expulit; illa volans, ceu vis non ulla moretur

obvia, vix sonuit clipeo et iam terga reliquit,

arma fluunt, longisque crepat singultibus aurum,

eruptusque sinus vicit cruor, occidis audax,

occidis Aonii puer altera cura Lyaei.

marcida te fractis planxerunt Ismara thyrsis,

te Tmolos, te Nysa ferax Theseaque Naxos

et Thebana metu iuratus in orgia Ganges.

Nec segnem Argolicae sensere Eteoclea turmae,

parcior ad cives Polynicis inhorruit ensis,

eminet ante alios iam formidantibus arva

Amphiaraus equis ac multo pulvere vertit

campum indignantem: famulo decus addit inane

maestus et extremos obitus inlustrat Apollo,

ille etiam clipeum galeamque incendit honoro

sidere; nec tarde fratri, Gradive, dedisti,

ne qua manus vatem, ne quid mortalia bello

laedere tela queant: sanctum et venerabile Diti

funus eat. 
 talis medios aufertur in hostes

certus et ipse necis, vires fiducia leti

suggerit; inde viro maioraque membra diesque

laetior et numquam tanta experientia caeli,

si vacet: avertit morti contermina virtus,

ardet inexpleto saevi Mavortis amore,

et fruitur dextra atque anima flagrante superbit,

hicne hominum casus lenire et demere Fatis

iura frequens? quantum subito diversus ab illo,

qui tripodas laurusque sequi, qui doctus in omni

nube salutato volucrem cognoscere Phoebo!

innumeram ferro plebem, ceu letifer annus

aut iubar adversi grave sideris, immolat umbris

ipse suis: iaculo Phlegyan iaculoque superbum

Phylea, falcato Clonin et Chremetaona curru

comminus hunc stantem metit, hunc a poplite sectum,

cuspide non missa Chromin Iphinoumque Sagenque

intonsumque Gyan sacrumque Lycorea Phoebo —

invitus: iam fraxineum demiserat hastae

robur, et excussis apparuit infula cristis — ,

Alcathoum saxo, cui circum stagna Carysti

et domus et coniunx et amantes litora nati

vixerat ille diu pauper scrutator aquarum,

decepit tellus, moriens hiemesque notosque

laudat et experti meliora pericula ponti.

Aspicit has longe iamdudum Asopius Hypseus

palantum strages ardetque avertere pugnam,

quamquam haud ipse minus curru Tirynthia fundens

robora; sed viso praesens minor augure sanguis:

illum armis animisque cupit, prohibebat iniquo

agmine consertum cunei latus; inde superbus

exseruit patriis electum missile ripis,

ac prius: ‘Aonidum dives largitor aquarum,

clare Giganteis etiamnum, Asope, favillis,

da numen dextrae: rogat hoc natusque tuique

quercus alumna vadi; fas et mihi spernere Phoebum,

si tibi conlatus divum sator, omnia mergam

fontibus arma tuis tristesque sine augure vittas.’

audierat genitor: vetat indulgere volentem

Phoebus, et aurigam iactus detorquet in Hersen.

ille ruit: deus ipse vagis succedit habenis,

Lernaeum falso simulans Haliacmona vultu,

tunc vero ardenti non ulla obsistere temptant

signa, ruunt solo terrore, et volnera citra

mors trepidis ignava venit, dubiumque tuenti

presserit infestos onus impuleritne iugales,

sic ubi nubiferum montis latus aut nova ventis

solvit hiemps, aut victa situ non pertulit aetas,

desilit horrendus campo timor, arva virosque

limite non uno longaevaque robora secum

praecipitans, tandemque exhaustus turbine fesso

aut vallem cavat aut medios intercipit amnes.

non secus ingentique viro magnoque gravatus

temo deo nunc hoc, nunc illo in sanguine fervet,

ipse sedens telis pariterque ministrat habenis

Delius, ipse docet iactus adversaque flectit

spicula fortunamque hastis venientibus aufert,

sternuntur terra Melaneus pedes, Antiphus alto

nil defensus equo, genitusque Heliconide nympha

Action, 
 caesoque infamis fratre Polites,

conatusque toris vittatam attingere Manto

Lampus: in hunc sacras Phoebus dedit ipse sagittas,

et iam cornipedes trepidi ac moribunda reflantes

corpora rimantur terras, omnisque per artus

sulcus et incisis altum rubet orbita membris,

hos iam ignorantes terit impius axis, at illi

vulnere semineces — nec devitarc facultas —

venturum super ora vident; iam lubrica tabo

frena, nec insisti madidus dat temo, rotaeque

sanguine difficiles, et tardior ungula fossis

visceribus: tunc ipse furens in morte relicta

spicula et e mediis exstantes ossibus hastas

avellit, strident animae currumque sequuntur.

Tandem se famulo summum confessus Apollo

utere luce tua longamque ait, ‘indue famam,

dum tibi me iunctum Mors inrevocata veretur.

vincimur: immites scis nulla revolvere Parcas

stamina; vade, diu populis promissa voluptas

Elysiis, certe non perpessure Creontis

imperia aut vetito nudus iaciture supulcro.’

ille refert contra, et paulum respirat ab armis:

‘olim te, Cirrhaee pater, peritura sedentem

ad iuga — quis tantus miseris honor? — axe trementi

sensimus; instantes quonam usque morabere manes?

audio iam rapidae cursum Stygis atraque Ditis

flumina tergeminosque mali custodis hiatus.

accipe commissum capiti decus, accipe laurus,

quas Erebo deferre nefas, nunc voce suprema,

si qua recessuro debetur gratia vati,

deceptum tibi, Phoebe, larem poenasque nefandae

coniugis et pulchrum nati commendo furorem.’

desiluit maerens lacrimasque avertit Apollo:

tune vero ingemuit currusque orbique iugales.

non aliter caeco nocturni turbine Cori

scit peritura ratis, cum iam damnata sororis

igne Therapnaei fugerunt carbasa fratres.

Iamque recessurae paulatim horrescere terrae

summaque terga quati graviorque effervere pulvis

coeperat; inferno mugit iam murmure campus.

bella putant trepidi bellique hunc esse fragorem,

hortanturque gradus; alius tremor arma viresque

mirantesque inclinat equos; iam frondea nutant

culmina, iam muri, ripisque Ismenos apertis

effugit; exciderunt irae, nutantia Agunt

tela solo, dubiasque vagi nituntur in hastas

comminus inque vicem viso pallore recedunt.

sic ubi navales miscet super aequora pugnas

contempto Bellona mari, si forte benigna

tempestas, sibi quisque cavent, ensesque recondit

mors alia, et socii pacem fecere timores,

talis erat campo belli fluitantis imago,

sive laborantes concepto flamine terrae

ventorum rabiem et clusum eiecere furorem,

exedit seu putre solum carpsitque ferendo

unda latens, sive hae volventis machina caeli

incubuit, sive omne fretum Neptunia movit

cuspis et extremas gravius mare torsit in oras,

seu vati datus ille fragor, seu terra minata est

fratribus: ecce alte praeceps humus ore profundo

dissilit, inque vicem timuerunt sidera et umbrae,

illum ingens haurit specus et transire parantes

mergit equos; non arma manu, non frena remisit:

sicut erat, rectos defert in Tartara currus,

respexitque cadens caelum campumque coire

ingemuit, donec levior distantia rursus

miscuit arva tremor lucemque exclusit Averno.

Ut subitus vates pallentibus incidit umbris

letiferasque domos orbisque arcana sepulti

rupit et armato turbavit funere manes,

horror habet cunctos, Stygiis mirantur in oris

tela et equos corpusque movum; nec enim ignibus artus

conditus aut maesta niger adventabat ab urna,

sed belli sudore calens, clipeumque cruentis

foribus et scissi respersus pulvere campi,

necdum illum aut trunca lustraverat obvia taxo

Eumenis. aut furvo Proserpina poste notarat

coetibus adsumptum functis; quin comminus ipsa

Fatorum deprensa colus, visoque paventes

augure tunc demum rumpebant stamina Parcae,

illum et securi circumspexere fragorem

Elysii, et si quos procul ulteriore barathro

altera nox aliisque gravat plaga caeca tenebris,

tunc regemunt pigrique lacus ustaeque paludes,

umbriferaeque fremit sulcator pallidus undae

dissiluisse novo penitus telluris hiatu

Tartara et admissos non per sua flumina manes.

Forte sedens media regni infelicis in arce

dux Erebi populos poscebat crimina vitae,

nil hominum miserans iratusque omnibus umbris

stant Furiae circum variaeque ex ordine Mortes,

saevaque multisonas exsertat Poena catenas;

Fata ferunt animas et eodem pollice damnant:

vincit opus. iuxta Minos cum fratre verendo

iura bonus meliora monet regemque cruentum

temperat; adsistunt lacrimis atque igne tumentes

Cocytos Phlegethonque, et Styx periuria divum

arguit, ille autem supera compage soluta

nec solitus sentire metus expavit oborta

sidera, iucundaque offensus luce profatur:

‘quae superum labes inimicum impegit Averno

aethera? quis rupit tenebras vitaeque silentes

admonet? unde minae 1? uter haec mihi proelia fratrum?

congredior, pereant agedum discrimina rerum,

nam cui dulce magis? magno me tertia victum

deiecit Fortuna polo, mundumque nocentem

servo: nec iste meus dirisque en pervius astris

inspicitur. tumidusne meas regnator Olympi

explorat vires? habeo iam quassa Gigantum

vincula et aetherium cupidos exire sub axem

Titanas miserumque patrem: quid me otia maesta

saevus et implacidam prohibet perferre quietem

amissumque odisse diem? pandam omnia regna,

si placet, et Stygio praetexam Hyperiona caelo.

Arcada nec superis — quid enim mihi nuntius ambas

itque reditque domos? — emittam et utrumque tenebo

Tyndariden. cur autem avidis Ixiona frango

verticibus? cur non exspectant Tantalon undae?

anne profanatum totiens chaos hospite vivo

perpetiar? me Pirithoi temerarius ardor

temptat et audaci Theseus iuratus amico,

me ferus Alcides, tunc cum custode remoto

ferrea Cerbereae tacuerunt limina portae;

Odrysiis etiam pudet heu! patuisse querellis

Tartara: vidi egomet blanda inter carmina turpes

Eumenidum lacrimas iterataque pensa Sororum;

me quoque — sed durae melior violentia legis.

ast ego vix unum, nec celsa ad sidera, furto

ausus iter Siculo rapui conubia campo:

nec licuisse ferunt; iniustaeque a Iove leges

protinus, et sectum genetrix mihi computat annum,

sed quid ego haec? i, Tartareas ulciscere sedes,

Tisiphone; si quando novis asperrima monstris,

triste, insuetum, ingens, quod nondum viderit aether,

ede nefas, quod mirer ego invideantque Sorores,

atque adeo fratres — nostrique haec omina sunto

prima odii — , fratres alterna in vulnera laeto

Marte ruant; sit, qui rabidarum more ferarum

mandat atrox hostile caput, quique igne supremo

arceat exanimes et manibus aethera nudis

commaculet: iuvet ista ferum spectare Tonantem.

praeterea ne sola furor mea regna lacessat,

quaere deis qui bella ferat, qui fulminis ignes

infestumque Iovem clipeo fumante repellat.

faxo haud sit cunctis levior metus atra movere

Tartara, frondenti quam iungere Pelion Ossae.’

dixerat; atque illi iamdudum regia tristis

attremit oranti, suaque et quae desuper urguet

nutabat tellus: non fortius aethera vultu

torquet et astriferos inclinat Iuppiter axes.

At tibi quos inquit, ‘manes, qui limite praeceps

non licito per inane ruis?’ subit ille minantem

iam tenuis visu, iam vanescentibus armis,

iam pedes: exstincto tamen indecerptus in ore

augurii perdurat honos, obscuraque fronti

vitta manet, ramumque tenet morientis olivae.

‘si licet et sanctis hic ora resolvere fas est

manibus, o cunctis finitor maxime rerum,

at mihi, qui quondam causas elementaque noram,

et sator, oro, minas stimulataque corda remulce,

neve ira dignare hominem et tua iura timentem,

nam nec ad Herculeos — unde haec mihi proelia 2? — raptus,

nec venerem inlicitam — crede his insignibus — ausi

intramus Lethen: fugiat ne tristis in antrum

Cerberus, aut nostros timeat Proserpina currus,

augur Apollineis modo dilectissimus aris,

testor inane chaos — quid enim hic iurandus Apollo? — ;

crimine non ullo subeo nova fata, nec alma

sic merui de luce rapi; scit iudicis urna

Dictaei verumque potest deprendere Minos,

coniugis insidiis et iniquo venditus auro

Argolicas acies — unde haec tibi turba recentum

umbrarum, et nostrae veniunt quoque funera dextrae —

non ignarus ini: subito me turbine mundi —

horret adhuc animus — mediis e milibus hausit

nox tua. quae mihi mens, dum per cava viscera terrae

vado diu pendens et in aere volvor operto?

ei mihi! nil ex me sociis patriaeque relictum,

vel captum Thebis; iam non Lernaea videbo

tecta, nec attonito saltem cinis ibo parenti,

non tumulo, non igne miser lacrimisque meorum

productus, toto pariter tibi funere veni,

nil istis ausurus equis; nec deprecor umbram

accipere et tripodum iam non meminisse meorum.

nam tibi praesagi quis iam super auguris usus,

cum Parcae tua iussa trahant? sed pectora flectas

et melior sis, quaeso, deis. si quando nefanda

huc aderit coniunx, illi funesta reserva

supplicia: illa tua, rector bone, dignior ira.’

accipit ille preces indignaturque moveri.

ut leo Massyli cum lux stetit obvia ferri,

tunc iras, tunc arma citat; si decidit hostis,

ire supra satis est vitamque relinquere victo.

Interea vittis lauruque insignis opima

currus et egregiis modo formidatus in armis

luce palam, fusus nulli nullique fugatus,

quaeritur: absistunt turmae, suspectaque tellus

omnibus, infidi miles vestigia campi

circuit, atque avidae tristis locus ille ruinae

cessat et inferni vitatur honore sepulcri,

nuntius hortanti diversa in parte maniplos

Adrasto, vix ipse ratus vidisse, Palaemon .

advolat et trepidans — steterat nam forte cadenti

proximus inspectoque miser pallebat hiatu —

verte gradum, fuge, rector ait, ‘si Dorica saltem

terra loco patriaeque manent, ubi liquimus, arces,

non armis, non sanguine opus: quid inutile ferrum

stringimus in Thebas? currus humus impia sorbet

armaque bellantesque viros; fugere ecce videtur

hic etiam, quo stamus, ager. vidi ipse profundae

noctis iter ruptaque soli compage ruentem

illum heu, praesagis quo nullus amicior astris,

Oecliden, frustraque manus cum voce tetendi.

mira loquor, sulcos etiamnum rector equorum

fumantemque locum et spumis madida arva reliquit.

nec commune malum est: tellus agnoscit alumnos,

stat Thebana acies.’ stupet haec et credere Adrastus

cunctatur; sed Mopsus idem trepidusque ferebat

Actor idem, iam fama novis terroribus audax

non unum cecidisse refert, sponte agmina retro

non exspectato revocantum more tubarum

praecipiant: sed torpet iter, falluntque ruentes

genua viros; ipsique — putes sensisse — repugnant

cornipedes nulloque truces hortamine parent,

nec celerare gradum nec tollere lumina terra,

fortius incursant Tyrii, sed vesper opacus

lunares iam ducit equos; data foedere parvo

maesta viris requies et nox auctura timores.

Quae tibi nunc facies, postquam permissa gemendi

copia? qui fletus galeis cecidere solutis?

nil solitum fessos iuvat; abiecere madentes,

sicut erant, clipeos, nec quisquam spicula tersit,

nec laudavit equum, nitidae nec cassidis altam

compsit adornavitque iubam; vix magna lavare

vulnera et efflantes libet internectere plagas:

tantus ubique dolor, mensas alimentaque bello

debita nec pugnae suasit timor: omnia laudes,

Amphiarae, tuas fecundaque pectora veri

commemorant lacrimis, et per tentoria sermo

unus: abisse deos dilapsaque numina castris.

‘heu ubi laurigeri currus sollemniaque arma

et galeae vittatus apex? hoc antra lacusque

Castalii tripodumque fides? sic gratus Apollo?

quis mihi sidereos lapsus mentemque sinistri

fulguris, aut caesis saliat quod numen in extis,

quando iter, unde morae, quae saevis utilis armis,

quae pacem magis hora velit? quis iam omne futurum

proferet, aut cum quo volucres mea fata loquentur?

hos quoque bellorum casus nobisque tibique

praescieras, et — quanta sacro sub pectore virtus! —

venisti tamen et miseris comes additus armis,

et cum te tellus fatalisque hora vocaret,

tu Tyrias acies adversaque signa vacasti

sternere; tunc etiam media de morte timendum

hostibus infestaque abeuntem vidimus hasta,

et nunc te quis casus habet? poterisne reverti

sedibus a Stygiis altaque erumpere terra?

anne sedes hilares iuxta tua numina Parcas

et vice concordi discis ventura docesque?

an tibi felices lucos miseratus Averni

rector et Elysias dedit inservare volucres?

quidquid es, aeternus Phoebo dolor et nova clades

semper eris mutisque diu plorabere Delphis,

hic Tenedon Chrysenque dies partuque ligatam

Delon et intonsi eludet penetralia Branchi,

nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam

limina nec Lyciam supplex consultor adibit.

quin et cornigeri vatis nemus atque Molosso

quercus anhela Iovi Troianaque Thymbra tacebit,

ipsi amnes ipsaeque volent arescere laurus,

ipse nihil certum sagis clangoribus aether

praecinet, et nulla ferientur ab alite nubes.

iamque erit ille dies, quo te quoque conseia fatis

templa colant reddatque tuus responsa sacerdos.’

talia fatidico peragunt sollemnia regi,

ceu flammas ac dona rogo tristesque rependant

exsequias mollique animam tellure reponant.

fracta dehinc eunetis aversaque pectora bello:

sic fortes Minyas subito cum funere Tiphys

destituit, non arma sequi, non ferre videtur

remus aquas, ipsique minus iam ducere venti.

iam fessi gemitu, paulatim et corda levavit

exhaustus sermone dolor, nox addita curas

obruit et facilis lacrimis inrepere somnus.

At non Sidoniam diversa in parte per urbem

nox eadem: vario producunt sidera ludo

ante domos intraque, ipsaeque ad moenia marcent

excubiae; gemina aera sonant Idaeaque terga

et moderata sonum vario spiramine buxus.

tune dulces superos atque omne ex ordine alumnum

numen ubique sacri resonant paeanes, ubique

serta coronatumque merum, nunc funera rident

auguris ignari, contraque in tempore certant

Tiresian laudare suum; nunc facta revolvunt

maiorum veteresque canunt ab origine Thebas:

hi mare Sidonium manibusque adtrita Tonantis

cornua et ingenti sulcatum Nerea tauro,

hi Cadmum lassamque bovem fetosque cruenti

Martis agros, alii Tyriam reptantia saxa

ad chelyn et duras animantem Amphiona cautes,

hi gravidam Semelen, illi Cythereia laudant

conubia et multa deductam lampade fratrum

Harmoniam: nullis iam deest sua fabula mensis,

ceu modo gemmiferum thyrso populatus Hydaspen

Eoasque domos nigri vexilla triumphi

liber et ignotos populis ostenderet Indos.

Tunc primum ad coetus sociaeque ad foedera mensae

semper inaspectum diraque in sede latentem

Oedipoden exisse ferunt vultuque sereno

canitiem nigram squalore et sordida fusis

ora comis laxasse manu sociumque benignos

adfatus et abacta prius solacia passum,

quin hausisse dapes insiccatumque cruorem

deiecisse genis, cunctos auditque refertque,

qui Ditem et Furias tantum et si quando regentem

Antigonen maestis solitus pulsare querellis,

causa latet, non hunc Tyrii fors prospera belli,

tantum bella iuvant; natum hortaturque probatque,

nec vicisse velit; sed primos comminus enses

et sceleris tacito rimatur semina voto.

inde epulae dulces ignotaque gaudia vultu,

qualis post longae Phineus ieiunia poenae,

nil stridere domi volucres ut sensit abactas —

necdum tota fides — hilaris mensasque torosque

nec turbata feris tractavit pocula pinnis.

Cetera Graiorum curis armisque iacebat

fessa cohors; alto castrorum ex aggere Adrastus

lactificos tenui captabat corde tumultus,

quamquam aeger senio, sed agit miseranda-potestas

invigilare malis, illum aereus undique clamor

Thebanique urunt sonitus, et amara lacessit

tibia, tum nimio voces marcore superbae

incertaeque faces et iam male pervigil ignis,

sic ubi per fluctus uno ratis obruta somno

conticuit, pacique maris secura iuventus

mandavere animas: solus stat puppe magister

pervigil inscriptaque deus qui navigat alno.

Tempus erat, iunctos cum iam soror ignea Phoebi

sensit equos penitusque cavam sub luce parata

Oceani mugire domum, seseque vagantem

colligit et leviter moto fugat astra flagello:

concilium rex triste vocat, quaeruntque gementes,

quis tripodas successor agat, quo provida laurus

transeat atque orbum vittae decus, haud mora, cuncti

insignem fama sancteque Melampode cretum

Thiodamanta volunt, quicum ipse arcana deorum

partiri et visas uni sociare solebat

Amphiaraus aves, tantaeque haud invidus artis

gaudebat dici similem iuxtaque secundum,

illum ingens confundit honos inopinaque turbat

gloria et oblatas frondes submissus adorat,

seque oneri negat esse parem cogique meretur:

sicut Achaemenius solium gentesque paternas

excepit si forte puer, cui vivere patrem

tutius, incerta formidine gaudia librat,

an fidi proceres, ne pugnet volgus habenis,

cui latus Euphratae, cui Caspia limina mandet;

sumere tunc arcus ipsumque onerare veretur

patris equum, visusque sibi nec sceptra capaci

sustentare manu nec adhuc implere tiaram.

Atque is ubi intorto signatus vellere crinem

convenitque deis, hilari per castra tumultu

vadit ovans ac, prima sui documenta, sacerdos

Tellurem placare parat: nec futile maestis

id visum Danais, geminas ergo dicet aras

arboribus vivis et adulto caespite texi

imperat, innumerosque deae, sua munera, flores

et cumulos frugum et quicquid novat impiger annus

addit et intacto spargens altaria lacte

incipit: ‘o hominum divomque aeterna creatrix,

quae fluvios silvasque animarum et semina mundo

cuncta Prometheasque manus Pyrrhaeaque saxa

gignis, et impastis quae prima alimenta dedisti

mutastique 
 viris, quae pontum
 ambisque vehisque:

te penes et pecudum gens mitis et ira ferarum

et volucrum requies; firmum atque immobile mundi

robur inoccidui, te velox machina caeli

aere pendentem vacuo, te currus uterque

circuit, o rerum media indivisaque magnis

fratribus! ergo simul tot gentibus alma, tot altis

urbibus ac populis, subterque ac desuper una

suffieis, astriferumque domos Atlanta supernas

ferre laborantem nullo vehis ipsa labore:

nos tantum portare negas, nos, diva, gravaris?

quod, precor, ignari luimus seelus? an quia plebes

externa Inachiis huc adventamus ab oris?

omne homini natale solum, nee te, optima, saevo

tamque humili populos deceat distinguere fine

undique ubique tuos; maneas communis et arma

hinc atque inde feras; liceat, precor, ordine belli

pugnaees efflare animas et reddere caelo,

ne rape tam subitis spirantia corpora bustis,

ne propera: veniemus enim, quo limite cuncti,

qua licet ire via; tantum exorata Pelasgis

siste levem campum, celeres neu praecipe Pareas.

at tu, care deis, quem non manus ulla nec enses

Sidonii, sed magna sinu Natura soluto,

ceu te Cirrhaeo meritum tumularet hiatu,

sic amplexa coit, hilaris des, oro, precatus

nosse tuos, caeloque et vera monentibus aris

concilies, et quae populis proferre parabas,

me doceas: tibi saera feram praesaga, tuique

numinis interpres te Phoebo absente vocabo.

ille mihi Delo Cirrhaque potentior omni,

quo ruis, ille adytis melior locus.’ haec ubi dicta,

nigrantis terrae pecudes obscuraque mergit

armenta, ac vivis cumulos undantis harenae

aggerat et vati mortis simulacra rependit.

Talia apud Graios, cum iam Mavortia contra

cornua, iam saevos fragor aereus excitat enses,

addit acerba sonum Teumesi e vertice crinem

incutiens acuitque tubas et sibila miscet

Tisiphone: stupet insolito clangore Cithaeron

marcidus et turres carmen non tale secutae,

iam trepidas Bellona fores armataque pulsat

limina, iam multo laxantur cardine Thebae.

turbat eques pedites, currus properantibus obstant,

ceu Danai post terga premant: sic omnibus alae

artantur portis septemque excursibus haerent.

Ogygiis it sorte Creon, Eteoclea mittunt

Neistae, celsas Homoloidas occupat Haemon,

Hypsea Proetiae, celsum fudere Dryanta

Electrae, quatit Hypsistas manus Eurymedontis,

culmina magnanimus stipat Dircaea Menoeceus.

qualis ubi aversi secretus pabula caeli

Nilus et Eoas magno bibit ore pruinas,

scindit fontis opes septemque patentibus arvis

in mare fert hiemes; penitus cessere fugatae

Nereides dulcique timent occurrere ponto.

Tristis at inde gradum tarde movet Inaeha pubes,

praecipue Eleae Lacedaemoniaeque cohortes

et Pylii; subitum nam Thiodamanta secuntur

augure fraudati, necdum accessere regenti,

nec tua te, princeps tripodum, sola agmina quaerunt:

cuneta phalanx sibi deesse putat; minor ille per alas

septimus exstat apex. liquido velut aethere nubes

invida Parrhasiis unum si detrahat astris,

truncus honor Plaustri, nee idem riget igne reciso

axis, et incerti numerant sua sidera nautae.

Sed iam bella vocant: alias nova suggere vires,

Calliope, maiorque chelyn mihi tendat Apollo,

fatalem populis ultro poscentibus horam

admovet atra dies, Stygiisque emissa tenebris

Mors fruitur caelo bellatoremque volando

campum operit nigroque viros invitat hiatu,

nil vulgare legens, sed quae dignissima vita

funera, praecipuos annis animisque cruento

ungue notat;
 iamque in miseros pensum omne Sororum

scinditur, et Furiae rapuerunt licia Parcis.

stat medius campis etiamnum cuspide sicea

Bellipotens, iamque hos clipeum, iam vertit ad illos

arma ciens, aboletque domos, conubia, natos.

pellitur et patriae et, qui mente novissimus exit,

lucis amor; tenet in capulis hastisque paratas

ira manus animusque ultra thoracas anhelus

conatur, galeaeque tremunt horrore comarum.

quid mirum caluisse viros? flammantur in hostem

cornipedes niveoque rigant sola putria nimbo,

corpora ceu mixti dominis irasque sedentum

induerint: sic frena terunt, sic proelia poscunt

hinnitu tolluntque armos equitesque supinant.

Iamque ruunt, primusque virum concurrere pulvis

incipit, et spatiis utrimque aequalibus acti

adventant mediumque vident decrescere campum,

iam clipeus clipeis, umbone repellitur umbo,

ense minax ensis, pede pes et cuspide cuspis:

sic obnixa acies; pariter suspiria fumant,

admotaeque nitent aliena in casside cristae.

pulcher adhuc belli vultus: stant vertice coni,

plena armenta viris, nulli sine praeside currus,

arma loco, splendent clipei pharetraeque decorae

cingulaque et nondum deforme cruoribus aurum.

at postquam rabies et vitae prodiga virtus

emisere animos, non tanta cadentibus Haedis

aeriam Rhodopen solida nive verberat Arctos,

nec fragor Ausoniae tantus, cum Iuppiter omni

arce tonat, tanta quatitur nec grandine Syrtis,

cum Libyae Boreas Italos niger attulit imbres,

exclusere diem telis, stant ferrea caelo

nubila, nec iaculis artatus sufficit aer.

hi pereunt missis, illi redeuntibus hastis,

concurrunt per inane sudes et mutua perdunt

volnera, concurrunt hastae, stridentia funda

saxa pluunt, volucres imitantur fulgura glandes

et formidandae non una morte sagittae,

nec locus ad terram telis: in corpora ferrum

omne cadit; saepe ignari perimuntque caduntque.

casus agit virtutis opus: nunc turba recedit,

nunc premit, ac vicibus tellurem amittit et aufert,

ut ventis nimbisque minax cum solvit habenas

Iuppiter alternoque adfligit turbine mundum:

stat caeli diversa acies, nunc fortior Austri,

nunc Aquilonis hiemps, donec pugnante procella

aut nimiis hic vicit aquis, aut ille sereno.

Principium pugnae turmas Asopius Hypseus

Oebalias — namque hae magnum et gentile tumentes

Euboicum duris rumpunt umbonibus agmen —

reppulit erepto cunei ductore Menalca.

hic et mente Lacon, crudi torrentis alumnus —

nec turpavit avos — hastam ultra pectus euntem,

ne pudor in tergo, per et ossa et viscera retro

extrahit atque hosti dextra labente remittit

sanguineam: dilecta genis morientis oberrant

Taygeta et pugnae laudataque pectora matri.

Phaedimon Iasiden arcu Dircaeus Amyntas

destinat: heu celeres Parcae! iam palpitat arvis

Phaedimus, et certi nondum tacet arcus Amyntae.

abstulit ex umero dextram Calydonius Agreus

Phegeos: illa suum terra tenet improba ferrum

et movet; extimuit sparsa inter tela iacentem

praegrediens truncamque tamen percussit Acoetes.

Iphin atrox Acamas, Argum ferus impulit Hypseus,

stravit Abanta Pheres, diversaque volnera flentes

Iphis eques, pedes Argus, Abas auriga iacebant.

Inachidae gemini geminos e sanguine Cadmi

occultos galeis — saeva ignorantia belli —

perculerant ferro; sed dum spolia omnia caesis

eripiunt, videre nefas, et maestus uterque

respicit ad fratrem pariterque errasse queruntur.

cultor Ion Pisae cultorem Daphnea Cirrhae

turbatis prostravit equis; hunc laudat ab alto

Iuppiter, hunc tardus frustra miseratur Apollo.

Ingentes Fortuna viros inlustrat utrimque

sanguine in adverso: Danaos Cadmeius Haemon

sternit agitque, furens sequitur Tyria agmina Tydeus;

Pallas huic praesens, illum Tirynthius implet,

qualiter hiberni summis duo montibus amnes

franguntur geminaque cadunt in plana ruina:

contendisse putes, uter arva arbustaque tollat

altius aut superet pontes; ecce una receptas

confundit iam vallis aquas; sibi quisque superbus

ire cupit, pontoque negant descendere mixti.

Ibat fumiferam quatiens Onchestius Idas

lampada per medios turbabatque agmina Graium,

igne viam rumpens; magno quem comminus ictu

Tydeos hasta feri dispulsa casside fixit,

ille ingens in terga iacet, stat fronte superstes

lancea, conlapsae veniunt in tempora flammae,

prosequitur Tydeus: ‘saevos ne dixeris Argos,

igne tuo, Thebane — rogum concedimus — arde!’

inde, velut primo tigris gavisa cruore

per totum cupit ire pecus, sic Aona saxo,

ense Pholum, Chromin ense, duos Helicaonas hasta

transigi, Aegaeae veneris quos Maera sacerdos

ediderat prohibente dea; vos praeda cruenti

Tydeos, it saevas etiamnum mater ad aras.

Nec minus Herculeum contra vagus Haemona ducit

sanguis: inexpleto rapitur per milia ferro,

nunc tumidae Calydonis opes, nunc torva Pylenes

agmina, nunc maestae fundens Pleuronis alumnos,

donec in Olenium fessa iam cuspide Buten

incidit, hunc turmis obversum et abire vetantem

adgreditur; puer ille, puer malasque comamque

integer, ignaro cui tunc Thebana bipennis

in galeam librata venit: finduntur utroque

tempora dividuique cadunt in bracchia crines,

et non hoc metuens inopino limine vita

exsiluit. tunc flavum Hypanin flavumque Politen —

ille genas Phoebo, crinem hic pascebat Iaccho:

saevus uterque deus — victis Hyperenora iungit

conversumque fuga Damasum; sed lapsa per armos

hasta viri trans pectus abit parmamque tenenti

excutit et summa fugiens in cuspide portat.

Sterneret adversos etiamnum Ismenius Haemon

Inachidas — nam tela regit viresque ministrat

Amphitryoniades — saevum sed Tydea contra

Pallas agit. iamque adverso venere favore

comminus, et placido prior haec Tirynthius ore:

‘fida soror, quaenam hunc belli caligine nobis

congressum fortuna tulit? num regia Iuno

hoc molita nefas? citius me fulmina contra

— infandum! — ruere et magno bellare parenti

aspiciat, genus huic — sed mitto agnoscere, quando

tu diversa foves, nec si ipsum comminus Hyllum

Tydeos hasta tui Stygioque ex orbe remissum

Amphitryona petat; teneo aeternumque tenebo,

quantum haec diva manus, quotiens sudaverit aegis

ista mihi, duris famulus dum casibus omnes

lustro vagus terras; ipsa heu! comes invia mecum

Tartara, ni superos Acheron excluderet, isses.

tu patriam caelumque mihi, quis tanta relatu

aequet? habe totas, si mens excidere, Thebas.

cedo equidem veniamque precor.’ sic orsus abibat.

Pallada mulcet honos: rediit ardore remisso

voltus et erecti sederunt pectoris angues.

Sensit abesse deum, levius Cadmeius Haemon

tela rotat nulloque manum cognoscit in ictu.

tunc magis atque magis vires animusque recedunt,

nec pudor ire retro; cedentem Acheloius heros

impetit, et
 librans uni sibi missile telum

direxit iactus, summae qua margine parmae

ima sedet galea et iuguli vitalia lucent.

nec frustrata manus, mortemque invenerat hasta;

sed prohibet paulumque umeri libare sinistri

praebuit et merito parcit Tritonia fratri,

ille tamen nec stare loco nec comminus ire

amplius aut voltus audet perferre cruenti

Tydeos; aegra animo vis ac fiducia cessit:

qualis saetigeram Lucana cuspide frontem

strictus aper, penitus cui non infossa cerebro

volnera, nec felix dextrae tenor, in latus iras

frangit, et expertae iam non venit obvius hastae.

Ecce ducem turmae certa indignatus in hostem

spicula felici Prothoum torquere lacerto,

turbidus Oenides una duo corpora pinu,

cornipedemque equitemque, ferit: ruit ille ruentem

in Prothoum lapsasque manu quaerentis habenas

in voltus galeam clipeumque in pectora calcat,

saucius extremo donec cum sanguine frenos

respuit et iuncta domino cervice recumbit,

sic ulmus vitisque, duplex iactura colenti,

Gaurano de monte cadunt, sed maestior ulmus

quaerit utrumque nemus, nec tam sua bracchia labens

quam gemit adsuetas invitaque proterit uvas.

sumpserat in Danaos Heliconius arma Corymbus,

ante comes Musis, Stygii cui conscia pensi

ipsa diu positis letum praedixerat astris

Uranie. cupit ille tamen pugnasque viresque,

forsitan ut caneret; longa iacet ipse canendus

laude, sed amissum mutae flevere sorores.

Pactus Agenoream primis Atys ibat ab annis

Ismenen, Tyrii iuvenis non advena belli.

quamvis Cirrha domus, soceros nec tristibus actis

aversatus erat; sponsam quin castus amanti

squalor et indigni commendat gratia luctus,

ipse quoque egregius, nec pectora virginis illi

diversa, inque vicem, sineret fortuna, placebant.

bella vetant taedas, iuvenique hinc maior in hostes

ira; ruit primis immixtus et agmina Lernae

nunc pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis,

ceu spectetur, agit. triplici velaverat ostro

surgentes etiamnum umeros et levia mater

pectora; nunc auro phaleras auroque sagittas

cingulaque et manicas, ne coniuge vilior iret,

presserat et mixtum cono crispaverat aurum,

talibus heu! fidens vocat ultro in proelia Graios.

ac primum in faciles grassatus cuspide turmas

arma refert sociis et in agmina fida peracta

caede redit, sic Hyrcana leo Caspius umbra

nudus adhuc nulloque iubae flaventis honore

terribilis magnique etiamnum sanguinis insons,

haud procul a stabulis captat custode remoto

segne pecus teneraquc famem consumit in agna.

mox ignotum armis ac solo corpore mensus

Tydea non timuit, fragilique lacessere telo

saepius infrendentem aliis aliosque sequentem

ausus erat. tandem invalidos Aetolus ad ictus

forte refert oculos et formidabile ridens:

‘iamdudum video, magnum cupis, improbe, leti

nomen’ ait; simul audacem non ense nec hasta

dignatus leviter digitis imbelle solutis

abiecit iaculum: latebras tamen inguinis alte

missile, ceu totis intortum viribus, hausit,

praeterit haud dubium fati et spoliare superbit

Oenides. ‘neque enim has Marti aut tibi, bellica Pallas,

exuvias Agemus’ ait, ‘procul arceat ipsum

ferre pudor; vix, si bellum comitata relictis,

Deipyle thalamis, illi inludenda tulissent.’

sic ait, et belli maiora ad praemia mente

ducitur: innumeris veluti leo forte potitus

caedibus imbellis vitulos mollesque iuvencas

transmittit: magno furor est in sanguine mergi,

nec nisi regnantis cervice recumbere tauri,

at non semianimi clamore Menoecea lapsus

fallit Atys: praevertit equos curruque citato

desilit: instabat pubes Tegeaea iacenti,

nec prohibent Tyrii. ‘pudeat, Cadmea iuventus,

terrigenas mentita patres! quo tenditis’ inquit,

‘ degeneres? meliusne iacet pro sanguine nostro

hospes Atys? tantum hospes adhuc et coniugis ultor

infelix nondum iste suae; nos pignora tanta

prodimus?’ insurgunt iusto firmata pudore

agmine, cuique suae rediere in pectora curae.

Interea thalami secreta in parte sorores,

par aliud morum miserique innoxia proles

Oedipodae, varias miscent sermone querellas,

nec mala quae iuxta, sed longa ab origine fati,

haec matris taedas, oculos ast illa paternos,

altera regnantem, profugum gemit altera fratrem,

bella ambae, gravis hinc miseri cunctatio voti:

nutat utroque timor, quemnam hoc certamine victum,

quem vicisse velint: tacite praeponderat exsul.

sic Pandioniae repetunt ubi fida volucres

hospitia atque larem bruma pulsante relictum,

stantque super nidos veterisque exordia fati

adnarrant tectis, it truncum ac flebile murmur;

verba putant, voxque illa tamen non dissona verbis,

atque ibi post lacrimas et longa silentia rursus

incohat Ismene: ‘quisnam hic mortalibus error?

quae decepta fides? curam invigilare quieti

claraque per somnos animi simulacra reverti?

ecce ego, quae thalamos nec si pax alta maneret,

tractarem sensu — pudet heu! — conubia vidi

nocte, soror; sponsum unde mihi sopor attulit amens

vix notum visu? semel his in sedibus illum,

dum mea nescio quo spondentur foedera pacto,

respexi non sponte, soror, turbata repente

omnia cernebam, subitusque intercidit ignis,

meque sequebatur rabido clamore reposcens

mater Atyn. quaenam haec dubiae praesagia cladis?

nec timeo, dum tuta domus milesque recedat

Doricus et tumidos liceat componere fratres.’

Talia nectebant, subito cum pigra tumultu

expavit domus, et multo sudore receptus

fertur Atys, servans animam iam sanguine nullo,

cui manus in plaga, dependet languida cervix

exterior clipeo, crinesque a fronte supini.

prima videt caramque tremens Iocasta vocabat

Ismenen: namque hoc solum moribunda precatur

vox generi, solum hoc gelidis iam nomen inerrat

faucibus, exclamant famulae, tollebat in ora

virgo manus, tenuit saevus pudor; attamen ire

cogitur, indulget summum hoc Iocasta iacenti,

ostenditque offertque. quater iam morte sub ipsa

ad nomen visus defcctaque fortiter ora

sustulit; illam unam neglecto lumine caeli

aspicit et vultu non exsatiatur amato.

tunc quia nec genetrix iuxta positusque beata

morte pater, sponsae munus miserabile tradunt

declinare genas; ibi demum teste remoto

fassa pios gemitus lacrimasque in lumina fudit.

Dumque ea per Thebas, aliis serpentibus ardens

et face mutata bellum integrabat Enyo.

arma volunt, primos veluti modo comminus ictus

sustulerint omnisque etiamnum luceat ensis,

eminet Oenides, quamvis et harundine certa

Parthenopaeus agat, morientumque ora furenti

Hippomedon proculcet equo, Capaneaque pinus

iam procul Aoniis volet agnoscenda catervis:

Tydeos illa dies, illum fugiuntque tremuntque

clamantem: ‘quo terga datis? licet ecce peremptos

ulcisci socios maestamque rependere noctem.

ille ego inexpletis solus qui caedibus hausi

quinquaginta animas: totidem, totidem heia gregatim

ferte manus! nulline patres, nulline iacentum

unanimi fratres? quae tanta oblivio luctus?

quam pudet Inachias contentum abiisse Mycenas!

hine super Thebis? haec robora regis? ubi autem

egregius dux ille mihi?’ simul ordine laevo

ipsum exhortantem cuneos capitisque superbi

insignem fulgore videt; nec segnius ardens

occurrit, niveo quam flammiger ales olori

imminet et magna trepidum circumligat umbra.

tunc prior: ‘Aoniae rex o iustissime gentis,

imus in arma palam tandemque ostendimus enses,

an noctem et solitas placet exspectare tenebras?’

ille nihil contra, sed stridula cornus in hostem

it referens mandata ducis, quam providus heros

iamiam in fine viae percussam obliquat, et ipse

telum ingens avide et quanto non ante lacerto

impulit: ibat atrox finem positura duello

lancea, convertere oculos utrimque faventes

Sidonii Graique dei; crudelis Erinys

obstat et infando differt Eteoclea fratri:

cuspis in armigerum Phlegyan peccavit, ibi ingens

pugna virum, stricto nam saevior inruit ense

Aetolus, retroque datum Thebana tegebant

arma ducem, sic densa lupum iam nocte sub atra

arcet ab adprenso pastorum turba iuvenco;

improbus erigitur contra, nec cura vetantes

impetere: illum, illum, semel in quem venerat, urget.

non secus obiectas acies turbamque minorem

dissimulat transitque manu; tamen ora Thoantis,

pectora Deilochi, Clonii latus, ilia torvi

perforat Hippotadae; truncis sua membra remittit

interdum galeasque rotat per nubila plenas.

et iam corporibus sese spoliisque cadentum

clauserat; unum acies circum consumitur, unum

omnia tela vovent: summis haec ossibus haerent,

pars frustrata cadunt, partem Tritonia vellit,

multa rigent clipeo, densis iam consitus hastis

ferratum quatit umbo nemus, tergoque fatiscit

atque umeris gentilis aper; nusquam ardua coni

gloria, quique apicem torvae Gradivus habebat

cassidis, haud laetum domino ruit omen: inusta

temporibus nuda aera sedent, circumque sonori

vertice percusso volvuntur in arma molares.

iam cruor in galea, iam saucia proluit ater

pectora permixtus sudore et sanguine torrens,

respicit hortantes socios et Pallada fidam,

longius opposita celantem lumina parma:

ibat enim magnum lacrimis inflectere patrem.

Ecce secat zephyros ingentem fraxinus iram

fortunamque ferens, teli non eminet auctor:

Astacides Melanippus erat, nec prodidit ipse,

et vellet latuisse manum, sed gaudia turmae

monstrabant trepidum; nam flexus in ilia Tydeus

submissum latus et clipei laxaverat orbem.

clamorem Aonii miscent gemitumque Pelasgi,

obiectantque manus indignantemque tuentur.

ille per oppositos longe rimatus amarum

Astaciden, totis animae se cogit in ictum

relliquiis telumque iacit, quod proximus Hopleus

praebuerat: perit expressus conamine sanguis,

tunc tristes socii cupidum bellare — quis ardor! —

et poscentem hastas mediaque in morte negantem

exspirare trahunt, summique in margine campi

effultum gemina latera inclinantia parma

ponunt, ac saevi rediturum ad proelia Martis

promittunt flentes, sed et ipse recedere caelum

ingentesque animos extremo frigore labi

sensit, et innixus terrae miserescite clamat,

‘ Inachidae: non ossa precor referantur ut Argos

Aetolumve larem; nec enim mihi cura supremi

funeris: odi artus fragilemque hunc corporis usum,

desertorem animi, caput, o caput, o mihi si quis

adportet, Melanippe, tuum! nam volveris arvis,

fido equidem, nec me virtus suprema fefellit,

i, precor, Atrei si quid tibi sanguinis umquam,

Hippomedon, vade, o primis puer inclyte bellis

Arcas, et Argolicae Capaneu iam maxime turmae.’

Moti omnes, sed primus abit primusque repertum

Astaciden medio Capaneus e pulvere tollit

spirantem laevaque super cervice reportat,

terga cruentantem concussi vulneris unda:

qualis ab Arcadio rediit Tirynthius antro

captivumque suem clamantibus intulit Argis.

Erigitur Tydeus voltuque occurrit et amens

laetitiaque iraque, ut singultantia vidit

ora trahique oculos seseque adgnovit in illo,

imperat abscisum porgi, laevaque receptum

spectat atrox hostile caput, gliscitque tepentis

lumina torva videns et adhuc dubitantia figi.

infelix contentus erat: plus exigit ultrix

Tisiphone; iamque inflexo Tritonia patre

venerat et misero decus immortale ferebat,

atque illum effracti perfusum tabe cerebri

aspicit et vivo scelerantem sanguine fauces —

nec comites auferre valent — : stetit aspera Gorgon

crinibus emissis rectique 'ante ora cerastae

velavere deam; fugit aversata iacentem,

nec prius astra subit, quam mystica lampas et insons

Elisos multa purgavit lumina lympha.

Asperat Aonios rabies audita cruenti

Tydeos; ipsi etiam minus ingemuere iacentem

Inachidae, culpantque virum et rupisse queruntur

fas odii; quin te, divum implacidissime, quamquam

praecipuum tunc caedis opus, Gradive, furebas,

offensum virtute 
 ferunt, nec comminus ipsum

ora, sed et trepidos alio torsisse iugales,

ergo profanatum Melanippi funus acerbo

volnere non aliis ultum Cadmeia pubes

insurgunt stimulis, quam si turbata sepulcris

ossa patrum monstrisque datae crudelibus urnae,

accendit rex ipse super: ‘quisquamne Pelasgis

mitis adhuc hominemque gerit? iam morsibus uncis —

pro furor! usque adeo tela exsatiavimus! — artus

dilacerant. nonne Hyrcanis bellare putatis

tigribus, aut saevos Libyae contra ire leones?

et nunc ille iacet — pulchra o solacia leti! —

ore tenens hostile caput, dulcique nefandus

immoritur tabo; nos ferrum immite facesque,

illis nuda odia, et feritas iam non eget armis.

sic pergant rabidi claraque hac laude fruantur,

dum videas haec, summepater. sed enim hiscere campos

conquesti terraeque fugam mirantur; an istos

vel sua portet humus?’ magno sic fatus agebat

procursu fremituque viros, furor omnibus idem

Tydeos invisi spoliis raptoque potiri

corpore, non aliter subtexunt astra catervae

incestarum avium, longe quibus aura nocentem

aera desertasque tulit sine funere mortes;

illo avidae cum voce ruunt, sonat arduus aether

plausibus, et caelo volucres cessere minores.

Fama per Aonium rapido vaga murmure campum

spargitur in turmas, solito pernicior index

cum lugenda refert, donec, cui maxima fando

damna vehit, trepidas lapsa est Polynicis ad aures.

deriguit iuvenis lacrimaeque haesere paratae,

et cunctata fides; nimium nam cognita virtus

Oenidae credi letum suadetque vetatque.

sed postquam haud dubio clades auctore reperta est,

nox oculos mentemque rapit; tum sanguine fixo

membra simul, simul arma ruunt: madet ardua fletu

iam galea atque ocreae clipeum excepere cadentem.

it maestus genua aegra trahens hastamque sequentem,

vulneribus ceu mille gravis totosque per artus

saucius, absistunt socii monstrantque gementes.

tandem ille abiectis, vix quae portaverat, armis

nudus in egregii vacuum iam corpus amici

procidit et tali lacrimas cum voce profudit:

‘hasne tibi, armorum spes o suprema meorum,

Oenide, grates, haec praemia digna rependi,

nudus ut invisa Cadmi tellure iaceres

sospite me? nunc exsul ego aeternumque fugatus,

quando alius misero ac melior mihi frater ademptus.

nec iam sortitus veteres regnique nocentis

periurum diadema peto: quo gaudia tanti

empta mihi aut sceptrum, quod non tua dextera tradet?

ite, viri, solumque fero me linquite fratri:

nil opus arma ultra temptare et perdere mortes;

ite, precor; quid iam dabitis mihi denique maius?

Tydea consumpsi! quanam hoc ego morte piabo?

o socer, o Argi! et primae bona iurgia noctis,

alternaeque manus et longi pignus amoris

ira brevis; non me ense tuo tunc, maxime Tydeu,

— et poteras — nostri mactatum in limine Adrasti!

quin etiam Thebas me propter et impia fratris

tecta libens, unde haud alius remeasset, adisti,

ceu tibimet sceptra et proprios laturus honores,

iam Telamona pium, iam Thesea fama tacebat —

qualis et ecce iaces! quae primum vulnera mirer?

quis tuus hic, quis ab hoste cruor? quae te agmina quive

innumeri stravere globi? num fallor, et ipse

invidit pater et tota Mars impulit hasta?’

sic ait, et maerens etiamnum lubrica tabo

ora viri terget lacrimis dextraque reponit.

‘tune meos hostes hucusque exosus, et ultra

sospes ego?’ exuerat vagina turbidus ensem

aptabatque neci: comites tenuere, socerque

castigat bellique vices ac fata revolvens

solatur tumidum, longeque a corpore caro

paulatim, unde dolor letique animosa voluntas,

amovet ac tacite ferrum inter verba reponit.

ducitur amisso qualis consorte laborum

deserit inceptum media inter iugera sulcum

taurus iners colloque iugum deforme remisso

parte trahit, partem lacrimans sustentat arator.

Ecce autem hortatus Eteoclis et arma secuti,

lecta manus, iuvenes, quos nec Tritonia bello,

nec prope conlata sprevisset cuspide Mavors,

adventant; contra conlecta ut pectora parmae

fixerat atque hastam longe protenderat, haeret

arduus Hippomedon: ceu fluctibus obvia rupes,

cui neque de caelo metus et fracta aequora cedunt,

stat cunctis immota minis, fugit ipse rigentem

pontus et ex alto miserae novere carinae.

tunc prior Aonides — validam simul eligit hastam —

‘non pudet hos manes, haec infirmantia bellum

funera dis coram et caelo inspectante tueri?

scilicet egregius sudor memorandaque virtus

hanc tumulare feram, ne non maerentibus Argos

exsequiis lacrimandus eat mollique feretro

infandam eiectans saniem! dimittite curam;

nullae illum volucres, nulla impia monstra nec ipse,

si demus, pius ignis edat.’ nec plura, sed ingens

intorquet iaculum, duro quod in aere moratum

transmissumque tamen clipei stetit orbe secundo,

inde Pheres acerque Lycus; sed cassa Pheretis

hasta redit, Lycus excelso terrore comantem

perstringit galeam; convulsae cuspide longe

diffugere iubae patuitque ingloria cassis,

ipse nec ire retro, nec in obvia concitus arma

exsilit, inque eadem sese vestigia semper

obversus cunctis profert recipitque, nec umquam

longius indulget dextrae motusque per omnes

corpus amat, corpus servans circumque supraque

vertitur, imbellem non sic amplexa iuvencum

infestante lupo tunc primum feta tuetur

mater et ancipiti circumfert cornua gyro;

ipsa nihil metuens sexusque oblita minoris

spumat et ingentes imitatur femina tauros,

tandem intermissa iaculantum nube potestas

reddere tela fuit; iamque et Sicyonius Alcon

venerat auxilio, Pisaeaque praepetis Idae

turma subit cuneumque replent, his laetus in hostes

Lernaeam iacit ipse trabem, volat illa sagittis

aequa fuga mediumque nihil cunctata Politen

transabit et iuncti clipeum cavat improba Mopsi.

Phocea tum Cydona Tanagraeumque Phalanthum

atque Erycem, hunc retro conversum et tela petentem,

dum spes nulla necis, crinito a vertice figit;

faucibus ille cavis hastam non ore receptam

miratur moriens, pariterque et murmure plenus

sanguis et expulsi salierunt cuspide dentes,

ausus erat furto dextram eiectare Leonteus,

pone viros atque arma latens, positumque trahebat

prenso crine caput: vidit, quamquam undique crebrae,

Hippomedon, ante ora minae, saevoque protervam

abstulit ense manum; simul increpat: ‘hanc tibi Tydeus,

Tydeus ipse rapit; post et confecta virorum

fata time magnosque miser fuge tangere manes!’

ter Cadmea phalanx torvum abduxere cadaver,

ter retrahunt Danai: Siculi velut anxia puppis

seditione maris nequiquam obstante magistro

errat et averso redit in vestigia velo.

Non ibi Sidoniac valuissent pellere coepto

Hippomedonta manus, non illum impacta moverent

tormenta oppositum, formidatique superbis

turribus impulsus temptato umbone redissent.

sed memor Elysii regis noxasque recensens

Tydeos in medios astu subit impia campos

Tisiphone: sensere acies subitusque cucurrit

sudor equis sudorque viris, quamquam ore remisso

Inachium Angebat Halyn; nusquam impius ignis

verberaque, et iussi tenuere silentia crines,

arma gerit iuxtaque feri latus Hippomedontis

blanda genas vocemque venit, tamen ille loquentis

extimuit vultus admiraturque timorem.

illa autem lacrimans tu nunc ait, ‘inclyte, frustra

exanimes socios inhumataque corpora Graium —

scilicet is nobis metus, aut iam cura sepulcri? —

protegis; ipse manu Tyria tibi captus Adrastus

raptatur, teque ante alios, te voce manuque

invocat; heu qualem lapsare in sanguine vidi,

exutum canos lacero diademate crines!

nec procul hinc, adverte oculos; ubi plurimus ille

pulvis, ubi ille globus.’ paulum stetit anxius heros

librabatque metus; premit aspera virgo: ‘quid haeres?

imus? an hi retinent manes, et vilior ille

qui superest?’ miserum sociis opus et sua mandat

proelia et unanimi vadit desertor amici,

respiciens tamen et revocent si forte paratus.

inde legens turbata trucis vestigia divae

huc illuc frustra ruit avius, impia donec

Eumenis ex oculis reiecta caerula parma

fugit et innumeri galeam rupere cerastae.

aspicit infelix discussa nube quietos

Inachidas currumque nihil metuentis Adrasti.

Et Tyrii iam corpus habent, iam gaudia magnae

testantur voces, victorque ululatus aderrat

auribus occultoque ferit praecordia luctu,

ducitur hostili — pro dura potentia fati! —

Tydeus ille solo, modo cui Thebana sequenti

agmina, sive gradus seu frena effunderet, ingens

limes utrimque datus; numquam arma manusque quiescunt,

nulla viri feritas: iuvat ora rigentia leto

et formidatos impune lacessere vultus.

hic amor, hoc una timidi fortesque sequuntur

nobilitare manus, infectaque sanguine tela

coniugibus servant parvisque ostendere natis,

sic ubi Maura diu populatum rura leonem,

quem propter clausique greges vigilantque magistri,

pastorum lassae debellavere cohortes:

gaudet ager, magno subeunt clamore coloni,

praecerpuntque iubas immaniaque ora recludunt

damnaque commemorant, seu iam sub culmine fixus

excubat, antiquo seu pendet gloria luco.

At ferus Hippomedon quamquam iam sentit inane

auxilium et seram rapto pro corpore pugnam,

it tamen et caecum rotat inrevocabilis ensem,

vix socios hostesque, nihil dum tardet euntem,

secernens; sed caede nova iam lubrica tellus

armaque seminecesque viri currusque soluti

impediunt laevumque femur, quod cuspide fixum

regis Echionii, sed dissimulaverat ardens,

sive ibi nescierat. maestum videt Hoplea tandem;

Tydeos hic magni fidus comes et modo frustra

armiger alipedem prona cervice tenebat

fatorum ignarum domini solumque frementem,

quod vacet inque acies audentior ille pedestres,

hunc aspernantem tumido nova pondera tergo —

unam quippe manum domitis expertus ab annis —

corripit adfaturque: ‘quid o nova fata recusas,

infelix sonipes? numquam tibi dulce superbi

regis onus; non iam Aetolo satiabere campo

gaudentemque iubam per stagna Acheloia solves,

quod superest, caros, i, saltem ulciscere manes

aut sequere, extorrem ne tu quoque laeseris umbram

captivus tumidumque equitem post Tydea portes.’

audisse accensumque putes: hoc fulmine raptum

abstulit et similes minus indignatur habenas.

semifer aeria talis Centaurus ab Ossa

desilit in valles, ipsum nemora alta tremiscunt,

campus equum, trepidi cursu glomerantur anhelo

Labdacidae, premit ille super, necopinaque ferro

colla metens linquit truncos post terga cadentes.

ventum erat ad fluvium; solito tunc plenior alveo

— signa mali — magna se mole Ismenos agebat.

illa brevis requies, illo timida agmina lassam

de campis egere fugam; stupet hospita belli

unda viros claraque armorum incenditur umbra,

insiluere vadis, magnoque fragore solutus

agger et adversae latuerunt pulvere ripae,

ille quoque hostiles saltu maiore per undas

inruit attonitis — longum dimittere habenas —

sicut erat, tantum viridi defixa parumper

caespite populeo commendat spicula trunco.

tunc vero exanimes tradunt rapientibus ultro

arma vadis: alii demissa casside, quantum

tendere conatus animae valuere sub undis,

turpe latent; multi fluvium transmittere nando

adgressi, sed vincla tenent laterique repugnat

balteus et madidus deducit pectora thorax,

qualis caeruleis tumido sub gurgite terror

piscibus, arcani quotiens devexa profundi

scrutantem delphina vident; fugit omnis in imos

turba lacus viridesque metu stipantur in algas;

nec prius emersi, quam summa per aequora flexus

emicet et visis malit certare carinis:

talis agit sparsos mediisque in fluctibus heros

frena manu pariter, pariter regit arma, pedum quem

remigio sustentat equus2; consuetaque campo

fluctuat et mersas levis ungula quaerit harenas.

sternit Iona Chromis, Chromin Antiphos, Antiphon Hypseus,

Hypseus Astyagen evasurumque relicto

amne Linum, ni fata vetent et stamine primo

ablatum tellure mori. premit agmina Thebes

Hippomedon, turbat Danaos Asopius Hypseus:

amnis utrimque timet, crasso vada mutat uterque

sanguine, et e fluvio neutri fatale reverti,

iam laceri pronis volvuntur cursibus artus

oraque et abscisae redeunt in pectora dextrae,

spicula iam clipeosque leves arcusque remissos

unda vehit, galeasque vetant descendere cristae:

summa vagis late sternuntur flumina telis,

ima viris; illic luctantur corpora leto,

efflantesque animas retro premit obvius amnis.

Flumineam rapiente vado puer Argipus ulmum

prenderat, insignes umeros ferus ense Menoeceus

amputat; ille cadens, nondum conamine adempto,

truncus in excelsis spectat sua bracchia ramis.

Hypseos hasta Tagen ingenti vulnere mersit,

ille manet fundo, rediit pro corpore sanguis,

desiluit ripis fratrem rapturus Agenor

heu! miser et tenuit, sed saucius ille levantem

degravat amplexu: poterat resolutus Agenor

emersisse vadis, piguit sine fratre reverti.

surgentem dextra Capetum vulnusque minantem

sorbebat rapidus nodato gurgite vertex;

iam voltu, iam crine latet, iam dextera nusquam,

ultimus abreptas ensis descendit in undas,

mille modis leti miseros mors una fatigat.

induit a tergo Mycalesia cuspis Agyrten;

respexit: nusquam auctor erat, sed concita tractu

gurgitis effugiens invenerat hasta cruorem.

Figitur et validos sonipes Aetolus in armos,

exsiluitque alte vi mortis et aera pendens

verberat; haud tamen est turbatus fulmine ductor,

sed miseratur equum, magnoque ex volnere telum

exuit ipse gemens et sponte remisit habenas.

inde pedes repetit pugnas gressuque manuque

certior, et segnem Nomium fortemque Mimanta

Thisbaeumque Lichan Anthedoniumque Lycetum

continuat ferro geminasque e fratribus unum

Thespiaden; eadem poscenti fata Panemo:

vive superstes ait, ‘diraeque ad moenia Thebes

solus abi, miseros non decepture parentes.

di bene, quod pugnas rapidum deiecit in amnem

sanguinea Bellona manu: trahit unda timentes

gurgite gentili, nuda nee flebilis umbra

stridebit vestros Tydeus inhumatus ad ignes;

ibitis aequoreis crudelia pabula monstris,

illum terra vehit suaque in primordia solvet.’

sic premit adversos et acerbat vulnera dictis

ac nunc ense furit, nunc tela natantia captans

ingerit: innuptae comitem Therona Dianae,

ruricolamque Gyen cum fluetivago Ergino,

intonsumque Hersen contemptoremque profundi

Crethea, nimbosam qui saepe Caphereos arcem

Euboicasque hiemes parva transfugerat alno.

quid non fata queant? traiectus pectora ferro

volvitur in fluctus, heu cuius naufragus undae!

te quoque sublimi tranantem flumina curru,

dum socios, Pharsale, petis, resupinat ademptis

Dorica cuspis equis; illos violentia saevi

gurgitis infelixque iugi concordia mergit.

Nune age, quis tumidis magnum inclinarit in undis

Hippomedonta labor, cur ipse excitus in arma

Ismenos, doctae nosse indulgete sorores:

vestrum opus ire retro et senium depellere famae,

gaudebat Fauno Nymphaque Ismenide natus

maternis bellare tener Crenaeus in undis,

Crenaeus, cui prima dies in gurgite fido

et natale vadum et virides cunabula ripae,

ergo ratus nihil Elysias ibi posse Sorores,

laetus adulantem nunc hoc, nunc margine ab illo

transit avum: levat unda gradus, seu defluus ille,

sive obliquus eat; nec cum subit obvius, ullas

stagna dedere moras pariterque revertitur amnis,

non Anthedonii tegit hospitis inguina pontus

blandior, aestivo nec se magis aequore Triton

exserit, aut carae festinus ad oscula matris

cum remeat tardumque ferit delphina Palaemon.

arma decent umeros, clipeusque insignis et auro

lucidus Aoniae caelatur origine gentis.

Sidonis hic blandi per candida terga iuvenci,

iam secura maris, teneris iam cornua palmis

non tenet, extremis adludunt aequora plantis;

ire putes clipeo fluctusque secare iuvencum.

adiuvat unda fidem pelago nec discolor amnis,

tunc audax pariter telis et voce proterva

Hippomedonta petit: ‘non haec fecunda veneno

Lerna. nec Herculeis haustae serpentibus undae:

sacrum amnem, sacrum — et miser experiere! — deumque

altrices inrumpis aquas.’ nihil ille, sed ibat

comminus; opposuit cumulo se densior amnis

tardavitque manum, vulnus tamen illa retentum

pertulit atque animae tota in penetralia sedit.

horruit unda nefas, silvae flevistis utraeque,

et. graviora cavae sonuerunt murmura ripae.

ultimus ille sonus moribundo emersit ab ore:

mater! in hanc miseri ceciderunt flumina vocem.

At genetrix coetu glaucarum cincta sororum

protinus icta malo vitrea de valle solutis

exsiluit furibunda comis, ac verbere crebro

oraque pectoraque et viridem scidit horrida vestem,

utque erupit aquis iterumque iterumque trementi

ingeminat Crenaee sono: nusquam ille, sed index

desuper, a miserae nimium noscenda parenti,

parma natat; iacet ipse procul, qua mixta supremum

Ismenon primi mutant confinia ponti,

fluctivagam sic saepe domum madidosque penates

Alcyone deserta gemit, cum pignora saevus

Auster et algentes rapuit Thetis invida nidos,

mergitur orba iterum, penitusque occulta sub undis

limite non uno, liquidum qua subter eunti

lucet iter, miseri nequaquam funera nati

vestigat, plangitque tamen; saepe horridus amnis

obstat, et obducto caligant sanguine visus,

illa tamen praeceps in tela offendit et enses

scrutaturque manu galeas et prona reclinat

corpora; nec ponto submota intrabat amaram

Dorida, possessum donec iam fluctibus altis

Nereidum miserata cohors ad pectora matris

impulit, illa manu ceu vivum amplexa reportat

insternitque toris riparum atque umida siccat

mollibus ora comis, atque haec ululatibus addit:

‘ hoc tibi semidei munus tribuere parentes

nee mortalis avus? sic nostro in gurgite regnas?

mitior haec misero discors alienaque tellus,

mitior unda maris, quae iuxta flumina corpus

rettulit et miseram visa exspectasse parentem.

hine mei vultus? haec torvi lumina patris?

hi crines undantis avi? tu nobile quondam

undarum nemorumque decus, quo sospite maior

diva et Nympharum longe regina ferebar.

heu ubinam ille frequens modo circa limina matris

ambitus orantesque tibi servire Napaeae?

cur nunc te, melius saevo mansure profundo,

amplexu misero tumulis, Crenaee, reporto

non mihi? nec tantae pudet heu miseretque ruinae,

dure parens? quae te alta et ineluctabilis imo

condidit amne palus, quo nec iam cruda nepotis

funera, nec nostri valeant perrumpere planctus?

ecce furit iactatque tuo se in gurgite maior

Hippomedon, illum ripaeque undaeque tremiscunt,

illius impulsu nostrum bibit unda cruorem:

tu piger et trucibus facilis servire Pelasgis.

ad cineres saltem supremaque iusta tuorum,

saeve, veni, non hic solum accensure nepotem.’

his miscet planctus multumque indigna cruentat

pectora, caeruleae referunt lamenta sorores:

qualiter Isthmiaco nondum Nereida portu

Leucothean planxisse ferunt, dum pectore anhelo

frigidus in matrem saevum mare respuit infans.

At pater arcano residens Ismenos in antro,

unde aurae nubesque bibunt atque imbrifer arcus

pascitur et Tyrios melior venit annus in agros,

ut lamenta procul, quamquam obstrepit ipse, novos-que

accepit natae gemitus, levat aspera musco

colla gravemque gelu crinem, ceciditque soluta

pinus adulta manu dimissaque volvitur urna.

illum per ripas annoso scrupea limo

ora exsertantem silvae fluviique minores

mirantur: tantus tumido de gurgite surgit,

spumosum attollens apicem lapsuque sonoro

pectora caerulcae rivis manantia barbae.

obvia cognatos gemitus casumque nepotis

Nympharum docet una patrem monstratque cruentum

auctorem dextramque premit: stetit arduus alto

amne, manuque genas et nexa virentibus ulvis

cornua concutiens sic turbidus ore profundo

incipit: ‘huncne mihi, superum regnator, honorem,

quod totiens hospesque tuis et conscius actis —

nec memorare timor — falsa nunc improba fronte

cornua, nunc vetitam currus deiungere Phoeben,

dotalesque rogos deceptaque fulmina vidi

praecipuosque alui natorum? an vilis et illis

gratia? ad hunc certe repsit Tirynthius amnem,

hac tibi flagrantem Bromium restinximus unda.

aspice, quas fluvio caedes, quae funera portem,

continuus telis alioque adopertus acervo.

omne vadum belli series tenet, omnis anhelat

unda nefas, subterque animae supraque recentes

errant et geminas iungunt caligine ripas.

ille ego clamatus sacris ululatibus amnis,

qui molles thyrsos Baccheaque cornua puro

fonte lavare feror, stipatus caedibus artas

in freta quaero vias; non Strymonos impia tanto

stagna cruore natant, non spumifer altius Hebrus

Gradivo bellante rubet, nee te admonet altrix

unda tuasque manus, iam pridem oblite parentum

Liber? an Eous melius pacatur Hydaspes?

at tu, qui tumidus spoliis et sanguine gaudes

insontis pueri, non hoc ex amne potentem

Inachon aut saevas victor revehere Mycenas,

ni mortalis ego et tibi ductus ab aethere sanguis.’

Sic ait infrendens et sponte furentibus undis

signa dedit: mittit gelidus montana Cithaeron

auxilia antiquasque nives et pabula brumae

ire iubet; frater tacitas Asopos eunti

conciliat vires et hiulcis flumina venis

suggerit. ipse .cavae scrutatur viscera terrae

stagnaque torpentesque lacus pigrasque paludes

excutit, atque avidos tollens ad sidera voltus

umentes nebulas exhaurit et aera siccat.

iamque super ripas utroque exstantior ibat

aggere, iam medium modo qui superaverat amnem

Hippomedon intactus aquis umerosque manusque,

miratur crevisse vadum seseque minorem,

hinc atque hinc tumidi fluctus animosaque surgit

tempestas instar pelagi, cum Pliadas haurit

aut nigrum trepidis impingit Oriona nautis,

non secus aequoreo iactat Teumesius amnis

Hippomedonta salo, semperque umbone sinistro

tollitur et clipeum nigrante supervenit aestu

spumeus adsultans, fractaque refunditur unda

et cumulo maiore redit; nec mole liquenti

contentus carpit putres servantia ripas

arbusta annosasque trabes eiectaque fundo

saxa rotat, stat pugna impar amnisque virique,

indignante deo; nec enim dat terga nec ullis

frangitur ille minis, venientesque obvius undas

intrat et obiecta dispellit flumina parma,

stant terra fugiente gradus, et poplite tenso

lubrica saxa tenet, genibusque obnixus et haerens

subruta fallaci servat vestigia limo,

sic etiam increpitans: ‘unde haec, Ismene, repente

ira tibi? quove has traxisti gurgite vires,

imbelli famulate deo solumque cruorem

femineis experte choris, cum Bacchica mugit

buxus et insanae maculant trieterida matres?’

dixerat; atque illi sese deus obtulit ultro

turbidus imbre genas et nube natantis harenae,

nec saevit dictis, trunca sed pectora quercu

ter quater oppositi, quantum ira deusque valebat,

impulit adsurgens: tandem vestigia flexit

excussumque manu tegimen, conversaque lente

terga refert, instant undae sequiturque labantem

amnis ovans; nec non saxis et grandine ferri

desuper infestant Tyrii geminoque repellunt

aggere, quid faciat bellis obsessus et undis?

nec fuga iam misero, nec magnae copia mortis.

Stabat gramineae producta crepidine ripae

undarum ac terrae dubio, sed amicior undis,

fraxinus ingentique vadum possederat umbra,

huius opem — nam qua terras invaderet? — unca

arripuit dextra: nec pertulit illa trahentem;

sed maiore super, quam stabat, pondere victa

solvitur, et qua stagna subit radice quibusque

arentem mordebat humum, demissa superne

iniecit sese trepido ripamque, nec ultra

passa virum 
 subitae vallavit ponte ruinae,

huc undae coeunt, et ineluctabile caeno

verticibusque cavis sidit crescitque barathrum,

iamque umeros, iam colla ducis sinuosa vorago

circuit: hic demum victus suprema fateri

exclamat: ‘fluvione — pudet! — Mars inclyte, merges

hanc animam, segnesque lacus et stagna subibo

ceu pecoris custos, subiti torrentis iniquis

interceptus aquis? adeone occumbere ferro

non merui?’ tandem precibus commota Tonantem

Iuno subit: ‘quonam miseros, sator inclyte divum,

Inachidas, quonam usque premes? iam Pallas et odit

Tydea, iam rapto tacuerunt augure Delphi:

en meus Hippomedon, cui gentis origo Mycenae

Argolicique lares numenque ante omnia Iuno —

sic ego fida meis? — pelagi crudelibus ibit

praeda feris? certe tumidos supremaque victis

iusta dabas;
 ubi Cecropiae post proelia flammae,

Theseos ignis ubi est?’ non spernit coniugis aequas

ille preces, leviterque oculos ad moenia Cadmi

rettulit, et viso sederunt flumina nutu.

illius exsangues umeri et perfossa patescunt

pectora: ceu ventis alte cum elata resedit

tempestas, surgunt scopuli quaesitaque nautis

terra, et ab infestis descendunt aequora saxis.

quid ripas tenuisse iuvat? premit undique nimbo

telorum Phoenissa cohors, nec tegmina membris

ulla, omnisque patet leto; tunc vulnera manant,

quique sub amne diu stupuit cruor, aere nudo

solvitur et tenues venarum laxat hiatus,

incertique labant undarum e frigore gressus,

procumbit, Getico qualis procumbit in Haemo

seu Boreae furiis putri seu robore quercus

caelo mixta comas, ingentemque aera laxat:

illam nutantem nemus et mons ipse tremiscit,

qua tellure cadat, quas obruat ordine silvas,

non tamen aut ensem galeamve audacia cuiquam

tangere; vix credunt oculis ingentiaque horrent

funera, et adstrictis accedunt comminus armis.

Tandem adiit Hypseus capulumque in morte tenenti

extrahit et torvos laxavit casside vultus;

itque per Aonios alte mucrone corusco

suspensam ostentans galeam et clamore superbit:

‘hic ferus Hippomedon, hic formidabilis ultor

Tydeos infandi debellatorque cruenti

gurgitis!’ agnovit longe pressitque dolorem

magnanimus Capaneus, telumque immane lacerto

hortatur librans: ‘ades o mihi, dextera, tantum

tu praesens bellis et inevitabile numen,

te voco, te solam superum contemptor adoro.’

sic ait, et voti sese facit ipse potentem,

it tremibunda abies clipeum per et aerea texta

loricae tandemque animam sub pectore magno

deprendit: ruit haud alio quam celsa fragore

turris, ubi innumeros penitus quassata per ictus

labitur effractamque aperit victoribus urbem,

cui super adsistens ‘non infitiamur honorem

mortis’ ait, ‘refer huc oculos, ego vulneris auctor;

laetus abi multumque aliis iactantior umbris!’

tunc ensem galeamque rapit clipeumque revellit

Hypseos 4; exanimumque tenens super Hippomedonta

accipe ait, ‘simul hostiles, dux magne, tuasque

exuvias, veniet cineri decus et suus ordo

manibus; interea iustos dum reddimus ignes,

hoc ultor Capaneus operit tua membra sepulcro.’

sic anceps dura belli vice mutua Grais

Sidoniisque simul nectebat vulnera Mavors:

hic ferus Hippomedon, illic non segnior Hypseus

fletur, et alterni praebent solacia luctus.

Tristibus interea somnum turbata figuris

torva sagittiferi mater Tegeatis ephebi,

crine dato passim plantisque ex more solutis,

ante diem gelidas ibat Ladonis ad undas

purgatura malum fluvio vivente soporem,

namque per attonitas curarum pondere noctes

saepe et delapsas adytis, quas ipsa dicarat,

exuvias, seque ignotis errare sepulcris

extorrem nemorum Dryadumque a plebe fugatam,

saepe novos nati bello rediisse triumphos,

armaque et alipedem notum comitesque videbat,

numquam ipsum, nunc ex umeris fluxisse pharetras,

effigiesque suas simulacraque nota cremari,

praecipuos sed enim illa metus portendere visa est

nox miserae totoque erexit pectore matrem,

nota per Arcadias felici robore silvas

quercus erat, Triviae quam desacraverat ipsa

electam turba nemorum numenque colendo

fecerat: hic arcus et fessa reponere tela,

armaque curva suum et vacuorum terga leonum

figere et ingentes aequantia cornua silvas.

vix ramis 
 locus, agrestes adeo omnia cingunt

exuviae, et viridem ferri nitor impedit umbram,

hane, ut forte iugis longo defessa redibat

venatu, modo rapta ferox Erymanthidos ursae

ora ferens, multo proscissam vulnere cernit

deposuisse comam et rorantes sanguine ramos

exspirare solo; quaerenti Nympha cruentas

Maenadas atque hostem dixit saevisse Lyaeum.

dum gemit et planctu circumdat pectus inani,

abrupere oculi noctem maestoque cubili

exsilit et falsos quaerit per lumina fletus.

Ergo ut in amne nefas merso ter crine piavit

verbaque sollicitas matrum solantia curas

addidit, armatae ruit ad delubra Dianae

rore sub Eoo, notasque ex ordine silvas

et quercum gavisa videt, tunc limina divae

adstitit et tali nequiquam voce precatur:

‘virgo potens nemorum, cuius non mollia signa

militiamque trucem sexum indignata frequento

more nihil Graio — nec te gens aspera ritu

Colchis Amazoniaeve magis coluere catervae — :

si mihi non umquam thiasi ludusve protervae

noctis et, inviso quamvis temerata cubili,

non tamen aut teretes thyrsos aut mollia gessi

pensa, sed in tetricis et post conubia lustris

sic quoque venatrix animumque innupta remansi:

nec mihi secretis culpam occultare sub antris

cura, sed ostendi prolem posuique trementem

ante tuos confessa pedes; nec degener ille

sanguinis inque meos reptavit protinus arcus,

tela puer lacrimis et prima voce poposcit:

hunc mihi —
 quid trepidae noctes somnusque minantur?

— hunc, precor, audaci qui nunc ad proelia voto

heu nimium tibi fisus abit, da visere belli

victorem, vel, si ampla peto, da visere tantum!

hic sudet tuaque arma ferat, preme dira malorum

signa; quid in nostris, nemoralis Delia, silvis

Maenades hostiles Thebanaque numina regnant?

ei mihi! cur penitus — simque augur cassa futuri! —

cur penitus magnoque interpreter omine quercum?

quod si vera sopor miserae praesagia mittit,

per te maternos, mitis Dictynna, labores

fraternumque decus, cunctis hune Age sagittis

infelicem uterum; miserae sine funera matris

audiat ille prior!’ dixit, fletuque soluto

aspicit et niveae saxum maduisse Dianae.

Illam diva ferox etiamnum in limine sacro

expositam et gelidas verrentem crinibus aras

linquit, et in mediis frondentem Maenalon astris

exsuperat saltu gressumque ad moenia Cadmi

destinat, interior caeli qua semita lueet

dis tantum, et cunctas iuxta videt ardua terras,

iamque fere medium Parnassi frondea praeter

colla tenebat iter, cum fratrem in nube corusca

aspicit haud solito visu: remeabat ab armis

maestus Echioniis, demersi funera lugens

auguris. inrubuit caeli plaga sidere mixto,

occursuque sacro pariter iubar arsit utrimque,

et coiere arcus et respondere pharetrae.

ille prior: ‘scio, Labdacias, germana, cohortes

et nimium fortes ausum petis Arcada pugnas.

fida rogat genetrix: utinam indulgere precanti

fata darent! en ipse mei — pudet! — inritus arma

cultoris frondesque sacras ad inania vidi

Tartara et in memet versos descendere vultus;

nec tenui currus terraeque abrupta coegi,

saevus ego immeritusque coli. lugentia cernis

antra, soror, mutasque domos: haec sola rependo

dona pio comiti; nec tu peritura movere

auxilia et maestos in vanum perge labores.

finis adest iuveni, non hoc mutabile fatum,

nec te de dubiis fraterna oracula fallunt.’

‘sed decus extremum certe ’ confusa vicissim

virgo refert, ‘veraeque licet solacia morti

quaerere, nec fugiet poenas, quicumque nefandam

insontis pueri scelerarit sanguine dextram

impius, et nostris fas sit saevire sagittis.’

sic effata movet gressus libandaque fratri

parcius ora tulit, Thebasque infesta petivit.

At pugna ereptis maior crudescit utrimque

regibus, alternosque ciet vindicta furores.

Hypseos hinc turmae desolatumque magistro

agmen, at hinc gravius fremit Hippomedontis adempti

orba cohors; praebent obnixi corpora ferro,

idem ardor rabidis externum haurire cruorem

ac fudisse suum, nec se vestigia mutant:

stat cuneo defixa acies, hostique cruento

dant animas et terga negant 1: cum lapsa per auras

vertice Dircaei velox Latonia montis

adstitit; adgnoscunt colles notamque tremiscit

silva deam, saevis ubi quondam exserta sagittis

fecundam lasso Nioben consumpserat arcu.

Illum acies inter coepta iam caede superbum

nescius armorum et primas tunc passus habenas

venator raptabat equus, quem discolor ambit

tigris et auratis adverberat unguibus armos,

colla sedent nodis et castigata iubarum

libertas, nemorisque notae sub pectore primo

iactantur niveo lunata monilia dente,

ipse bis Oebalio saturatam murice pallam

lucentesque auro tunicas — hoc neverat unum

mater opus — tenui collectus in ilia vinclo,

cornipedis laevo clipeum demiserat armo,

ense gravis nimio: tereti iuvat aurea morsu

fibula, pendentes circum latera aspera cinctus,

vaginaeque sonum tremulumque audire pharetrae

murmur et a cono missas in terga catenas;

interdum cristas hilaris iactare comantis

et pictum gemmis galeae iubar, ast ubi pugna

cassis anhela calet, resoluto vertice nudus

exoritur1: tunc dulce comae radiisque trementes

dulce nitent visus et, quas dolet ipse morari,

nondum mutatae rosea lanugine malae,

nec formae sibi laude placet multumque severis

asperat ora minis, sed frontis servat honorem

ira decens. dat sponte locum Thebana iuventus,

natorum memores, intentaque tela retorquent,

sed premit et saevas miserantibus ingerit hastas,

illum et Sidoniae iuga per Teumesia Nymphae

bellantem atque ipso sudore et pulvere gratum

laudant, et tacito ducunt suspiria voto.

Talia cernenti mitis subit alta Dianae

corda dolor, fletuque genas violata quod inquit,

‘nunc tibi, quod leti quaeram dea fida propinqui

effugium? haecne ultro properasti in proelia, saeve

ac miserande puer? cruda heu festinaque virtus

suasit et hortatrix animosi gloria leti.

scilicet angustum iamdudum urgentibus annis

Maenalium tibi, parve, nemus, perque antra ferarum

vix tutae sine matre viae, silvestria cuius

nondum tela procax arcumque implere valebas.

et nunc illa meas ingentem plangit ad aras

invidiam surdasque fores et limina lassat:

tu dulces lituos ululataque proelia gaudes

felix et miserae tantum moriture parenti.’

ne tamen extremo frustra morientis honori

adfuerit, venit in medios caligine furva

saepta globos, primumque leves furata sagittas

audacis tergo pueri caelestibus implet

coryton telis, quorum sine sanguine nullum

decidit; ambrosio tum spargit membra liquore,

spargit equum, ne (pio videtur vulnere corpus

ante necem, cantusque sacros et conscia miscet

murmura, secretis quae Colchidas ipsa sub antris

nocte docet monstratque feras quaerentibus herbas.

Tunc vero exserto circumvolat igneus arcu

nec se mente regit, patriae matrisque suique

immemor, et nimium caelestibus utitur armis:

ut leo, cui parvo mater Gaetula cruentos

suggerit ipsa cibos, cum primum crescere sensit

colla iubis torvusque novos respexit ad ungues,

indignatur ali, tandemque effusus apertos

liber amat campos et nescit in antra reverti,

quos, age, Parrhasio sternis, puer improbe, cornu?

prima Tanagraeum turbavit harundo Coroebum

extremo galeae primoque in margine parmae

angusta transmissa via, stat faucibus unda

sanguinis, et sacri facies rubet igne veneni,

saevius Eurytion, cui luminis orbe sinistro

callida 
 tergeminis acies se condidit uncis.

ille trahens oculo plenam labente sagittam

ibat in auctorem: sed divum fortia quid non

tela queant? alio geminatum lumine volnus

explevit tenebras; sequitur tamen improbus hostem,

qua meminit, fusum donec prolapsus in Idan

decidit: hic saevi miser inter funera belli

palpitat et mortem sociosque hostesque precatur.

addit Abantiadas, insignem crinibus Argum

et male dilectum miserae Cydona sorori.

illi perfossum telo patefacerat inguen

huic geminum obliqua traiecit harundine tempus,

exsilit hac ferrum, velox hac pinna remansit:

fluxit utrimque cruor, nulli tela aspera mortis

dant veniam, non forma Lamum, non infula Lygdum,

non pubescentes texerunt Aeolon anni:

Agitur ora 
 Lamus, fiet saucius inguina Lygdus,

perfossus 
 telo niveam gemis, Aeole, frontem,

te praeceps Euboea tulit, te candida Thisbe

miserat, hunc virides non excipietis Erythrae.

numquam cassa manus, nullum sine numine fugit

missile, nec requies dextrae, sonitumque priori

iungit harundo sequens, unum quis crederet arcum

aut unam saevire manum? modo derigit ictus,

nunc latere alterno dubius conamina mutat,

nunc fugit instantes et solo respicit arcu.

Et iam mirantes indignantesque coibant

Labdacidae, primusque Iovis de sanguine claro

Amphion ignarus adhuc, quae funera campis

ille daret: ‘quonam usque moram lucrabere fati,

o multum meritos puer orbature parentes?

quin etiam menti tumor atque audacia gliscit,

congressus dum nemo tuos pugnamque minorem

dignatur bellis, iramque relinqueris infra,

i, repete Arcadiam mixtusque aequalibus illic,

dum ferus hic vero desaevit pulvere Mavors,

proelia lude domi: quodsi te maesta sepulcri

fama movet, dabimus leto moriare virorum!’

iamdudum hune contra stimulis gravioribus ardet

trux Atalantiades — necdum ille quierat — et infit:

‘sera etiam in Thebas, quarum hic exercitus, arma

profero; quisnam adeo puer, ut bellare recuset

talibus? Arcadiae stirpem et fera semina gentis,

non Thebana vides: non me sub nocte silenti

Thyias Echionio genetrix famulata Lyaeo

edidit, haud umquam deformis vertice mitras

induimus turpemque manu iactavimus hastam,

protinus adstrictos didici reptare per amnes

horrendasque domos magnarum intrare ferarum

et — quid plura loquar? ferrum mea semper et arcus

mater habet, vestri feriunt cava tympana patres.’

non tulit Amphion vultumque et in ora loquentis

telum immane rotat; sed ferri lumine diro

turbatus sonipes sese dominumque retorsit

in latus atque avidam transmisit devius hastam,

acrior hoc iuvenem stricto mucrone petebat

Amphion, cum se medio Latonia campo

iecit et ante oculos omnis stetit obvia vultu.

Haerebat iuveni devinctus amore pudico

Maenalius Dorceus, cui bella suumque timorem

mater et audaces pueri mandaverat annos.

huius tum vultu dea dissimulata profatur:

‘hactenus Ogygias satis infestasse catervas,

Parthenopaee, satis; miserae iam parce parenti,

parce deis, quicumque favent.’ nec territus ille:

‘hunc sine me — non plura petam — fidissime Dorceu,

sternere humi, qui tela meis gerit aemula telis

et similes cultus et frena sonantia iactat.

frena regam, cultus Triviae pendebitis alto

limine,, captivis matrem donabo pharetris.’

audiit et mixto risit Latonia fletu.

viderat hanc caeli iamdudum in parte remota

Gradivum complexa venus, dumque anxia Thebas

commemorat Cadmumque viro caraeque nepotes

Harmoniae, pressum tacito sub corde dolorem

tempestiva movet: ‘nonne hanc,Gradive, protervam

virginitate vides mediam se ferre virorum

coetibus? utque acies audax et Martia signa

temperet? en etiam donat praebetque necandos

tot nostra de gente viros, huic tradita virtus,

huic furor? agrestes superest tibi figere dammas.’

desiluit iustis commotus in arma querellis

Bellipotens, cui sola vagum per inane ruenti

Ira comes, reliqui sudant ad bella Furores,

nec mora, cum maestam monitu Letoida duro

increpat adsistens: ‘non haec tibi proelia divum

dat pater; armiferum ni protinus improba campum

deseris, huic aequam nosces nec Pallada dextrae.’

quid faciat contra? premit hinc Mavortia cuspis,

hinc plenae tibi, parve, colus, Iovis inde severi

vultus: abit solo post haec evicta pudore.

At pater Ogygias Mavors circumspicit alas

horrendumque Dryanta movet, cui sanguinis auctor

turbidus Orion, comitesque odisse Dianae (

inde furit) patrium, hic turbatos arripit ense

Arcadas exarmatque ducem; cadit agmine longo

Cyllenes populus Tegeesque habitator opacae,

Aepytiique duces Telphusiacaeque phalanges,

ipsum autem et lassa fidit prosternere dextra,

nec servat vires: etenim huc iam fessus et illuc

mutabat turmas; urgent praesagia mille

funeris, et nigrae praecedunt nubila mortis,

iamque miser raros comites verumque videbat

Dorcea, iam vires paulatim abscedere sensit,

sensit et exhaustas umero leviore pharetras;

iam minus atque minus fert arma puerque videtur

et sibi, cum torva clipei metuendus obarsit

luce Dryas: tremor ora repens ac viscera torsit

Arcados; utque feri vectorem fulminis albus

cum supra respexit olor, cupit hiscere ripam

Strymonos et trepidas in pectora contrahit alas:

sic iuvenem saevi conspecta mole Dryantos

iam non ira subit, sed leti nuntius horror,

arma tamen, frustra superos Triviamque precatus,

molitur pallens et surdos expedit arcus,

iamque instat telis et utramque obliquus in ulnam

cornua contingit mucrone et pectora nervo,

cum ducis Aonii magno cita turbine cuspis

fertur in adversum nervique obliqua sonori

vincla secat: pereunt ictus manibusque remissis

vana supinato ceciderunt spicula cornu.

tunc miser et frenos turbatus et arma remisit,

vulneris impatiens, umeri quod tegmine dextri

intrarat facilemque cutem: subit altera cuspis

cornipedisque fugam succiso poplite sistit,

tunc cadit ipse Dryas — mirum — nec vulneris umquam

conscius: olim auctor teli causaeque patebunt.

At puer infusus sociis in devia campi

tollitur — heu simplex aetas! — moriensque iacentem

flebat equum; cecidit laxata casside vultus,

aegraque per trepidos exspirat gratia visus,

et prensis concussa comis ter colla quaterque

stare negant, ipsisque nefas lacrimabile Thebis,

ibat purpureus niveo de pectore sanguis,

tandem haec singultu verba incidente profatur:

‘labimur, i, miseram, Dorceu, solare parentem.

illa quidem, si vera ferunt praesagia curae,

aut somno iam triste nefas aut omine vidit,

tu tamen arte pia trepidam suspende diuque

decipito; neu tu subitus neve arma tenenti

veneris, et tandem, cum iam cogere fateri,

dic: merui, genetrix, poenas invita capesse;

arma puer rapui, nec te retinente quievi,

nec tibi sollicitae tandem inter bella peperci,

vive igitur potiusque animis irascere nostris,

et iam pone metus, frustra de colle Lycaei

anxia prospectas, si quis per nubila longe

aut sonus aut nostro sublatus ab agmine pulvis:

frigidus et nuda iaceo tellure, nec usquam

tu prope, quae voltus efflantiaque ora teneres.

hunc tamen, orba parens, crinem’ dextraque secandum

praebuit ‘hunc toto capies pro corpore crinem,

comere quem frustra me dedignante solebas,

huic dabis exsequias, atque inter iusta memento,

ne quis inexpertis hebetet mea tela lacertis

dilectosque canes ullis agat amplius antris.

haec autem primis arma infelicia castris

ure, vel ingratae crimen suspende Dianae.’

Obruit Hesperia Phoebum nox umida porta,

imperiis properata Iovis; nec castra Pelasgum

aut Tyrias miseratus opes, sed triste, tot extra

agmina et immeritas ferro decrescere gentes,

panditur immenso deformis sanguine campus:

illic arma et equos, ibant quibus ante superbi,

funeraque orba rogis neglectaque membra relinquunt.

tunc inhonora cohors laceris insignibus aegras

secernunt acies, portaeque, ineuntibus arma

angustae populis, latae cepere reversos.

par utrimque dolor; sed dant solacia Thebis

quattuor errantes Danaum sine praeside turmae:

ceu mare per tumidum viduae moderantibus alni,

quas deus et casus tempestatesque gubernant.

inde animus Tyriis non iam sua castra, sed ultro

hostilem servare fugam, ne forte Mycenas

contenti rediisse petant: dat tessera signum

excubiis, positaeque vices; dux noctis opertae

sorte Meges ultroque Lycus, iamque ordine iusso

arma, dapes ignemque ferunt; rex firmat euntes:

‘ victores Danaum — nec enim lux crastina longe,

nec quae pro timidis intercessere tenebrae

semper erunt — augete animos et digna secundis

pectora ferte deis. iacet omnis gloria Lernae

praecipuaeque manus: subiit ultricia Tydeus

Tartara, Mors subitam nigri stupet auguris umbram,

Ismenos raptis tumet Hippomedontis opimis,

Arcada belligeris pudet adnumerare tropaeis.

in manibus merces, nusquam capita ardua belli

monstrataeque ducum septena per agmina cristae;

scilicet Adrasti senium fraterque iuventa

peior et insanis Capaneus metuendus in armis.

ite age et obsessis vigilem circumdate flammam!

nulli ex hoste metus: praedam adservatis opesque

iam vestras.’ sic ille truces hortatibus implet

Labdacidas, iuvat exhaustos iterare labores:

sicut erant — pulvis sudorque cruorque per artus

mixtus adhuc — vertere gradum; vix obvia passi

conloquia, amplexus etiam dextrasque suorum

excussere umeris, tum frontem aversaque terga

partiti laterumque sinus, vallum undique cingunt

ignibus infestis, rabidi sic agmine multo

sub noctem coiere lupi, quos omnibus agris

nil non ausa fames longo tenuavit hiatu:

iam stabula ipsa premunt, torquet spes inrita fauces,

balatusque tremens pinguesque ab ovilibus aurae 3;

quod superest, duris adfrangunt postibus ungues,

pectoraque et siccos minuunt in limine dentes.

At procul Argolici supplex in margine templi

coetus et ad patrias fusae Pelopeides aras

sceptrifcrae Iunonis opem reditumque suorum

exposcunt, pictasque fores et frigida voltu

saxa terunt parvosque docent procumbere natos,

condiderant iam vota diem; nox addita curas

iungit, et ingestis vigilant altaria flammis.

peplum etiam dono, cuius mirabile textum

nulla manu sterilis nec dissociata marito

versarat, calathis castae velamina divae

haud spernenda ferunt, variis ubi plurima floret

purpura picta modis mixtoque incenditur auro.

ipsa illic magni thalamo desponsa Tonantis,

expers conubii et timide positura sororem,

lumine demisso pueri Iovis oscula libat

simplex et nondum furtis offensa mariti,

hoc tunc Argolicae sanctum velamine matres

induerant ebur, et lacrimis questuque rogabant:

‘aspice sacrilegas Cadmeae paelicis arces,

siderei regina poli, tumulumque rebellem

disice et in Thebas aliud — potes — excute fulmen.’

quid faciat? scit Fata suis contraria Grais

aversumque Iovem, sed nec periisse precatus

tantaque dona velit; tempus tamen obvia magni

fors dedit auxilii, videt alto ex aethere elusa

moenia et insomni vallum statione teneri:

horruit irarum stimulis motaque verendum

turbavit diadema coma: non saevius arsit

Herculeae cum matris onus geminosque Tonantis

secubitus vacuis indignaretur in astris.

ergo intempesta somni dulcedine captos

destinat Aonios leto praebere, suamque

orbibus accingi solitis iubet Irin et omne

mandat opus. paret iussis dea clara polumque

linquit et in terras longo suspenditur arcu.

Stat super occiduae nebulosa cubilia noctis

Aethiopasque alios, nulli penetrabilis astro,

lucus iners, subterque cavis grave rupibus antrum

it vacuum in montem, qua desidis atria Somni

securumque larem segnis Natura locavit,

limen opaca Quies et pigra Oblivio servant

et numquam vigili torpens Ignavia voltu.

Otia vestibulo pressisque Silentia pinnis

muta sedent abiguntque truces a culmine ventos

et ramos errare vetant et murmura demunt

alitibus, non hic pelagi, licet omnia clament

litora, non ullus caeli fragor; ipse profundis

vallibus effugiens speluncae proximus amnis

saxa inter scopulosque tacet 1: nigrantia circum

armenta, omne solo recubat pecus, et nova marcent

germina, 
 terrarumque inclinat spiritus herbas,

mille intus simulacra dei caelaverat ardens

Mulciber: hic haeret lateri redimita voluptas,

hic comes in requiem vergens Labor, est ubi Baccho,

est ubi Martigenae socium pulvinar Amori

obtinet, interius tecti in penetralibus altis

et cum Morte iacet, nullique ea tristis imago

cernitur, hae species, ipse autem umentia subter

antra soporifero stipatos flore tapetas

incubat; exhalant vestes et corpore pigro

strata calent, supraque torum niger efflat anhelo

ore vapor; manus haec fusos a tempore laevo

sustentat crinis, haec cornu oblita remisit,

adsunt innumero circum vaga Somnia vultu,

vera simul falsis permixtaque tristia blandis,

noctis opaca cohors, trabibusque aut postibus haerent,

aut tellure iacent, tenuis, qua circuit aulam,

invalidusque nitor, primosque hortantia somnos

languida succiduis exspirant lumina flammis.

Huc se caeruleo libravit ab aethere virgo

discolor: effulgent silvae, tenebrosaque Tempe

adrisere deae, et zonis lucentibus icta

evigilat domus; ipse autem nec lampade clara

nec sonitu nec voce deae perculsus eodem

more iacet, donec radios Thaumantias omnis

impulit inque oculos penitus descendit inertes.

tunc sic orsa loqui nimborum fulva creatrix:

‘ Sidonios te Iuno duces, mitissime divum

Somne, iubet populumque trucis defigere Cadmi,

qui nunc eventu belli tumefactus Achaeum

pervigil adservat vallum et tua iura recusat,

da precibus tantis, rara est hoc posse facultas

placatumque Iovem dextra Iunone mereri.’

dixit, et increpitans languentia pectora dextra,

ne pereant voces, iterumque iterumque monebat,

ille deae iussis vultu, quo nutat, eodem

adnuit; excedit gravior nigrantibus antris

Iris et obtusum multo iubar excitat imbri.

Ipse quoque et volucrem gressum et ventosa citavit

tempora, et obscuri sinuatam frigore caeli

implevit chlamydem, tacitoque per aethera cursu

fertur et Aoniis longe gravis imminet arvis.

illius aura solo volucres pecudesque ferasque

explicat, et penitus, quemcumque supervolat orbem,

languida de scopulis sidunt freta, pignus haerent

nubila, demittunt extrema cacumina silvae,

pluraque laxato ceciderunt sidera caelo.

primus adesse deum subita caligine sensit

campus, et innumerae voces fremitusque virorum

submisere sonum; cum vero umentibus alis

incubuit piceaque haud umquam densior umbra

castra subit, errare oculi resolutaque colla,

et medio adfatu verba imperfecta relinqui,

mox et fulgentes clipeos et saeva remittunt

pila manu, lassique cadunt in pectora voltus,

et iam cuncta silent: ipsi iam stare recusant

cornipedes, ipsos subitus cinis abstulit ignes.

At non et trepidis eadem sopor otia Grais

suadet, et adiunctis arcet sua nubila castris

noctivagi vis blanda dei: stant undique in armis

foedam indignantes noctem vigilesque superbos,

ecce repens superis animum lymphantibus horror

Thiodamanta subit formidandoque tumultu

pandere fata iubet, sive hanc Saturnia mentem,

sive novum comitem bonus instigabat Apollo,

prosilit in medios, visu audituque tremendus

impatiensque dei, fragili quem mente receptum

non capit: exundant stimuli, nudusque per ora

stat furor, et trepidas incerto sanguine tendit

exhauritque genas — acies huc errat et illuc —

sertaque mixta comis sparsa cervice flagellat,

sic Phryga terrificis genetrix Idaea cruentum

elicit ex adytis consumptaque bracchia ferro

scire vetat; quatit ille sacras in pectora pinus

sanguineosque rotat crines et vulnera cursu

exanimat: pavet omnis ager respersaque cultrix

arbor, et attoniti currum erexere leones.

ventum ad consilii penetrale domumque verendam

signorum, magnis ubi dudum cladibus aeger,

rerum extrema movens, frustra consultat Adrastus.

stant circum subiti proceres, ut quisque perempto

proximus, et magnis loca desolata tuentur

regibus haud laeti seque huc crevisse dolentes,

non secus amisso medium cum praeside puppis

fregit iter, subit ad vidui moderamina clavi

aut laterum custos, aut quem penes obvia ponto

prora fuit: stupet ipsa ratis tardeque sequuntur

arma, nec accedit domino tutela minori.

ergo alacer trepidos sic erigit augur Achivos:

‘magna deum mandata, duces, monitusque verendos

advehimus, non hae nostro de pectore voces:

ille canit, cui me famulari et sumere vittas

vestra fides, ipso non discordante, subegit.

nox fecunda operum pulchraeque accommoda fraudi

panditur augurio divom; vocat obvia virtus,

et poscit Fortuna manus, stupet obruta somno

Aonidum legio: tempus nunc funera regum

ulcisci miserumque diem; rapite arma morasque

frangite portarum: sociis hoc subdere flammas,

hoc tumulare suos. equidem haec et Marte diurno

dum res infractae pulsique in terga redimus —

per tripodas iuro et rapti nova fata magistri —

vidi, et me volucres circum plausere secundae.

sed nunc certa fides, modo me sub nocte silenti

ipse, ipse adsurgens iterum tellure soluta,

qualis erat — solos infecerat umbra iugales — ,

Amphiaraus adit: non vanae monstra quietis,

nec somno comperta loquor, 'tune' inquit, 'inertes Inachidas —

redde haec Parnassia serta meosque

redde deos — tantam patiere amittere noctem,

degener? haec egomet caeli secreta vagosque

edocui lapsus? vade heia, ulciscere ferro

nos saltem! ' dixit, meque haec ad limina visus

cuspide sublata totoque impellere curru.

quare agite, utendum superis; non comminus hostes

sternendi: bellum iacet, et saevire potestas,

ecqui aderunt, quos ingenti se adtollere fama

non pigeat, dum fata sinunt? iterum ecce benignae

noctis aves; sequor, et comitum licet agmina cessent,

solus eo! atque adeo venit ille et quassat habenas.’

Talia vociferans noctem exturbabat, euntque

non secus accensi proceres, quam si omnibus idem

corde deus: flagrant comitari et iungere casus,

ter denos numero, turmarum robora, iussus

ipse legit; circa fremit indignata iuventus

cetera, cur maneant castris ignavaque servent

otia: pars sublime genus, pars facta suorum,

pars sua, sortem alii clamant, sortem undique poscunt,

gaudet in adversis animoque adsurgit Adrastus.

vertice sic Pholoes volucrum nutritor equorum,

cum fetura gregem pecoroso vere novavit,

laetatur cernens hos montis in ardua niti,

hos innare vadis, certare parentibus illos;

tunc vacuo sub corde movet, qui molle domandi

ferre iugum, qui terga boni, quis in arma tubasque

natus, ad Eleas melior quis surgere palmas:

talis erat turmae ductor longaevus Achivae.

nec deest inceptis 2: ‘unde haec tam sera repente

numina? qui fractos superi rediistis ad Argos?

estne hic infelix virtus? gentique superstes

sanguis, et in miseris animorum semina durant?

laudo equidem, egregii iuvenes, pulchraque meorum

seditione fruor; sed fraudem et operta paramus

proelia, celandi motus: numquam apta latenti

turba dolo. servate animos, venit ultor in hostes

ecce dies; tunc arma palam, tunc ibimus omnes.’

his tandem virtus iuvenum frenata quievit:

non aliter moto quam si pater Aeolus antro

portam iterum saxo premat imperiosus et omne

claudat iter, iamiam sperantibus aequora ventis.

Insuper Herculeum sibi iungit Agyllea vates

Actoraque: hic aptus suadere, hic robore iactat

non cessisse patri; comites tribus ordine deni,

horrendum Aoniis et contra stantibus agmen,

ipse novi gradiens furta ad Mavortia belli

ponit adoratas, Phoebea insignia, frondes,

longaevique ducis gremio commendat honorem

frontis, et oblatam Polynicis munere grato

loricam galeamque subit, ferus Actora magno

ense gravat Capaneus, ipse haud dignatus in hostem

ire dolo superosque sequi, permutat Agylleus

arma trucis Nomii: quid enim fallentibus umbris

arcus et Herculeae iuvissent bella sagittae?

Inde per abruptas castrorum ex aggere pinnas,

ne gravis exclamet portae mugitus aenae,

praecipitant saltu; nec longum, et protinus ingens

praeda solo ceu iam exanimes multoque peracti

ense iacent.’ ite, o socii, quacumque voluptas

caedis inexhaustae, superisque faventibus, oro,

sufficite!’ hortatur clara iam voce sacerdos,

‘cernitis expositas turpi marcore cohortes?

pro pudor! Argolicas hine ausi obsidere portas,

hi servare viros?’ sic fatus, et exuit ensem

fulmineum rapidaque manu morientia transit

agmina, quis numeret caedes, aut nomine turbam

exanimem signare queat? subit ordine nullo

tergaque pectoraque et galeis inclusa relinquit

murmura permiscetque vagos in sanguine manes:

hunc temere explicitum stratis, hunc sero remissis

gressibus inlapsum clipeo et male tela tenentem,

coetibus hos mediis vina inter et arma iacentes,

adclines clipeis alios, ut quemque ligatum

infelix tellure sopor supremaque nubes

obruerat. nec numen abest, armataque Iuno

lunarem quatiens exserta lampada dextra

pandit iter firmatque animos et corpora monstrat,

sentit adesse deam, tacitus sed gaudia celat

Thiodamas; iam tarda manus, iam debile ferrum

et caligantes nimiis successibus irae.

Caspia non aliter magnorum in strage iuvencum

tigris, ubi immenso rabies placata cruore

lassavitque genas et crasso sordida tabo

confudit maculas, spectat sua facta doletque

defecisse famem: victus sic augur inerrat

caedibus Aoniis; optet nunc bracchia centum

centenasque in bella manus; iam taedet inanes

exhaurire minas, hostemque adsurgere mallet.

Parte alia segnes magno satus Hercule vastat

Sidonios Actorque alia, sua quemque cruento

limite turba subit: stagnant nigrantia tabo

gramina, sanguineis nutant tentoria rivis;

fumat humus, somnique et mortis anhelitus una

volvitur; haud quisquam visus aut ora iacentum

erexit: tali miseris deus aliger umbra

incubat et tantum morientia lumina solvit.

traxerat insomnis cithara ludoque suprema

sidera iam nullos visurus Ialmenus ortus,

Sidonium paeana canens; huic languida cervix

in laevum cogente deo mediaque iacebant

colla replicta 
 lyra: ferrum per pectus Agylleus

exigit aptatamque cava testudine dextram

percutit et digitos inter sua fila trementes.

proturbat mensas dirus liquor: undique manant

sanguine permixti latices et Bacchus in altos

crateras paterasque redit, ferus occupat Actor

implicitum fratri Thamyrin, Tagus haurit Echetli

terga coronati, Danaus caput amputat Hebri:

nescius heu rapitur fatis, hilarisque sub umbras

vita fugit mortisque ferae lucrata dolores.

stratus humo gelida subter iuga fida rotasque

Calpetus Aonios gramen gentile metentes

proflatu terrebat equos: madida ora redundant

accensusque mero sopor aestuat; ecce iacentis

Inachius vates iugulum fodit, expulit ingens

vina cruor fractumque perit in sanguine murmur.

fors illi praesaga quies, nigrasque gravatus

per somnum Thebas et Thiodamanta videbat.

Quarta soporiferae superabant tempora nocti,

cum vacuae nubes et honor non omnibus astris,

adflatusque fugit curru maiore Bootes,

iamque ipsum defecit opus, cum providus Actor

Thiodamanta vocat: ‘satis haec inopina Pelasgis

gaudia: vix ullos tanto reor agmine saevam

effugisse necem, ni quos deformis in alto

sanguine degeneres occultat vita; secundis

pone modum: sunt et diris sua numina Thebis.

forsitan et nobis modo quae favere, recedunt. ’

paruit, et madidas tollens ad sidera palmas:

‘Phoebe, tibi exuvias monstratae praemia noctis

nondum ablutus aquis — tibi enim haec ego sacra litavi —

trado ferus miles tripodum fidusque sacerdos,

si non dedecui tua iussa tulique prementem,

saepe veni, saepe hanc dignare inrumpere mentem,

nunc tibi crudus honos, trunca arma cruorque virorum:

at patrias si quando domos optataque, Paean,

templa, Lycie, dabis, tot ditia dona sacratis

postibus et totidem voti memor exige tauros.’

dixerat, et laetis socios revocabat ab armis.

venerat hos inter fato Calydonius Hopleus

Maenaliusque Dymas, dilecti regibus ambo,

regum ambo comites, quorum post funera maesti

vitam indignantur. prior Arcada concitat Hopleus:

‘nullane post manes regis tibi cura perempti,

clare Dyma, teneant quem iam fortasse volucres

Thebanique canes? patriae quid deinde feretis,

Arcades? en reduces contra venit aspera mater:

funus ubi? at nostro semper sub pectore Tydeus

saevit inops tumuli, quamvis patientior artus

ille nec abruptis adeo lacrimabilis annis,

ire tamen saevumque libet nullo ordine passim

scrutari campum, mediasve inrumpere Thebas,’

excipit orsa Dymas; ‘per ego haec vaga sidera iuro,

per ducis errantes instar mihi numinis umbras,

idem animus misero; comitem circumspicit olim

mens humilis luctu, sed nunc prior ibo’ — viamque

incohat et maesto conversus ad aethera voltu

sic ait: ‘arcanae moderatrix Cynthia noctis,

si te tergeminis perhibent variare figuris

numen et in silvas alio descendere voltu,

ille comes nuper nemorumque insignis alumnus,

ille tuus, Diana, puer — nunc respice saltem

— quaeritur,’ incendit pronis dea cornibus almum

sidus et admoto monstravit funera curru.

apparent campi Thebaeque altusque Cithaeron:

sic ubi nocturnum tonitru malus aethera frangit

Iuppiter, absiliunt nubes et fulgure claro

astra patent, subitusque oculis ostenditur orbis.

accepit radios et eadem percitus Hopleus

Tydea luce videt; longe dant signa per umbras

mutua laetantes, et amicum pondus uterque,

ceu reduces vitae saevaque a morte remissos,

subiecta cervice levant; nec verba, nec ausi

flere diu: prope saeva dies iudexque minatur

ortus, eunt taciti per maesta silentia magnis

passibus exhaustasque dolent pallere tenebras.

Invida fata piis et fors ingentibus ausis

rara comes, iam castra vident animisque propinquant,

et decrescit onus, subiti cum pulveris umbra

et sonus a tergo, monitu ducis acer agebat

Amphion equites, noctem vigilataque castra

explorare datus, primusque per avia campi

usque procul — necdum totas lux solverat umbras —

nescio quid visu dubium incensumque moveri

corporaque ire videt; subitus mox fraude reperta

exclamat: cohibete gradum quicumque! sed hostes

esse patet: miseri pergunt anteire timentque

non sibi; tunc mortem trepidis minitatur et hastam

expulit, ac vanos alte levat eminus ictus,

adfectans errare manum, stetit illa Dymantis

ante oculos, qui forte prior gressumque repressit.

at non magnanimus curavit perdere iactus

Aepytus, et fixo transverberat Hoplea tergo

pendentisque etiam perstrinxit Tydeos armos,

labitur egregii nondum ducis immemor Hopleus,

exspiratque tenens — felix, si corpus ademptum

neseiat — et saevas talis descendit ad umbras.

viderat hoc retro conversus et agmina sentit

iuncta Dymas, dubius precibusne subiret an armis

instantes; arma ira dabat, fortuna precari,

non audere iubet: neutri fiducia coepto,

distulit ira preces; ponit miserabile corpus

ante pedes, tergoque graves, quas forte ferebat,

tigridis exuvias, in laevam torquet et obstat

exsertum obiectans mucronem, inque omnia tela

versus et ad caedem iuxta mortemque paratus:

ut lea, quam saevo fetam pressere cubili

venantes Numidae, natos erecta superstat

mente sed 
 incerta, torvum ac miserabile frendens;

illa quidem turbare globos et frangere morsu

tela queat, sed prolis amor crudelia vincit

pectora, et a media catulos circumspicit ira.

et iam laeva viro, quamvis saevire vetaret

Amphion, erepta manus, puerique trahuntur

ora supina comis, serus tunc denique supplex

demisso mucrone rogat: ‘moderatius, oro,

ducite, fulminei per vos cunabula Bacchi

Inoamque fugam vestrique Palaemonis annos!

si cui forte domi natorum gaudia, si quis

hic pater, angusti puero date pulveris haustus

exiguamque facem! rogat, en rogat ipse tacentis

voltus: ego infandas potior satiare volucres,

me praebete feris, ego bella audere coegi.’

immo ait Amphion, ‘regem si tanta cupido

condere, quae timidis belli mens, ede, Pelasgis,

quid fracti exsanguesque parent; cuncta ocius effer,

et vita tumuloque ducis donatus abito.’

horruit et toto praecordia protinus Arcas

implevit capulo. summumne hoc cladibus inquit,

‘deerat, ut adflictos turparem ego proditor Argos?

nil emimus tanti, nec sic velit ipse cremari.’

sic ait. et magno proscissum volnere pectus

iniecit puero, supremaque murmura volvens:

‘ hoc tamen interea mecum potiare sepulcro.’

tales optatis regum in complexibus ambo,

par insigne animis, Aetolus et inclytus Arcas,

egregias efflant animas letoque fruuntur.

vos quoque sacrati, quamvis mea carmina surgant

inferiore lyra, memores superabitis annos.

forsitan et comites non aspernabitur umbras

Euryalus Phrygiique admittet gloria Nisi.

At ferus Amphion, regi qui facta reportent

edoceantque dolum captivaque corpora reddant,

mittit ovans; clusis ipse insultare Pelasgis

tendit et abscisos sociorum ostendere voltus,

interea reducem murorum e culmine Grai

Thiodamanta vident nec iam erumpentia celant

gaudia, ut exsertos enses et caede recenti

arma rubere notant, novus adsilit aethera magnum

clamor, et e summo pendent cupida agmina vallo

noscere quisque suos. volucrum sic turba recentum,

cum reducem longo prospexit in aere matrem,

ire cupit contra summique e margine nidi

exstat hians, iamiamque cadat, ni pectore toto

obstet aperta parens et amantibus increpet alis.

dumque opus arcanum et taciti compendia Martis

enumerant laetisque suos complexibus implent

Hopleaque exquirunt tardumque Dymanta queruntur:

ecce et Dircaeae iuxta dux concitus alae

venerat Amphion; non longum caede recenti

laetatus videt innumeris fervere catervis

tellurem atque una gentem exspirare ruina,

qui tremor elicita caeli de lampade tactis,

hic fixit iuvenem, pariterque horrore sub uno

vox, acies sanguisque perit, gemitusque parantem

ipse ultro convertit equus; fugit ala retorto

pulvere, nondum illi Thebarum claustra subibant,

et iam Argiva cohors nocturno freta triumpho

prosilit in campos; per et arma et membra iacentum

taetraque congerie sola semianimumque cruorem

cornipedes ipsique ruunt: gravis exterit artus

ungula, sanguineus lavat imber et impedit axes.

dulce viris hac ire via, ceu tecta superbi

Sidonia atque ipsas calcent in sanguine Thebas.

hortatur Capaneus: ‘satis occultata, Pelasgi,

delituit virtus: nunc, nunc mihi vincere pulchrum

teste die; mecum clamore et pulvere aperto

ite palam, iuvenes: sunt et mihi provida dextrae

omina et
 horrendi stricto mucrone furores.’

sic ait; ardentes alacer succendit Adrastus

Argolicusque gener, sequitur iam tristior augur,

iamque premunt muros — et adhuc nova funera narrat

Amphion — miseramque intrarant protinus urbem,

ni Megareus specula citus exclamasset ab alta:

claude, vigil,subeunt hostes,claude undique portas!

Est ubi dat vires nimius timor: ocius omnis

porta coit; solas dum tardius artat Echion

Ogygias, audax animis Spartana iuventus

inrupit, caesique ruunt in limine primo

incola Taygeti Panopeus rigidique natator

Oebalus Eurotae; tuque, o spectate palaestris

omnibus et nuper Nemeaeo in pulvere felix,

Alcidama, primis quem caestibus ipse ligarat

Tyndarides, nitidi moriens convexa magistri

respicis: averso pariter deus occidit astro,

te nemus Oebalium, te lubrica ripa Lacaenae

virginis et falso gurges cantatus olori

flebit, Amyclaeis Triviae lugebere Nymphis,

et quae te leges praeceptaque fortia belli

erudiit genetrix, nimium didicisse queretur.

talis Echionio Mavors in limine saevit.

Tandem umeris obnixus Acron et pectore toto

pronus Ialmenides aeratae robora portae

torserunt: quanta pariter cervice gementes

profringunt inarata diu Pangaea iuvenci.

par operis iactura lucro, quippe hoste retento

exclusere suos; cadit intra moenia Graius

Ormenus, et pronas tendentis Amyntoris ulnas

fundentisque preces penitus cervice remissa

verba solo voltusque cadunt, colloque decorus

torques in hostiles cecidit per vulnus harenas.

solvitur interea vallum, primaeque recusant

stare morae; iam se peditum iunxere catervae

moenibus: at patulas saltu transmittere fossas

horror equis, haerent trepidi atque immane paventes

abruptum mirantur agi 2; nunc impetus ire

margine ab extremo, nunc sponte in frena recedunt.

hi praefixa solo vellunt munimina, at illi

portarum obiectus minuunt et ferrea sudant

claustra remoliri, trabibusque atque aere sonoro

pellunt saxa loco; pars ad fastigia missas

exsultant haesisse faces, pars ima lacessunt

scrutanturque cavas caeca testudine turres.

At Tyrii, quae sola salus, caput omne coronant

murorum, nigrasque sudes et lucida ferro

spicula et arsuras caeli per inania glandes

saxaque in adversos ipsis avolsa rotabant

moenibus: exundant saevo fastigia nimbo,

armataeque vomunt stridentia tela fenestrae,

qualiter aut Malean aut alta Ceraunia supra

cessantes in nube sedent nigrisque locantur

collibus et subitae saliunt in vela procellae:

talis Agenoreis Argivom exercitus armis

obruitur; non ora virum, non pectora flectit

imber atrox, rectosque tenent in moenia voltus

immemores leti et tantum sua tela videntes.

Anthea falcato lustrantem moenia curru

desuper Ogygiae pepulit gravis impetus hastae;

lora excussa manu, retroque in terga volutus

semianimos artus ocreis retinentibus haeret;

mirandum visu belli scelus: arma trahuntur,

fumantesque rotae tellurem et tertius hastae

sulcus arat; longo sequitur vaga pulvere cervix,

et resupinarum patet orbita lata comarum.

At tuba luctificis pulsat clangoribus urbem

obsaeptasque fores sonitu perfringit amaro,

divisere aditus, omnique in limine saevus

signifer, ante omnes sua damna et gaudia portans,

dira intus facies, vix Mavors ipse videndo

gaudeat; insanis lymphatam horroribus urbem

scindunt dissensu vario Luctusque Furorque

et Pavor et caecis Fuga circumfusa tenebris,

bellum intrasse putes: fervent discursibus arces,

miscentur clamore viae, ferrum undique et ignes

mente vident, saevas mente accepere catenas,

consumpsit ventura timor: iam tecta replerunt

templaque et ingratae vallantur planctibus arae.

una omnes eademque subit formido per annos:

poscunt fata senes, ardet palletque iuventus,

atria femineis trepidant ululata querellis,

flent pueri et flendi nequeunt cognoscere causas

attoniti et tantum matrum lamenta trementes,

illas cogit amor, nec habent extrema pudorem:

ipsae tela viris, ipsae iram animosque ministrant,

hortanturque unaque ruunt, nec avita gementes

limina nec parvos cessant ostendere natos:

sic ubi pumiceo pastor rapturus ab antro

armatas erexit apes, fremit aspera nubes,

inque vicem sese stridore hortantur et omnes

hostis in ora volant, mox deficientibus alis

amplexae flavamque domum captivaque plangunt

mella laboratasque premunt ad pectora ceras.

Nee non ancipitis pugnat sententia volgi

discordesque serit motus: hi reddere fratrem 1 —

nec mussant, sed voce palam claroque tumultu — ,

reddere regna iubent; periit reverentia regis

sollicitis: ‘veniat pactumque hic computet annum,

Cadmeosque lares exsul patriasque salutet

infelix tenebras; cur autem ego sanguine fraudes

et periura luam regalis crimina noxae?’

inde alii: sera ista fides, iam vincere mavult.

Tiresian alii lacrimis et supplice coetu

orant, quodque unum rebus solamen in artis,

nosse futura rogant, tenet ille inclusa premitque

fata deum: ‘quiane ante duci bene credita nostro

consilia et monitus, cum perfida bella vetarem?

te tamen, infelix,’ inquit, ‘perituraque Thebe,

si taceam, nequeo miser exaudire cadentem

Argolicumque oculis haurire vacantibus ignem,

vincamur, Pietas; pone heia altaria, virgo,

quaeramus superos.’ facit illa, acieque sagaci

sanguineos flammarum apices geminumque per aras

ignem et clara tamen mediae fastigia lucis

orta docet; tunc in speciem serpentis inanem

ancipiti gyro volvi frangique ruborem

demonstrat dubio, patriasque inluminat umbras,

ille coronatos iamdudum amplectitur ignes,

fatidicum sorbens vultu flagrante vaporem.

stant tristes horrore comae, vittasque prementes

caesaries insana levat: diducta putares

lumina consumptumque genis rediisse nitorem.

tandem exundanti permisit verba furori:

‘audite, o sontes, extrema litamina divum,

Labdacidae: venit alma salus, sed limite duro.

Martius inferias et saeva efflagitat anguis

sacra: cadat generis quicumque novissimus exstat

viperei, datur hoc tantum victoria pacto.

felix, qui tanta lucem mercede relinquet.’

Stabat fatidici prope saeva altaria vatis

maestus, adhuc patriae et tantum communia lugens

fata, Creon: grandem subiti cum fulminis ictum,

non secus ac torta traiectus cuspide pectus,

accipit exanimis sentitque Menoecea posci.

monstrat enim suadetque timor; stupet anxius alto

corda metu glaciante pater: Trinacria qualis

ora repercussum Libyco mare sumit ab aestu,

mox plenum Phoebo vatem et celerare iubentem

nunc humilis genua amplectens, nunc ora canentis

nequiquam reticere rogat; iam fama sacratam

vocem amplexa volat, clamavitque oracula Thebae.

Nunc, age, quis stimulos et pulchrae gaudia mortis

addiderit iuveni — neque enim haec absentibus umquam

mens homini transmissa deis — memor incipe Clio,

saecula te quoniam penes et digesta vetustas.

Diva Iovis solio iuxta comes, unde per orbem

rara dari terrisque solet contingere, virtus,

seu pater omnipotens tribuit, sive ipsa capacis

elegit penetrare viros, caelestibus ut tunc

desiluit gavisa plagis! dant clara meanti

astra locum quosque ipsa polis adfixerat ignes.

iamque premit terras, nec vultus ab aethere longe;

sed placuit mutare genas, fit provida Manto,

responsis ut plena fides, et fraude priores

exuitur voltus, abiit horrorque vigorque

ex oculis, paulum decoris permansit honosque

mollior, et posito vatum gestamina ferro

subdita; descendunt vestes, torvisque ligatur

vitta comis — nam laurus erat — tamen aspera produnt

ora deam nimiique gradus, sic Lydia coniunx

Amphitryoniaden exutum horrentia terga

perdere Sidonios umeris ridebat amictus

et turbare colus et tympana rumpere dextra.

Sed neque te indecorem sacris dignumque iuberi

talia Dircaea stantem pro turre, Menoeceu,

invenit; immensae reserato limine portae

sternebas Danaos, pariter Mavortius Haemon.

sed consanguinei quamvis atque omnia fratres,

tu prior: exanimes circum cumulantur acervi;

omne sedet telum, nulli sine caedibus ictus —

necdum aderat virtus — non mens, non dextra quiescit,

non avida arma vacant, ipsa insanire videtur

Sphinx galeae custos, visoque animata cruore

emicat effigies et sparsa orichalca renident:

cum dea pugnantis capulum dextramque repressit:

‘magnanime o iuvenis, quo non agnoverit ullum

certius armifero Cadmi de semine Mavors,

linque humiles pugnas, non haec tibi debita virtus:

astra vocant, caeloque animam, plus concipe, mittes,

iamdudum hoc hilares genitor baechatur ad aras,

hoc ignes fibraeque volunt, hoc urget Apollo:

terrigenam cuncto patriae pro sanguine poscunt,

fama canit monitus, gaudet Cadmeia plebes

certa tui 1; rape mente deos, rape nobile fatum.

i, precor, adcelera, ne proximus occupet Haemon.’

sic ait, et magna cunctantis pectora dextra

permulsit tacite seseque in corde reliquit,

fulminis haud citius radiis adflata cupressus

combibit infestas et stirpe et vertice flammas,

quam iuvenis multo possessus numine pectus

erexit sensus letique invasit amorem,

ut vero aversae gressumque habitumque notavit

et subitam a terris in nubila crescere Manto,

obstipuit. ‘sequimur, divum quaecumque vocasti,

nec tarde paremus,’ ait; iamiamque recedens

instantem vallo Pylium tamen Agrea fixit,

armigeri fessum excipiunt; tum vulgus euntem

auctorem pacis servatoremque deumque

conclamat gaudens atque ignibus implet honestis,

iamque iter ad muros cursu festinus anhelo

obtinet et miseros gaudet vitasse parentes,

eum genitor — steteruntque ambo et vox haesit utrique,

deiectaeque genae, tandem pater ante profatus:

‘quis novus inceptis rapuit te casus ab armis?

quae bello graviora paras? dic, nate, precanti,

cur tibi torva acies? cur hic truculentus in ore

pallor, et ad patrios non stant tua lumina voltus?

audisti responsa, palam est. per ego oro tuosque,

nate, meosque annos miseraeque per ubera matris,

ne vati, ne crede, puer! superine profanum

dignantur stimulare senem, cui vultus inanis

exstinctique orbes et poena simillima diro

Oedipodae? quid si insidiis et fraude dolosa

rex agit, extrema est cui nostra in sorte timori

nobilitas tuaque ante duces notissima virtus?

illius haec forsan, remur quae verba deorum;

ille monet! ne frena animo permitte calenti,

da spatium tenuemque moram, male cuncta ministrat

impetus; hoc, oro, munus concede parenti.

sic tua maturis signentur tempora canis,

et sis ipse parens et ad hunc, animose, timorem

pervenias: ne perge meos orbare penates,

externi te nempe patres alienaque tangunt

pignora? si pudor est,primum miserere tuorum.

haec pietas, hic verus honos; ibi gloria tantum

ventosumque decus titulique in morte latentes,

nec timidus te flecto parens: i, proelia misce,

i Danaas acies mediosque per obvius enses;

non teneo: liceat misero tremibunda lavare

vulnera et undantem lacrimis siccare cruorem,

teque iterum saevis iterumque remittere bellis,

hoc malunt Thebae.’ sic colla manusque tenebat

implicitus; sed nee lacrimae nec verba movebant

dis votum iuvenem; quin et monstrantibus illis

fraude patrem tacita subit avertitque timorem:

‘falleris heu verosque metus, pater optime, nescis,

non me ulli monitus, nec vatum exorsa furentum

sollicitant vanisque movent: sibi callidus ista

Tiresias nataeque canat; non si ipse reclusis

comminus ex adytis in me insaniret Apollo,

sed gravis unanimi casus me fratris ad urbem

sponte refert: gemit Inachia mihi saucius Haemon

cuspide; vix illum medio de pulvere belli

inter utrasque acies, iamiamque tenentibus Argis —

sed moror; i, refove dubium turbaeve ferenti

dic, pareant leviterque vehant; ego vulnera doctum

iungere supremique fugam revocare cruoris

Aetiona petam.’ sic imperfecta locutus

effugit; illi atra mersum caligine pectus

confudit sensus; pietas incerta vagatur

discordantque metus, impellunt credere Parcae.

Turbidus interea ruptis venientia portis

agmina belligeri Capaneus agit aequore campi,

cornua nunc equitum, cuneos nunc ille pedestres,

et proculcantes moderantum funera currus;

idem altas turres saxis et turbine crebro

laxat, agit turmas idem atque in sanguine fumat,

nunc spargit torquens volucri nova vulnera plumbo,

nunc iaculum excusso rotat in sublime lacerto,

nullaque tectorum subit ad fastigia, quae non

deferat hasta virum perfusaque caede recurrat.

nee iam aut Oeniden aut Hippomedonta peremptos

aut vatem Pelopea phalanx aut Areada credunt:

quin socium coiisse animas et corpore in uno

stare omnes, ita cuncta replet, non ullius aetas,

non cultus, non forma movet; pugnantibus idem

supplicibusque furit; non quisquam obsistere contra,

non belli temptare vices: procul arma furentis

terribilesque iubas et frontem cassidis horrent.

At pius electa murorum in parte Menoeceus

iam sacer aspectu solitoque augustior ore,

ceu subito in terras supero demissus ab axe,

constitit, exempta manifestus casside nosci,

despexitque acies hominum et clamore profundo

convertit campum iussitque silentia bello.

‘armorum superi, tuque o qui funere tanto

indulges mihi, Phoebe, mori, date gaudia Thebis,

quae pepigi et toto quae sanguine prodigus emi.

ferte retro bellum captaeque impingite Lernae

relliquias turpes, confixaque terga foventes

Inachus indecores pater aversetur alumnos.

at Tyriis templa, arva, domos, conubia, natos

reddite morte mea: si vos placita hostia iuvi,

si non attonitis vatis consulta recepi

auribus et Thebis nondum credentibus hausi,

haec Amphioniis pro me persolvite tectis

ac mihi deceptum, precor, exorate parentem.’

sic ait, insignemque animam mucrone corusco

dedignantem artus pridem maestamque teneri

arripit atque uno quaesitam vulnere rumpit,

sanguine tunc spargit turres et moenia lustrat,

seque super medias acies, nondum ense remisso,

iecit et in saevos cadere est conatus Achivos.

ast illum amplexae Pietas virtusque ferebant

leniter ad terras corpus; nam spiritus olim

ante Iovem et summis apicem sibi poscit in astris.

Iamque intra muros nullo sudore receptum

gaudentes heroa ferunt: abscesserat ultro

Tantalidum venerata cohors; subit agmine longo

colla inter iuvenum, laetisque favoribus omni

concinitur vulgo Cadmum atque Amphiona supra

conditor; hi sertis, hi veris honore solutos

adcumulant artus patriaque in sede reponunt

corpus adoratum. repetunt mox bella peractis

laudibus; hic victa genitor lacrimabilis ira

congemit, et tandem matri data flere potestas:

‘lustralemne feris ego te, puer inclyte, Thebis

devotumque caput vilis ceu mater alebam?

quod molita nefas, cui tantum invisa deorum?

non ego monstrifero coitu revoluta novavi

pignora, nec nato peperi funesta nepotes,

quid refert? potitur natis Iocasta ducesque

regnantesque videt: nos saeva piacula bello

demus, ut alterni — placet hoc tibi, fulminis auctor —

Oedipodionii mutent diademata fratres!

quid superos hominesve queror? tu, saeve Menoeceu,

tu miseram ante omnes properasti exstinguere matrem,

unde hic mortis amor? quae sacra insania menti?

quosve ego conceptus aut quae male pignora fudi

tam diversa mihi? nimirum Martius anguis,

quaeque novis proavum tellus effloruit armis —

hinc animi tristes nimiusque in pectore Mavors,

et de matre nihil, sponte en ultroque peremptus

inrumpis maestas Fatis nolentibus umbras.

ast egomet Danaos Capaneaque tela verebar:

haec erat, haec metuenda manus ferrumque, quod amens

ipsa dedi. viden ut iugulo consumpserit ensem?

altius haud quisquam Danaum mucrone subisset.’

Diceret infelix etiamnum et cuncta repleret

questibus: abducunt comites famulaeque perosam

solantes thalamoque tenent, sedet eruta multo

ungue genas; non illa diem, non verba precantum

respicit aut visus flectit tellure relictos,

iam vocis, iam mentis inops, sic aspera tigris

fetibus abreptis Scythico deserta sub antro

accubat et tepidi lambit vestigia saxi;

nusquam irae, sedit rabidi feritasque famesque

oris, eunt praeter secura armenta gregesque:

aspicit illa iacens; ubi enim, quibus ubera pascat

aut quos ingenti premat exspectata rapina?

Hactenus arma, tubae, ferrumque et vulnera: sed nunc

comminus astrigeros Capaneus tollendus in axis.

non mihi iam solito vatum de more canendum ;

maior ab Aoniis poscenda amentia lucis:

mecum omnes audete deae! sive ille profunda

missus nocte furor, Capaneaque signa secutae

arma Iovem contra Stygiae rapuere sorores,

seu virtus egressa modum, seu gloria praeceps,

seu magnae data fata neci, seu laeta malorum

principia et blandae superum mortalibus irae.

Iam sordent terrena viro taedetque profundae

caedis, et exhaustis olim Graiumque suisque

missilibus lassa respexit in aethera dextra,

ardua mox torvo metitur culmina visu,

innumerosque gradus, gemina latus arbore clusos,

aerium sibi portat iter, longeque timendus

multifidam quercum flagranti lumine vibrat;

arma rubent una clipeoque incenditur ignis.

hac ait, ‘in Thebas, hac me iubet ardua virtus

ire, Menoeceo qua lubrica sanguine turris,

experiar, quid sacra iuvent, an falsus Apollo.’

dicit, et alterno captiva in moenia gressu

surgit ovans: qualis mediis in nubibus aether

vidit Aloidas, cum cresceret impia tellus

despectura deos nec adhuc immane veniret

Pelion et trepidum iam tangeret Ossa Tonantem.

Tunc vero attoniti fatorum in cardine summo,

ceu suprema lues urbi facibusque cruentis

aequatura solo turres Bellona subiret,

omnibus e tectis certatim ingentia saxa

roboraque et validas fundae Balearis habenas —

nam iaculis caeloque vagis spes unde sagittis? —

verum avidi et tormenta rotant et molibus urgent.

ille nec ingestis nec terga sequentibus umquam

detrahitur telis, vacuoque sub aere pendens '

plana velut terra certus vestigia Agat,

tendit et ingenti subit oecurrente ruina:

amnis ut incumbens longaevi robora pontis

adsiduis oppugnat aquis, iam saxa fatiscunt

emotaeque trabes; tanto violentior ille

— sentit enim — maiore salo quassatque trahitque

molem aegram, nexus donec celer alveus omnis

abscidit et cursu victor respirat aperto,

utque petita diu celsus fastigia supra

eminuit trepidamque adsurgens desuper urbem

vidit et ingenti Thebas exterruit umbra,

increpat attonitos: ‘humilesne Amphionis arces,

pro pudor! hi faciles carmenque imbelle secuti,

hi, mentita diu Thebarum fabula, muri?

et quidnam egregium prosternere moenia molli

structa lyra?’ simul insultans gressuque manuque

molibus obstantes cuneos tabulataque saevus

restruit 2: absiliunt pontes, tectique prementis

saxea frena labant, dissaeptoque aggere rursus

utitur et truncas rupes in templa domosque

praecipitat frangitque suis iam moenibus urbem.

Iamque Iovem circa studiis diversa fremebant

Argolici Tyriique dei; pater aequus utrisque

aspicit ingentes ardentum comminus iras

seque obstare videt, gemit inservante noverca

Liber et obliquo respectans lumine patrem:

‘nunc ubi saeva manus, meaque heu cunabula flammae,

fulmen, io ubi fulmen?’ ait. gemit auctor Apollo,

quas dedit ipse, domos; Lernam Thebasque rependit

maestus et intento dubitat Tirynthius arcu;

maternos plangit volucer Danaeius Argos;

fiet venus Harmoniae populos metuensque mariti

stat procul et tacita Gradivum respicit ira.

increpat Aonios audax Tritonia divos,

Iunonem tacitam furibunda silentia torquent.

non tamen haec turbant pacem Iovis: ecce quierunt

iurgia, cum mediis Capaneus auditus in astris.

nullane pro trepidis clamabat, ‘numina Thebis

statis? ubi infandae segnes telluris alumni,

Bacchus et Alcides? pudet instigare minores.

tu potius venias — quis enim concurrere nobis

dignior? en cineres Semcleaque busta tenentur — ,

nunc age, nunc totis in me conitere flammis,

Iuppiter! an pavidas tonitru turbare puellas

fortior et soceri turres exscindere Cadmi?’

Ingemuit dictis superum dolor; ipse furentem

risit et incussa sanctarum mole comarum,

‘quaenam spes hominum tumidae post proelia Phlegrae!

tune etiam feriendus?’ ait. premit undique lentum

turba deum frendens et tela ultricia poscit,

nec iam audet fatis turbata obsistere coniunx,

ipsa dato nondum caelestis regia signo

sponte tonat, coeunt ipsae sine flamine nubes

adcurruntque imbres: Stygias rupisse catenas

Iapetum aut vinctam supera ad convexa levari

Inarimen Aetnamve putes, pudet ista timere

caelicolas; sed cum in media vertigine mundi

stare virum insanasque vident deposcere pugnas,

mirantur taciti et dubio pro fulmine pallent.

coeperat Ogygiae supra fastigia turris

arcanum mugire polus caelumque tenebris

auferri: tenet ille tamen, quas non videt, arces,

fulguraque attritis quotiens micuere procellis,

his ait, ‘in Thebas, his iam decet ignibus uti,

hinc renovare faces lassamque accendere quercum.’

talia dicentem toto Iove fulmen adactum

corripuit: primae fugere in nubila cristae,

et clipei niger umbo cadit, iamque omnia lucent

membra viri. cedunt acies, et terror utrimque,

quo ruat, ardenti feriat quas corpore turmas,

intra se stridere facem galeamque comasque

sentit, et
 urentem thoraca repellere dextra

conatus ferri cinerem sub pectore tractat.

stat tamen, extremumque in sidera versus anhelat,

pectoraque invisis obicit fumantia muris,

ne caderet: sed membra virum terrena relinquunt,

exuiturque animus; paulum si tardius artus

cessissent, potuit fulmen sperare secundum.

Postquam magnanimus furias virtutis iniquae

consumpsit Capaneus exspiravitque receptum

fulmen, et ad terras longe comitata cadentem

signavit muros ultricis semita flammae:

componit dextra victor concussa plagarum

Iuppiter et vultu caelumque diemque reducit.

gratantur superi, Phlegrae ceu fessus anhelet

proelia et Encelado fumantem impresserit Aetnen.

ille iacet lacerae complexus fragmina turris,

torvus adhuc visu memorandaque facta relinquens

gentibus atque ipsi non inlaudata Tonanti.

quantus Apollineae temerator matris Averno

tenditur; ipsae horrent, si quando pectore ab alto

emergunt, volucres immensaque membra iacentis

spectant, dum miserae crescunt in pabula fibrae:

sic gravat iniectus terras hostiliaque urit

arva et anhelantem caelesti sulpure campum,

respirant Thebae, templisque iacentia surgunt

agmina; iam finis votis finisque supremis

planctibus, et natos ausae deponere matres.

At vaga palantes 
 campo fuga volvit Achivos.

nec iam hostes turmae aut ferrum mortale timetur:

omnibus ante oculos irae Iovis, omnibus ardent

arma metu galeaeque tonant, visusque paventes

ipse sequi et profugis opponere Iuppiter ignes.

instat Agenoreus miles caelique tumultu

utitur: indomitos ut cum Massyla per arva

armenti reges magno leo fregit hiatu

et contentus abit; rauci tunc comminus ursi,

tunc avidi venere lupi, rabieque remissa

lambunt degeneres alienae vulnera praedae.

hinc premit Eurymedon, cui rusticus horror in armis,

rustica tela manu, patriumque agitare tumultus:

Pan illi genitor; tener hinc conatibus annos

egreditur iuvenemque patrem puer aequat Alatreus:

felices ambo, sed fortunatior ille,

quem genuisse iuvat; nec iam dignoscere promptum,

quae magis arma sonent, quo plus eat hasta lacerto.

Artatur denso fugientum examine vallum,

quas volvis, Gradive, vices? modo moenia Cadmi

scandebant: sua nunc defendunt tecta Pelasgi!

ceu redeunt nubes, ceu circumflantibus austris

alternus procumbit ager, ceu gurgite cano

nunc retegit bibulas, nunc induit aestus harenas.

exspirat late
 pubes Tirynthia, alumni

exuvias imitata dei; trux maeret ab astris

Amphitryoniades Nemeaea in sanguine terga

et similes ramos similesque videre pharetras.

stabat in Argolicae ferrato culmine turris

egregius lituo dextri Mavortis Enyeus

hortator; sed tunc miseris dabat utile signum

suadebatque fugam et tutos in castra receptus:

cum subitum obliquo descendit ab aere vulnus,

urgentisque sonum laeva manus aure retenta est,

sicut erat; fugit in vacuas iam spiritus auras,

iam gelida ora tacent, carmen tuba sola peregit.

Iamque potens scelerum geminaeque exercita gentis

sanguine Tisiphone fraterna eludere quaerit

bella acie 2: nec se tanta in certamina fidit

sufficere, inferna comitem ni sede Megaeram

et consanguineos in proelia suscitet angues,

ergo procul vacua concedit valle solumque

ense fodit Stygio terraeque immurmurat absens

nomen et — Elysiis signum indubitabile regnis —

crinalem attollit longo stridore cerasten:

caeruleae dux ille comae, quo protinus omnis

horruit audito tellus pontusque polusque,

et pater Aetnaeos iterum respexit ad ignes,

accipit illa sonum; stabat tunc forte parenti

proxima, dum coetu Capaneus laudatur ab omni

Ditis et insignem Stygiis fovet amnibus umbram,

protinus abrupta terrarum mole sub astris

constitit, exsultant manes, quantumque profundae

rarescunt tenebrae, tantum de luce recessit,

excipit atra soror dextraeque innexa profatur:

‘ hac, germana, tenus Stygii metuenda parentis

imperia et iussos potui tolerare furores,

sola super terras hostiaque obvia mundo,

dum vos Elysium et faciles compescitis umbras.

nec pretium deforme morae cassique labores:

hoc quodcumque madent campi, quod sanguine fumant i

stagna, quod innumero Lethaea examine gaudet

ripa, meae vires, mea laeta insignia, sed quid

haec ego? Mars habeat, volgataque iactet Enyo.

vidisti — Stygiis certe manifestus in umbris —

sanguine foedatum rictus atroque madentem

ora ducem tabo: miseri insatiabilis edit

me tradente caput, modo nempe horrendus ab astris

descendit vos usque fragor: me sacra premebat

tempestas, ego mixta viri furialibus armis

bella deum et magnas videbam fulminis iras.

sed iam — effabor enim — longo sudore fatiscunt

corda, soror, tardaeque manus; hebet infera caelo

taxus et insuetos angues nimia astra soporant.

tu, cui totus adhuc furor exsultantque recentes

Cocyti de fonte comae, da iungere vires,

non solitas acies nec Martia bella paramus,

sed fratrum — licet alma Fides Pietasque repugnent,

vincentur — fratrum stringendi comminus enses,

grande opus! ipsae odiis, ipsae discordibus armis

aptemur. quid lenta venis? agedum elige, cuius

signa feras, ambo faciles nostrique; sed anceps

volgus et adfatus matris blandamque precatu

Antigonen timeo, paulum ne nostra retardent

consilia, ipse etiam, qui nos lassare precando

suetus et ultrices oculorum exposcere Diras,

iam pater est: coetu fertur iam solus ab omni

flere sibi. atque adeo moror ipsa inrumpere Thebas

adsuetumque larem, tibi pareat impius exsul,

Argolicumque impelle nefas; neu mitis Adrastus

praevaleat plebesque, cave, Lernaea moretur,

vade, et in alternas inimica revertere pugnas.’

Talia partitae diversum abiere sorores:

ut Notus et Boreas gemino de cardine mundi,

hic nive Rhipaea, Libycis hic pastus harenis,

bella cient: clamant amnes, freta, nubila, silvae,

iamque patent strages; plangunt sua damna coloni,

et tamen oppressos miserantur in aequore nautas,

illas ut summo vidit pater altus Olympo

incestare diem, trepidumque Hyperionis orbem

subfundi maculis, torvo sic incohat ore:

‘vidimus armiferos, quo fas erat usque, furores,

caelicolae, licitasque acies, etsi impia bella

unus init aususque mea procumbere dextra,

nunc par infandum miserisque incognita terris

pugna subest: auferte oculos! absentibus ausint

ista deis lateantque Iovem; sat funera mensae

Tantaleae et sontes vidisse Lycaonis aras

et festina polo ducentes astra Mycenas.

nunc etiam turbanda dies: mala nubila, tellus,

accipe, secedantque poli: stat parcere mundo

caelitibusque 
 meis; saltem ne virginis almae

sidera, Ledaei videant neu talia fratres.’

sic pater omnipotens, visusque nocentibus arvis

abstulit, et dulci terrae caruere sereno.

Iamque per Argolicas Erebo sata virgo cohortis

vestigat Polynicis iter portisque sub ipsis

invenit, incertum leto tot iniqua fugane

exeat, et dubios turbarant omina sensus:

viderat, obseura vallum dum nocte pererrat

aeger consilii curisque novissima volvens,

coniugis Argiae laceram cum lampade maesta

effigiem — sunt monstra deum, sic ire parabat,

has latura viro taedas erat! — : ergo roganti,

quae via quisve dolor, cur maesta insignia, tantum

fleverat atque manu tacitos averterat ignes,

scit mentem vidisse nefas; etenim unde Mycenis

adforet et vallum coniunx inopina subiret?

sed fati monitus vicinaque funera sentit,

ac sentire timet, eum vero Acherontis aperti

Dira ter admoto tetigit thoraca flagello,

ardet inops animi, nee tam considere regno,

quam scelus et caedem et perfossi in sanguine fratris

exspirare cupit, subitusque adfatur Adrastum:

‘sera quidem, extremus socium gentisque superstes

Argolicae, consulta, pater, iam rebus in artis

adgredior; tunc tempus erat, cum sanguis Achivum

integer, ire ultro propriamque capessere pugnam,

non plebis Danaae florem regumque verendas

obiectare animas, ut lamentabile tantis

urbibus induerem capiti decus, aspera quando

praeteriit virtus, nunc saltem exsolvere fas sit,

quae merui, scis namque, socer, licet alta recondas

volnera et adflictum generi vereare pudorem:

ille ego sum, qui te pacem et pia iura regentem —

infelix utinamque aliis datus urbibus hospes! —

extorrem patria regnoque — sed exige tandem

supplicium: fratrem suprema in bella — quid horres?

decretum est fixumque — voco; desiste morari,

nec poteris, non si atra parens miseraeque sorores

in media arma cadant, non si ipse ad bella ruenti

obstet et exstinctos galeae pater ingerat orbes,

deficiam, anne bibam superest quodcumque cruoris

Inachii et vestris etiamnum mortibus utar?

vidi ego me propter ruptos telluris hiatus,

nec subii; vidi exanimum fecique nocentem

Tydea; me Tegea regem indefensa reposcit,

orbaque Parrhasiis ululat mihi mater in antris,

ipse nec Ismeni ripas, dum stagna cruentat

Hippomedon, Tyrias potui nec scandere turres,

dum tonat, et tecum, Capaneu, miscere furores,

quis tantus pro luce timor? sed digna rependam.

conveniant ubi quaeque nurus matresque Pelasgae

longaevique patres, quorum tot gaudia carpsi

orbavique domos: fratri concurro, quid ultra est?

spectent et votis victorem Eteoclea poscant.

iamque vale, coniunx, dulcesque valete Mycenae!

at tu, care socer — nec enim omnis culpa malorum

me penes, et superi mecum Parcaeque nocentes — ,

sis lenis cineri, meque haec post proelia raptum

alitibus fratrique tegas urnamque reportes

— hoc tantum — et natae melius conubia iungas.’

Ibant in lacrimas, veluti cum vere reverso

Bistoniae tepuere nives, submittitur ingens

Haemus et angustos Rhodope descendit in amnes,

coeperat et leni senior mulcere furentem

adloquio: scidit orsa novo terrore cruenta

Eumenis, alipedemque citum fataliaque arma

protinus, Inachii voltus expressa Pherecli,

obtulit ac fidas exclusit casside voces.

ac super haec: ‘abrumpe moras, celeremus! et illum

adventare ferunt portis.’ sic omnia vicit,

conreptumque iniecit equo; volat aequore aperto

pallidus instantemque deae circumspicit umbram.

Sacra Iovi merito Tyrius pro fulmine ductor

nequiquam Danaos ratus exarmasse ferebat,

nec pater aetherius divomque has ullus ad aras,

sed mala Tisiphone trepidis inserta ministris

adstat et inferno praevertit vota Tonanti.

‘summe deum, tibi namque meae primordia Thebae —

liveat infandum licet Argos et aspera Iuno —

debent, Sidonios ex quo per litora raptor

turbasti thiasos, dignatus virgine nostra

terga premi et placidas falsum mugire per undas!

nec te vana fides iterum Cadmeia adeptum

conubia et Tyrios nimium inrupisse penates:

tandem, inquam, soceros dilectaque moenia gratus

respicis adsertorque tonas; ceu regia caeli

adtemptata tui, sic te pro turribus altis

vidimus urgentem nubes, laetique benignum

fulmen et auditos proavis adgnoscimus ignes,

accipe nunc pecudes et magni turis acervos

votivumque marem; dignas sed pendere grates

haud mortale opus est; certent tibi reddere Bacchus

noster et Alcides, illis haec moenia servas.’

dixerat: ast illi niger ignis in ora genasque

prosiluit raptumque comis diadema cremavit.

tunc ferus ante ictum spumis delubra cruentat

taurus et obstantum mediis e coetibus exit

turbidus insanoque ferens altaria cornu.

diffugiunt famuli, et regem solatur haruspex,

ipse instaurari sacrum male fortis agique

imperat, et magnos ficto premit ore timores,

qualis ubi implicitum Tirynthius ossibus ignem

sensit et Oetaeas membris accedere vestes,

vota incepta tamen libataque tura ferebat

durus adhuc patiensque mali; mox grande coactus

ingemuit, victorque furit per viscera Nessus.

Nuntius exanimi suspensus pectora cursu

Aepytus ad regem portae statione relicta

tendit et haec trepido vix intellectus anhelat:

‘rumpe pios cultus intempestivaque, rector,

sacra deum: frater muris circum omnibus instat

portarumque moras frenis adsultat et hastis,

nomine te crebro, te solum in proelia poscens.’

flent maesti retro comites, et uterque loquenti

adgemit et pulsis exercitus obstrepit armis,

ille vocat: ‘nunc tempus erat, sator optime divom!

quid meruit Capaneus?’ turbatus inhorruit altis

rex odiis, mediaque tamen gavisus in ira est.

sic ubi regnator post exsulis otia tauri

mugitum hostilem summa tulit aure iuvencus

adgnovitque minas, magna stat fervidus ira

ante gregem spumisque animos ardentibus efflat,

nunc pede torvus humum, nunc cornibus aera findens;

horret ager, trepidaeque exspectant proelia valles.

Nec desunt regni comites: ‘sine, moenia pulset

inritus.’‘ ille autem fractis huc audeat usque

viribus?’‘ hic miseris furor est instare periclo,

nec librare metus et tuta odisse.’‘ resiste

hic fretus solio, nos propulsabimus hostem,

nos bellare iube.’ sic proxima turba, sed ardens

ecce aderat luctu dicturusque omnia belli

libertate Creon: urit fera corda Menoeceus;

nulla patri requies, illum quaeritque tenetque;

illum sanguineos proflantem pectore rivos

aspicit et saeva semper de turre cadentem.

ut dubium et pugnas cunctantem Eteoclea vidit:

ibis, ait, ‘neque te ulterius fratremque ducemque,

pessime, funeribus patriae lacrimisque potentem,

Eumenidum bellique reum, patiemur inulti.

sat tua non aequis luimus periuria divis.

urbem armis opibusque gravem et modo civibus artam,

ceu caelo deiecta lues inimicave tellus,

hausisti vacuamque tamen sublimis obumbras?

deest tibi 
 servitio plebes: hos ignis egentes

fert humus, hos pelago patrius iam detulit amnis;

hi quaerunt artus, illi anxia vulnera curant,

redde agedum miseris fratres natosque patresque,

redde arvis domibusque viros! ubi maximus Hypseus

finitimusque Dryas, ubi Phocidos arma sonorae

Euboicique duces? illos tamen aequa duelli

fors tulit ad manes: at tu, pudet! hostia regni,

hostia, nate, iaces, ceu mutus et e grege sanguis,

ei mihi! primitiis ararum et rite nefasto

libatus iussusque mori: et cunctabitur ultra

iste nec adverso nunc saltem Marte vocatus

stabit? an in pugnas alium iubet ire profanus

Tiresias iterumque meos oracula nectit

in gemitus? quid enim misero super unicus Haemon?

ille iube subeat, tuque hinc spectator ab alta

turre sede! quid saeva fremis famulamque cohortem

respectas? hi te ire volunt, hi pendere poenas;

ipsa etiam genetrix ipsaeque odere sorores.

in te ardens frater ferrum mortemque minatur

saevaque portarum convenit claustra, nec audis

1?’ Sic pater infrendens, miseraque exaestuat ira.

ille sub haec non fallis, ait, ‘nec te inclyta nati

fata movent: canere illa patrem et iactare decebat,

sed spes sub lacrimis, spes atque occulta cupido

his latet: insano praetendis funera voto,

meque premis frustra vacuae ceu proximus aulae,

non ita Sidoniam Fortuna reliquerit urbem,

in te ut sceptra cadant, tanto indignissime nato.

nec mihi difficilis praesens vindicta; sed arma,

arma prius, famuli! coeant in proelia fratres,

vult gemitus lenire Creon: lucrare furorem;

victori mihi cuncta lues.’ sic iurgia paulum

distulit atque ensem, quem iam dabat ira, repressit.

ictus ut incerto pastoris vulnere serpens

erigitur gyro longumque e corpore toto

virus in ora legit; paulum si devius hostis

torsit iter, cecidere minae tumefactaque frustra

colla sedent, irasque sui bibit ipse veneni.

At genetrix primam funestae sortis ut amens

expavit famam — nec tarde credidit — ibat

scissa comam voltusque et pectore nuda cruento,

non sexus decorisve memor: Pentheia qualis

mater ad insani scandebat culmina montis,

promissum saevo caput adlatura Lyaeo.

non comites, non ferre piae vestigia natae

aeque valent: tantum miserae dolor ultimus addit

robur, et exsangues crudescunt luctibus anni.

iamque decus galeae, iam spicula saeva ligabat

ductor et ad lituos hilarem intrepidumque tubarum

prospiciebat equum, subito cum apparuit ingens

mater, et ipse metu famulumque expalluit omnis

coetus, et oblatam retro dedit armiger hastam.

‘quis furor? unde iterum regni integrata resurgit

Eumenis? ipsi etiam post omnia, comminus ipsi

stabitis? usque adeo geminas duxisse cohortes

et facinus mandasse parum est? quo deinde redibit

victor? in hosne sinus? o diri coniugis olim

felices tenebrae! datis, improba lumina, poenas,

haec spectanda dies? quo, saeve, minantia flectis

ora? quid alternus voltus pallorque ruborque

mutat, et obnixi frangunt mala murmura dentes?

me miseram, vinces! prius haec tamen arma necesse est

experiare domi: stabo ipso in limine portae

auspicium infelix scelerumque immanis imago.

haec tibi canities, haec sunt calcanda, nefande,

ubera, perque uterum sonipes hic matris agendus,

parce: quid oppositam capulo parmaque repellis?

non ego te contra Stygiis feralia sanxi

vota deis, caeco nec Erinyas ore rogavi.

exaudi miseram: genetrix te, saeve, precatur,

non pater; adde moram sceleri et metire, quod audes,

sed pulsat muros germanus et impia contra

bella ciet. non mater enim, non obstat eunti

ulla soror; te cuncta rogant, hic plangimus omnes,

ast ibi vix unus pugnas dissuadet Adrastus,

aut fortasse iubet: tu limina avita deosque

linquis et a nostris in fratrem amplexibus exis?’

At parte ex alia taeitos obstante tumultu

Antigone furata gradus — nee easta retardat

virginitas — volat Ogygii fastigia muri

exsuperare furens; senior comes haeret eunti

Actor, et hic summas non duraturus ad arces,

utque procul visis paulum dubitavit in armis,

adgnovitque — nefas! — iaculis et voce superba

tecta incessentem, magno prius omnia planetu

implet et ex muris ceu descensura profatur:

‘comprime tela manu paulumque hancrespice turrem,

frater, et horrentes refer in mea lumina cristas i

agnoscisne hostes? sic annua pacta fidemque

poscimus? hi questus, haec est bona causa modesti

exsulis? Argolicos per te, germane, penates —

nam Tyriis iam nullus honos — per si quid in illa

dulce domo, submitte animos: en utraque gentis

turba rogant ambaeque acies; rogat illa suorum

Antigone devota malis suspectaque regi,

et tantum tua, dure, soror, saltem ora trucesque

solve genas; liceat voltus fortasse supremum

noscere 
 dilectos et ad haec lamenta videre,

anne fleas, illum gemitu iam supplice mater

frangit et exsertum dimittere dicitur ensem:

tu mihi fortis adhuc? mihi, quae tua nocte dieque

exsilia erroresque fleo, iamiamque tumentem

placavi tibi saepe patrem? quid crimine solvis

germanum? nempe ille fidem et stata foedera rupit,

ille nocens saevusque suis; tamen ecce vocatus

non venit.’ his paulum furor elanguescere dictis

coeperat, obstreperet quamquam atque obstaret Erinys;

iam submissa manus, lente iam flectit habenas,

iam tacet; erumpunt gemitus, lacrimasque fatetur

cassis; hebent irae, pariterque et abire nocentem

et venisse pudet: subito cum matre repulsa

Eumenis eiecit fractis Eteoclea portis

clamantem: ‘venio solumque, quod ante vocasti,

invideo; ne incesse moras, gravis arma tenebat

mater; io patria, o regum incertissima tellus,

nunc certe victoris eris!’ nec mitior ille

tandem inquit, ‘scis, saeve, fidem et descendis in aequum?

o mihi nunc primum longo post tempore, frater,

congredere: hae leges, haec foedera sola supersunt.’

sic hostile tuens fratrem; namque uritur alto

corde, quod innumeri comites, quod regia cassis

instratusque ostro sonipes, quod fulva metallo

parma micet, quamquam haud armis inhonorus et ipse

nec palla volgare nitens: opus ipsa novarat

Maeoniis Argia modis ac pollice docto

stamina purpureae sociaverat aurea telae.

Iamque in pulvereum Furiis hortantibus aequor

prosiliunt, sua quemque comes stimulatque monetque.

frena tenent ipsae phalerasque et lucida comunt

arma manu mixtisque iubas serpentibus augent.

stat consanguineum campo scelus, unius ingens

bellum uteri, coeuntque pares sub casside voltus,

signa pavent, siluere tubae, stupefactaque Martis

cornua; ter nigris avidus regnator ab oris

intonuit terque ima soli concussit, et ipsi

armorum fugere dei: nusquam inclyta Virtus,

restinxit Bellona faces, longeque paventes

Mars rapuit currus, et Gorgone cruda virago

abstitit, 
 inque vicem Stygiae subiere sorores.

prominet excelsis volgus miserabile tectis,

cuncta madent lacrimis et ab omni plangitur arce.

hinc questi vixisse senes, hinc pectore nudo

stant matres parvosque vetant adtendere natos,

ipse quoque Ogygios monstra ad gentilia manes

Tartareus rector porta iubet ire reclusa.

montibus insidunt patriis tristique corona

infecere diem et vinci sua crimina gaudent.

Illos ut stimulis ire in discrimen apertis

audiit et sceleri nullum iam obstare pudorem,

advolat et medias immittit Adrastus habenas,

ipse quidem et regnis multum et venerabilis aevo.

sed quid apud tales, quis nec sua pignora curae,

exter honos 3? tamen ille rogat: ‘spectabimus ergo hoc,

Inachidae Tyriique, nefas? ubi iura deique,

bella ubi? ne perstate animis, te deprecor, hostis —

quamquam, haec ira sinat, nec tu mihi sanguine longe — ,

te, gener, et iubeo; sceptri si tanta cupido est,

exuo regales habitus, i, Lernan et Argos

solus habe!’ non verba magis suadentia frangunt

accensos, sumptisque semel conatibus obstant,

quam Scytha curvatis erectus fluctibus umquam

Pontus Cyaneos vetuit concurrere montes,

ut periisse preces geminoque ad proelia fusos

pulvere cornipedes explorarique furentum

in digitis amenta videt, fugit omnia linquens,

castra, viros, generum, Thebas, ac fata monentem

conversumque iugo propellit Ariona: qualis

demissus curru laevae post praemia sortis

umbrarum custos mundique novissimus heres

palluit, amisso veniens in Tartara caelo.

Non tamen indulsit pugnae cunctataque primo

substitit in scelere et paulum Fortuna morata est.

bis cassae periere viae, bis comminus actos

avertit bonus error equos, puraeque nefandi

sanguinis obliquis ceciderunt ictibus hastae,

tendunt frena manu, saevis calcaribus urgent

immeritos; movet et geminas venerabile divom

prodigium turmas, alternaque murmura volvont

mussantes: iterare acies, procurrere saepe

impetus et totum miseris opponere bellum.

Iamdudum terris coetuque offensa deorum

aversa caeli Pietas in parte sedebat,

non habitu, quo nota prius, non ore sereno,

sed vittis exuta comam, fraternaque bella,

ceu soror infelix pugnantum aut anxia mater,

deflebat, saevumque Iovem Parcasque nocentes

vociferans, seseque polis et luce relicta

descensuram Erebo et Stygios iam malle penates,

quid me, ait, ‘ut saevis animantum ac saepe deorum

obstaturam animis, princeps Natura, creabas?

nil iam ego per populos, nusquam reverentia nostri,

o furor, o homines diraeque Prometheos artes!

quam bene post Pyrrham tellus pontusque vacabant 1!

en mortale genus!’ dixit, speculataque tempus

auxilio temptemus, ait, licet inrita coner.

desiluitque polo, niveus sub nubibus atris

quamquam maesta deae sequitur vestigia limes,

vix steterat campo, subita mansuescere pace

agmina sentirique nefas; tunc ora madescunt

pectoraque, et tacitus subrepsit fratribus horror,

arma etiam simulata gerens cultusque viriles,

nunc his, nunc illis agite, ite, obsistite, clamat,

‘ qius nati fratresque domi, quis pignora tanta

! hic quoque — nonne palam est ultro miserescere divos? —

tela cadunt, cunctantur equi, Fors ipsa repugnat.’

Nonnihil impulerat dubios, ni torva notasset

Tisiphone fraudes caelestique ocior igne

adforet increpitans: ‘quid belli obverteris ausis,

numen iners pacique datum? cede, improba: noster

hic campus nosterque dies; nunc sera nocentes

defendis Thebas. ubi tunc, cum bella cieret

Bacchus et armatas furiarent orgia matres?

aut ubi segnis eras, dum Martius impia serpens

stagna bibit, dum Cadmus arat, dum victa cadit Sphinx,

dum rogat Oedipoden genitor, dum lampade nostra

in thalamos Iocasta venit?’ sic urget, et ultro

vitantem aspectus etiam pudibundaque longe

ora reducentem premit adstridentibus hydris

intentatque faces; deiectam in lumina pallam

diva trahit magnoque fugit questura Tonanti.

Tunc vero accensae stimulis maioribus irae:

arma placent, versaeque volunt spectare cohortes,

instaurant crudele nefas; rex impius aptat

tela et funestae casum prior occupat hastae.

illa viam medium clipei conata per orbem

non perfert ictus atque alto vincitur auro.

tunc exsul subit et clare funesta precatur:

‘di, quos effosso non inritus ore rogavit

Oedipodes flammare nefas, non improba posco

vota: piabo manus et eodem pectora ferro

rescindam, dum me moriens hic sceptra tenentem

linquat et hunc secum portet minor umbra dolorem.’

hasta subit velox equitis femur inter equique ilia,

letum utrique volens 4; sed plaga sedentis

laxato vitata genu, tamen inrita voti

cuspis in obliquis invenit volnera costis.

it praeceps sonipes strictae contemptor habenae

arvaque sanguineo scribit rutilantia gyro.

exsultat fratris credens hunc ille cruorem:

credit et ipse metu; totis iamque exsul habenis

indulget, caecusque avidos inlidit in aegrum

cornipedem cursus, miscentur frena manusque

telaque, et ad terram turbatis gressibus ambo

praecipiant, ut nocte rates, quas nubilus auster

implicuit, frangunt tonsas mutantque rudentes,

luctataeque diu tenebris hiemique sibique,

sicut erant, imo pariter sedere profundo:

haec pugnae facies, coeunt sine more, sine arte,

tantum animis iraque, atque ignescentia cernunt

per galeas odia et voltus rimantur acerbo

lumine: nil adeo mediae telluris, et enses

impliciti innexaeque manus, alternaque saevi

murmura ceu lituos rapiunt aut signa tubarum.

fulmineos veluti praeceps cum comminus egit

ira sues strictisque erexit tergora saetis:

igne tremunt oculi, lunataque dentibus uncis

ora sonant; spectat pugnas de rupe propinqua

venator patiens canibusque silentia suadet:

sic avidi incurrunt; necdum letalia miscent

volnera, sed coeptus sanguis, facinusque peractum est.

nec iam opus est Furiis; tantum mirantur et adstant

laudantes, hominumque dolent plus posse furores.

fratris uterque furens cupit adfectatque cruorem

et nescit manare suum; tandem inruit exsul,

hortatusque manum, cui fortior ira nefasque

iustius, alte ensem germani in corpore pressit,

qua male iam plumis imus tegit inguina thorax,

ille dolens nondum, sed ferri frigore primo

territus in clipeum turbatos colligit artus;

mox intellecto magis ac magis aeger anhelat

volnere, nec parcit cedenti atque increpat hostis:

‘quo retrahis, germane, gradus? hoc languida somno,

hoc regnis effeta quies, hoc longa sub umbra

imperia! exsilio rebusque exercita egenis

membra vides; disce arma pati nec fidere laetis.’

Sic pugnant miseri; restabat lassa nefando

vita duci summusque cruor, poterantque parumper

stare gradus; sed sponte ruit fraudemque supremam

in media iam morte parat, clamore Cithaeron

erigitur, fraterque ratus vicisse levavit

ad caelum palmas: ‘bene habet! non inrita vovi,

cerno graves oculos atque ora natantia leto.

huc aliquis propere sceptrum atque insigne comarum,

dum videt.’ haec dicens gressus admovit et arma,

ceu templis decus et patriae laturus ovanti,

arma etiam spoliare cupit; nondum ille peractis

manibus ultrices animam servabat in iras.

utque superstantem pronumque in pectora sensit,

erigit occulte ferrum vitaeque labantis

relliquias tenues odio supplevit, et ensem

iam laetus fati fraterno in corde
 reliquit.

ille autem: ‘vivisne an adhuc manet ira superstes,

perfide, nec sedes umquam meriture quietas?

huc mecum ad manes! illic quoque pacta reposcam,

si modo Agenorei stat Gnosia iudicis urna,

qua reges punire datur.’ nec plura locutus

concidit et totis fratrem gravis obruit armis.

Ite truces animae funestaque Tartara leto

polluite et cunctas Erebi consumite poenas!

vosque malis hominum, Stygiae, iam parcite, divae:

omnibus in terris scelus hoc omnique sub aevo

viderit una dies, monstrumque infame futuris

excidat, et soli memorent haec proelia reges.

At genitor sceleris comperto fine profundis

erupit tenebris, saevoque in limine profert

mortem imperfectam: veteri stat sordida tabo

utraque 
 canities, et durus sanguine crinis

obnubit furiale caput; procul ora genaeque

intus et effossae squalent vestigia lucis.

virgo autem impositae sustentat pondera laevae,

dextra sedet baculo, qualis si puppe relicta

exosus manes pigri sulcator Averni

exeat ad superos solemque et pallida turbet

astra, nec ipse diu fortis patiensque superni

aeris; interea longum cessante magistro

crescat opus, totisque exspectent saecula ripis:

talis init campum, comitique extrema gementi

duc, ait, ‘ad natos patremque recentibus, oro,

inice funeribus!’ cunctatur nescia virgo,

quid paret; impediunt iter implicitosque morantur

arma, viri, currus, altaque in strage seniles

deficiunt gressus et dux miseranda laborat,

ut quaesita diu monstravit corpora clamor

virginis, insternit totos frigentibus artus.

nec vox ulla seni: iacet immugitque cruentis

vulneribus, nec verba diu temptata sequuntur,

dum tractat galeas atque ora latentia quaerit,

tandem muta diu 
 genitor suspiria solvit:

‘tarda meam, pietas, longo post tempore mentem

percutis? estne sub hoc hominis clementia corde?

vineis io miserum, vineis, Natura, parentem!

en habeo gemitus lacrimaeque per arida serpunt

volnera et in molles sequitur manus impia planctus,

accipite infandae iusta exsequialia mortis,

crudeles, nimiumque mei! nec noscere natos

adloquiumque aptare licet; dic, virgo, precanti,

quem teneo? quo nunc vestras ego saevus honore

prosequar inferias? o si fodienda redirent

lumina et in voltus saevire ex more potestas!

heu dolor, heu iusto magis exaudita parentis

vota malaeque preces! quisnam fuit ille deorum,

qui stetit orantem iuxta praereptaque verba

dictavit Fatis? furor illa et movit Erinys

et pater et genetrix et regna oculique cadentes;

nil ego: per Ditem iuro dulcesque tenebras

immeritamque ducem, subeam sic Tartara digna

morte, nec irata fugiat me Laius umbra,

ei mihi, quos nexus fratrum, quae volnera tracto!

solvite quaeso manus infestaque vincula tandem

dividite, et medium nunc saltem admittite patrem.’

talia dequestus paulatim insumpserat iras

mortis, et occulte telum, ni nata vetaret,

quaerebat; sed cauta manu subtraxerat enses

Antigone, furit inde senex: ‘ubi noxia tela?

heu Furiae! num totum abiit in corpora ferrum?’

dicentem comes aegra levat mutumque dolorem

ipsa premit, saevum gaudens planxisse parentem.

Olim autem inceptae clamore exterrita pugnae

regina extulerat notum penetralibus ensem,

ensem sceptriferi spolium lacrimabile Lai.

multaque cum superis et diro questa cubili

et nati furiis et primi coniugis umbris,

luctata est dextra, et prono vix pectore ferrum

intravit tandem: venas perrumpit aniles

volnus et infelix lustratur sanguine lectus,

illius exili stridentem in pectore plagam

Ismene conlapsa super lacrimisque comisque

siccabat plangens: qualis Marathonide silva

flebilis Erigone caesi prope funera patris

questibus absumptis tristem iam solvere nodum

coeperat et fortes ramos moritura ligabat.

Et iam laeta ducum spes elusisse duorum

res Amphionias alio sceptrumque maligna

transtulerat Fortuna manu, Cadmique tenebat

iura Creon. miser heu bellorum terminus! illi

pugnarant fratres, hunc et Mavortia clamant

semina, et impensus patriae paulo ante Menoeceus

conciliat populis, scandit fatale tyrannis

flebilis Aoniae solium: pro blanda potestas

et sceptri malesuadus amor! numquamne priorum

haerebunt documenta novis? iuvat ecce nefasto

stare loco Tegimenque manu tractare cruentum!

quid, melior Fortuna, potes? iam flectere patrem

incipit atque datis abolere Menoecea regnis.

primum adeo saevis imbutus moribus aulae

indicium specimenque sui iubet igne supremo

arceri Danaos, nudoque sub axe relinqui

infelix bellum et tristes sine sedibus umbras,

mox reducem Ogygiae congressus limine portae

Oedipodem extimuit paulum, seseque minorem

confessus tacite, promptamque coercuit iram;

sed redit in regem caecumque audentius hostem

increpitans procul, inquit, ‘abi, victoribus omen

invisum, et Furias averte ac moenia lustra

discessu Thebana tuo! spes longa peracta est:

vade, iacent nati. quae iam tibi vota supersunt?

‘ Horruit instinctu rabido, steteruntque trementes

ceu visu squalore genae, seniumque recessit,

tunc natam baculumque manu dimisit, et irae

innixus tumido vocem de pectore rumpit:

‘iamne vacat saevire, Creon? modo perfida regna

fortunaeque locum nostrae, miserande, subisti,

et tibi iam fas est regum calcare ruinas?

iam tumulis victos, socios iam moenibus arces?

macte, potes digne Thebarum sceptra tueri.

haec tua prima dies, sed cur nova contrariis amens

iura? quid anguste tantos metiris honores?

exsilium intendis. timida inclementia regum

ista! feros avidus quin protinus imbuis enses?

crede, licet, veniat cupidus parere satelles

intrepidusque secet non evitantia colla.

incipe! an exspectas, ut pronus supplice dextra

sternar et immitis domini vestigia quaeram?

finge autem temptare, sines? mihine ulla minaris

supplicia, aut ullos reris superesse timores?

linquere tecta iubes? caelum terramque reliqui

sponte, atque ultricem crudelis in ora retorsi

non ullo cogente manum: quid tale iubere,

rex inimice, potes? fugio excedoque nefandis

sedibus; an refert, quo funera longa measque

transportem tenebras? ne non gens cuncta precanti

concedat, patriae quantum miser incubo terrae?

sed dulces Thebae, nimirum hic clarior ortus,

et meliora meos permulcent sidera voltus,

hic genetrix natique, habeas Thebana regasque

moenia, quo Cadmus, quo Laius omine rexit

quoque ego; sic thalamos, sic pignora fida capessas,

nec tibi sit virtus fortunam evadere dextra,

sed lucem deprensus ames. satis omina sanxi,

duc, age, nata procul, quid te autem luctibus addo?

da, rex magne, ducem.’ timuit miseranda relinqui

Antigone mutatque preces: ‘felicia per te

regna, verende Creon, sanctasque Menoeceos umbras:

da veniam adflicto dictisque ignosce superbis.

hunc morem fandi longae fecere querellae;

nec soli ferus iste tibi: sic fata deosque

adloquitur, durus luctu, facilisque nec ipsi

saepe mihi; pridem indomito sub pectore vivit

libertas misera et saevae spes aspera mortis.

et nunc ecce tuas inritat callidus iras

suppliciumque cupit; sed tu maioribus, oro,

imperii potiare bonis, altusque iacentes

praetereas, et magna ducum vereare priorum

funera, et hic quondam solio sublimis et armis

saeptus opem miseris et iura, potentibus aequus

supplicibusque, dabat, cui nunc ex agmine tanto

una comes, necdum exsul erat. felicibus hicne

obstat? in hunc odiis et regni viribus exis,

hunc abigis tectis? an ne prope limina clarum

ingemat et votis intempestivus oberret?

pone metum, procul usque tua submotus ab aula

flebit; ego erectum subigam et servire docebo,

coetibus abducam solaque in sede recondam.

exsul erit. nam quae migranti externa patebunt

moenia? vis Argos eat hostilesque Mycenas

squalidus inreptet, victique ad limen Adrasti

Aonias referat clades, tenuemque precetur

rex Thebanus opem? miserae quid crimina gentis

pandere, quid casus iuvat ostentare pudendos?

conde, precor, quodcumque sumus, nec longa precamur

dona, Creon: miserere senis, maestosque parentis

hic, precor, hic manes indulge ponere: certe

Thebanos sepelire licet.’ sic orat humique

volvitur; abducit genitor saevumque minatur

indignans veniam, qualis leo rupe sub alta,

quem viridem quondam silvae montesque tremebant,

iam piger et longo iacet exarmatus ab aevo,

magna tamen facies et non adeunda senectus;

et si demissas veniat mugitus ad aures,

erigitur meminitque sui, viresque solutas

ingemit et campis alios regnare leones.

Flectitur adfatu, sed non tamen omnia rector

supplicis indulget lacrimis partemque recidit

muneris. haud, inquit, ‘patriis prohibebere longe

finibus, occursu dum non pia templa domosque

commacules. habeant te lustra tuusque Cithaeron;

atque haec ecce tuis tellus habitabilis umbris,

qua bellum geminaeque iacent in sanguine gentes.’

sic ait, et ficto comitum volgique gementis

adsensu limen tumidus regale petebat.

Interea pulsi vallum exitiale Pelasgi

destituunt furto; nulli sua signa suusque

ductor: eunt taciti passim et pro funere pulchro

dedecorem amplexi vitam reditusque pudendos.

nox favet et grata profugos amplectitur umbra.

Nondum cuncta polo vigil inclinaverat astra

ortus et instantem cornu tenuiore videbat

Luna diem, trepidas ubi iam Tithonia nubes

discutit ac reduci magnum parat aethera Phoebo:

agmina iam raris Dircaea penatibus errant,

noctis questa moras; quamvis tunc otia tandem

et primus post bella sopor, tamen aegra quietem

pax fugat et saevi meminit victoria belli,

vix primo proferre gradum et munimina valli

solvere, vix totas reserare audacia portas;

stant veteres ante ora metus campique vacantis

horror: ut adsiduo iactatis aequore tellus

prima labat, sic attoniti nil comminus ire

mirantur fusasque putant adsurgere turmas,

sic ubi perspicuae scandentem limina turris

Idaliae volucres fulvum aspexere draconem,

intus agunt natos et feta cubilia vallant

unguibus imbellesque citant ad proelia pinnas;

mox ruerit licet ille retro, tamen aera nudum

candida turba timet, tandemque ingressa volatus

horret et a mediis etiamnum respicit astris.

Itur in exsanguem populum bellique iacentis

relliquias, quacumque dolor luctusque cruenti

exegere duces; hi tela, hi corpora, at illi

caesorum tantum ora vident alienaque iuxta

pectora; pars currus deflent viduisque loquuntur,

hoc solum quia restat, equis; pars oscula Agunt

vulneribus magnis et de virtute queruntur.,

frigida digeritur strages: patuere recisae

cum capulis hastisque manus mediisque sagittae

luminibus stantes; multis vestigia caedis

nulla, ruunt planctu pendente et ubique parato,

at circum informes truncos miserabile surgit

certamen, qui iusta ferant, qui funera ducant.

saepe etiam hostiles — lusit Fortuna parumper —

decepti flevere viros; nec certa facultas

noscere, quem miseri vitent calcentve cruorem,

at quibus est inlaesa domus vacuique doloris,

aut deserta vagi Danaum tentoria lustrant

immittuntque faces, aut — quae post bella facultas 3 —

quaerunt, dispersus iaceat quo pulvere Tydeus,

an rapti pateat specus auguris, aut ubi divum

hostis, an aetheriae vivant per membra favillae.

iam lacrimis exempta dies, nec serus abegit

vesper: amant miseri lamenta malisque fruuntur.

nec subiere domos, sed circum funera pernox

turba sedet, vicibusque datis alterna gementes

igne feras planctuque fugant; nec dulcibus astris

victa, nec adsiduo coierunt lumina fletu,

tertius Aurorae pugnabat Lucifer, et iam

montibus orbatis, lucorum gloria, magnae

Teumesi venere trabes et amica Cithaeron

silva rogis; ardent excisae viscera gentis

molibus exstructis: supremo munere gaudent

Ogygii manes; queritur miserabile Graium

nuda cohors vetitumque gemens circumvolat ignem,

accipit et saevi manes Eteoclis iniquos

haudquaquam regalis honos, Argivus haberi

frater iussus adhuc atque exsul pellitur umbra.

At non plebeio fumare Menoecea busto

rex genitor Thebaeque sinunt, nec robora vilem

struxerunt de more rogum; sed bellicus agger

curribus et clipeis Graiorumque omnibus armis

sternitur; hostiles super ipse, ut victor, acervos,

pacifera lauro crinem vittisque decorus

accubat: haud aliter, quam cum poscentibus astris

laetus in accensa iacuit Tirynthius Oeta.

spirantes super inferias captiva Pelasgum

corpora frenatosque pater, solacia forti

bellorum, mactabat equos; his arduus ignis

palpitat, et gemitus tandem erupere paterni:

‘o nisi magnanimae nimius te laudis inisset

ardor, Echionios mecum venerande penates

atque ultra recture puer, venientia qui nunc

gaudia et ingratum regni mihi munus acerbas!

tu superum convexa licet coetusque perenni

— credo equidem — virtute colas, mihi flebile semper

numen eris: ponant aras excelsaque Thebae

templa dicent; uni fas sit lugere parenti,

et nunc heu quae digna tibi sollemnia quasve

largiar exsequias? nec si fatale potestas

Argos et impulsas cineri miscere Mycenas,

meque super, cui vita — nefas! — et sanguine nati

partus honos, eademne dies, eadem impia bella

te, puer, et diros misere in Tartara fratres?

et nunc Oedipodi par est fortuna doloris

ac mihi? quam similes gemimus, bone Iuppiter, umbras!

accipe, nate, tui nova libamenta triumphi,

accipe et hoc regimen dextrae frontisque superbae

vincula, quae patri minimum laetanda dedisti.

regem te, regem tristes Eteocleos umbrae

aspiciant.’ simul haec dicens crinemque manumque

destruit, accensaque iterat violentius ira:

‘ saevum agedum immitemque vocent, si funera Lernae

tecum ardere veto; longos utinam addere sensus

corporibus caeloque animas Ereboque nocentes

pellere fas, ipsumque feras, ipsum unca volucrum

ora sequi atque artus regum monstrare nefandos!

ei mihi, quod positos humus alma diesque resolvet.

quare iterum repetens iterumque edico: suprema

ne quis ope et flammis ausit iuvisse Pelasgos;

aut nece facta luet numeroque explebit adempta

corpora; per superos magnumque Menoecea iuro.’

dixit, et abreptum comites in tecta ferebant.

Flebilis interea vacuis comitatus ab Argis —

fama trahit miseras — orbae viduaeque ruebant

Inachides ceu capta manus; sua volnera cuique,

par habitus cunctis, deiecti in pectora crines

accinctique sinus; manant lacera ora cruentis

unguibus, et molles planctu crevere lacerti.

prima per attonitas nigrae regina catervae,

tristibus inlabens familiis iterumque resurgens,

quaerit inops Argia vias; non regia cordi,

non pater: una fides, unum Polynicis amati

nomen in ore sedet; Dircen infaustaque Cadmi

moenia posthabitis velit incoluisse Mycenis.

proxima Lernaeo Calydonidas agmine mixtas

Tydeos exsequiis trahit haud cessura sorori

Deipyle; scelus illa quidem morsusque profanos

audierat miseranda viri, sed cuncta iacenti

infelix ignoscit amor. post aspera visu,

ac deflenda tamen, digno plangore Nealce

Hippomedonta ciens, vatis mox impia coniunx

heu vacuos positura rogos. postrema gementum

agmina Maenaliae ducit comes orba Dianae,

et gravis Euadne: dolet haec queriturque labores

audacis pueri, magni memor illa mariti

it torvum lacrimans summisque irascitur astris.

illas et lucis Hecate speculata Lycaeis

prosequitur gemitu, duplexque ad litus euntes

planxit ab Isthmiaco genetrix Thebana sepulcro,

noctivagumque gregem, quamvis sibi luget, Eleusin

flevit et arcanos errantibus extulit ignes,

ipsa per aversos ducit Saturnia calles

occultatque vias, ne plebs congressa suorum

ire vetet pereatque ingentis gloria coepti,

nec non functa ducum refovendi corpora curam

Iris habet, putresque arcanis roribus artus

ambrosiaeque rigat sucis, ut longius obstent

exspectentque rogum et flammas non ante fatiscant.

Squalidus ecce genas et inani vulnere pallens

Ornytus — hic socio desertus ab agmine, tardat

plaga recens — timido secreta per avia furto

debile carpit iter fractaeque innititur hastae,

isque ubi mota novo stupuit loca sola tumultu

femineumque gregem, quae iam super agmina Lernae

sola videt, non ille viam causasve requirit,

quippe patent, maesto sed sic prior occupat ore:

‘quo, miserae, quo fertis iter? funusne peremptis

speratis cineremque viris? stat pervigil illic

umbrarum custos inhumataque corpora regi

adnumerat. nusquam lacrimae, procul usque fugati

accessus hominum: solis avibusque ferisque

ire licet, vestrisne Creon dabit aequus honorem

luctibus? immitis citius Busiridos aras

Odrysiique famem stabuli Siculosque licebit

exorare deos; rapiet fortasse precantes,

si mens nota mihi, nec coniugialia supra

funera, sed caris longe mactabit ab umbris.

quin fugitis, dum tuta via est, Lernamque reversae

nomina, quod superest, vacuis datis orba sepulcris

absentesque animas ad inania busta vocatis?

aut vos Cecropiam — prope namque et Thesea fama est

Thermodontiaco laetum remeare triumpho —

imploratis opem? bello cogendus et armis

in mores hominemque Creon.’ sic fatus, at illis

horruerunt lacrimae, stupuitque immanis eundi

impetus, atque uno voltus pallore gelati.

non secus adflavit molles si quando iuvencas

tigridis Hyrcanae ieiunum murmur, et ipse

auditu turbatus ager, timor omnibus ingens,

quae placeat, quos illa fames escendat in armos.

Continuo discors vario sententia motu

scinditur: his Thebas tumidumque ambire Creonta,

his placet Actaeae si quid clementia gentis

adnuat; extremum curarum ac turpe reverti,

hic non femineae subitum virtutis amorem

colligit Argia, sexuque immane relicto

tractat opus: placet — egregii spes dura pericli! —

comminus infandi leges accedere regni,

quo Rhodopes non ulla nurus nec alumna nivosi

Phasidis innuptis vallata cohortibus iret.

tunc movet arte dolum, quo semet ab agmine fido

degreget, immitesque deos regemque cruentum

contemptrix animae et magno temeraria luctu

provocet; hortantur pietas ignesque pudici.

ipse etiam ante oculos omni manifestus in actu,

nunc hospes miserae, primas nunc sponsus ad aras,

nunc mitis coniunx, nunc iam sub casside torva

maestus in amplexu multumque a limine summo

respiciens: sed nulla animo versatur imago

crebrior, Aonii quam quae de sanguine campi

nuda venit poscitque rogos. his anxia mentem

aegrescit furiis et. qui castissimus ardor,

funus amat: tunc ad comites conversa Pelasgas:

vos, ait, ‘Actaeas acies Marathoniaque arma

dicite, adspiretque pio Fortuna labori:

me sinite Ogygias, tantae quae sola ruinae

causa fui, penetrare domos et fulmina regni

prima pati; nec surda ferae pulsabimus urbis

limina: sunt illic soceri mihi suntque sorores

coniugis, et Thebas haud ignoranda subibo.

ne tantum revocate gradus: illo impetus ingens

auguriumque animi.’ nec plura, unumque Menoeten —

olim hic virginei custos monitorque pudoris —

eligit et, quamquam rudis atque ignara locorum,

praecipites gressus, qua venerat Ornytus, aufert.

atque ubi visa procul socias liquisse malorum,

‘anne,’ ait, ‘hostiles ego te tabente per agros

— heu dolor! — exspectem, quaenam sententia lenti

Theseos? an bello proceres, an dexter haruspex

adnuat? interea funus decrescit. et uncis

alitibus non hos potius supponimus artus?

et nunc me duram, si quis tibi sensus ad umbras,

me tardam Stygiis quereris, fidissime, divis.

heu si nudus adhuc, heu si iam forte sepultus:

nostrum utrumque nefas; adeo vis nulla dolenti,

Mors nusquam saevusve Creon? hortaris euntem,

Ornyte!’ sic dicens magno Megareia praeceps

arva rapit passu, demonstrat proxima quisque

obvius horrescitque habitus miseramque veretur.

vadit atrox visu, nil corde nec aure pavescens,

et nimiis confisa malis propiorque timeri:

nocte velut Phrygia cum lamentata resultant

Dindyma, pinigeri rapitur Simoentis ad amnem

dux vesana chori, cuius dea sanguine lecto

ipsa dedit ferrum et vittata fronde notavit.

Iam pater Hesperio flagrantem gurgite currum

abdiderat Titan, aliis rediturus ab undis,

cum tamen illa gravem luctu fallente laborem

nescit abisse diem: nec caligantibus arvis

ferretur, nec 
 frangit iter per et invia saxa

lapsurasque trabes nemorumque arcana, sereno

nigra die, caecisque incisa novalia fossis,

per fluvios secura vadi somnosque ferarum

praeter et horrendas infesta cubilia monstris,

tantum animi luctusque valent! pudet ire Menoeten

tardius, invalidaeque gradum miratur alumnae,

quas non illa domos pecudumque hominumque molesto

pulsavit gemitu! quotiens amissus eunti

limes, et errantem comitis solacia flammae

destituunt gelidaequa facem vicere tenebrae!

iamque supinantur fessis lateque fatiscunt

Penthei devexa iugi, cum pectore anhelo

iam prope deficiens sic incipit orsa Menoetes:

‘haud procul, exacti si spes non blanda laboris,

Ogygias, Argia, domos et egena sepulcri

busta iacere reor; grave comminus aestuat aer

sordidus, et magnae redeunt per inane volucres,

haec illa est crudelis humus, nec moenia longe.

cernis, ut ingentes murorum porrigat umbras

campus, et e speculis moriens intermicet ignis?

moenia sunt iuxta; modo nox magis ipsa tacebat,

solaque nigrantes laxabant astra tenebras.’

horruit Argia, dextramque ad moenia tendens:

‘urbs optata prius, nunc tecta hostilia Thebae,

et tamen, inlaesas si reddis coniugis umbras,

sic quoque dulce solum, cernis, quo praedita cultu,

qua stipata manu, iuxta tua limina primum

Oedipodis magni venio nurus? improba non sunt

vota: rogos hospes planctumque et funera posco,

illum, oro, extorrem regni belloque fugatum,

illum, quem solio non es dignata paterno,

redde mihi! tuque, oro, veni, si manibus ulla

effigies errantque animae post membra solutae,

tu mihi pande vias, tuaque ipse ad funera deduc,

si merui!’ dixit, tectumque adgressa propinquae

pastorale casae reficit spiramina fessi

ignis, et horrendos inrumpit turbida campos,

qualis ab Aetnaeis accensa lampade saxis

orba Ceres magnae variabat imagine flammae

Ausonium Siculumque latus, vestigia nigri

raptoris vastosque legens in pulvere sulcos;

illius insanis ululatibus ipse remugit

Enceladus ruptoque vias inluminat igni:

Persephonen amnes silvae freta nubila clamant,

Persephonen tantum Stygii tacet aula mariti.

Admonet adtonitam fidus meminisse Creontis

altor et occulto submittere lampada furto,

regina Argolicas modo formidata per urbes,

votum immane procis spesque augustissima gentis,

nocte sub infesta, nullo duce et hoste propinquo,

sola per offensus armorum et lubrica tabo

gramina, non tenebras, non circumfusa tremiscens

concilia umbrarum atque animas sua membra gementes

saepe gradu caeco ferrum calcataque tela

dissimulat, solusque labor vitasse iacentes,

dum funus putat omne suum, visuque sagaci

rimatur positos et corpora prona supinat

incumbens, queriturque parum lucentibus astris.

Forte soporiferas caeli secreta per umbras

Iuno, sinu magni semet furata mariti,

Theseos ad muros, ut Pallada flecteret, ibat,

supplicibusque piis faciles aperiret Athenas,

atque ubi per campos errore fatiscere vano

immeritam Argian supero respexit ab axe,

indoluit visu, et lunaribus obvia bigis

advertit vultum placidaque ita voce locuta est:

‘da mihi poscenti munus breve, Cynthia, si quis

est Iunonis honos 2; certe Iovis improba iussu

ter noctem Herculeam — veteres sed mitto querellas:

en locus officio, cultrix placitissima nostri

Inachis Argia cernis qua nocte vagetur

nec reperire virum densis queat aegra tenebris?

et tibi nimbosum languet iubar: exsere quaeso

cornua, et adsueto propior premat orbita terras,

hunc quoque, qui curru madidas tibi pronus habenas

ducit, in Aonios vigiles demitte Soporem.’

vix ea, cum scissis magnum dea nubibus orbem

protulit; expavere umbrae, fulgorque recisus

sideribus; vix ipsa tulit Saturnia flammas.

Primum per campos infuso lumine pallam

coniugis ipsa suos noscit miseranda labores,

quamquam texta latent suffusaque sanguine maeret

purpura; dumque deos vocat et de funere caro

hoc superesse putat, videt ipsum in pulvere paene

calcatum. fugere animus visusque sonusque,

inclusitque dolor lacrimas; tum corpore toto

sternitur in voltus animamque per oscula quaerit

absentem, pressumque comis ac veste cruorem

servatura legit, mox tandem voce reversa:

‘hunc ego te, coniunx, ad debita regna profectum

ductorem belli generumque potentis Adrasti

aspicio, talisque tuis occurro triumphis?

huc adtolle genas defectaque lumina: venit

ad Thebas Argia tuas; age, moenibus indue

et patrios ostende lares et mutua redde

hospitia, heu quid ago? proiectus caespite nudo

hoc patriae telluris habes, quae iurgia? certe

imperium non frater habet, nullasne tuorum

movisti lacrimas? ubi mater, ubi inclyta fama

Antigone? mihi nempe iaces, mihi victus es uni

! dicebam: quo tendis iter? quid sceptra negata

poscis? habes Argos, soceri regnabis in aula;

hic tibi longus honos, hic indivisa potestas.

quid queror? ipsa dedi bellum maestumque rogavi

ipsa patrem, ut talem nunc te complexa tenerem,

sed bene habet, superi, gratum est, Fortuna; peracta

spes longinqua viae: totos invenimus artus,

ei mihi, sed quanto descendit vulnus hiatu!

hoc frater? qua parte, precor, iacet ille nefandus

praedator? vincam volucres — sit adire potestas —

excludamque feras; an habet funestus et ignes?

sed nec te flammis inopem tua terra videbit:

ardebis lacrimasque feres, quas ferre negatum

regibus, aeternumque tuo famulata sepulcro

durabit deserta fides, festisque dolorum

natus erit, parvoque torum Polynice fovebo.’

Ecce alios gemitus aliamque ad busta ferebat

Antigone miseranda facem, vix nacta petitos

moenibus egressus; illam nam tempore in omni

adtendunt vigiles et rex iubet ipse teneri,

contractaeque vices et crebrior excubat ignis,

ergo deis fratrique moras excusat et amens,

ut paulum immisso cessit statio horrida somno,

erumpit muris: fremitu quo territat agros

virginis ira leae, rabies cui libera tandem

et primus sine matre furor, nec longa morata est,

quippe trucem campum et, positus quo pulvere frater,

noverat: atque illam contra videt ire Menoetes,

cui vacat, et carae gemitus compescit alumnae,

cum tamen erectas extremus virginis aures

accessit sonus, utque atra sub veste comisque

squalentem et crasso foedatam sanguine vultus

astrorum radiis et utraque a lampade vidit:

cuius, ait, ‘manes, aut quae temeraria quaeris

nocte mea?’ nihil illa diu, sed in ora mariti

deicit inque suos pariter velamina vultus,

capta metu subito paulumque oblita doloris,

hoc magis increpitans suspecta silentia perstat

Antigone, comitemque premens ipsamque; sed ambo

deficiunt fixique silent, tandem ora retexit

Argia, corpusque tamen complexa profatur:

‘si quid in hoc veteri bellorum sanguine mecum

quaesitura venis, si tu quoque dura Creontis

iussa times, possum tibi me confisa fateri,

si misera es — certe lacrimas lamentaque cerno — ,

iunge, age, iunge fidem: proles ego regia Adrasti —

ei mihi! num quis adest? — cari Polynicis ad ignes,

etsi regna vetant — .’ stupuit Cadmeia virgo

intremuitque simul, dicentemque occupat ultro:

‘mene igitur sociam — pro fors ignara! — malorum,

mene times? mea membra tenes, mea funera plangis.

cedo, tene, pudet heu! pietas ignava sororis!

haec prior — !’ hic pariter lapsae iunctoque per ipsum

amplexu miscent avidae lacrimasque comasque,

partitaeque artus redeunt alterna gementes

ad vultum et cara vicibus cervice fruuntur.

dumque modo haec fratrem memorat, nunc illa maritum,

mutuaque exorsae Thebas Argosque renarrant,

longius Argia miseros reminiscitur actus:

‘per tibi furtivi sacrum commune doloris,

per socios manes et conscia sidera iuro:

non hic amissos, quamquam vagus exsul, honores,

non gentile solum, carae non pectora matris,

te cupiit unam noctesque diesque locutus

Antigonen; ego cura minor facilisque relinqui.

tu tamen ex celsa sublimem forsitan arce

ante nefas Grais dantem vexilla maniplis

vidisti, teque ille acie respexit ab ipsa

ense salutatam et nutantis vertice coni:

nos procul, extremas sed quis deus egit in iras?

nil vestrae valuere preces? tibine iste negavit

oranti?’ causas ac tristia reddere fata

coeperat Antigone; fidus comes admonet ambas:

‘heia agite inceptum potius! iam sidera pallent

vicino turbata die, perferte laborem,

tempus erit lacrimis, accenso flebitis igne.’

Haud procul Ismeni monstrabant murmura ripas,

qua turbatus adhuc et sanguine decolor ibat.

huc laceros artus socio conamine portant

invalidae, iungitque comes non fortior ulnas.

sic Hyperionium tepido Phaethonta sorores

fumantem lavere Pado; vixdum ille sepulcro

conditus, et flentes stabant ad flumina silvae.

ut sanies purgata vado membrisque reversus

mortis honos, ignem miserae post ultima quaerunt

oscula; sed gelidae circum exanimesque favillae

putribus in foveis, atque omnia busta quiescunt.

stabat adhuc seu forte rogus, seu numine divum,

cui torrere datum saevos Eteocleos artus,

sive locum monstris iterum Fortuna parabat,

seu dissensuros servaverat Eumenis ignes,

hic tenuem nigris etiamnum advivere lucem

roboribus pariter cupidae videre, simulque

flebile gavisae; nec adhuc, quae busta, repertum,

sed placidus quemcumque rogant mitisque supremi

admittat cineris consortem et misceat umbras.

Ecce iterum fratres: primos ut contigit artus

ignis edax, tremuere rogi et novus advena busto

pellitur; exundant diviso vertice flammae

alternosque apices abrupta luce coruscant.

pallidus Eumenidum veluti commiserit ignes

Orcus, uterque minax globus et conatur uterque

longius; ipsae etiam commoto pondere paulum

secessere trabes, conclamat territa virgo:

‘occidimus, functasque manu stimulavimus iras.

frater erat: quis enim accessus ferus hospitis umbrae

pelleret? en clipei fragmen semiustaque nosco

cingula, frater erat! cernisne, ut flamma recedat

concurratque tamen? vivunt odia improba, vivunt,

nil actum bello; miseri, sic, dum arma movetis,

vicit nempe Creon! nusquam iam regna, quis ardor?

cui furitis? sedate minas; tuque exsul ubique

semper inops aequi, iam cede: hoc nupta precatur,

hoc soror, aut saevos mediae veniemus in ignes.’

Vix ea, cum subitus campos tremor altaque tecta

impulit adiuvitque rogi discordis hiatus,

et vigilum turbata quies, quibus ipse malorum

Angebat simulacra sopor: ruit dicet, omnem

prospectum lustrans armata indagine miles,

illos instantes senior timet unus; at ipsae

ante rogum saevique palam sprevisse Creontis

imperia et furtum claro plangore fatentur

securae, quippe omne vident duxisse cadaver.

ambitur saeva de morte animosaque leti

spes furit: haec fratris rapuisse, haec coniugis artus

contendunt vicibusque probant: ego corpus, 
 ego ignes,

me pietas, 
 me duxit amor. deposcere saeva

supplicia et dextras iuvat insertare catenis.

nusquam illa alternis modo quae reverentia verbis,

iram odiumque putes; tantus discordat utrimque

clamor, et ad regem, qui deprendere, trahuntur.

At procul Actaeis dextra iam Pallade muris

Iuno Phoroneas inducit praevia matres

attonitas, non ipsa minus, coetumque gementem

conciliat populis et Actibus addit honorem.

ipsa manu ramosque oleae vittasque precantes

tradit, et obtenta submittere lumina palla

et praeferre docet vacuas sine manibus urnas.

omnis Erechtheis effusa penatibus aetas

tecta viasque replent: unde hoc examen et una

tot miserae? necdum causas novere malorum,

iamque gemunt. dea conciliis se miscet utrisque

cuncta docens, qua gente satae, quae funera plangant

quidve petant; variis nec non adfatibus ipsae

Ogygias leges immansuetumque Creonta

multum et ubique fremunt. Geticae non plura queruntur

hospitibus tectis trunco sermone volucres,

cum duplices thalamos et iniquum Terea clamant.

Urbe fuit media nulli concessa potentum

ara deum; mitis posuit Clementia sedem,

et miseri fecere sacram; sine supplice numquam

illa novo, nulla damnavit vota repulsa,

auditi quicumque rogant, noctesque diesque

ire datum et solis numen placare querellis,

parca superstitio: non turea flamma, nec altus

accipitur sanguis: lacrimis altaria sudant,

maestarumque super libamina secta comarum

pendent et vestes mutata sorte relictae.

mite nemus circa, cultuque insigne verendo

vittatae laurus et supplicis arbor olivae.

nulla autem effigies, nulli commissa metallo

forma dei, mentes habitare et pectora gaudet,

semper habet trepidos, semper locus horret egenis

coetibus, ignotae tantum felicibus arae.

fama est, defensos acie post busta paterni

numinis Herculeos sedem fundasse nepotes,

fama minor factis: ipsos nam credere dignum

caelicolas, tellus quibus hospita semper Athenae,

ceu leges hominemque novum ritusque sacrorum

seminaque in vacuas hinc descendentia terras,

sic sacrasse loco commune animantibus aegris

confugium, unde procul starent iraeque minaeque

regnaque, et a iustis Fortuna recederet aris.

iam tunc innumerae norant altaria gentes:

huc victi bellis patriaque a sede fugati,

regnorumque inopes scelerumque errore nocentes

conveniunt pacemque rogant; mox hospita sedes

vicit et Oedipodae Furias et funus Olynthi

texit et a misero matrem submovit Oreste.

huc volgo monstrante locum manus anxia Lernae

deveniunt, cedunt miserorum turba priorum,

vix ibi, sedatis requierunt pectora curis:

ceu patrio super alta grues Aquilone fugatae

cum videre Pharon; tunc aethera latius implent,

tunc hilari clangore sonant; iuvat orbe sereno

contempsisse nives et frigora solvere Nilo.

Iamque domos patrias Scythicae post aspera gentis

proelia laurigero subeuntem Thesea curru

laetifici plausus missusque ad sidera vulgi

clamor et emeritis hilaris tuba nuntiat armis,

ante ducem spolia et, duri Mavortis imago,

virginei currus cumulataque fercula cristis

et tristes ducuntur equi truncaeque bipennes,

quis nemora et solidam Maeotida caedere suetae,

corytique leves portantur et ignea gemmis

cingula et informes dominarum sanguine peltae.

ipsae autem nondum trepidae sexumve fatentur,

nec vulgare gemunt aspernanturque precari,

et tantum innuptae quaerunt delubra Minervae,

primus amor niveis victorem cernere vectum

quadriiugis; nec non populos in semet agebat

Hippolyte, iam blanda genas patiensque mariti

foederis, hanc patriae ritus fregisse severos

Atthides oblique secum mirantur operto

murmure, quod nitidi crines, quod pectora palla

tota latent, magnis quod barbara semet Athenis

misceat atque hosti veniat paritura marito.

Paulum et ab insessis maestae Pelopeides aris

promovere gradum seriemque et dona triumphi

mirantur, victique animo rediere mariti,

atque ubi tardavit currus et ab axe superbo

explorat causas victor poscitque benigna

aure preces, ausa ante alias Capaneia coniunx:

‘belliger Aegide, subitae cui maxima laudis

semina de nostris aperit Fortuna ruinis,

non externa genus, dirae nec conscia noxae

turba sumus: domus Argos erat regesque mariti,

non utinam et fortes! quid enim septena movere

castra et Agenoreos opus emendare penates?

nec querimur caesos: haec bellica iura vicesque

armorum; sed non Siculis exorta sub antris

monstra nec Ossaei bello cecidere bimembres.

mitto genus clarosque patres: hominum, inclyte Theseu,

sanguis erant, homines, eademque in sidera, eosdem

sortitus animarum alimentaque vestra creati,

quos vetat igne Creon Stygiaeque a limine portae,

ceu sator Eumenidum aut Lethaei portitor amnis,

submovet ac dubio caelique Erebique sub axe

detinet, heu princeps Natura! ubi numina, ubi illest

fulminis iniusti iaculator? ubi estis, Athenae?

septima iam surgens trepidis Aurora iacentes

aversatur equis; radios declinat et horret

stelligeri iubar omne poli; iam comminus ipsae

pabula dira ferae campumque odere volucres

spirantem tabo et caelum ventosque gravantem.

quantum etenim superesse rear? nuda ossa putremque

verrere permittat saniem, properate, verendi

Cecropidae; vos ista decet vindicta, priusquam

Emathii Thracesque dolent, quaeque exstat ubique

gens arsura rogis manesque habitura supremos,

nam quis erit saevire modus? bellavimus, esto;

sed cecidere odia et tristes mors obruit iras.

tu quoque, ut egregios fama cognovimus actus,

non trucibus monstris Sinin infandumque dedisti

Cercyona, et saevum velles Scirona crematum.

credo et Amazoniis Tanain fumasse sepulcris,

unde haec arma refers,sed et hunc dignare triumphum,

da terris unum caeloque Ereboque laborem,

si patrium Marathona metu, si tecta levasti

Cressia, nec fudit vanos anus hospita fletus,

sic tibi non ullae socia sine Pallade pugnae,

nec sacer invideat paribus Tirynthius actis,

semper et in curru, semper te mater ovantem

cernat, et invictae nil tale precentur Athenae.’

Dixerat; excipiunt cunctae tenduntque precantes

cum clamore manus; rubuit Neptunius heros

permotus lacrimis; iusta mox concitus ira

exclamat: ‘quaenam ista novos induxit Erinys

regnorum mores? non haec ego pectora liqui

Graiorum abscedens, Scythiam Pontumque nivalem

cum peterem; novus unde furor? victumne putasti

Thesea, dire Creon? adsum, nec sanguine fessum

crede; sitit meritos etiamnum haec hasta cruores.

nulla mora est; verte hunc adeo, fidissime Phegeu,

cornipedem, et Tyrias invectus protinus arces

aut Danais edice rogos aut proelia Thebis.’

sic ait oblitus bellique viaeque laborum,

hortaturque suos viresque instaurat anhelas:

ut modo conubiis taurus saltuque recepto

cum posuit pugnas, alio si forte remugit

bellatore nemus, quamquam ora et colla cruento

imbre madent,novus arma parat campumque lacessens

dissimulat gemitus et vulnera pulvere celat.

ipsa metus Libycos servatricemque Medusam

pectoris incussa movit Tritonia parma,

protinus erecti toto simul agmine Thebas

respexere angues; necdum Atticus ire parabat

miles, et infelix expavit classica Dirce.

Continuo in pugnas haud solum accensa iuventus,

qui modo Caucasei comites rediere triumphi:

omnis ad arma rudes ager exstimulavit alumnos.

conveniunt ultroque ducis vexilla sequuntur,

qui gelidum Braurona viri, qui rura lacessunt

Monychia et trepidis stabilem Piraeea nautis

et nondum Eoo clarum Marathona triumpho,

mittit in arma manus gentilibus hospita divis

Icarii Celeique domus viridesque Melaenae,

dives et Aegaleos nemorum Parnesque benignus

vitibus et pinguis melior Lycabessos olivae,

venit atrox Alaeus et olentis arator Hymetti,

quaeque rudes thyrsos hederis vestistis, Acharnae.

linquitur Eois longe speculabile proris

Sunion, unde vagi casurum in nomina ponti

Cressia decepit falso ratis Aegea velo.

hos Salamin populos, illos Cerealis Eleusin

horrida suspensis ad proelia misit aratris,

et quos Callirhoe noviens errantibus undis

implicat, et raptae qui conscius Orithyiae

celavit ripis Geticos Elisos amores,

ipse quoque in pugnas vacuatur collis, ubi ingens

lis superum, dubiis donec nova surgeret arbor

rupibus et longa refugum mare frangeret umbra,

isset et Arctoas Cadmea ad moenia ducens

Hippolyte turmas: retinet iam certa tumentis

spes uteri, coniunxque rogat dimittere curas

Martis et emeritas thalamo sacrare pharetras.

Hos ubi velle acies et dulci gliscere ferro

dux videt, utque piis raptim dent oscula natis

amplexusque breves, curru sic fatur ab alto:

‘terrarum leges et mundi foedera mecum

defensura cohors, dignas insumite mentes

coeptibus: hac omnem divumque hominumque favor em

Naturamque ducem coetusque silentis Averni

stare palam est; illic Poenarum exercita Thebis

agmina et anguicomae ducunt vexilla sorores,

ite alacres tantaeque, precor, confidite causae.’

dixit, et emissa praeceps iter incohat hasta:

qualis Hyperboreos ubi nubilus institit axes

Iuppiter et prima tremefecit sidera bruma,

rumpitur Aeolia et longam indignata quietem

tollit hiemps animos ventosaque sibilat Arctos;

tunc montes undaeque fremunt, tunc proelia caecis

nubibus et tonitrus insanaque fulmina gaudent.

Icta gemit tellus, virides gravis ungula campos

mutat, et 
 innumeris peditumque equitumque catervis

exspirat protritus ager, nec pulvere crasso

armorum lux victa perit, sed in aethera longum

frangitur, et mediis ardent in nubibus hastae.

noctem adeo placidasque operi iunxere tenebras,

certamenque immane viris, quo concita tendant

agmina, quis visas proclamet ab aggere Thebas,

cuius in Ogygio stet princeps lancea muro.

at procul ingenti Neptunius agmina Theseus

angustat clipeo, propriaeque exordia laudis

centum urbes umbone gerit centenaque Cretae

moenia, seque ipsum monstrosi ambagibus antri

hispida torquentem luctantis colla iuvenci

alternasque manus circum et nodosa ligantem

bracchia et abducto vitantem cornua vultu,

terror habet populos, cum saeptus imagine torva

ingreditur pugnas: bis Thesea bisque cruentas

caede videre manus; veteres reminiscitur actus

ipse tuens sociumque gregem metuendaque quondam

limina, et absumpto pallentem Gnosida filo.

Saevus at interea ferro post terga revinctas

Antigonen viduamque Creon Adrastida leto

admovet; ambae hilares et mortis amore superbae

ensibus intentant iugulos regemque cruentum

destituunt: eum dicta ferens Theseia Phegeus

adstitit, ille quidem ramis insontis olivae

pacificus, sed bella ciet bellumque minatur,

grande fremens,nimiumque memor mandantis et ipsum

iam prope, iam medios operire cohortibus agros

ingeminans, stetit ambiguo Thebanus in aestu

curarum, nutantque minae et prior ira tepescit.

tune firmat sese, fletumque ac triste renidens:

parvane prostratis inquit, ‘documenta Mycenis

sanximus? en iterum, qui moenia nostra lacessant.

accipimus, veniant; sed ne post bella querantur:

lex eadem victis.’ dicit; sed pulvere crasso

caligare diem et Tyrios iuga perdere montes

aspicit; armari populos tamen armaque ferri

ipse iubet pallens, mediaeque in sedibus aulae

Eumenidas subitas flentemque Menoecea cernit

turbidus impositosque rogis gaudere Pelasgos.

quis fuit ille dies? tanto cum sanguine Thebis

pax inventa perit? patriis modo fixa revellunt

arma deis, clipeisque obducunt pectora fractis,

et galeas humiles et adhuc sordentia tabo

spicula: non pharetris quisquam, non ense decorus,

non spectandus equo; cessat fiducia valli,

murorum patet omne latus, munimina portae

exposcunt: prior hostis habet; fastigia desunt:

deiecit Capaneus; exsanguis et aegra iuventus

iam nec coniugibus suprema nec oscula natis

iungit, et attoniti nil optavere parentes.

Atticus interea, iubar ut clarescere ruptis

nubibus et solem primis aspexit in armis,

desilit in campum, qui subter moenia nudos

adservat manes, dirisque vaporibus aegrum

aera pulverea penitus sub casside ducens

ingemit et iustas belli flammatur in iras.

hunc saltem miseris ductor Thebanus honorem

largitus Danais, quod non super ipsa iacentum

corpora belligeras acies Martemque secundum

miscuit; aut 
 lacera ne quid de strage nefandus

perderet, eligitur saevos potura cruores

terra rudis? iamque alternas in proelia gentes

dissimilis Bellona ciet; non clamor utrimque,

non utrimque tubae: stat debilis altera pubes

submissos enses nequiquam amentaque dextris

laxa tenens; cedunt tellure, armisque reductis

ostentant veteres etiamnum in sanguine plagas.

iam nec Cecropiis idem ductoribus ardor,

languescuntque minae et virtus secura residit:

ventorum velut ira minor, nisi silva furentes

impedit, insanique tacent sine litore fluctus.

Ut vero aequoreus quercum Marathonida Theseus

extulit, erectae cuius crudelis in hostes

umbra cadit campumque trucem lux cuspidis implet:

ceu pater Edonos Haemi de vertice Mavors

impulerit currus, rapido mortemque fugamque

axe vehens, sic exanimes in terga reducit

pallor Agenoridas; taedet fugientibus uti

Thesea, nec facilem dignatur dextra cruorem,

cetera plebeio desaevit sanguine virtus,

sic iuvat exanimis proiectaque praeda canesque

degeneresque lupos: magnos alit ira leones.

attamen Olenium Lamyrumque, hunc tela pharetra

promentem, hunc saevi tollentem pondera saxi

deicit, et triplici confisos robore gentis

Alcetidas fratres, totidem quos eminus hastis

continuat; ferrum consumpsit pectore Phyleus,

ore momordit Helops, umero transmisit Iapyx.

iamque et quadriiugo celsum petit Haemona curru,

horrendumque manu telum rotat: ille paventes

obliquavit equos; longo perlata tenore

transiit hasta duos, sitiebat vulnera nec non

tertia, sed medio cuspis temone retenta est.

Sed solum votis, solum clamore tremendo

omnibus in turmis optat vocitatque Creonta.

atque hunc diversa bellorum in fronte maniplos

hortantem dictis frustraque extrema minantem

conspicit; abscedunt comites: sed Thesea iussi

linquebant fretique deis atque ipsius armis;

ille tenet revocatque suos; utque aequa notavit

hinc atque hinc odia, extrema se colligit ira,

iam letale furens, atque audax morte futura:

non cum peltiferis, ait, ‘haec tibi pugna puellis,

virgineas ne crede manus: hic cruda virorum

proelia, nos magnum qui Tydea quique furentem

Hippomedonta neci Capaneaque misimus umbris

pectora, quae bellum praeceps amentia suasit,

improbe? nonne vides, quos ulciscare, iacentes?’

sic ait, et frustra periturum missile summo

adfixit clipeo, risit vocesque manumque

horridus Aegides, ferrataque arbore magnos

molitur iactus, nec non prius ore superbo

intonat: ‘Argolici, quibus haec datur hostia, manes,

pandite Tartareum chaos ultricesque parate

Eumenidas, venit ecce Creon!’ sic fatus, et auras

dissipat hasta tremens; tunc qua subtemine duro

multiplicem tenues iterant thoraca catenae,

incidit: emicuit per mille foramina sanguis

impius; ille oculis extremo errore solutis

labitur, adsistit Theseus gravis armaque tollens:

iamne dare exstinctis iustos, ait, ‘hostibus ignes,

iam victos operire placet? vade atra dature

supplicia extremique tamen secure sepulcri.’

Accedunt utrimque pio vexilla tumultu

permiscentque manus; medio iam foedera bello,

iamque hospes Theseus; orant succedere muris

dignarique domos, nec tecta hostilia victor

aspernatus init; gaudent matresque nurusque

Ogygiae, qualis thyrso bellante subactus

mollia laudabat iam marcidus orgia Ganges,

ecce per adversas Dircaei verticis umbras

femineus quatit astra fragor, matresque Pelasgae

decurrunt: quales Bacchea ad bella vocatae

Thyiades amentes, magnum quas poscere credas

aut fecisse nefas; gaudent lamenta novaeque

exsultant lacrimae; rapit huc, rapit impetus illuc,

Thesea magnanimum quaerant prius, anne Creonta,

anne suos: vidui ducunt ad corpora luctus.

Non ego, centena si quis mea pectora laxet

voce deus, tot busta simul vulgique ducumque,

tot pariter gemitus dignis conatibus aequem:

turbine quo sese caris impleverit audax

ignibus Euadne
 fulmenque in pectore magno

quaesierit; quo more iacens super oscula saevi

corporis infelix excuset Tydea coniunx;

ut saevos narret vigiles Argia sorori;

Arcada quo planctu genetrix Erymanthia clamet,

Arcada, consumpto servantem sanguine vultus,

Arcada, quem geminae pariter flevere cohortes,

vix novus ista furor veniensque implesset Apollo,

et mea iam longo meruit ratis aequore portum.

Durabisne procul dominoque legere superstes,

o mihi bissenos multum vigilata per annos

Thebai? iam certe praesens tibi Fama benignum

stravit iter coepitque novam monstrare futuris,

iam te magnanimus dignatur noscere Caesar,

Itala iam studio discit memoratque iuventus.

vive, precor; nec tu divinam Aeneida tempta,

sed longe sequere et vestigia semper adora,

mox, tibi si quis adhuc praetendit nubila livor,

occidet, et meriti post me referentur honores.