Patruus abdicans. 
Liberi parentes alant, aut uinciantur. Duo fratres
inter se dissidebant; alteri filius erat. patruus
in egestatem incidit; patre uetante adolescens
illum aluit; ob hoc abdicatus tacuit.
adoptatus a patruo est. patruus accepta hereditate
locuples factus est. egere coepit pater: uetant
patruo alit illum adolescens. abdicatur. contradicit.
Eo iam perductus erat, ut omnem spem
ultimorum alimentorum in ea sola domo poneret, in qua
habebat abdicatum et inimicum. Ipse, inquit, me
ali uetuit. Imitationem alienae culpae innocentiam
uocas? Omnis instabilis et incerta felicitas est.
Quis crederet iacentem supra crepidinem Marium
aut fuisse consulem aut futurum? Quid non
 
timendum felicibus putas? quid desperandum
infelicibus ? Ne circa plura instabilis fortunae exempla te
mittam, uide quis alimenta rogetur et quis roget.
Non sum hospes grauis: unum senem adduco. Hoc
tibi uitio, pater, placui. Perierat totus orbis, nisi
iram finiret misericordia. Iactatus inter duos
patres, utriusque filius, semper tamen felicioris
abdicatus. Illud tamen, pater, deos testor: diuitem te
relinquo. Circumibo, pater, aliena tecum limina;
ostendam omnibus et me qui alimenta dedi et te
qui negasti. Abdicari non possum ob id quod feci
lege cogente. Quid si flere me uetes cum uidi
hominem calamitosum? Non sunt affectus nostri in
nostra potestate. Quaedam iura non scripta, sed
scriptis omnibus certiora sunt.
Pars altera. Crescere ex mea proposuit inuidia
homo, qui se melius iactare potest quam defendere.
Iustus meus metus est ne heredem ingratum
scribam, inimicum relinquam. Etiamsi tu non odisti
eum qui mihi fecit iniuriam, ego odi eum qui fecit
tibi. Desinit esse filius qui non tantum abdicatus,
sed et ab alio adoptatus est. Audite quam ualde
eguerim: fratrem rogaui. Quis es tu qui de facto
patrum sententiam feras? ad te arbitrum odia nostra
non mittimus; iudices habemus deos.
Extra controuersiam dicta. ALFIVS FLAVVS
praetextatus apud CESTIVM controuersias
declamabat. semper autem commendabat eloquentiam eius
aliqua res extra eloquentiam; in puero lenocinium
erat ingenii aetas.

Sacerdos Peostituta. 
Sacerdos casta e castis, pura e puris sit. Quaedam
uirgo a piratis capta ueniit; emta a lenone et
prostituta est. uenientes ad se exorabat stipem.
Militem qui ad se uenerat, cum exorare non
posset, conluctantem et uim inferre uolentem
occidit. accusata et absoluta et remissa ad suos
est. petit sacerdotium. contradicitur.
Sacerdos uestra adhuc in lupanari uiueret, nisi
hominem occidisset. Quid mihi sacerdotem cuius
precaria est castitas? Id enim deerat ut eas templa
recipiant, quas aut carcer aut lupanar eiecit.
Indignam te sacerdotio dicerem, si transisses per
lupanar. “Fortuna pati coegit et misereri debent
omnes mei.” At nos non facimus miserandas
sacerdotes, nec est apud nos maximus honor ultimorum
malorum solatium. Ita domi custodita est, ut rapi
posset; ita cara fuit suis, ut rapta non redimeretur;
ita raptae pepercere piratae, ut lenoni uenderent;
sic emit leno, ut prostitueret; sic uenientes
deprecata est, ut ferro opus esset. Mouet me respectus
omnium uirginum, si in ciuitate nulla inueniri
potuit neque meretrice castior neque homicida purior.
Nulla est satis pudica de qua quaeritur. Omnes,
inquit, exoraui. Si quis dubitabat an meretrix
esset, audiat quam blanda sit. Putemus tres
sacerdotium petere, unam quae capta sit, alteram quae
prostiterit, tertiam quae hominem occiderit:
omnibus nego.
Pars altera. Voluerunt dii esse miraculo in
 
captiua libertatem, in prostituta pudicitiam, in
homicida innocentiam. Narrate sane omnes tamquam
ad prostitutam uenisse, dum tamquam a sacerdote
discesserint. Quam pudica sit, miles ostendit; quam
innocens, iudex; quam felix, reditus. Inter tot
pericula dii non seruassent, nisi sibi seruaturi fuissent.
Totum populus ad seruandam pudicitiam contulit
quicquid ad uiolandam adtulerat. Dicat diis
pudicitiam quibus debet.
Extra. Longe recedendum est ab omni
obscoenitate et uerborum et sensuum. quaedam satius
est causae detrimento tacere quam uerecundiae dicere.

incesta de saxo. 
Incesta saxo deiciatur. Incesti damnata antequam
deiceretur Vestam inuocauit; deiecta uixit.
repetitur ad poenam.
Id enim deerat ut modestior in saxo esset quam
in sacrario fuerat. Dubitari potest quin usque deicienda
sit, donec efficiatur propter quod deiecta est?
Patrocinium suum putat pereundi infelicitatem.
Quid, inportuna mulier, precer, nisi ut ne bis
quidem deiecta pereas? Exponam cum quo stuprum
uel quando commiserit? quia probaui ista, damnastis.
Non putas legem cauisse ut perires, quae cauit
quemadmodum perires? Male de diis aestimas si
sacerdoti suae tam sero succurrunt. Ita dii
damnatam maluerunt absoluere quam sacerdotem?
Pars altera. Damnata deiecta est, absoluta
 
descendit. Putares puellam non deici sed demitti.
Lex sacerdotem non ad saxum usque differret, nisi
sententiam exspectaret deorum. Erat altitudo montis
etiam secure despicientibus horrenda.

Fortis sine manibus. 
Adulterum cum adultera qui deprehenderit, dum
utrumque corpus interficiat, sine fraude sit.
Liceat adulterium in matre et filio uindicare.
Vir fortis in bello manus perdidit. deprehendit
adulterum cum uxore de qua filium
adolescentem habebat; imperauit filio, ut occideret. non
occidit; adulter effugit. abdicat filium.
contradicit.
Solus ego ex omnibus maritis nec dimisi
adulteros nec occidi. Quis non putet aut me sine filio
fuisse, aut filium sine manibus? Conceptus est iste
— ex quo, sciemus cum adulteros deprehendero.
Tunc primum sensi me manus perdidisse. In bello
meas, domi etiam filii manus perdidi. tam frustra
ad filium quam ad gladium cucurri. In bella non
uenit et ante patriae quam patri negauit manus.
Vsque eo pugnauit pro uobis, ut pro se non posset.
Adolescens, quos dimisisti sequere. Non potui,
inquit, matrem occidere. quo sis excusatior, adice et
patrem.
Pars altera. Alterum putaui parricidium
matrem coram patre occidere. Non semper scelera
nostri iuris sunt et truces quoque animos
 
misericors natura debilitat. In tam inopinati flagitii
spectaculo toto corpore stupui. Pater, tibi manus
defuerunt, mihi omnia. Priusquam in mei
memoriam reuerterer, exierunt. Maius erat scelus quod
imperabas quam quod deprehenderas. Si quid
exegeris maius uiribus meis, dicam: ignosce, non
possum; ignoscit filio pater nauigationem recusanti, si
non ferat mare, ignoscit non sequenti castra, si non
potest, quamuis pater ipse militaris sit. Ipsam legem
recita: “liceat marito, liceat et filio.” quare
tam multos nominat, nisi quod putat esse aliquos
qui non possint? Exierunt adulteri inter patrem
debilem et filium stupentem.

Raptor duarum. 
Rapta raptoris aut mortem aut indotatas nuptias
optet. Vna nocte quidam duas rapuit. altera
mortem optat, altera nuptias.
Stupro accusatur, stupro defenditur; cum altera
rapta litigat, alteram aduocat. Vindicate, patres;
fortior publicae disciplinae seueritas surgat; iam
binae rapiuntur. Coit populus uelut publico metu
territus et uix credens duos fuisse raptores.
Alteram iniuriae rapuit, alteram patrocinio. Perieras
iam, raptor, nisi bis perire meruisses. Si te ante
rapuisset et nuptias optasses, deinde hanc uitiasset
antequam nuberes, negares illum iubente rapta
debere mori? Nihil amplius raptori praestare potes
quam ne tua lege pereat; contra alienam legem
nullum ius habes. Tu raptori praestas ut illum
 
ipsa non occidas; non potes praestare ne quis
occidat.
Pars altera. Inter pares sententias mitior uincat.
Refer Virginiam, dic Lucretiam: plures tamen
Sabinae sunt. Contumeliosum mihi erit te dignam
uideri in cuius honorem homo occidatur, me dignam
non uideri in cuius honorem seruetur.

Archipiratae filia. 
Captus a piratis scripsit de redemptione; non
redimebatur. archipiratae filia iurare eum coegit
ut duceret se uxorem, si dimissus esset. iurauit.
relicto patre secuta est adolescentem. duxit
illam; orba incidit; pater imperat ut
archipiratae filiam dimittat et orbam ducat. nolentem
abdicat.
Bonae spei uxor, bonae spei nurus, quae amare
potest et captiuum, odisse uel patrem. In carcere,
inquit, ac tenebris iacebam. narra, obsecro,
soceri beneficia. Puella non misericordia mota, sed
libidine.
Pars altera. Eo me loco non deseruit, in quem
uenire etiam pater timuit. Vidisses membra
uinculis pressa, macie retractos introrsus oculos,
attritas catenis et inutiles manus: talem quis amare nisi
misericors potest? In tot consulatibus Marius nihil
habet clarius quam se auctorem. Pompeium si
hereditariae extulissent imagines, nemo Magnum
 
dixisset. Seruium regem tulit Roma. Quid tibi
uidentur illi ab aratro qui paupertate sua beatam
fecere rempublicam ? Non possumus una felices esse:
quod solemus, una infelices erimus.

a piratis tyrannicida dimissus. 
Liberi parentes alant aut uinciantur. Quidam
alterum fratrem tyrannum, alterum in adulterio
deprehensum deprecante patre interfecit. a piratis
captus scripsit patri de redemptione; pater
piratis epistolam misit: si praecidissent illi
manus, duplam pecuniam se daturum. piratae
illum dimiserunt. pater in egestatem incidit,
petit alimenta. negantem uult in uincla ducere.
contradicit. “Si praecideritis:” si irasceris, scribe potius: “si
occideritis.” Tyrannicida exitum tyranni rogo. non
timeo ne quas manus piratae soluerunt, iudices
alligent. Pro adultero filio rogas. quaerite nunc quomodo
tyranni fiant. “Duplam dabo:” apparet, pro
unico filio rogat; “duplam dabo:” alteram pro filio,
alteram pro tyrannicida; “si manus praecideritis:” hoc nec adultero fecimus nec tyranno. Etiamnunc
manus meas petis? Nega tuam esse epistolam; et
habes argumentum: dic: ego rogare etiam pro
adultero soleo. Remiserunt me reipublicae cum
manibus, patri cum epistolis. Hoc nostro seculo ad
fabulas deerat, ut narraretur aliquis solutus a piratis,
alligatus a patre. Eius crudelitatis emtor cuius nec
pirata uenditor. “Duplam dabo:” quid necesse est?
potui uilius solui. “ut praecidatis manus:” obstipuere 
praedones et: indica, inquiunt, patri, non 
omnia piratas uendere. Qualem optem patrem nescio: 
diues debilitat, egens alligat; neutrum manibus 
meis expedit. Vbi est patrimonium quo tyrannos 
instruis, quo adulteros facis? 
 Pars altera. Suscepi tria prodigia inter se et 
 me furentia: unum qui patriam posset opprimere, 
 alium qui fratrem uiolare, alium qui patrem. Lex 
 haec scripta est pro malis patribus; nam boni etiam 
 sine lege aluntur. Sciebam piratas non facturos 
 nisi pecuniam accepissent; et si sperassent, utique 
 praecidissent. Non ira illa patris, sed calliditas fuit: 
 unde redimeren non habebam, rogare in tam auara 
 ciuitate neminem poteram, in qua ne filii quidem 
 patres alunt; usus consilio sum sciens piratas non 
 crudeles esse , sed auaros: feci ut desperarent 
 posse redimi. an prudenter cogitauerim nescio; interim 
 feliciter cogitaui. Excussa mens est ex quo 
 uidi unum in arce filium, alterum in adulterio, tertium 
 in parricidio, relictus solus, orbus, senex; qui 
 color adprobandus est impetu; magna enim ui opus 
 est, ut aliquis accusando se miserabilem faciat. 
 Sparsum memini hominem inter scolasticos sanum, 
 inter sanos scolasticum.

ter fortis. 
 Qui ter fortiter fecerit, militia uacet. Ter fortem 
 pater in aciem quarto uolentem exire retinet; 
 nolentem abdicat. 
 Quod patriae superest patri uindico. O me filio 
 pugnante iam lassum! Iam pro te nescio, quid etiam 
 lex timet. Miraris si quod legi satis est, patri nimis
 est? Causa mihi abdicandi est ne sine filio 
 uiuam. Abdicatio mea in potestate abdicati est. 
 Optimus uirtutis finis est antequam deficias desinere. 
 Lex quoque in ter uiro forti aut diffidit aut 
 consulit.
 Pars altera. Certe abdicatis pugnare licet. Pudet 
 me, ter uicti militant. Senator post sexagesimum 
 et quintum annum in curiam uenire non 
 cogitur nec uetatur. Quicquid honoris nomine datur, 
 in utramque partem licet; alioqui desinit praemium 
 esse cui necessitas iniungitur. Otium imperas 
 animo non otioso. Tumultus exortus est; in me 
 omnium ciuium diriguntur oculi et adhuc, uerum 
 dicendum est, nihil mihi patria debet: numquam 
 pugnaui nisi coactus. adhuc militia mea legis munus 
 est. Athenienses abdicato uicerunt duce. Quantum 
 interest! ille abdicationem uirtute deleuit, ego 
 merui.

adoptandus post tres abdicatos. 
Diues tres filios abdicauit; petit a paupere unicum
in adoptionem. pauper dare uult; nolentem
ire abdicat. contradicit.
Numquam futurum putaui ut aut pater meus
liberos odisset aut diues concupisceret. Diu
dubitaui, ille amicum tentaret an hic filium. Ita nos
pauperes sumus, qui habemus quod diuites rogent?
Si inmerito abdicauit, odi patrem tot eicientem
innocentes; si merito, odi domum tot facientem
nocentes. Amo aeque paupertatem ac patrem;
utroque adsueui. Non tibi per multos fulta liberos
domus est, quanquam ne sic quidem debuisti dare;
tutior enim aduersus fortunam est cui aliquid post
damnum superest. Abdico, inquit. apparet unde
 
uenias. Vna inter nos disputatio est: iste me
dignum putat beato patre, ego meo. Diuitem, inquit,
esse te uolo. 0 me abdicandum, si talem patrem
relinquo! Quid me uideri uelis nescio: innocentem ?
sed abdicor; nocentem? sed adoptor. Non ut in
ceteris abdicationibus, in mea potestate est non
abdicari: perditurus sum patrem si abdicor, perditurus
si non abdicor. Quid interest utrum eiciar an
transferar? Etsi parendum est in omnibus patri, in eo
non est parendum, quo efficitur ne pater sit. Graue
est carere unico, grauius eo quem alius concupiscit.
Non delectant ignoti seruorum domino greges nec
sonantia laxi ruris ergastula: patrem gratis amo.
Necesse est timeam infelicem liberis domum. Non
potest inueniri reconciliationis aptius tempus: diues
filios quaerit.
Pars altera. Magnum et hoc inter cetera
paupertatis incommoda, quod abdicationem filius non
timet. Senatorium gradum census ascendit, census
equitem Romanum a plebe discernit, census in
castris ordinem promouet, censu iudex in foro
legitur. Facilius est paupertatem laudare quam ferre.
Si emendati, inquit, fuerint liberi mei, habebo hunc
cum illis, si perseuerauerint, habebo pro illis.
Extra. Aridi declamatores fidelius quos
proposuerint colores tuentur; non enim alicuius
sententiae dulcedo subrepit, nullum schema sollicitat. sic
quae malam faciem habent saepe pudicae sunt: non
animus illis deest, sed corruptor. GALLVS VIBIVS
fuit tam magnae olom eloquentiae quam postea insaniae;
cui hoc accidisse uni scio, ut ad insaniam
non casu caderet sed iudicio perueniret; nam
dum insanos imitatur, dum lenocinium ingenii
furorem putat, quod simulabat ad uerum redegit.
 
OTHO IVNIVS pater edidit quatuor libros colorum, quos
belle GALLIO noster Antiphontis libros uocat:
tantum in illis somniorum est. SYRIACVS contra
Maximum Stertinium a quo premebatur, cum comes
eius fuisset, dixit: per annos quindecim in officio
tuo fui, dic quid peccauerim? sed haec est
consuetudo uestra, iniuriam uocatis finem seruitutis.

iusiurandum mariti et uxoris. 
Vir et uxor iurauerunt, ut si quid alteri accidisset,
alter moreretur. Vir peregre profectus est;
misit nuntium uxori, qui diceret se decessisse.
uxor se praecipitauit. recreata iubetur a patre
uirum relinquere; non uult. abdicatur.
contradicit.
Dii immortales, qua debetis prudentia humanum
genus regitis: effecistis ut illud non periculum
amantis esset sed experimentum. Hos diuidere uult
socer quos ne mors quidem diuidet? Moriar,
inquit; habeo et causam et exemplum: quaedam se
maritorum rogis ardentibus miscuerunt, quaedam
anima redemerunt maritorum salutem. sollicitudine
breui inter has puella uiua numeratur. Assiduae
contentiones erant: “sine te uiuere non possum;” “immo ego sine te” qui certantium exitus esse
solet, iurauimus. Hic animus sine dubio iurantium
fuit, ut uiui non diducerentur, cum illud quoque
cauerint, ne morte diuiderentur.
Pars altera. Non possum, inquit, relinquere
 
uirum. quicquam non potest quae mori potest? Paene
dum falsae mortis nuntium misit, uerae recepit.
Potes sine uiro pati; peregrinationem eius tulisti.
iureiurando iam liberata es casu proximo.
Extra. OVIDIVS NASO aput Arellium Fuscum
magistrum suum hanc controuersiam declamauit;
nam Latronis admirator erat. Latro in praefatione
quadam dixit: non uides ut immota fax torpeat et
ignes exagitata restituat? mollit uiros otium, ferrum
situ rubiginem ducit. Naso dixit:
 uidi ego iactatas mota face crescere flammas
 et rursus nullo concutiente mori. 
hic autem dixit: quicquid laboris est in hoc est, ut
uxori uirum et uxorem uiro diligere concedas. necesse
est deinde ut iurare permittas, si amare
permiseris. Eiusdem: pauca nosti, pater, crimina: et
litigauimus aliquando et cecidimus et, quod fortasse
non putas, peierauimus. Rogatus aliquando ab
amicis suis ut tolleret tres uersus, inuicem petiuit, ut
tres exciperet, in quos nihil illis liceret. scripserant
illi quos tolli uellent secreto, hic quos tutos esse
uellet: in utrisque codicillis idem uersus erant, ex
quibus primum fuisse narrabat ALBINOVANVS PEDO,
qui inter arbitros fuerat:
 semibouemque uirum semiuirumque bouem, 
secundum:
 et gelidum Borean egelidumque Notum. 
ex quo apparet summi ingenii uiro non iudicium
defuisse ad conpescendam Ticentiam carminum
 
suorum; sed animum. aiebat interim decentiorem
faciem esse, in qua aliquis naeuus esset.

Raptor patrem non exorans. 
Raptor nisi et suum et raptae patrem intra
tricesimum diem exorauerit, pereat. Raptor raptae
patrem exorauit, suum non exorat. reum facit
dementiae.
Quid contremescis, senectus? quid, lingua,
trepidas? quid optorpuistis, oculi? nondum est tricesimus
dies. Ne tristiore quidem uultu expugnatam
filiae pudicitiam tulit. nimis cito exoratus est. Ne
omnia uitia ab adulescentia repetam, uirginem
rapuit; patrem accusat: haec intra triginta dies. Putas
me accusatori promissurum quod filio negaui?
Miraris dubitare patrem? lex ipsa inter mortem et
nuptias dubia est. Semper sibi licere omnia
credidit, nihil me umquam rogauit. Ignouit, inquit. ita
aliquis ante me rogatus est? Demens sum, uides,
nimirum turpiter uiuo, legem ignoro, dies tuos non
numero. Demens, inquis, es. potest aliquis ignoscere
sic roganti? Deliberabo cum amicis, deliberabo cum
propinquis. me miserum, quam paene promisi! me miserum, quod tantum triginta diebus irasci
possum! Quid miraris si illum citius exorasti?
facilius est iniuriam donare quam crimen. Procede
in medium, senex, cuius misericordia crudelis sum.
Iam, inquit, angustum tempus est: et tibi uacat
 
accusare? Sic aliquis exorat? sic deprecatur?
apparet nunc te primum rogare. Quid enim tamquam
demens egi? non sum exoratus. nondum transiit
tempus, etiamnunc exorari possum. Quam iniquum
est nondum esse me nocentem et iam reum! 
Pars altera. Me miserum, pater! irae tuae
detractum est nihil, tempori multum. Infelicior sum
quam si neutrum exorassem. Si seruaturus es filium,
iam tempus fuit, si occisurus, iam tempus est. Prior
rogatus est qui magis timebatur.

nepos ex meretrice susceptus. 
Abdicauit quidam filium; abdicatus se contulit ad
meretricem et ex ea sustulit filium. aeger ad
patrem misit: cum uenisset, commendauit ei
filium et decessit. pater post mortem illius in
adoptionem recepit nepotem. accusatur ab
altero filio dementiae.
Dementia in me noui generis arguitur: sanus
eram, si non agnoscerem meos. Exspectabam ut
aliquis pro abdicato rogaret: nemo audebat
propinquorum fratre cessante. Deficientis spiritus in
aduentum meum sustinebatur. Intraui; iam cadentes
oculos ad meum nomen erexit fugientemque animam
retinuit. in sinu meo et filium et animam deposuit.
Nuntiatum est mihi in ultimis esse filium, nec hoc
a fratre.
Pars altera. Pater istius incertus est: bene cum
isto ageretur, si et mater. Incidit in meretricem
inter cetera mala et fecundam. Mulier nescio an 
 
aduersus patrem iniuriosior quod abstulisti illi
heredem an quod dedisti. Adoptauit eius filium
propter quam eiecerat suum.

Torta a tyranno pro marito. 
Torta a tyranno uxor, numquid de uiri tyrannicidio
sciret, perseuerauit negare. postea maritus eius
tyrannum occidit. intra quinquennium non
parientem sterilitatis nomine dimisit. agit illa
ingrati.
Eas nuptias tyrannicidium diduxit, quas non
diduxit tyrannus. Trahebantur matronae, rapiebantur
uirgines, nullae tunc uidebantur feliciores quam quae
liberos non habebant. Suspicatus est hunc tyrannus
de tyrannicidio cogitare, siue isti aliquid excidit
siue non bene tegit uultus magna consilia; tamen
de uxoris garrulitate queri non potest, cum sciat
quemadmodum taceat. Inposita in eculeum saepius
ad absentem uirum respexit quam ad praesentem
tyrannum. Explicatur totus aduersus infelicem feminam
tyrannicae crudelitatis apparatus et illa
instrumenta uirorum quoque animos ipso uisu
frangentia ad excutiendam muliebris pectoris scientiam
proponuntur, uerberibus corpus abrumpitur. Nescio,
respublica, an tibi ista mulier datura sit liberos;
tyrannicidam dedit. Miraris si transiit
quinquennium inter uxorem tortam et occupatum uirum?
Scissum corpus flagellis, igne adustum tormentisque
conuulsum. ignoscetis puto mulieri si dixero: fessa
est. Quid tyrannicidio gloriaris? facilius est tyrannum
occidere quam sustinere. Verbera, laminae,
 
eculeus, quicquid antiqua saeuitia inuenerat,
quicquid adiecerat noua — quid amplius dicam? et
tyrannus torquebat et cum de tyrannicidio
quaereret. Num premit censum onerosa sumtibus et ut
seculi mos est in deterius luxu fluente muliebris
ambitio certamine mutuo usque in publica damna
priuatis insanit? numquid gemmas et ex alieno
litore petitos lapillos? Expecta, potest parere; non
respondet ad certam diem fecunditas. sui iuris rerum
natura est. Vtrum putas tuum esse mirandum
tyrannicidium an huius silentium?
Pars altera. “Ego torta sum;” merito obiceres
nisi te uindicassem. Etiamsi scisti de tyrannicidio
uiri nec indicasti, non est beneficium scelus non
facere. deinde nec scisti; non enim tibi indicaui
nec tam magnum consilium, uirilibus quoque animis
graue, commisi muliebri garrulitati, quae id solum
potest tacere quod nescit. Quo tempore uxor torta
est nihil adhuc de tyrannicidio cogitabam; postea
cogitaui et haec ipsa mihi cogitandi causa fuit
uxoris ultio. Si quod audierat tacuit, non
beneficium est sed fides.
Extra. L. VINICIVS, quo nemo ciuis Romanus
in agendis causis praesentius habuit ingenium. quicquid
longa cogitatio illi praestatura erat, prima
intentio animi dabat; ex tempore causas agebat, sed
non desiderabat hanc commendationem, ut ex
tempore agere uideretur. de hoc eleganter dixit diuus
Augustus: L. VINICIVS ingenium in numerato habet.

pater et filius luxuriosi. 
Quidam luxuriante filio luxuriari coepit. Accusatur
a filio dementiae. Contradicit.
Accusator meus intra se contrarios adfectus
habet: cupit reum damnari, crimen absolui. “Sed tu
senex es ,” inquit; hoc dicis: luxuria tua serius
coepit, citius desinet. Quidam summum bonum
dixerunt uoluptatem. Nihil est mihi opus
praecipientibus, habeo exemplum. Ostendi tibi luxuriam
quam in te non uidebas. Ebrietatem patri obicis
ebrius.
Pars altera. Adulescens luxuriosus peccat, senex
luxuriosus insanit. Nemo uitia quia odit imitatur.
quis imperator ob hoc ipse de proelio fugit, ut
bene pugnaret exercitus? Non coercet uitia qui
prouocat. Meam quoque luxuriam patri imputabo.
non sub seuera fui disciplina, non sub bene
institutae domus lege, quae posset adulescentis formare
mores et a uitiis aetatis abducere. Quodammodo
ad luxuriam a patre praemissus sum. Madent
unguento cani et commessator senex nulli nimis
luxuriosus, sed parum sanus uidetur.

peregrinus negotiator. 
Quidam cum haberet formosam uxorem, peregre
profectus est. in uiciniam mulieris peregrinus
mercator migrauit; ter illam appellauit de
 
stupro adiectis pretiis; negauit illa. decessit
negotiator, testamento heredem omnibus bonis
reliquid formosam et adiecit elogium: “quia
pudicam conperi.” adiit hereditatem. redit
maritus, accusat adulterii ex suspicione.
Seram querelam detuli: non accuso adulteram
nisi diuitem factam. Post tantos inpudicitiae
quaestus si tacere possum, confitendum habeo hac me
causa afuisse. Tempus est de uxore marito credi.
Ferat matrona iacentes in terram oculos et aduersus
officiosum salutatorem inhumana potius quam
inuerecunda sit; longe ante inpudicitiam suam ore
quam uerbo neget. nemo fortiter negantem iterum
rogabit. “Omnium bonorum sola heres esto, quia
corrumpi non potuisti, quia tam fideliter pudicitiam
custodisti.” Tace paulisper nomen auctoris:
numquid non testamentum uiri creditur? Adeone iam
omnis patientia seculi nostri abiit, ut aduersus
querimoniam uiri. alieno teste defendatur uxor? Muliebrium
uitiorum fundamentum auaritia est. Quae
potest non timere opinionem adulterii, potest non
timere adulterium. Ex omni rupe conchylium
contrahitur quo uestis cruentetur. Infelices ancillarum
greges laborant, ut adultera tenui ueste perspicua
sit et nihil in corpore uxoris suae plus maritus
quam quilibet alienus peregrinusque cognouerit.
Futuro uetus aestimabo iudicium; interim quod rogat
conperit, inpudicam. Omnes te inpudicam locuntur,
 
pudicam tantum et unus et peregrinus, qui plus
laudator quam accusator nocet. Vxorem meam
nusquam pudicam audiui nisi in adulteri elogio. Deice
in terram oculos et aures externorum uocibus claude:
sibi quisque pro te neget. Pudicam ille dixit, ego
inpudicam: puto, plus credetis ciui quam peregrino,
marito quam adultero. Ipsum elogium scripsit
corruptoris animo. Quia pudicam, inquit, conperi:
quod nulli praeter me contigit.
Pars altera. Formosa est: hoc natura peccauit.
sine uiro fuit: hoc maritus peccauit. appellata est:
hoc alius peccauit. negauit: hoc pudice. heres
relicta est: hoc feliciter. hereditatem adiit: hoc
consulto fecit.

ca Nouato, Senecae, Melae filiis salutem. 
 Quosdam disertissimos agnoui uiros non
respondentes famae suae cum declamarent, in foro maxima
omnium admiratione dicentes, simul ad has
domesticas exercitationes secesserant desertos ab
ingenio suo. quod accidere plerisque aeque mihi
mirum quam certum est. Memini itaque me a Severo
Cassio quaerere, quid esset cur in declamationibus
eloquentia illi sua non responderet.
 

 In nullo enim
hoc fiebat notabilius. oratio eius erat ualens, culta,
ingentibus plena sententiis; nemo minus passus est
aliquid in actione sua otiosi esse; nulla pars erat
quae non sua uirtute staret, nihil in quo auditor
sine damno aliud ageret, omnia intenta, aliquo
petentia; nemo magis in sua potestate habuit
audientium affectus. Verum est quod de illo dicit GALLIO
noster: “cum diceret rerum potiebatur, adeo omnes
imperata faciebant;
 

 cum ille uoluerat, irascebantur.
nemo non illo dicente timebat ne desineret.” Non
est quod illum ex his quae edidit aestimetis; sunt
quidem et haec quibus eloquentia eius agnoscatur;
 
auditus tamen longe maior erat quam lectus. Non
hoc ea portione illi accidit, qua omnibus fere
quibus maiori commendationi est audiri quam legi,
sed in illo longe maius discrimen est. Primum
tantundem erat in homine quantum in ingenio:
corporis magnitudo conspicua, suauitas ualentissimae
uocis — quamuis haec inter se raro coeant, ut
eadem uox et dulcis sit et solida — pronuntiatio
quae histrionem posset producere, nec tamen quae
 histrionis posset uideri.
 

 nec enim quicquam magis
in illo mirareris quam quod grauitas quae deerat
uitae, actioni supererat: quamdiu citra iocos se
continebat, censoria oratio erat. Deinde ipsa quae
dicebat meliora erant quam quae scribebat. Vir enim
praesentis animi et maioris ingenii quam studii
magis placebat in his quae inueniebat quam in his
quae attulerat. Iam uero iratus commodius dicebat,
et ideo diligentissime cauebant homines ne dicentem
 interpellarent.
 

 uni illi proderat excuti; melius
semper fortuna quam cura de illo merebat. Numquam
tamen haec felicitas illi persuasit
neglegentiam. Vno die priuatas plures agebat et ita ut
alteram ante meridiem ageret, alteram post
meridiem; publicam uero numquam amplius quam unam
uno die. Nec tamen scio quem reum illi defendere
nisi se contigerit: adeo nusquam rerum ullam materiam
 dicendi nisi in periculis suis habuit.
 

 Sine
commentario numquam dixit nec hoc commentario
contentus erat in quo nudae res ponuntur, set
maxima parte perscribebatur actio; illa quoque quae
 
salse dici poterant adnotabantur; sed cum procedere
nollet nisi instructus, libenter ab instrumentis
recedebat. Ex tempore coactus dicere infinito se
antecedebat. Numquam non utilius erat illi deprehendi
quam praeparari; sed magis illum suspiceres quod 
diligentiam non relinquebat, cum illi tam bene
temeritas cederet.
 

 Omnia ergo habebat quae illum
ut bene declamaret, instruerent: phrasin non
uulgarem nec sordidam sed lectam, genus dicendi non
remissum aut languidum sed ardens et concitatum,
non lentas nec uacuas explicationes sed plus
sensuum quam uerborum habentes, diligentiam,
maximum etiam mediocris ingenii subsidium. tamen non
tantum infra se cum declamaret, sed infra multos
erat: itaque raro declamabat et non nisi ab amicis
coactus.
 

 Sed quaerenti mihi quare in
declamationibus impar sibi esset, haec aiebat: quod in me
miraris paene omnibus euenit. magna quoque
ingenia — a quibusmultum abesse me scio — quando plus
quam in uno eminuerunt opere ? Ciceronem
eloquentia sua in carminibus destituit; Vergilium illa
felicitas ingenii in oratione soluta reliquit;
orationes Sallustii in honorem historiarum leguntur;
eloquentissimi uiri Platonis oratio quae pro Socrate
scripta est nec patrono nec reo digna est.
 

 Hoc
non ingeniis tantum, sed corporibus uideris
accidere, quorum uires non ad omnia quae uiribus
efficiuntur aptae sunt: illi nemo luctando par est; ille
ad tollendam magni ponderis sarcinam praeualet;
ille quicquid adprehendit, non remittit, sed in
procliue nitentibus uehiculis moraturas manus inicit.
 
Ad animalia ueni: alii ad aprum, alii ad ceruum
canes faciunt; equorum non omnium, quamuis
celerrimi sint, idonea curriculis uelocitas est; quidam
 melius equitem patiuntur, quidam iugum.
 

 Vt ad
meum te morbum uocem, Pylades in comoedia,
Bathyllus in tragoedia multum a se aberant;
cognomini meo cum uelocitas pedum non concedatur
tantum, sed obiciatur, lentiores manus sunt; quidam
cum hoplomachis, quidam cum Threcibus optime
pugnant et quidam sic cum scaeua conponi cupiunt
quomodo † aliti est. In ipsa oratione quamuis una
materia sit, tamen ille qui optime argumentatur,
neglegentius narrat; ille non tam bene implet quam
praeparat. PASSIENVS noster cum coepit dicere,
secundum principium statim fuga fit, ad epilogum
omnes reuertimur, media tantum quibus necesse est
 audiunt.
 

 Miraris eundem non aeque bene declamare
quam causas agere aut eundem non tam bene
suasorias quam iudiciales controuersias dicere? SILO
POMPEIVS sedens et facundus et literatus est et
haberetur disertus si a praelocutione dimitteret:
declamat tam male ut uidear belle optasse cum dixi:
numquam surgas. Magna et uaria res est eloquentia
neque adhuc ulli sic indulsit ut tota contingeret;
satis felix est qui in aliquam eius partem receptus
 est.
 

 Ego tamen et propriam causam uideor posse
reddere: adsueui non auditorem spectare sed
iudicem; adsueui non mihi respondere sed aduersario;
non minus deuito superuacua dicere quam contraria.
 
In scolastica quid non superuacuum est, cum ipsa
superuacua sit? Indicabo tibi affectum meum: cum
in foro dico, aliquid ago; cum declamo, id quod
bellissime CENSORINVS aiebat de his qui honores
in municipiis ambitiose peterent: uideor mihi in
somniis laborare. Deinde res ipsa diuersa est:
 

 
totum aliud est pugnare, aliud uentilare. Hoc ita
semper arbitratum est, scolam quasi ludum esse,
forum arenam; et ideo ille primum in foro uerba
facturus tiro dictus est. Agedum istos declamatores
produc in senatum, in forum : cum loco
mutabuntur; uelut adsueta clauso et delicatae umbrae
corpora sub diuo stare non possunt, non imbrem ferre,
non solem sciunt, uix se inuenient; adsuerunt enim
suo arbitrio diserti esse.
 

 Non est quod oratorem in
hac puerili exercitatione spectes. quid si uelis
gubernatorem in piscina aestimare? Diligentius me
tibi excusarem tamquam huic rei non essem natus,
nisi scirem et Pollionem Asinium et Messalam Coruinum
et Passienum qui nunc primo loco stat
minus bene audiri quam Cestium aut Latronem.
 

 Vtrum
ergo putas hoc dicentium uitium esse an
audientium? Non illi peius dicunt, sed hi corruptius
iudicant, qui pueri fere aut iuuenes scolas frequentant;
hi non tantum disertissimis uiris quos paulo
ante retuli Cestium suum praeferunt, sed etiam
Ciceroni praeferrent , nisi lapides timerent. quo
tamen uno modo possunt praeferunt: huius enim
 
declamationes ediscunt, illius orationes non legunt
 nisi eas quibus Cestius rescripsit.
 

 Memini me
intrare scolam eius cum recitaturus esset in Milonem;
CESTIVS ex consuetudine sua miratus dicebat: si
Threx essem, Fusius essem; si pantomimus essem,
Bathyllus essem, si equus, Melissio. Non continui
bilem et exclamaui: si cloaca esses, maxima esses.
Risus omnium ingens; scolastici intueri me, quis
essem qui tam crassas ceruices haberem. Cestius
Ciceroni responsurus mihi quod responderet non
inuenit, sed negauit se exsecuturum, nisi exissem de
domo.
 

 ego negaui me de balneo publico exiturum,
nisi lotus essem. Deinde libuit Ciceroni de Cestio
in foro satisfacere. subinde nanctus eum in ius ad
praetorem uoco et cum quantum uolebam iocorum
conuitiorumque effudissem, postulaui ut praetor
nomen eius reciperet lege inscripti maleficii. tanta
illius perturbatio fuit, ut aduocationem peteret.
Deinde ad alterum praetorem eduxi et ingrati
postulaui. Iam aput praetorem urbanum curatorem
ei petebam; interuenientibus amicis qui ad hoc
spectaculum concurrerant et rogantibus dixi molestum
me amplius non futurum, si iurasset disertiorem
esse Ciceronem quam se. nec hoc ut faceret uel
 ioco uel serio effici potuit.
 

 Hanc, inquit, tibi
fabellam retuli, ut scires in declamationibus tantum
non aliud genus hominum esse. Si comparari illis
uolo, non ingenio mihi maiore opus est, sed sensu
minore. itaque uix iam optineri solet ut declamem;
 
illud optineri non potest, ut uelim aliis quam
familiarissimis audientibus. Et ita faciebat.
declamationes eius inaequales erant, sed ea quae eminebant
in quacumque declamatione posuisses, inaequalem
eam fecissent. conpositio aspera et quae uitaret
conpositionem, sententiae uiuae. Iniquom tamen
erit ex his eum aestimari quae statim subtexam:
non enim haec ille optime dixit, sed haec ego
optime teneo.

luxuriosus a sodalibus excaecatus. 
Caecus de publico mille denarios accipiat. Decem
adulescentes cum bona comedissent, sortiti sunt,
ut cuius nomen exisset ex pacto
excaecaretur et ita acciperet mille denarios. exiit sors
cuiusdam; excaecatus est. petit mille denarios.
negantur.
Hi sunt oculi quos timuistis, mariti. 0 legem
si excaecat homines abrogandam! Mille denarios
nulli respublica dat nisi qui inuitus accipit. Dic
nunc: miserere; hoc cum excaecareris non dixisti.
Respublica debilitatem consolatur, non emit.
Consumtis patrimoniis membra conferunt. Vtilius est
reipublicae unum caecum repelli quam nouem fieri.
Non solus a uobis petit alimenta, sed primus. Alam
qui propter debilitatem alitur, non alam qui propter
alimenta debilitatur. Sic fit, ubi homines maiorem
partem uitae in tenebris agunt, ut nouissime solem
quasi superuacuum fastidiant.
Pars altera. Illis nouem nihil daturus est: nulli
 
non fauorabilis erit, si eos a quibus excaecatus est
decipit Circumuentus adolescens ab illis nouem
ueteranis consumtoribus, “solus,” inquit, “nouem
consentientibus non potui resistere.” omnia ex composito
facta sunt: unus mentionem intulit, omnes
adprobauerunt; electus est qui sortiretur; sors huius quae
exiret prima subiecta est. cum repugnaret, 
excaecatus est. Si circumuentus, inquit, est, persequatur
iniuriam, de ui agat, talionem petat. uidebimus;
primum est ut habeat unde uiuat.

parricida aequis sententiis absolutus. 
Quidam filium accusauit parricidii. Aequis
sententiis absolutum abdicat.
Minus est iam quod rogo; non peto ut me a
parricida uindicetis, sed ut separetis. parricidam
non accuso, sed fugio. Quando iste accusatori
parcet qui patri non pepercit? Ergo nihil medium est
inter testamentum et culleum ?, Non absolutus
parricida, sed dubius: ut absoluaris multis tibi
sententiis opus est, ut damneris una. Non absoluerunt
reum, sed saeculo pepercerunt. Miraris in hac
ciuitate misericordiam in qua lex absolutionem et
paribus tabulis dat ? Quaeris quam multis non placeas ?
si unum adiecero, parricida es. Absolutionem legi,
non innocentiae debes. Absolutus, inquit, sum. Non
abdico te propter parricidium, sed propter alia uitia
quae te fecerunt tam credibilem parricidam.
Pars altera. Manifestus adulescentis .color est,
ut se dicat patris auctoritate oppressum.

abdicandus qui abdicatum fratrem adoptavit. 
Cum tricenario filio pater patrimonium diuidat.
Quidam habuit filios frugi et luxuriosum. abdicauit
luxuriosum. frugi peregre profectus est; a piratis
captus est; de redemtione scripsit patri.
patre cessante luxuriosus praeuenit et redemit.
rediit frugi; adoptauit fratrem suum.
abdicatur.
Nec est quod quisquam me laudet: prior frater
fecit inter nos pietatis exemplum; una nauigauit,
una periclitatus est, una omnes emensus est terras,
reliquit me tantum ad paternam domum. Non est
quod excusatione aetatis utaris: potes nauigare.
Vtrique gratias agere deberet: frater me isti reduxit,
ego isti fratrem. Si tamquam inertem abdicasti,
nauigauit: si tamquam impium, suos redemit. Non
potest eripi filio quod accepit a lege. quomodo
enim potest pater eripere quod non potest non dare?
Pars altera. Per alterum mihi necesse est
abdicare quem nolo. Hoc uno alter alteri placet quod
uterque patri displicet. Vtamur medicina qua cogimur,
quod in uulneribus fieri periculosis solet, ut
malum cum ipso corpore exsecetur. Adoptare
permittitis adolescenti quem lex in patrimonio
diuidendo experitur? Lex te ad ministerium patrimonii
admisit, non in dominium. Est aliqua aetas a qua
aliquis filius esse desinat? ne tricenario quidem
adoptare filio licet; neque enim quisquam alium
potest in manum suam recipere qui ipse in aliena
 
manu est. Quomodo fieri potest ut tibi potestas
uitae necisque aut in fratrem sit aut in filium non
sit? Si bene de te meruerat, patrem pro filio
rogasses. Nam quod ego non redemi, paupertatis
fuit: nihil in medio comparebat; quicquid
tricenarius reliquerat, abdicatus abstulerat. Quid facerem
solus, senex, inops, cuius patrimonium alter diuiserat,
alter absumpserat?

Servatus a filio. 
Seruatus contra seruatorem ne quam habeat
actionem. Seruatus a filio abdicat. ille praescribit.
Licuisset perire, si loqui non licet. Seruatum
me putatis? captus sum. Redde me hosti; captiuis
loqui licet. Quoniam tantopere beneficia uitae iactat,
audite quis prior dederit. Si quis me hosti
reddiderit, seruatorem uocabo. An uos abdicationem
actionem putatis? etiamsi actio est, lex quae de
seruato loquitur ad personas tantum extraneas
pertinet, ad filium et ad patrem non magis quam ad
seruum et ad dominum, libertum et patronum. Vt
a patris potestate discedas et ad aestimationem
beneficii uenias, qui uitam dat, si prior accepit, non
obligat, sed reddit. Processi in aciem exemplum
filio meo, uicit me non hostis, sed aetas, seruauit
quem saepe seruaueram. Rediuiuum me senem
meretrix uocat, parasitorum iocantium materia sum;
omnibus istis tamquam seruatoribus tacere iubeor.
Fili, si uiuere mihi non licet, cur perire non licuit?
 
Ego te, inquid, protexi. Ita tu adolescens in acie
non ante patrem stetisti? Audite filii mei
gloriam: parricidium non fecit; cum posset seruare,
seruauit. 
Pars altera. Hic me genuit; hic mihi spiritum,
hic has manus quibus seruaretur dedit.

pater raptam continens. 
Rapta raptoris aut mortem aut indotatas nuptias
optet. Raptor postulat, ut rapta educatur. pater non uult.
Iste raptor est, ego in ius educor. Non est tam
facile homini probo occidere quam perdito mori.
Communis, inquid, lex est. dii faciant ne me experiri
cogas, an tota ista mea sit. Quando ergo,
inquid, optabis? Hoc tempore non possum; curo
uulnera, familiam reficio, expugnatam domum lugeo,
ereptam uirginitatem consolor, minantem sibi ipsi
custodio. Quando optabis? cum rapta uoluerit, non
cum raptor. Quando optabis? cum tu noles. Quando,
inquit, optabis? paro me optioni, confirmo animum;
non est facile hominem occidere; premo interim
gemitus meos et introrsus erumpentes lacrimas ago.
Scis quid futurum sit: uultus te meus decepit. Stulte,
quemquam putas morari filiae suae nuptias? In
securem incurris et carnificem ultro uocas. cum
rogare debeas, conuitium facis. Nemo uindicare se
cogitur.
Pars altera. Nihil est miserius quam incertum
inter uitam mortemque destitui. Iam beneficium
 
erit etiamsi mortem optauerit. In amorem filiae
istius incidi. appellare debui de nuptiis patrem;
feci; sed uidetis quam etiam in lege lentus sit.
Raptor uitam alieni arbitrii habet, libertatem sui.
Lex ista communis est. Habet hic raptor quod
timeat, habet et quod sperare possit. In lege, inquid,
non est scriptum quando. immo statim; quotiens
tempus non adicitur, praesens intellegitur. Tam
longum tibi ius in caput ciuis permittatur?
Crudelius est quam mori, semper mortem timere.

Domus cum tyranno incensa. 
Damni inlati actio sit. Quidam tyrannum ex arce
fugientem cum persequeretur, in priuatam
domum compulit. incendit domum: tyrannus cum
domo conflagrauit. praemium accepit. agit cum
illo dominus damni.
Quem exclusisti et quem recepisti? quare
nullam aliam domum tyrannus petiit? Nemo non
uenienti domum clusit. Aditum in domum non habui
qui in arcem habui. Non gaudes impendisse te
aliquid publicae libertati? “Hic est in cuius domu
tyrannus occisus est.” tamquam tyrannicida
monstraris. Redde, inquid, domum. Ita uiuo tyranno
non perdideras? Tyranni amicus, tyranni satelles,
certe, quod negare non potes, hospes. Diu
exspectaui an eiceretur tyrannus. Facilius potes accusare
aut te qui tam familiaris tyranno fuisti, ut illi
maxime tua placeret domus, qui illum recepisti, aut
tyrannum qui tibi damnum dedit, quod in domum
 
tuam confugit, aut ut culpa te liberem, facilius
potes accusare fortunam quae tyrannum potissimum
ad te detulit. 
Pars altera. Eius debet esse damnum cuius
praemium est. Non est iniquum eius rei tibi iniuriam
inputari cuius fructum percepisti. Non elegit
domum tyrannus — nec enim hoc illi uacabat — sed
in eam quam potuit inrupit, cum ego in ea non
essem. Nactus hic occasionem nocendi intrare
noluit, sed tyrannicidium elegit dubium, lentum,
periculosum urbi. accepit praemium maius sine dubio
quasi damnum sarcire deberet.

Venenum Furenti filio datum. 
Filio furenti et membra sua lanianti pater uenenum
dedit. accusatur ab uxore malae tractationis.
Non mirum est quare uiuat quae filium perdidit:
uiuit qui occidit.
Pars altera. Quem cotidie perdebam, aliquando
extuli. Falleris, misera mulier, in orbitatis tuae
tempore: non tunc perdidisti filium, sed tunc
extulisti.
Extra. ALFIVS FLAVVS hanc sententiam dixit:
ipse sui et alimentum erat et damnum. Hunc CESTIVS
quasi corrupte dixisset obiurgans: apparet,
inquid, te poetas studiose legere: iste sensus eius
est qui hoc saeculum amatoriis non artibus tantum
sed sententiis impleuit. Ouidius enim in libris
metamorfoseon dicit:
ipse suos artus lacero diuellere morsu 
coepit et infelix minuendo corpus alebat.

Olynthius pater reus concursus. 
Qui coetum et concursum fecerit, capital sit. Victa
Olyntho cum filio adulescente Olynthius senex
Athenas uenit. Athenienses omnibus ciuitatem
Olynthiis decreuerunt. inuitatus ad cenam ab
adulescente luxurioso cum filio uenit. ibi cum
de stupro filii mentio esset, pater profugit,
adolescens retentus est. pater flere ante domum
coepit; incensa est domus; decem adolescentes
perierunt et filius Olynthii. accusatur pater
quod coetum concursumque fecerit.
Misero si flere non licet magis flendum est.
Imperari dolori silentium non potest. Fuerunt ex
populo qui dicerent: “hic meum filium, hic meam
corrupit uxorem;” suum quisque illo et ignem adtulit
et dolorem. Timeo, fili, ne dum te quaero in ossa
raptoris alicuius incidam. Vbi Athenarum fides? ubi
hospitales inuicem dexterae? Capti, inquam, fili,
sumus; dum licet fugiamus, sed tamquam a Philippo.
Pariter apud Philippum certe uiri fuimus.
Lacrimae meae uocantur in crimen, quasi ex quo
Olynthos capta est flere desierim. Tantus scilicet
sum, ut in ea ciuitate populum concitare potuerim
in qua filium seruare non potui. Non quotiens
conuenerunt in aliquem locum plures coetus et
concursus est, sed quotiens conuocati, quotiens parati
quasi ad ducem suum concurrerunt; non si una
uicinia coiit aut transeuntium paucorum numerus
adfluxit, sed ubi totus aut ex magna parte populus,
ubi diuisa est in partes ciuitas. Coetus multitudinis
 
magnae nomen est coeuntis ex consensu quodam:
at illic initio pauci fuerunt, deinde reliqui non ad
me conuenerunt, sed ad incendium, quod tamen
populus spectare maluit quam extinguere. Lex non
eum punit propter quem coetus factus est, sed eum
a quo factus est. Non mihi tanti ultio fuit, ut
amittere filium uellem; et temptaui populum rogare
nec potui.
Pars altera. Quid coetu opus est? sunt scriptae
ad uindictam iniuriarum omnium leges. Mota
semel multitudo modum non seruat. Ardere illo
incendio ciuitas potuit.

Crux servi venenum domino negantis. 
Aeger dominus petiit a seruo ut sibi uenenum daret.
non dedit. cauit testamento ut ab heredibus
crucifigeretur. appellat seruus tribunos.
Lex Cornelia, te appello; ecce erus iubet quod
tu uetas. Ne quis illum displicuisse domino putet,
tunc huic parari iussit crucem cum sibi uenenum.
Plura serui crimina confitemur: intempestiuas
potiones, inutiles cibos desideranti negauit. quid enim
ille non uoluit qui uenenum petiuit? Maluit
crucem pati quam mereri. Si uincitur, periturus est,
si non uincitur, seruiturus ei a quo in crucem
petitur. Ex altera parte lex est, ex altera
testamentum, crux utrinque. Furiosus seruum sine causa
uoluit occidere. quaeritis insaniae argumentum? et
se uoluit occidere. Seruo, inquit, tribuni non possunt
succurrere. Seruo natum regem habuimus; seruo
 
indice patefacta est Bruti liberorum cum Tarquiniis
coniuratio. Ergo nihil interest uenenum domino 
dederit aliquis an negauerit? Etiam ubi remedium
est mori, scelus est occidere. Tam cito uos de uita
domini seruum desperare uultis quam heredem?
Mortem si supplicium putas, quid rogas, si
beneficium, quid minaris? Venenum quisquam obicit
nisi datum? Vllum tu finem facies tribuniciae
potestati, quam populus Romanus ut ipse plurimum
posset plus ualere quam se uoluit? Venenum habere
scelus est tam magnum quam dominum
occidere.
Pars altera. Mori uolens elegit huic ministerio
nequissimum seruum, audacem, infestum sibi. Ille
non saluti consuluit domini quem uidebat insanabili
morbo tabescere, sed tormenta eius extendit. Seruus
erilis imperii non censor est, sed minister. Agitur
de iure testamentorum, quorum interiit omnis
potestas, si serui uiuorum imperia neglexerint,
mortuorum tribuni. Itane, furcifer, tu non morieris
domini arbitrio, morietur dominus tuo?

Quod munerarii solent facere, qui ad
exspectationem populi detinendam noua paria per omnes
dies dispensant, ut sit quod populum et delectet et
reuocet, hoc ego facio: non semel omnes produco;
aliquid noui semper habeat libellus, ut non tantum
sententiarum uos, sed etiam auctorum nouitate
sollicitet. Acrior est cupiditas ignota cognoscendi quam
nota repetendi. hoc in histrionibus, in
gladiatoribus, in oratoribus de quibus modo aliquid fama
promisit, in omnibus denique rebus uidemus accidere:
 

 ad noua homines concurrunt, ad nota non ueniunt.
Non tamen exspectationem uestram macerabo singulos
producendo: liberaliter hodie et plena manu
faciam. Pollio ASINIVS numquam admissa
multitudine declamauit; nec illi ambitio in studiis defuit:
primus enim omnium Romanorum aduocatis
hominibus scripta sua recitauit. et inde est quod LABIENVS,
homo mentis quam linguae amarioris, dicit: “ille triumphalis senex a)kroa/seis suas id est
declamationes numquam populo commisit:” siue quia
 
parum in illis habuit fiduciam, siue — quod magis
crediderim — tantus orator inferius id opus ingenio
suo duxit, et exerceri quidem illo uolebat, gloriari
 fastidiebat.
 

 Audiui autem illum et uiridem et
postea iam senem cum Marcello Aesernino nepoti suo
quasi praeciperet. audiebat illum dicentem et
primum disputabat de illa parte quam Marcellus
dixerat: praetermissa ostendebat, leuiter tacta
implebat, uitiosa coarguebat. deinde dicebat partem
contrariam. Floridior erat aliquanto in declamando
quam in agendo: illud strictum eius et asperum et
nimis iratum ingenio suo iudicium adeo cessabat,
ut in multis illi uenia opus esset quae ab ipso uix
 inpetrabatur.
 

 Marcellus, quamuis puer, iam tantae
indolis erat, ut Pollio ad illum pertinere
successionem eloquentiae suae crederet, cum filium Asinium
Gallum relinqueret, magnum oratorem, nisi illum,
quod semper euenit, magnitudo patris non
produceret sed obrueret. Memini intra quartum diem
quam Herium filium amiserat declamare eum nobis,
sed tanto uehementius quam umquam, ut appareret
hominem natura contumacem cum fortuna sua rixari;
 

 nec quicquam ex ordine uitae solito remisit. itaque
cum mortuo in Syria Gaio Caesare per codicillos
questus esset diuus Augustus, ut erat mos illi clementissimo
uiro, non ciuiliter tantum sed etiam
familiariter, quod in tam magno et recenti luctu
suo homo carissimus sibi pleno conuiuio cenasset,
rescripsit Pollio: “eo die cenaui quo Herium filium
amisi.” Quis exigeret maiorem ab amico dolorem
 
quam a patre?
 

 0 magnos uiros qui fortunae
succumbere nesciunt et aduersas res suas uirtutis
experimenta faciunt! declamauit Pollio Asinius intra
quartum diem quam filium amiserat: praeconium
illud ingentis animi fuit malis suis insultantis. At
contra Q. HATERIVM scio tam inbecillo animo
mortem Sex. filii tulisse, ut non tantum recenti dolori 
cederet, sed ueteris quoque et oblitterati memoriam
sustinere non posset. Memini cum diceret controuersiam
de illo qui a sepulchris trium filiorum
abstractus iniuriarum agit, mediam dictionem fletu
eius interrumpi; deinde tanto maiore impetu dixit,
tanto miserabilius, ut appareret quam magna
interim pars esset ingenii dolor.
 

 Declamabat autem
Haterius admisso populo ex tempore: solus omnium
Romanorum, quos modo ipse cognoui, in Latinam
linguam transtulit Graecam facultatem. Tanta erat
illi uelocitas orationis, ut uitium fieret. itaque diuus
Augustus optime dixit: “Haterius noster sufflaminandus
est.” adeo non currere sed decurrere
uidebatur. nec uerborum illi tantum copia, sed etiam
rerum erat: quotiens uelles eandem rem et quamdiu
uelles diceret, abis totiens figuris, aliis
tractationibus, ita ut regi posset nec consumi.
 

 Regi autem
ab ipso non poterat; alioquin libertum habebat cui
pareret; sic ibat quomodo ille aut concitauerat eum
aut refraenauerat. iubebat illum transire cum
aliquamdiu locum dixerat: transibat; insistere iubebat
eidem loco: permanebat; iubebat epilogum dicere:
dicebat. in sua potestate habebat ingenium, in aliena
modum.
 

 Diuidere controuersiam putabat ad rem 
 
pertinere si illum interrogares, non putabat si
audires. is illi erat ordo quem impetus dederat; non
dirigebat se ad declamatoriam legem. Nec uerba
custodiebat. quaedam enim scolae iam quasi
obscena refugiunt nec si qua sordidiora sunt aut ex
cotidiano usu repetita possunt pati. Ille in hoc
scolasticis morem gerebat, ne uerbis calcatis et
obsoletis uteretur; sed quaedam antiqua et a
Cicerone dicta, a ceteris deinde deserta dicebat, quae
ne ille quidem orationis citatissimae cursus poterat
abscondere. adeo quicquid insolitum est etiam in
 turba notabile est.
 

 Hoc exempto nemo erat
scolasticis nec aptior nec similior, sed dum nihil uult
nisi culte, nisi splendide dicere, saepe incidebat in
ea quae derisum effugere non possent. Memini
illum cum libertinum reum defenderet, cui
obiciebatur quod patroni concubinus fuisset, dixisse:
inpudicitia in ingenuo crimen est, in seruo necessitas,
in liberto officium. Res in iocos abiit: “non facis
mihi officium” et “multum ille huic in officiis uersatur.” ex eo inpudici et obsceni aliquamdiu officiosi
 uocitati sunt.
 

 Memini et illam contradictionem
sic ab illo positam magnam materiam Pollionis
Asinii et tunc Cassi Seueri iocis praebuisse: “at,
inquit, inter pueriles condiscipulorum sinus lasciuiam
manu obscena iussisti.” et pleraque huius generis
illi obiciebantur. Multa erant quae reprehenderes,
multa quae suspiceres, cum torrentis modo magnus
quidem sed turbidus flueret. redimebat tamen uitia
uirtutibus et plus habebat quod laudares quam cui
ignosceres, sicuti in ea in qua fleuit declamatione.

pater a sepulchris a luxurioso raptus. 
Amissis quidam tribus liberis cum adsideret sepulchro
a luxurioso adolescente in uicinos hortos
abductus est et detonsus coactus conuiuio
ueste mutata interesse. dimissus iniuriarum agit.
Numquam lacrimae supprimuntur imperio, immo
etiam inritantur. Nulla flendi maior est causa quam
flere non posse. Rapuit me qualem in conuiuium
puderet uenire, dimisit qualem redire ad sepulchrum
puderet. Credo mirari aliquem quod in forum
amissis modo liberis ueniam. at ego iam in
conuiuio fui. Quousque, inquit, flebis? Est quaedam
in ipsis malis miserorum uoluptas et omnis aduersa
fortuna habet in querelis leuamentum. Ibi me flere
prohibes ubi crudeliter ipse non fleres. Cum
miserrimum sit flere, quam infelix sum cui ne hoc
quidem licet! Vidi ebriorum sitim et uomentium
famem. Quis est iste qui supra flentem patrem censuram
lugendi postulat? Proiectus in omnia gulae
libidinisque flagitia, omnibus notandus censoribus,
saeculo praecepta conponit: scit quantum super
amissos tres liberos patri flendum sit, quem si uiueret
pater fleret. Senex, orbus, infelix, hoc tantum inter
miserias solatium capio quod miserior esse non
possum. Cineres meorum in sepulchro uideo. Magnum
solatium est saepius appellare liberorum non
responsura nomina. Hic mihi uiuendum est ne cui de
nuptiis, ne cui de liberis cogitanti dirum omen occurram.
 Cogit flere qui non sinit In illo conuiuio
morari etiam felicis patris esset iniuria.
Pars altera. Questus prius sum de
 
inhumanitate eorum qui illum propinquitate contingerent:
nemo amicus, nemo, inquam, propinquus est? Sed
melius illi eius rabiem, ut uideo, nouerant. Festo
die sodales amicique mecum, quorum unus: “quid
hunc miserum perire patimur? nemo sibi ipse finem
flendi facit; pudet illos desinere, cogi uolunt.” Consolarer te diutius nisi iam et accusare posses.

Metellus Caecatus. 
Sacerdos integer sit. Metellus pontifex cum arderet
Vestae. templum, dum Palladium rapit, oculos
perdidit. sacerdotium illi negatur.
Vesta mater, fortasse nullum sacerdotem haberes,
nisi Metellum habuisses. Sacrorum causam ago,
non Metelli: plus illorum interest ne Metellum
sacerdotem, quam Metelli ne sacerdotium perdat.
Non erat tantus Metellus cum illi sacerdotium
dedimus. Ciuitas sollicita pendebat; duo
periclitabantur quibus nihil habebat populus pretiosius, sacra
et Metellus. 0 faciendum sacerdotem nisi esset!
Lex integrum ad animum refert, non ad corpus.
Lex hoc aestimari tunc uoluit, cum quis peteret,
non cum haberet sacerdotium. Habes, Vesta,
duplex pontificis tui meritum: seruauit sacra nec uidit.
Extra. Pollio : si caecus ante hoc factus esset,
non sustulisset; si postea caecus factus est, uidit. 
Pars altera. Sacerdos non integri corporis quasi
mali ominis res uitanda est. hoc etiam in uictimis
notatur, quanto magis in sacerdotibus? post
sacerdotium magis est obseruanda debilitas; non enim
 
sine ira deorum debilitatur sacerdos. Apparet non
esse propitios deos sacerdoti quem ne seruati
quidem seruant.
Extra. Hunc colorem GALLIO non probauit,
summo cum honore Metelli adserens contra
Metellum agendum ita ut cogatur cum iudicibus officio
pontificum et ipse consulere.

Exul raptae pater. 
Inprudentis caedis damnatus quinquennio exulet.
Rapta raptoris mortem aut indotatas nuptias
optet. Cum haberet filiam et filium inprudentis
caedis damnatus in exilium abiit. filia eius
rapta est; raptor ad patrem puellae se contulit;
impetrauit ab illo ut iuberet filiam nuptias
optare et epistolam daret ad filium. fratre
auctore mortem optauit puella. pater rediit;
abdicat filium.
Quomodo me excusabo reipublicae cui duos abstuli?
neutrum mea culpa. in altero me fortuna
decepit, in altero filius. Filia etiam fratri paruit,
filius nec patri. Per humanos, inquit, errores:
agnoui preces meas. potes omnibus, inquid,
ostendere, hominem quam non possis occidere. Scis me
ciuem debere reipublicae: hoc intererit tamen, quod
inprudentes occidimus, prudentes seruauimus.
Aliquem in exsilio infra fortunam meam uidi. 
Pars altera. Inrupit contumeliose tamquam in
exulis domum. Peruenit ad patrem, non pepercit
eius pudori. At ego querebar quod absenti fecit
iniuriam. Non possum ob hoc abdicari quod lege
factum est. Non potuisti, pater, de iniuria iudicare
 
quam non noueras. Multa nobis extorquentur quae
nolumus scribere. et tu in ea fortuna eras in qua
posses iniuriam accipere, et ille is erat qui etiam in
patria facere iniuriam posset. Quia sciebat malam
causam suam, egit aput eum qui illam non nouerat.
Rediit superbus, iubebat nos optare nuptias,
cogebat. uidebatur sic et illic coegisse. Aliquid tamen
epistolis consecutus est: nemo umquam tardius
periit. Collegit ingentem numerum perditorum,
expugnauit domum, uexauit puellam. haec tibi raptor
non narrauerat.
Extra. Latro aiebat semper inuisum esse qui
reum alium pro se subiceret. non oportere hic
deriuari factum in sororis uoluntatem. Qui defendit,
inquid, crimen, auditur tamquam reus, qui transfert,
tamquam accusator. malo autem loco est qui habet
rei fortunam, accusatoris inuidiam. ASINIVS POLLIO
dicebat colorem in narratione ostendendum, in
argumentis exsequendum. non prudenter facere eos
qui in narratione omnia instrumenta coloris
consumerent; nam et plus illos ponere quam narratio
desiderasset et minus quam probatio.

armis sepulchri victor. 
Sepulchri uiolati sit actio. Bellum cum esset in
quadam ciuitate, uir fortis in acie armis amissis
de sepulchro uiri fortis arma sustulit. fortiter
pugnauit et reposuit. praemio accepto
accusatur sepulchri uiolati.
 
Arma uix contigeram; secuta sunt. Haec si
sumo, arma sunt, si relinquo, spolia. Vidisses uere
uiolari sepulchrum, si illo uenisset hostis. Vterque
quod alteri deerat commodauimus: ille uiro arma,
ego armis uirum. respublica multum consecuta est,
uir fortis nihil perdidit. Necessitas est quae nauigia
iactu exonerat, necessitas quae ruinis incendia
opprimit: necessitas est lex temporis. Quicquam non
fit legitime pro legibus? Melius cum ipso sepulchro
actum est, in quo notiora sunt iterum arma uictricia.
Pro republica plerumque templa nudantur et in
usum stipendii dona conflamus.
Pars altera. Reum habemus in proelio inertem,
in fuga audacem, turpem non minus patrocinio quam
crimine. Arma sua perdidit. hoc excusare non
poterat nisi aliena rapuisset. aliena rapuit. hoc
excusare non poterat nisi sua perdidisset. Arma
uictricia, arma consecrata diis Manibus, arma quae te
quoque fecerunt uirum fortem. Reposui, inquid,
arma. Gloriatur quod non et illa perdiderit. “Non
teneor lege, quia reposui.” Tam teneris hercule quam
qui uulnerauit aliquem, licet uulnus sanauerit; quam
qui subripuit aliquid, licet reddiderit deprehensus.
Non est hoc illi crimen propter uirtutem donandum:
iam gratiam uirtuti retulimus, praemium
consecuta est. Aequos esse nos conuenit: unum uirum
fortem honorauimus, alterum uindicemus.

Privignus medicus. 
Abdicauit quidam filium. abdicatus medicinae
studuit. cum pater aegrotaret et medici negarent
posse sanari, sanauit. reductus est. postea
 
aegrotare nouerca coepit; desperauerunt medici. rogat
pater filium ut curet nouercam. nolentem
abdicat. contradicit.
Quo pacto istud euenit ut abdicatione mea pater
aegrotaret, reditu nouerca? Pietati cessere morbi.
Medicinam relinquo, multum laboris, multum
uigiliarum; adice huc et quod qui sanantur ingrati sunt.
et medicus possum decipi et non possum priuignus
excusari. Eundem, inquit, medici morbum esse
dicunt. nempe illi qui negauerunt te posse sanari.
Ego uero cedo domo, si fateris illam sic posse
sanari. Timeo fortunam. imputabitur mihi, si quid
acciderit. Ecce tu me non posse non credis. Omnes
medici negant et nunc diligentiores fuerunt, quia in
te decepti sunt. Non sum tantae scientiae quantae
uideor: magnis praeceptoribus opus est; ego
abdicatus studui. Quaeris quomodo te sanauerim? non
tibi medicus, sed filius profui; desiderio laborabas;
gratum tibi erat quicquid meis manibus acceperas.
ut primum intraui, recreatus es: quid in te
curandum esset, aduerti. Haec non eodem morbo
laborat. multa sunt dissimilia: sexus, aetas, animus.
Nihil magis aegris prodest quam ab eo curari a quo
uolunt. Temerariis remediis graues morbi curantur,
quibus uti non audeo in nouerca.
Extra. Non oportet adolescentem quicquam
nouercae suscensere; alioqui odit et gaudet.
Ferendus est adolescens, si se excusat; non est, si
ulciscitur.
Pars altera. Lugendum est, flendum est; in
hoc me seruasti? Hostis aliquando uulnus sanauit
quod fecerat, ob hoc maxime quia alius sanare non
poterat. Negant posse sanari. Nemo suscipit; nemo
enim uult curationem filio praeripere.
 
Extra. Pollio dicebat: inter patres et filios id
solum iudex putat licere quod oportet.

indiscreti filius et privignus. 
Quidam mortua uxore quae in partu perierat,
alteram duxit; puerum rus misit. ex illa subinde
filium sustulit. utrumque puerum ruri
educauit; post longum tempus redierunt similes.
quaerenti matri uter eius sit non indicat. accusatur
ab ea malae tractationis.
Quid fletis, pueri? securi estote; non memini.
iam lites sunt et nondum indicaui. Qualis eris
nouerca quae sic fieri cupis? Alter tuus est, alter tui
frater est et si per te licuerit, neuter priuignus est.
Dum alterius uis esse mater, utriusque es nouerca.
Si coegeris, mentiar: non mater, sed nouerca
decipieris. Hos ipsa noluit natura distingui. Indicarem,
nisi tam pertinaciter quaereres. Hic tuus est. quid 
alterum nouercalibus oculis intueris? Ille tuus est.
Vni tibi contigit ut habeas priuignum et non sis
nouerca.
Pars altera. Malae tractationis agit; filius enim
rus ablegatus a patre et educatus est sic ut ignotus
esse posset et matri. Tibi rediit uterque filius, huic
uterque priuignus; quae eo crudelius filio caret quo
propius accessit. Times huius iniquitatem, cum
iniquus ipse magis ames eum cui alterius donare uis
matrem quam cui non uis suam reddere.
Extra. Quod ad colorem pertinet uiri, HISPO
ROMANIVS et SILO POMPEIVS hoc usi sunt: nescio
 
et ideo non indico. Quidam miscuerunt et utroque
usi dixerunt: nescio, sed etiamsi scirem non
indicarem, quod Latro et CESTIVS. Sed ASINIS POLLIO
neutrum colorem probabat. Si dicit, inquit, “nescio,” nulli fidem facit: uxor ipsa non quaereret
ab illo, nisi ille scire posset.
 dici enim contra
uirum potest: quaere a nutrice, a paedagogo.
uerisimile non est neminem domi esse qui sciat. Ille
autem mixtus color utrumque corrumpit, et
ignorantis fidem et non indicantis fiduciam. nam cum
dicit: “etiamsi scirem, non indicarem,” efficit ut illum
scire iudex putet; cum dicit: “nescio,” efficit ut
uideatur indicare debere, si scit. Ipse autem hoc
colore usus est quem aiebat simplicissimum: scio, sed
non indico, quia pueris hoc utile est; et tuo filio:
magis amaturus sum eum qui matrem uidebitur non
habere.

Tyrannicida adulter tyranni. 
Tyrannicidae praemium. In adulterio deprehensus
a tyranno gladium extorsit tyranno et occidit
eum. petit praemium. contradicitur.
Non fecisset tyrannicidium, nisi illum tyrannus
armasset. Cuius adulter non fuit qui etiam tyranni
fuit? Inputat nobis quod deprehensus in adulterio
mori noluit. Tyrannicida uester iure occidi potuit
a tyranno. Certamen in pari condicione contractum
publica fortuna distraxit. non innocentior uicit, sed
fortior. Tulit secum tyrannus gladium; sic enim
occisuri ueniunt. Cur solus ad praemium uenis ?
tyrannum certe occidisti cum adultera. Non loricam
clipeumue sumsit, sed tenuem ac perlucidam uestem;
 
perfusus unguento intrauit cubiculum, in quo
tyrannum non esse diligenter agnouerat. Tyrannicida
noster ne tyrannum inueniret optauit. Ducat
tyrannicidam in arcem tyrannus, non uxor, odium, non
amor; ascensurus ferat animum, ferat ferrum; eat
illo ubi inueniat tyrannum. Omnia honesta opera
uoluntas inchoat, occasio perficit. Saepe honorata
uirtus est et ubi eam fefellit exitus; scelera quoque
quamuis citra exitum subsederint puniuntur; nec
infelix uirtus amittit gloriae titulum, nec gloriam
uirtutis intercipit fortuita felicitas. Numquam
maiorum nostrorum prudentia tantis muneribus
tyrannicidium emeret, si illud etiam libido promitteret.
Nouo inauditoque more pugnabant, tyrannicida pro
adulterio, tyrannus pro pudicitia. Occidisti tu
maritum, fortuna tyranuum. Tyrannum cadere
reipublicae uolo; occidat illum ciuis iratus, misceat
maledicta uulneribus qualia in adulterum maritus
adtulerat. Ab adulterae osculis ad praemium curris.
Nolo tyrannicida imitetur antequam occidat
tyrannum. Populus Romanus ueneno uinci hostem noluit,
proditione noluit. Honorabo subitum tyrannicidium,
non honorabo fortuitum, non coactum.
Pars altera. Non habebas, inquit, ferrum. Quid
enim tyranno profuit quod habuit ? In eo qui
inermis ad tyrannum uenit non uirtus minor est, sed
periculum maius. Non quaeras quid in arcem
tulerim; tyrannicidium retuli. Non est gladius meus;
sed manus mea est, sed animus meus est, sed consilium,
sed periculum, sed tyrannicidium meum est.
Adulterium uocas quo effectum est ne quis timeat
adulterium? Diligenter arce munita occasionem
requirens temptaui seruos, temptaui amicos; per
uxorem solam refulsit occasio. Non putaui adulterium
 
uxorem tyranni polluere, sicut nec homicidium
tyrannum occidere. Ferrum in arcem ferre
periculosum erat, inuenire facile. Si tyrannum, inquam,
inuenero, obuia quaelibet res telum erit. certe
semper secum solet habere ferrum tyrannus. gladius
inter duos fortioris est. Quam sollicitus adulter fui
ne non deprehenderer!

Patronus operas remissas repetens. 
Per uim metumque gesta irrita sint. Bello ciuili
patronus uictus et proscriptus ad libertum
confugit. receptus est ab eo et rogatus ut operas
remitteret. remisit consignatione facta.
restitutus indicit operas. contradicit.
Patronus a liberto restitutionem peto. Si pacisci
tunc a me uoluisses operas, spopondissem. Bona
bello perdidi, ad restitutionem nudus ueni; nunc
libertorum operas desidero. Profer tabellas illa
proscriptionis tabula crudeliores: persequebatur illa quos
uicerat, hae persecutae sunt quos receperant; in illa
ultio fuit, in his perfidia; denique illa iam desiit,
hae perseuerant. Non mea, inquit, sed aliena uis
fuit. Aeque dignus est poena qui ipse uim adhibet
et qui ab alio admota ad lucrum suum utitur. In
hunc primum incidi et dum timeo ne offenderem
secutus sum hoc exigentem. Non recepit me, sed
inclusit. Nihil est uenali misericordia turpius.
Pars altera. Nihil tibi opus est potestas: scis
tibi illum parere etiam cum cogi non potest.
Quaslibet indicas operas, numquam tamen indices tam
 
periculosas quam indixisti. Habeo iudicia tua: bene
de seruo iudicasti: manumisisti; bene de liberto:
proscriptus mihi potissimum te commisisti. Si
noluissem patronum habere, potui. Vnus ex proscriptis
fuisti qui tunc posses etiam rogari.
Restitutio tibi proscriptionem remisit, non quicquid in
proscriptione gessisti rescidit. 
Extra. Omnes inuecti sunt in libertum. VARIVS
GEMINVS et OTHO IVNIVS egerunt lenius, ut patronus
remissurus uideretur operas, si optinuisset. Nam
Otho dixit: sine me iudicio meo uideri remisisse;
faciam, remittam. quid me sic times tamquam
inuitus promiserim? Contra CESTIVS ait: tunc
eiusmodi utendum coloribus, ubi uerendum est ne uideamur
rem duram postulare, ubi contra honestam
personam promissione iudex molliore fallendus est.
Quid in hac persona ueremur et causa, nisi hoc
unum quod ex hoc colore metuendum est, ne si
uolumus hoc remittere et uoluisse uideamur?

Laqueus Incisus. 
Inscripti maleficii sit actio. Quidam naufragio facto,
amissis tribus liberis et uxore incendio domus,
suspendit se. praecidit illi quidam ex
praetereuntibus laqueum. a liberato reus fit maleficii.
Tres, inquit, liberos perdidi. Vtinam et illos
seruare potuissem! Viue; mutantur uices felicitatis
humanae: proscriptus aliquando proscripsit. Victi
fugiunt, proscripti latent, naufragi natant. Amisi,
inquit, uxorem, liberos, patrimonium. Tu putabas
te ea condicione accepisse ne perderes? Ludit de
suis fortuna muneribus et quae dedit aufert, quae
abstulit reddit nec umquam tutius est illam experiri
quam cum locum iniuriae non habet. Cn. Pompeius
in Pharsalia uictus acie uixit. maius tu tuum putas
esse naufragium? Crassus uixit; et non priuatas
perdiderat, sed publicas opes. Omnia tibi fortuna
abstulit, sed spem reliquid. Tolle spem hominibus,
nemo uictus retemptabit arma, nemo infeliciter
experta negotiatione alios appetet quaestus, nemo
naufragus uiuet. Spes est ultimum aduersarum
rerum solatium. Vt uiueres, natasti. Miseritus sum
 
nec in te amplius quam periculum cogitaui: non
adtendi incendium, non orbitatem, aut si adtendi,
memineram te post illa uixisse. Non uisus est mihi
moriendi animum habere: elegerat locum in quo
interpellari posset.
Pars altera. Tot ille fundorum dominus aliena
arbore suspendo laqueum. De fortuna nihil queror:
mori permittit. “Nunc, inquid, morere.” iniuria est
ut qui meo arbitrio debui, tuo moriar. Amisi
uxorem, liberos, patrimonium; fortuna mihi nihil
praeter laqueum reliquid, iste nec laqueum. Sumpsi
instrumenta mortis solitudinem et laqueum, alterum
aptum morituro, alterum misero. Quisquis
interuenis, si amicus, defle, si inimicus es, specta. Cum
a me iste accusetur, grauiorem de me quam de reo
ferte sententiam: ego ut moriar, iste ne prohibeat.
Ne haec narrarem, mori uolui. Praecidit remedium
meum. Si qua est fides, non enataui, sed eiectus
sum. Nihil iam timebam nisi uiuere. Domus meae
fata claudo, nullo miserior quam quod ultimus
morior. Cui me uitae reseruas? ut aedificem? aspice
incendium. ut nauigem? aspice naufragium. ut
educem? aspice sepulchrum. In tam calamitosa
domo feliciores fuistis, uxor et liberi: uobis mori
contigit.

Gener inimici divitis. 
Pauper cum haberet filium et diuitem inimicum
filiam habentem, peregre profectus est. rumor
fuit de morte eius. filius cum diuite in
gratiam rediit et eius filiam duxit. reuersus pater
 
cogit illum uxorem repudiare; nolentem abdicat.
Nemo quicquam facile credit quo credito
dolendum sit. ego diu non credidi de nuptiis tuis.
Desertor patris, inimici cliens, uxoris mancipium, non
fleuisti patrem, non quaesiuisti; sic inimico placuisti.
Rumor, inquid, fuerat te decessisse. Mirabar si
talem uxorem uiuo patre habere potuisses. Non
quaeris ubi perierim? mors mea tibi debet esse
suspecta: inimicum habeo. Quis alius hanc famam
potuit inmittere nisi qui me uiuo filiam conlocare
non poterat? Non times ne inter ipsas nuptias tuas
patris ossa referantur ? Tot serui secuntur, tot liberti,
tot clientes, ut quicquit dixerit rumor sit. Fabricius
aurum a Pyrrho accipere noluit; beatior fuit ille
animo quam ille regno. Plures insidias in itinere
fugi et factum diues quod faciendum mandauerat credidit.
Pars altera. Vanum gloriae genus odium
diuitiarum. Mortales esse inimicitiae debent. Scipio
Gracchi inimicus et tamen postea socer. Cuius
uitio inimicitiae contractae sint apparet: ille amat
filium tuum, tu nec tuum.
Extra. SENIANVS rem stultissimam dixit: diues
me semper contempsit, numquam nisi pro mortuo
habuit. Vt aliquid et ipse simile Seniano dicam,
post hanc sententiam semper Senianum pro mortuo habui.

Fratres pancratiastae. 
Malae tractationis sit actio. Quidam duos filios
pancratiastas instituit; eduxit ad Olympia. Cum
conpositi essent ut simul pugnarent, accessit ad
pugnantes pater et ait abdicaturum se, si quis
perdiderit. commortui sunt iuuenes et decreti
his diuini honores. reus fit pater malae
tractationis ab uxore.
Tertius sine sorte pugnasti et utrumque uicisti.
Stetit cruentus pater; iam perierant et adhuc
minabatur. Moriuntur non alter ab altero, sed uterque
a patre. Misera mater odisse non potest qui filium
suum occidit. Iuuenes inuicti nisi habuissent patrem.
Pii iuuenes nec parricidium patri negare
potuistis. Vincere propter parricidium nolunt, uinci
propter abdicationem. “Abdico eum qui uictus erit.” demens, meliorem abdicaturus es. Inuoco Iouem
cuius Olympia parricidiis absoluta sunt.
Pars altera. Non facturus dixi et si facturus,
pro gloria dixi. Non debeo in inuidia solus esse,
cum luctus communis sit. Omnes aiebant fratres
conlusuros. Minatus sum non ut filiis metum
inponerem, sed ut populo satisfacerem.

Damnatus parricidii alligans fratrem. 
Qui falsum testimonium dixerit, uinciatur aput eum
in quem dixerit. Ex duobus filiis profectus est
cum uno pater; adolescens solus rediit.
 
accusatus est a fratre parricidii et damnatus.
diebus festis intercedentibus poena ex lege dilata
est; rediit pater. accusauit damnatus fratrem
falsi testimonii et optinuit et uinxit. cogit pater
ut uinctum soluat; nolentem abdicat.
Falsum, inquit, in fratrem testimonium dixit. Si
uis graue illius crimen facere, te exorabilem praesta.
Crudelis in fratrem miraris, si in te parricidium
creditum est? Ergo ego duos filios habere non
possum? adolescens, iam potes et parricidium facere.
Alligatus est alter filius quia non reuertebar, alter
quia redii. Numquam solues fratrem? si talis es,
nihil testis mentitus est: parricida es. Non impio
in te, sed in patrem pio animo dixit: suspectum
habuit quod reliqueras patrem. Inter catenas filii
mei iaceo eodem clausus ergastulo. ingrate, testem
tuum simul alligasti.
Pars altera. Meo periculo solutus, meo
alligatus, uix solui poterat, si testimonium falsum pro
fratre dixisset. Parricidium de patre finxit, de fratre
commisit. Venisse patrem mihi carnifex nuntiauit.
Parricida sum, sicut obicitur, si huic leuiter
irascor. Miraris si eum fratrem alligare possum qui
me potuit occidere? Ingrata erat ipsa poenae meae
dilatio: exspectare grauius uidebatur quam pati;
imaginabar mihi culleum, serpentis, profundum.

Domus cum arboee exusta. 
Qui sciens damnum dederit, quadruplum soluat, qui
inscius, simplum. Diues pauperem uicinum rogauit
ut sibi arborem uenderet quam sibi
 
dicebat obstare. pauper negauit; diues incendit
platanum cum qua et domus arsit. pro arbore
pollicetur quadruplum, pro domo simplum.
Excitatus flammarum sono, uicinorum primo
fidem exploraui. Arbor ramis excurrentibus totam
domum texerat. “Non potest exorari; incendatur.” Est hoc inpotentiae, sine fine concupiscere, sine
modo irasci. “Non potest expugnari precibus;
expellatur ignibus.” Nihil inter te et pauperem interest,
si iure agamus. Liceat et pauperem gaudere
prospectu. Vos possidetis agros urbium fines
urbesque domibus impletis; intra aedificia uestra undas
ac nemora conprehenditis. Nihil lautius occurrit
oculis tuis quam ruinae meae. Domum perdidi qui
carere ne arbuscula quidem poteram. Deliciis tuis,
diues, ardebimus? Oculis uoluptas in incendio
quaeritur et prospectus ignibus relaxatur. “Prospectui
obstabat.” Quid? inambulantibus nobis non obstant
seruorum cateruae? excitati in immensam altitudinem
parietes lucem non impediunt? infinitis
porrectae spatiis ambulationes et urbium solo aedificatae
domus non nos prope a publico excludunt? Sub
hac arbuscula imaginabar diuitum siluas. Quantum
perdidi quem fatetur iratus inimicus plus perdidisse
quam uoluit? Non iniquum postulo: eius damno
desinat incendium cuius consilio coepit. Scilicet ut
domus ad caelum omne conuersae brumales aestus
habeant, aestiua frigora, et non suis uicibus intra
istorum penates agatur annus, alunt in summis
culminibus mentita nemora et nauigabilium
piscinarum freta. Arata quondam populis rura singulorum
nunc ergastulorum sunt latiusque uilici quam reges
imperant. maria proiectis molibus submouentur.
 
Nesciebas quanta sit potentia ignium, quam
inreuocabilis, quemadmodum totas absumat urbes, quam
leuibus initiis oriantur incendia? Etiamsi partem
damni dare noluisti, si tamen uoluisti partem, in
totum, quasi prudens dederis, tenendus es; ex toto
enim noluisse debet qui inprudentia defenditur. Si
fatereris te scientem ianuam incendisse, si unum
tignum, puto tota domus intellegeretur ex parte;
nec enim quisquam omnia incendit, sed unam
aliquam rem, ex qua surgat in omnia se sparsurus
ignis. atqui pars domus est arbor quae in domo est.
Pars altera. Pestilentem mihi faciebat domum
arbor: caelum omne per quod salubris spiritus
uenire posset obduxerat. rogaui pauperem et dixi:
nihil tibi nocet arbor recisa, mihi plurimum non
recisa. quid ad te illi rami pertinent qui extra
domum sunt? Quasdam partes domus meae rami
premebant; iam etiam quosdam parietes mouerant. scitis
quanta uis sit arborum; muros discutiunt.

Raptus in veste muliebri. 
Inpudicus contione prohibeatur. Adolescens
speciosus sponsionem fecit, muliebri ueste se exiturum
in publicum. processit; raptus est ab
adolescentibus. decem. accusauit illos de ui et damnauit.
contione prohibitus a magistratu reum facit
magistratum iniuriarum.
Muliebrem uestem sumpsit, capillos in feminae
habitum composuit, oculos puellari lenocinio
circumdedit, colorauit genas. Non creditis? et qui non
 
crediderant uicti sunt sponsione et hoc de sponsione
forsitan uenerat ut auderet inpudicus contionari.
Date illi uestem puellarem, date noctem: rapietur.
Sic illum uestis sumpta decuit, ut uideretur non
tunc primum sumpsisse. Facta totius adolescentiae
remitto, una nocte contentus sum: sic imitatus est
puellam, ut raptorem inueniret. Numquid cecidi?
numquid carmen famosum composui, aut ut
proprium genus iniuriae tuae dicam, numquid te rapui?
Aput patres nostros qui forensia stipendia
auspicabatur, nefas putabat brachium toga exserere. quam
longe ab his moribus aberant qui tam uerecunde
etiam uirtute utebantur? Constat hunc stupratum,
cum damnati essent qui rapuerunt.
Pars altera. Constat semper grauem, semper
serium fuisse; sed hoc iocis adolescentium factum est.
Ceterum tam nota erat uerecundia eius, ut nemo
iam sine sponsione crediderit.

non recepti ab imperatore. 
Nocte in bello portas aperire ne liceat. Imperator
in bello summam habeat potestatem. Trecenti
ab hoste captiui ad portas nocte uenerunt,
imperator non aperuit; ante portas occisi sunt.
imperator post uictoriam reus est laesae reipublicae.
Non putaui meos. nouerant legem. Cur, inquid,
trecenti perierunt? immo cur, ne perirent, capti
sunt? Hos ego interdiu non recepissem nisi
 
uictores, noctu ne uictores quidem. Procedens postridie
in proelium, pugnaturis ostendi trecentos in quibus
nihil laudari potest praeter fugam, nihil desiderari
praeter numerum. Fugiunt ut leges relinquant,
reuertuntur ut tollant. Populus Romanus Cannensi
proelio in summas redactus angustias, cum
seruorum desideraret auxilia, captiuorum contempsit et
credidit eos libertatem magis tueri posse qui
numquam habuissent quam qui perdidissent. Nocte
quomodo hostem ciuemque distinguam? quam mihi
das notam, ut arma cognoscam? Credo in insidiis
hostes fuisse, ut exclusos occiderent, sequerentur
admissos.
Pars altera. Infestus trecentis fuit; iniquo
conlocauit loco; hoc ne argui posset, non recepit. Capti
sunt fortissimi duces, Regulus, Crassus. Haec
postrema rogantium uox erat: mitte arma; hoc certe
lex non uetat.

Tyrannus post abolitionem candidatus. 
Conpetitori liceat in conpetitorem dicere. Tyrannus
dominationem sub abolitione deposuit, ut si quis
obiecisset tyrannidem, capite puniretur. petit
magistratum; conpetitor contradicit.
Candidatus anno meo spondeo, nulla rapietur,
nullus occidetur, nullum spoliabitur templum. Cur
honores tamdiu non gesserit, narret, per
communem deprecor libertatem. Moriar; obicietur tibi
quod occideris ciuem. Vult aliquo imperio, aliqua
potestate distingui, homo magnae nobilitatis,
 
magnae gratiae, ingentis pecuniae. Siciliae fuisse
dicitur dominus, qui inclusos aeneis tauris homines
subiectis urebat ignibus, ut mugitum ederent, uerba
non possent. O hominem in sua crudelitate
fastidiosum, qui cum uellet torquere, tamen nolebat
audire!
Pars altera. Quicquid egi, quicquid gessi,
reipublicae causa feci. Peto ne mihi lex pro me lata
noceat, neu quid noceat quia non obicitur quod
non noceret obiectum.

chirografum cum abdicato. 
Abdicato frater chirografum dedit dimidiam se
partem daturum hereditatis, si non respondisset.
ille tacuit. abdicatur alter a patre.
Tantum aeris alieni habet quantum uiuo patre
non possit soluere. Vis scire cuius fidei sis? ne
frater quidem tibi sine chirografo credidit. Alterius
spem moror, alterius fidem. Viuo et iam
patrimonium meum diuisum est. Nisi succurritis uincet me
et ille qui tacuit. non dissimulo me hodie duos
abdicare. Chirografum prode, parricidarum foedus et
nefariae spei pactum, chirografum danti impium,
accipienti turpe, patri periculosum.
Pars altera. In omnem me fortunam, frater,
comitem tibi iungam: si militandum, una militabimus,
si peregrinandum, una urbes peragrabimus, si
cotidianam rogauero stipem, et illam tecum diuidam.
Nolui recentem iram exagitari patris; malui ut
tacendo patrem uinceret. Meae partis heres ero, tuae
custos. Et quia de re maxima melius sibi quisque
credit, do chirografum; tu da operam, ut istud magis
 
a patre accipere quam a fratre uidearis. Hoc quod
honeste, quod pie gerebamus, tam palam egimus, ut
pater sciret. Quid enim timebam? ne si rescisset
pater moleste ferret filium suum hominem auarum
non esse, fratrem pium esse? Ita mihi contingat
patrem utrique nostrum placari.

exul pater pundo prohibitus. 
Exulem tecto et cibo iuuare non liceat.
Inprudentis caedis damnatus quinquennium exulet. Quidam
cum filium et filiam haberet, inprudentis
caedis damnatus in exsilium profectus solebat
uenire in possessionem uicinam finibus. resciit
hoc filius, cecidit uilicum; uilicus exclusit
patrem. coepit ire ad filiam. accusata illa, quod
exsulem recepisset, aduocato fratre absoluta est.
post quinquennium pater abdicat filium.
Accusator ciuium me fecit exulem, filius etiam
meorum. Filiam honestiorem inueni, quod accusata
est, seruum frugaliorem, quod caesus est. Male
meruisti de patre quem exclusisti, de sorore cui
praeiudicio nocuisti, de iudicibus quos in tam bona
timuisti causa. Aut tu peccasti aut soror. Filius
me meus docuit, quod illum non recipio. Absoluta
est, inquid, me aduocato soror. Ita tu patrem non
recipiebas, cum tam bene istam causam agere
posses? Cum absoluta est quae receperat, damnatus
est qui expulerat. Filia me patrem iudicauit, serui
dominum; uni filio exul fui. Ignosce, fidelissime
seruulorum, et tibi inprudens nocui. Quam bonam
eius causam putas fuisse quae ne te quidem
 
aduocato damnata est? Si te herede possum mori,
dignus sum qui tibi etiam hunc seruum relinquam.
Alii exsul est, tibi pater est. Nulla lex scelus
imperat. Certe quae fecit, absoluta est. Lex eum
tenet qui iuuit exsulem, non qui patitur iuuari. Ignora,
dissimula: lex te innocentem esse, non curiosum
iubet. Si mea causa faciebas, me admonuisses,
seruum prohibuisses, non cecidisses.
Pars altera. Facere lege prohibente non potui.
Accusata et absoluta est, quia muliercula uidebatur
non nosse leges. Non pro me timui, sed pro te:
res in notitiam hominum peruenerat; captabaris;
timui ne occidereris. Vis scire notum fuisse? soror
est accusata. Malui seruum frugalissimum caedere
quam patrem optimum amittere.

mater nothi lecta pro parte. 
Maior frater diuidat patrimonium, minor eligat.
Liceat filium ex ancilla tollere. Quidam cum
haberet legitimum filium, alium ex ancilla sustulit
et decessit. maior frater sic diuisit, ut
patrimonium totum ex una parte poneret, ex altera
matrem nothi. minor elegit matrem et accusat
fratrem circumscriptionis.
Vnus omnium exheredatus sum diuidendo.
Legisset, inquid, alteram partem. tu solus talis
potuisti esse filius qualis frater es. Lex te diuidere,
me eligere iussit: aperte ne minor circumscribatur
timet. Sic diuisit, ut si uellem non esse mendicus,
relinquerem fratrem in egestate, matrem in
 
seruitute. Non est diuidere ex altera parte patrimonium
ponere, ex altera onus. Talis fuit, ut illi
coheredem pater ex ancilla tolleret. Elige, ut aut
patrimonio careas aut scelere. Circumscriptores dici solent
qui aliquid abstulerunt: iste nihil reliquid. Tu,
inquid, uoluisti pauper esse. Cur ergo queror, si
egestate delector? Obici, inquid, non potest quod
lege factum est. immo nihil nisi quod lege factum
est; nam si quid aliter gestum est, per se inritum
est. circumscriptio semper crimen sub specie legis
inuoluit: quod apparet in illa legitimum est, quod
latet insidiosum. semper circumscriptio per ius ad
iniuriam peruenit. Lex iubet maiorem diuidere,
minorem eligere: nec tu diuisisti nec hic elegit; sic a
te alligatus est, ut necesse haberet quod non
expediebat malle. Nota fuit in matrem mea pietas; non
timuit ne eligere possem alteram partem.
Pars altera. Ego nihil aliud quam diuisi.
Circumscriptio non in diuisione est, sed in electione.
Habes matrem quam totis quidam bonis
redemerunt; habes gloriam quam per ignes quidam, per
arma quaesierunt. Multa de patrimonio rapuit cum
haberet ius dominae ancillae inpudentia. Timebas
ne in illam saeuirem? non expediebat mihi, cum in
illa totum patrimonium habiturus essem. Nunc
tantundem habes; habes enim partem quam uoluisti.
ut tantundem haberes, nec pater uoluerat; ideo
matrem tuam ancillam reliquid.

Potio ex parte mortifera. 
Veneficii sit actio. Proscriptum uxor secuta est.
quodam tempore secreto poculum tenentem
 
interrogauit, quid esset; ille dixit uenenum et
mori se uelle. rogauit illa ut partem sibi daret
et dixit se nolle sine illo uiuere. partem bibit
ipse, partem uxori dedit. periit illa sola.
testamento inuentus est maritus heres. restitutus
arguitur ueneficii.
Sic egit ut deprehenderetur, sic deprehensus est
ut exoraretur, sic bibit ut uiueret. Quod est istud
uenenum quod tantum heredi non nocet? Nemo
umquam tam palam uxori uenenum dedit. Fugit ne
occideretur qui dicit se mori cupere. Vnus
proscriptione locupletior factus est. Vt uiuere uellet,
uxor illi persuadere non potuit; persuasit res
blandior, uxoris hereditas. Sciit quam partem potionis
hauriret. Contrarias partes gladio persecutus est,
suas ueneno. Occidendi finem prius uictores fecere
quam uicti. Quid iam putabatis futurum, cum in
exsilium uxor testamentum tulisset, maritus
uenenum? Vbi est uxor? Ecquid te pudet? iam etiam
proscripti redeunt. Statim sumta potione conlapsa
est. nolite mirari, si tam efficax uenenum est:
heres est qui dedit. Summis fere partibus leuis et
innoxius umor suspenditur, grauis illa et pestifera
pars pondere suo subsidit. Apparet te diu
praeparatum uenenum habuisse: scisti diuidere. Etiamsi
potest defendi qui uolenti dedit, tu potes qui
fecisti ut uellet? Id genus ueneni fuit quod pondere
subsideret in imam potionem. bibit iste usque ad
uenenum, uxor uenenum. 
Pars altera. Virum in pace dilexit, in bello
secuta est, in ultimo consilio non reliquid. O dignam
quam innocens sequar! Bellum ciuile egi, proscriptus
sum, exulaui; quid his malis adici potest nisi ut
uenenum bibam et uiuam? Venenum, inquam, est.
 
Hoc qui daturi sunt, dissimulant. Venenum Cato
uendidit. Quaerite an proscripto licuerit emere quod
licuit Catoni uendere.

Iphicrates reus. 
Qui uim in iudicio fecerit, capite puniatur. Missus
Iphicrates aduersus Thracum regem, bis acie
uictus foedus cum eo percussit et filiam eius
uxorem duxit. cum Athenas redisset et causam
diceret, uisi sunt circa iudicium quidam Thracum
cultu armati et ipse reus gladium strinxit.
cum iudices citarentur ad iudicandum, palam
absolutorias tulerunt sententias. accusatur quod
uim in iudicio fecerit.
Nemo iudicum tuorum non sic timuit tamquam
tu de illis iudicaturus esses. Cum toto tibi regno
suo uenit aduocatus; non maioribus copiis bellum
instruxit quam iudicium. Iphicrate, conde gladium;
iudicium est. Quid tibi cum gladio ? certe bis uictis
arma ponenda sunt. Quae est ista contra rerum
naturam permutatio, in bello nuptiae, in iudicio
bellum?
Pars altera. Ego uim non feci; omnia enim
legitima peracta sunt: accusator suo loco dixit, reus
suo respondit; perfectum per omnes numeros suos
iudicium est. Cum iudices sententias ferrent, strinxi
gladium, ut occiderem me, si dampnatus essem.
Iudices tulerunt palam absolutorias, ut gratiam duci
suo referrent. Nuptiarum causa utilitas reipublicae
fuit. Miles pulsus saepius erat infelici proelio.
 
Barbaros circa iudicium fuisse non propter officium
armatos, sed propter morem suum. Quid potestis,
inquid, queri? quod uobis obsidem adduxi?

Adultera Venefica. 
Veneficii sit actio. Quidam cum haberet uxorem et
ex ea filiam nubilem, indicauit uxori, cui eam
conlocaturus esset. illa dixit: celerius morietur
quam illi nubat. decessit puella ante diem
nuptiarum, dubiis signis cruditatis et ueneni.
torsit ancillam pater; dixit illa nihil se scire de
ueneno, sed de adulterio dominae et eius cui
conlocaturus filiam erat. accusat uxorem
ueneficii et adulterii. “Morietur:” teneo ueneficam; “celerius quam
nubat:” teneo adulteram. “Morietur:” factum est; “celerius quam nubat:” factum est. Adulterium
deprehendi serius quam factum est, ueneficium antequam
fieret. Duo crimina ad uos detuli et duos indices:
altera dicit quod factum est, altera etiam quod
futurum sit. Generi adultera, filiae pelex. Quam
infelix domus est in qua adulterium argumentum est!
Dixi: honestus est; dixi: pulcher est; dum laudo
generum, commendaui adulterum. O me
tardissimum in malis meis! ueneficium ne denuntiatum
quidem credidi, adulterium in ueneficio demum
deprehendi. Versae sunt in exsequias nuptiae
mutatusque genialis lectus in funebrem, subiectae rogo
felices faces. Profertur putre corpus et uenenis
tumens. quid ultra quaeritis? uerbis signa, signis
tormenta conueniunt. Ad uocem tuam facta conueniunt.
 “Morietur antequam nubat:” factum est. Vidimus
fluens corpus et in cadauere illius materna uerba
credidimus. Generum adulterio perdidi, uxorem
parricidio, filiam ueneficio.
Pars altera. Duo grauissima crimina obiecit,
adulterium et ueneficium: adulterium ancilla teste,
ueneficium ne ancilla quidem. Cum indignaretur se
non rogatam, exciderunt illi uerba quae non minus
quam ille filiam luget. At quare dixisti: “celerius
morietur quam illi nubat?” Verba dolori parum
considerata exciderunt. et est saepissime fortuita diuinatio.

Demens qui filio cessit vxorem. 
Dementiae sit actio. Qui habebat duos filios duxit
uxorem. alter ex adolescentibus cum aegrotaret
et in ultimis esset, medici dixerunt animi
uitium esse. intrauit ad filium stricto gladio
pater, rogauit ut indicaret sibi causam. ait amari
a se nouercam. cessit illi uxore sua pater. ab
altero accusatur dementiae.
Audite rem nouam: fratrem crudelem, nouercam
misericordem. Insanus sum, quia aliquis meo
beneficio sanus est. Tradidi illi uxorem; sed eripueram. “Testor, inquid, praesides pietatis deos, amare
antequam duceres coepi.” Ita tu iniuriam uocas quod
fratrem habes, non habes nouercam? Transii
praeter istius oculos cum ferro; gladium mihi nemo
nisi aeger extorsit. Patri qui periculum filii morientis
sustinere non potuit, ignoscendum in
qualicumque facto est.
Pars altera. Alter lenocinio curauit, alter
 
parricidio conualuit. Quid? hoc adulterium non putas
quod marito conciliante committitur? Nescio
furiosius uxorem duxerit, an habuerit, an dimiserit, an
conlocarit. Quam demens est cui adulterium pro
beneficio imputatum est! Strinxit gladium maritus,
non ut uindicaret adulterium, sed ut faceret. Mori
potius debuit frater quam sanari turpiter. quid enim
si matrem, si sororem concupisset? Quaedam
remedia grauiora ipsis periculis sunt. Omnia inter
priuignum et nouercam conposita; simulatum morbum
et derisum mimo turpissimo patrem.

versus Virginis Vestalis. 
Virgo Vestalis scripsit hunc uersum:
 Felices nuptae! moriar nisi nubere dulce est. 
rea est incesti. “Felices nuptae” cupientis est; “peream nisi” adfirmantis est; “nubere dulce est:” aut experta iuras
aut inexperta peieras; neutrum sacerdotis est. Tibi
magistratus suos fasces submittunt, tibi consules
praetoresque uia cedunt; numquid exigua mercede
uirgo es ? Sacerdos raro iuret nec umquam nisi per
suam Vestam. “Moriar:” numquid perpetuus ignis
extinctus est? “Moriar:” numquid de nuptiis
appellata es? Te ad ultimum, Vesta, inuoco, ut tam
infesta sis sacerdoti quam inuisa es. Recita
carmen, dum quaero quale sit. Tu carmen scribas, tu
uerba pedibus tuis emollias et seueritatem templo
debitam modulatione frangas? Quodsi utique
laudare uis nuptias, narra Lucretiam, de illius morte
 
scribe antequam iurabis de tua. O te omni
subplicio dignam cui quicquam sacerdotio felicius est! “Dulce est:” quam expressa uox, quam ex imis
uisceribus emissa non expertae tantum sed delectatae.
Incesta est etiam sine stupro quae cupit
stuprum.
Pars altera. Vnus illi uersus obicitur, ne hic
quidem totus. Non oportet, inquit, scribere carmen.
Multum interest obiurges an punias. Incesti
damnari nulla potest nisi cuius uiolatum corpus est.
Quid, tu putas poetas quae sentiunt scribere? Vixit
modeste, castigate; non cultus in illa luxuriosior,
non conuersatio cum uiris licentiosior; unum crimen
eius uobis confiteor: ingenium habet. Quidni
inuideat Corneliae, quidni illi quae Catonem peperit,
Extra. VARIVS GEMINVS aput Caesarem dixit:
Caesar, qui apud te audent dicere, magnitudinem
tuam ignorant, qui non audent, humanitatem.

ab Archipirata filio dimissus. 
Duobus filiis quidam superduxit nouercam. alterum
domi parricidii damnauit; tradidit fratri
puniendum. ille eum exarmato nauigio inposuit.
delatus adolescens ad piratas, archipirata factus
peregrinantem patrem cepit et remisit. reuersus
pater abdicat filium.
Tanta tempestate confusus dispicere nil potui
nec satis memineram. tale ministerium mihi pater
an nouerca mandassed, ministerium an poenam esse
uoluissed, uindictam parricidii an parricidium. Insui
fratrem culleo iubes? non possum. non ignoscis?
an non credis? ego contendo ne te quidem posse.
Nemo repertus est naufragii comes; omnia
instrumenta circumcisa sunt, adminiculum spei nullum.
patri sum excusandus an fratri? “Hoc pietatis tuae
munus ad inferos perferam, licuisse mihi per
 
fratrem aliter quam parricidae mori.” Viuit, inquid,
frater. non credo. seruauit, inquit, me. fecisti ut
crederem. In domo in qua tam facile parricidium
creditum est, ego fratrem occidere non potui, frater
patrem. Descriptio tempestatis: emicabant densis
undique nubibus fulmina et tempestates horridae 
absconderant diem; intumuerat mare iustis quoque
nauigiis horrendum. Habes, inquam, frater, si
innocens es, nauigium, si nocens, culleum. Non potui
facere parricidium — quam facile erramus
omnes — et factum putaui. Frater, inquid, tu primus
in domo parricidium facies. Iacebat in litore
nauigium, quod etiam integrum infeliciter uexerat.
Credam parricidam, si tibi proficiscenti nauigium suum
reddidit. Subito mihi cum animo pariter excidit
ferrum, et nescio qua perturbatione tenebrae
stupentibus offunduntur oculis. intellexi quam difficile
esset parricidium facere, etiam quod imperasset pater.
Ita mihi, quae sola miseros in domo nostra respicit,
Fortuna succurrat. Profectus pater tranquillo mari,
auspicato itinere, integra naui. quid hoc est?
felicius nauigauit dampnatus quam qui damnauerat.
Vtrum uobis uidetur innocentiam apud piratas
didicisse an ne apud piratas quidem perdidisse? Perieras,
pater, nisi in parricidam incidisses. Scissa
quoque uela fecerant sinus et instructas classes
naufraga praecesserat nauis. scires nauigare qui
seruaturus esset patrem. Erat nauigium, immo fuerat.
O crudelis et pertinax nouerca! nihilominus saeuit;
maria iam quiescunt, praedones miserentur, irati
parcunt. Veni ad uos ut probem me parricidam.
 
Multas rerum natura mortis uias aperuit et multis
itineribus fata decurrunt. 0 maria iustiora iudiciis!
o mitiores procellae patre! Non putatis
misericordem qui quem damnauit puniendum fratri dedit?
Centurio Luculli Mithridaten non potuit occidere,
Mithridaten, dii boni, quam non dubium parricidam!
Gaude, pater, neuter ex filiis tuis parricidium fecit.
Narra, pater, quomodo te dimiserit sic dimissus. “Nocens est iste;” sed mihi frater est. Naturae
iura sacra sunt etiam aput piratas. Dixisses, inquit,
te non posse. ita tu nesciebas ? Non licuit, non
debui, non potui.
Pars altera. Nega nunc parricidam fuisse quem
scis esse piratam. Dimisit me in patrocinium suum,
ut quia non occiderat, uideretur nec ante uoluisse.
Quis porro me uno miserior est? uitam parricidae
debeo.
Extra. Magna nouorum rhetorum manus in hanc
partem transiit, ut aliquid dici debuerit in
nouercam; fuerunt et illi qui non quidem palam dicerent,
sed per suspicionem et figuras; quod PASSIENVS.
non probabat adserens minus uerecundum esse aut
tolerabile infamare nouercam quam accusare.
quidam principia tantum habuerunt in sua potestate,
post ablati sunt impetu. excusatius est autem in
malum colorem incidere quam transire. HISPANVS
duro colore usus, hoc se tamquam grauius elegisse
dixit supplicii genus: qui color prudentibus
displicebat; quam enim spem habet absolutionis, si nec
paruit nec pepercit?

Popilius ciceronis interpector. De moribus sit actio. Popilium parricidii reum
Cicero defendit; absolutus est. proscriptum
Tullium ab Antonio missus occidit; caput ad
Antonium retulit. accusatur de moribus.
Occidit Ciceronem Popilius. Iamne creditis
occisum ab isto patrem? Occisurus Ciceronem debuit
incipere a patre. Antonius, inquid, iussit. Non te
pudet, Popili? imperator tuus te credidit posse
parricidium facere. Abscidit caput, amputauit
manum. minus in illo crimen est, quod Ciceronem
occidit. Pro dii boni! occisum Ciceronem malos
mores uoco. Hoc unum feliciter, quod ante
occidisti patrem quam Ciceronem. Facilius pro
parricida Cicero iudicem mouit quam pro se clientem.
Ad uos hoc, patroni, spectat exemplum: nullos
magis odit Popilius quam quibus plurimum debet.
Abscidit ceruices. Parce iam, Popili: nihil tibi nisi
occidendum mandauit Antonius. Pudeat te, Popili:
accusator tuus uiuit. Non credidisset Popilium
facturum Antonius, nisi parricidium fecisse meminisset.
Dii manes Popili senis et inultae patris umbrae te,
Cicero, persecuntur, ut quem negasti sentias
parricidam. Non hausit Minturnensis palus exulem
Marium; Cimber etiam in capto uidit imperantem. Cn.
Pompeius terrarum marisque domitor libenter se
Hortensi clientem professus est; et Hortensius bona
Pompei, non Pompeium defenderat. Ita tu, Popili,
si Antonius iussisset, et patrem occidisses?
Pars altera. Si illa tempora in crimen uocas,
dicis non de hominis, sed de reipublicae moribus.
 
Miraris si eo tempore necesse fuit Popilio occidere
quo Ciceroni mori? Ciceronis proscriptio fuit
occidi, mea occidere. iussit imperator, iussit uictor:
ego illi negare quicquam possem, cui nihil negare
poterat respublica?
Extra. Popilium pauci ex historicis tradiderunt
interfectorem Ciceronis et hi quoque non parricidii
reum a Cicerone defensum, sed in priuato iudicio.

ter abdicatus venenum tenens. 
Ter abdicatus, ter absolutus conprehensus est in
secreta domus parte a patre medicamentum
tenens. interrogatus quid esset, ait uenenum:
uelle se mori; et effudit, accusatur parricidii.
Dic quid commiserim: certe te nec secreta fallunt.
Vt interuenit pater, in has cogitationes abii:
quisquamne tam infelix fuit? quisquamne me magis
odit quam ego? misereri mei coepi. Ter causam
dixi; accessit ad haec supplicia mea uenenum;
uiuam si nec hoc tibi satis est. Habuit uenenum
Mithridates, habuit Demosthenes.
Pars altera. Cum se mori uelle dicat, uitam
rogat. Teneo parricidam etiam in suam mortem
paratum. Quantum est quod negas, cum tantum sit
quod fateris ? Venenum quaesisti, uenenum emisti,
uenenum intulisti in eam domum in qua habebas
inimicum patrem. Indica quis uendiderit; dicetur
illi: tu uendebas cuiquam uenenum? tu abdicato?
nesciebas cui daturus esset? Quaeritis cui uenenum
 
parauerit? non bibit. Quod negat parricidium est,
quod confitetur ueneficium. Mihi, inquid, paraui;
ne quis dubitet an alium possit occidere Tam
inuisum tibi fuisse patrem dico, ut occidere uolueris;
tam inuisum ipse confiteris, ut mori uolueris.
Extra. Coniectura duplex a persona una: an
sibi parauerit, an patri. Laberium diuus Iulius
ludis suis mimum produxit, deinde equestri ordini
reddidit. quem cum iussisset ire sessum, omnes
equites ita se coartauerunt, ut uenientem non
reciperent. Multos tunc in senatum legerat Caesar, et
ut repleret exhaustum bello ciuili ordinem et ut his
qui bene de partibus meruerant gratiam referret.
Cicero in utramque rem iocatus mandauit Laberio
transeunti: recepissem te, nisi anguste sederem.
Laberius ad Ciceronem remisit: adqui soles duabus
sellis sedere. quia Cicero male audiebat tamquam
nec Pompeio certus amicus nec Caesari, sed
utriusque adulator.

mater caeca filium retinens. 
Liberi parentes alant aut uinciantur. Quidam
habens uxorem et filium profectus in piratas
incidit. scripsit utrique de redemtione. uxor
flendo caeca facta est; filium euntem ad
redemtionem alimenta poscit; non remanentem
alligare uult.
Nauigaturus uxori filium reliquid, nec adhuc
caeca erat. Non est quod mulieris affectum lege
aestimetis qua minatur; omnia facit ne filius
 
alligetur. Quotiens duobus est communio, potestas eius
fit tota qui praesens est.
Pars altera. Vnus uinculis duos alligat. Victo
mater catenas denuntiat, uictori ad piratas eundum
est. Filius familiae nulli possum seruire nisi patri.
Petis ab eo alimenta quem pater peregre mittat.
primae partes patris sunt, secundae matris. ille
peregre est, tu domi; ille captus, tu libera; ille
inter piratas, tu inter ciues; ille alligatus, tu soluta.
at tu caeca es. infelicior ille quod uidet catenas
suas et caedes et uulnera et cruces eorum qui non
redimuntur. At periculosum est. quam multi nihil
pro patribus periculosum putarunt! Non, inquit,
uindictam sed misericordiam quaerit. Ita quisquam
exigit pietatem, ut impediat?
Extra. CALVVS, qui diu cum Cicerone
iniquissimam litem de eloquentiae principatu habuit, usque
eo concitatus actor fuit, ut in media oratione eius
exclamaret Vatinius reus: rogo uos, iudices, num
si iste dissertus est, ideo me dampnari oportet?

quinquennis testis in procuratorem. 
Mortua quidam uxore ex qua filium habebat, duxit
aliam; sustulit ex ea filium. habebat speciosum
procuratorem. cum saepe iurgarent nouerca et
priuignus, iussit eum semigrare; ille trans
parietem habitationem conduxit. rumor erat de
adulterio matris et procuratoris. quodam
tempore pater in cubiculo suo occisus inuentus est,
uxor uulnerata, communis paries perfossus.
 
placuit propinquis quaeri a filio quinquenni qui
una dormierat, quem percussorem cognosceret;
ille procuratorem digito monstrauit. accusat
filius procuratorem caedis, ille eum parricidii.
Vt audiui clamorem, si qua fides est,
deprehensos adulteros credidi. Da puerum. aliquis non est
uno teste contentus? da populum. Obicit priuigno
parricidium, filio mendacium. Dic, puer, quis
occiderit patrem; dic audaciter; eundem nominas quem
populus. Nox placet sceleri, adulterii tempus. O
magna in contrarium peruersitas seculi! inuentus
est qui patrem posset occidere, non posset
nouercam. Ostende istud non uulnus, sed argumentum.
ostende uulnus: percussor ille quam timuit ne
occideret! Tam leuiter te uulnerauit illa dextera, cui
nec paries obstitit nee pater? Nihil est puero teste
certius; nam et ad eos annos peruenit ut intellegat
et non ad eos quibus fingat.
Extra. VINICIVS, exactissimi uir ingenii, nec
dicere res ineptas nec ferre poterat.

demens qui servo filiam iunxit. 
Tyrannus permisit seruis dominas suas rapere.
profugerunt principes ciuitatis et simul qui filium
habebat et filiam. cum omnes serui dominas
uitiassent, seruus eius uirginem seruauit. occiso
tyranno reuersi sunt principes; in crucem
seruos sustulerunt; ille manumisso filiam iunxit.
reus est a filio dementiae.
 
Haberemus solatium, si has nuptias tyrannus
fecisset, non pater. Sanum putatis esse qui imitari
tyrannum maluit quam seruum? Fecit se similem
tyranno, filiam raptis, libertum cruciariis. Plus
permisit seruo dominus quam tyrannus. Quisquis has
nuptias facit, aut insanus est aut tyrannus.
Egregius gener, cui nihil est gloriosius quam quod inter
cruciarios non est. Virginitatem sub patre perdidit
quam seruauerat sub tyranno. Itane est nuptiis
dignus, quia indignus est cruce? Melior condicio
uitiatarum quam uirginis est: illis mutare nuptias
contigit. Propitius pater ita conlocauit filiam suam,
ut iratus tyrannus alienas. Cum sanus esset pater,
ne has uideret nuptias, fugit. Miserrima soror, sub
tyranno patrem desiderabas, sub patre tyrannum
desideras. Non est illi praemium, unum spectare
omnium cruces? Dominam non stuprauit. auge
beneficia: nec dominum occidit nec uenenum dedit.
non est beneficium scelere abstinere. Quod aliae in
tyrannide passae sunt, haec in libertate; ceterae
absentibus suis, haec praesentibus; in aliis stuprum
uocatur, in hac matrimonium. Timuit ille
supplicium; sciuit rempublicam liberandam, daturos
poenas qui contaminassent; et aduentare tyrannidi
tempus ultimum uidit. Conuenite seruuli, conuenite
liberti, emta cognatio.
Pars altera. Si quis tyranno indicasset, solus
hic in cruce pependisset. Licet cui uolo filiam
conlocare. Marcus Cato coloni sui filiam duxit uxorem.
Filia non mariti petulantiam timebit, non uerborum
contumeliam, non pelicem, non repudium. Neminem
natura liberum fecit, neminem seruum; inposuit
haec fortuna postea singulis nomina. Nuper et nos
serui fuimus. Seruus rex fuit.

Cavete Proditorem. 
Pater et filius imperium petebant; praelatus est
filius. commisso bello captus est. missi sunt
decem legati ad redimendum imperatorem.
euntibus occurrit pater, dixit sero se aurum ad
redemptionem tulisse, filium crucifixum esse. illi
peruenerunt, quibus imperator ex cruce dixit:
cauete proditorem. reus fit pater proditionis.
Imperator supplicium tulit, proditor pretium.
Tristiorem istum uidimus, cum filius imperator
renuntiatus est, quam cum captus. Quemadmodum
redisti tutus, senex, solus, cum auro, cum etiam
imperatores capiantur? Plus accepit auri, quam quod
posset abscondi. nolite mirari: et imperatorem et
filium uendiderat. “Cauete proditorem.” iam comitiis
cauimus. Abstulissent tibi aurum hostes, nisi
dedissent. “Cauete proditorem.” indicium fuit morientis
breue, filii uerecundum. Cur dimissus es? si nihil
aliud, et ducem genuisti et dux esse uoluisti.
Candidatus processit contra patrem: iam tunc nobis
uerecunde indicauit. filius tuus tibi credere
rempublicam noluit. Legati nostri aurum ferebant, pater
auferebat. Non immobilis deriguisti, non illic quasi
et ipso affixus haesisti. quid tam cito recedis?
adhuc et uiuit et loquitur. Voce proditionem
indicauit, silentio proditorem. Optimus imperator curare
rempublicam ne in cruce quidem desiit. Tibi non
dixit: caue proditionem. Nec imperator potuit
tacere proditionem, nec loqui filius proditorem.
Expecta dum mittantur legati. dicis: affectus non
 
sustinet moram. ergo si redimere non potes uiuum,
saltim mortuum redime. numquam tam durus
hostis fuit, ut paternis lacrimis non flecteretur. “Cauete proditionem;” id est, ne quis insciis custodibus
exeat, ne quis ignorante republica ad hostem
perueniat, ne quis ex hostium castris grauis auro
reuertatur. Indicio nihil deest: de proditione uobis
dicit imperator, de proditore legati. Sublata
quaestio est. quaeritis quem dixit? uidete cui nihil
dixerit.
Pars altera. In comitiis filio meo cessi.
Decretum non expectaui, sed amens et attonitus protinus
cucurri. ad summam, festinaui nec occurri.
Sciebam hostes patrum lacrimis saepe flecti.
Extra. Latro non curauit dicere nullam factam
esse proditionem, set se proditorem non esse.
Suspectus est, inquid, iudici qui plus quam se defendit.
CESTIVS posita suasoria: “deliberat Alexander an
Oceanum nauiget, cum exaudita uox esset:
quousque, inuicte?” describenti discipulo late Alexandri
uictorias gentesque perdomitas addentique: “quousque post ista?” exclamauit: “et tu quousque?”

mutanda optio aptore convicto. 
Rapta raptoris aut mortem aut indotatas nuptias
optet. Rapta producta nuptias optauit. iuuenis
raptorem se negauit. conuictus est. illa mortem
petit. raptor contradicit.
Optare tibi non amplius quam semel licuit.
Proponite supplicii faciem, carnificem, securim: hoc
 
semel licere nimium est. In hac perturbatione
deductus sum, ut ignorarem quid fecissem. Grauius
punior, cum me peccasse pudet, quam cum peccaui.
Optauit nuptias; nec adhuc sciebat, quam
uerecundum maritum esset habitura. Raptorem dimisisti,
uirum occides? Minus est ergo quod uitiauit quam
quod negauit? Ergo nos iniuriam periculosius
negauimus quam fecimus? Quadam nocte — quid
dicam? non negare iam non pudet. nox, uinum,
error — quid irasceris, puella ? iam non negat.
Iudex de reo tabellam reuocare quam tulit, non
potest; quaesitor non mutat pronuntiationem. Nihil
tam ciuile, tam utile, quam breuem potestatem esse
quae magna est. Si mortem optaueris hodie, facies
quod numquam factum est: utrumque optaueris.
Pars altera. Id egit priore iudicio, ne quam
omnino poenam stupri penderet; hoc id agit, ut
ipse optet. Vtinam non illum liberaret metu quod
iudicis sui clementiam nouit. Est quaedam proxima
innocentiae uerecundia, praebere se legibus. Lex
non adicit quotiens optet, sed ex quibus: aut hoc,
inquid, aut illud; non adicit: ne amplius quam semel.

orbata post laqueum sacrilega. 
Magistratus de confessa sumat supplicium. Amisso
quaedam uiro cum duobus liberis, suspendit se.
incidit ei laqueum tertius filius. illa, cum
sacrilegio facto sacrilegus quaereretur, dixit
magistratui se fecisse sacrilegium. uult magistratus
tamquam de confessa supplicium sumere; filius
contradicit.

Facio, iudices, in foro quod domi feci: matrem
mori prohibeo. Quomodo, inquid, fecisti? quo loco
quae sustuleras condidisti? haerebat nec quicquam
sacrilegi nisi poenam nouerat. Amissis duobus
liberis sacrilega sibi uidebatur quod uiuebat. Non
adfuturus ueni, sed seruaturus. Alii pro reis rogant,
ego rogabo ream. Nullum habet accusator nisi in
subselliis meis testem. Non est confessio nisi cum
accusator eruit, negat rea, tortor expressit. Fertur
quaedam uiso contra spem filio expirasse. si ad
mortem agit matres magnum gaudium, quid magnus
dolor? Mater, habes non mediocre solatium: uides
aliquid et deos perdere. Magis deos miseri quam
 
beati colunt. Non fecit sacrilegium mulier, non
fecit anus, non fecit orbata, non fecit quae
custoditur, non fecit quae confitetar. Irata, inquid, dis
sacrilegium potuit committere. Frangitur calamitosis
animus et ipsa se infelicitas dampnat et hoc
condicio humana uel pessimum habet, quod fortuna
quos miseros fecit etiam superstitiosos facit.
Diligentius dii coluntur irati. Quis ergo fecit? Vnde
scire possum qui matrem custodii? Ago causam legum,
ne carnificem quem sacrilegis minantur,
calamitosis adhibeant. Deos ita coluit ut quae tam pro
multis timeret.
 Pars altera. Confessio conscientiae uox est.
Confessio coacti et quae fecit agnoscentis uerbum
est. Omnium uox erat: “sacrilegium latere non
poterit; quisquis est, non ipse bonum exitum faciet,
non quisquam suorum; et si nemo fuerit accusator,
ipse narrabit.” Concita processit, uelut diis ipsis
persequentibus; “feci,” inquit. Supplicium de ea uel
nunc exigamus homines, de qua dii olim exigere
coeperunt. Violatorum numinum maiestate conpulsa
est, ut mori et uellet et deberet et non posset.
Incisus est ei laqueus. Ita putabas te, sacrilega,
secreto mori posse? Omnia fecit ut taceret, quae ne
confiteretur etiam mori uoluit. Si crimen
quaeritis, factum est sacrilegium, si sacrilegum, fatetur.
Facti quaeritis causam? si priusquam amitteret
liberos, auara; si postquam amisit, irata.

Phidias amissis manibus. 
Sacrilego manus praecidantur. Elii ab
Atheniensibus Fidian acceperunt, ut his Iouem Olympium
faceret, pacto interposito, ut aut Fidian aut
centum talenta redderent. perfecto Ioue Elii
Fidian aurum rapuisse dixerunt et manus
tamquam sacrilego praeciderunt, truncatum
Atheniensibus reddunt. petunt Athenienses centum
talenta. contradicunt.
Iam Fidian commodare non possum. Tunc
demum illa maiestas exprimi potest, cum animus opera
prospexit, manus duxit. Ante sibi quam operi
Iouem fecit. Sacrilegi uos estis qui praecidistis
consecratas manus. Primum sanguinem deus sui uidit
artificis. Testor Iouem, proprium iam Fidiae deum.
Ars alios in miseria sustinet, te miserrimum fecit.
Paciscendum Fidian manus fecerant. Sine eo
Fidian nos recepturos putatis, sine quo uos accepturi
non fuistis ? Commodauimus qui facere posset deos,
recepimus qui ne adorare quidem possit. Non pudet
uos Iouem debere sacrilego? Superest homo, sed
artifex periit. Poenam nobis Fidiae, non Fidian
redditis. Manus quae solebant deos facere, nunc
ne homines quidem rogare possunt. Talem fecit
Iouem, ut hoc eius opus Elii esse ultimum uellent.
Manus commodauimus, manus reposcimus. Elius
est testis, Elius accusator, Elius iudex, Atheniensis
tantum reus. Inuoco deos, et illos quos fecit Fidias
et illos quos facere potuit. Recepimus Fidian:
confiteor, si possumus commodare. 
Pars altera. Habuimus aurum olim sacrum,
 
habuimus ebur; sacrae materiae artificem quaesiuimus.
disposueramus quidem ut aliis quoque templis
simulacra Fidias faceret, sed non erat tam necesse
ornare deos quam uindicare.

infamis in nurum. 
Duorum iuuenum pater uni uxorem dedit, quo
peregre profecto infamari coepit socer in nurum.
maritus reuersus abduxit ancillam uxoris et
torsit. illa in tormentis periit. maritus incerto
quid quaesierit, se suspendit. imperat alteri filio
pater ut eandem ducat; nolentem abdicat.
Duc, inquid, fratris uxorem. si hoc fieri potest,
adulterum frater inuenit. Haec est mihi causa abdicationis
quae fratri mortis fuit. Duc, inquit,
fratris uxorem. temtari me, si qua est fides, credidi.
Mulier, si nubere lugenti potes, facis ut de te omnia
credantur. Cogor eam ducere, quae mihi
abdicationis est causa, populo rumoris, uiro mortis. Legi
iam uxorem quae, si peregrinatio
inciderit, mecum
peregrinari uelit, quae, si uiro aliquid acciderit,
nubere alii nolit. Qui me abdicari audiunt, putant
fratrem de me aliquid suspicatum.
Pars altera. Obiecisti mihi ultimum nefas et
quod qui tantum suspicatus est, noluit uiuere.
Inpulsu tuo frater torsit ancillam et quia nihil
repperit, falsas suspiciones morte expiauit.

homicida in se. 
Homicida insepultus abiciatur. Quidam se occidit;
petitur ut insepultus abiciatur. contradicitur.
Adferre sibi coactus est manus assiduis malis.
Summam infelicitatum suarum in hoc remouit, quod
existimabat licere misero mori. Infelicissime
adolescens, cum te prohiberi etiam sepultura uideo,
mirari desino quod peristi. Tales inimicos habes,
ut etiam mortuum persequantur. Facilius miserum
quam sceleratum fortuna uincit. Sumpsisti hoc
ferrum, Cato, et quam inuidiosum, quod Catonem
occideris? Curti, perdideras sepulturam, nisi in morte
reperisses. Quid est in uita miserius quam mori
uelle ? quid in morte quam non posse sepeliri ? Quis
miretur eum mori uoluisse, quem fugientem quoque
fortuna persequitur? Omnibus natura sepulturam
dedit: naufragos idem fluctus qui expulit sepelit ;
suffixorum corpora crucibus in sepulturam suam
defluunt; eos qui uiui uruntur, poena funerat.
Irascere interfectori, sed miserere interfecti. Homicida,
inquid, est, quia se occidit. Huic irasceris? pro
quo irasceris? Non aliud Scaeuolae Mucio
cognomen dedit et capto contra Porsennam regem
libertatem reliquid, quam uilitas sui. non aliud Codrum
illud ceteris imperatoribus exemplum dedit quam
quod positis imperatoris insignibus ad mortem
cucurrit, nec ullo maior dux fuit quam quod se
ducem non esse mentitus est. Non postulo ut
 
gloriosum mori, sed ut tutum sit. Non magis crudeles
sunt qui uolentes uiuere occidunt, quam qui uolentes
mori non sinunt. Curtius deiciendo se in
praecipitem locum fatum sepulturae miscuit; celebretur
Cato: huic miserrimo, quod aliquid non ignaue de
spiritu suo statuit, tantum inpune sit. Etiam
uulnera infelicis in crimen scrutantur. Aestimate an
uiuere licuerit, cui ne mori quidem licuit.
Pars altera. Facinus indignum si inueniuntur
manus, quae sepeliant eum quem occiderunt suae.
Sumsit gladium, uideo ardentes oculos — in quem,
nescio; quod solum scio, scelus cogitat. Nescio
cuius sibi criminis conscius confugit ad mortem,
cuius inter scelera etiam hoc est, quod dampnari
non potest. Contra hos inuentum est, ut aliquid
post mortem timerent, qui non timent mortem.
Nihil non ausurus fuit qui se potuit occidere.

Fortis nolens ad patrem fortem redire. 
Abdicauit quidam filium; ille tacuit. fortiter fecit;
petiit praemio ad patrem reditum; pater
contradixit. postea pater fortiter fecit; petit ad
se filii reditum; filius contradicit.
Ego fortior sum: post tuam pugnam
pugnauimus, post meam uicimus. Reuertere, dignam te
domum feci. Isti oculi mei sunt, istae manus meae
sunt, ista contumacia mea est. Si mereor
praemium, mihi date, si non mereor, isti suum reddite. “Ego, inquid, eadem lege praemium non accepi.” Hoc
est unde abdicatus es, quod putas nihil inter te et
 
patrem interesse. Post tam similia opera, si tantum
commilito esses, patrem me adoptare debueras.
Ammoneo te, iuuenis: hoc praemium qui recusauerat
petit. “Timeo ne me iterum abdices.” Commissurum me putas ut iterum rogem? Bello grauiore
pugnaui, quo necesse fuit etiam senibus militare,
quo fortes esse non potuerunt etiam qui priore bello
fuerant. Ille annos suos exercuit, ego uici meos.
Tu fregisti bellum, ego sustuli. Quanta exhortatio
iuuenum fui senex fortis! Vtrique nostrum
praemium reddite. Militaui senex, militaui exanguis,
militaui qui iam uicarium dederam. Vterque
nostrum cum rogatur fastidit, cum relinquitur rogat.
Quid nos suspicari cogis, quod non uis in paternam
domum uenire nisi tuo praemio? Turpe erat uirum
fortem nisi a patre coacto non recipi.
Pars altera. Quid me captiuum ex libero cupis?
quid ignominiae subicis uirum fortem? quid efficis
ut possit abdicari? “Meus, inquid, es filius.” Quid
opus est praemio, si tuus sum?

Pauper naufragus divitis socer. 
Vitiata uitiatoris aut mortem aut indotatas nuptias
petat. Diues pauperem de nuptiis filiae
interpellauit tertio; ter pauper negauit; profectus
cum filia naufragio expulsus est in diuitis
fundum; appellauit illum diues de nuptiis filiae;
pauper tacuit et fleuit. diues nuptias fecit.
redierunt in urbem. uult pauper educere puellam
ad magistratum. diues contradicit.
 
Educatur ad magistratum puella. quid times?
certe uxor est tua. Queri nec de morte poteris, si
hanc puella maluerit. Nemo umquam raptor serius
periit. Vt litus agnoui, naufragus in altum nataui.
Quid times, si exorasti? Accessit ad me primum; “filiam tuam ducere uolo, inquid, uxorem.” Non fleui;
tunc enim licuit negare. Nuptias filiae tamquam
naufragium meum fleui. Naufragus plus de litore
queror. Inter naufragium quidem et nuptias ne
una quidem nox interfuit. Differ nuptias dum flere
socer desinat. Putat me iam filiam commisisse sibi,
cum hic se necdum committat uxori. Lacrimis
inter uerba manantibus uenio: talis et filiae nuptiis
fui. Si rapta est, cur optionem recusas? si uxor
est, cur times? Loquor ubi primum licet. Procul
a conspectu reliqueram patriam, nondum tamen
possessionem diuitis praeterieram. subito fluctibus
inhorruit mare ac discordes in pernitiem nostram
flauere uenti; demissa nox caelo est et tantum fulminibus
dies redditur; inter caelum terramque dubii
pependimus. adhuc tamen bene, iudices, 
nauigamus; naufragium maius restat in litore. Erat in
summis montium, iugis ardua diuitis specula: illic
iste naufragiorum reliquias conputabat, illic uectigal
infelix et quantum sibi iratum redderet mare.
Interrogor de nuptiis filiae, cum adhuc pulsaret aures
meas fluctus; feci quod debui: et captus et
naufragus inimico stuprum lacrimis negaui. Delicatus
diues, qui amare etiam inter naufragia potest. Matrimonii
celebritatem remoti angulo ruris abscondis;
ibi facis nuptias quo nemo nisi naufragus uenit.
Lacrima semper indicium est inoptatae rei;
lacrimae pignora sunt nolentium et repugnantis animi
 
uultus index. nemo umquam quod cupiit deflet.
Lacrimae coacti doloris intra praecordia et
intolerabilis silentii eruptio. Sic ille qui super cinerem
deflet patrimonium, odit incendium; sic qui
naufragium deflet, maria detestatur. fletus humanarum
necessitatum uerecunda execratio est. Tuae nunc
sunt partes, puella; discedo et quod prius etiam
feci, taceo. si nupta es, habes quod optes, si
uitiata, quod imperes.
Pars altera. Naufragum duo sacratissima inter
homines acceperunt, hospitium et adfinitas: alterum
praestiti, alterum etiam rogaui. Oblatas conciliante
fortuna nuptias, quod erat amantis, saepius rogaui,
quod festinantis, non distuli. Quid hic raptoris est,
nisi quod indotatam duxi? Errat socer qui putat
mihi cariorem futuram puellam, si me potuerit
occidere. Quid enim superest? preces meae quas
totiens adhibui an istius lacrimae quas moui? Nihil
mihi inimicus obicere praeter matrimonium potest.
Magnus est amor qui ex misericordia uenit. Fundebamus
lacrimas ex paenitentia discidii prioris nec
plura aut me proloqui aut istum respondere passae
sunt mentes gaudiis occupatae. Nulla integritas
tantum sibi etiam explorata confidit, ut causam uelit
dicere. Si interrogaueris filiam, partem legis inputaturus
es; si non interrogaueris, legem. Si genero
uitam daturus esset, etiam innocentiam reliquisset.
Quaeritis, quid dum fleret fecerit? non negauit; et
solebat negare, si nollet. Mortem optaturus est;
non enim potest eas partes legis desiderare quas
habet.

Cimon ingratus Calliae. 
		 
Adulterum cum adultera qui deprehenderit, dum
utrumque interficiat, sine fraude sit. Ingrati
sit actio. Miltiades peculatus dampnatus in
carcere alligatus decessit. Cimon filius eius, ut
eum sepeliret, uicarium se pro patris corpore
dedit. Callias diues sordide natus redemit eum
a republica et pecuniam soluit eique filiam
conlocauit. ille deprehensam in adulterio
deprecante patre occidit uxorem. ingrati reus est.
Adulterium mihi carcer est. Ferrum mihi a lege
traditum ad uindictam pudicitiae proiciam?
perdidisti pecuniam, Callia, si soluisti tales manus. Non
potest generosus animus contumeliam pati. Hoc
interest inter fortunam parentis et filii, quod illius
calamitatuni exitus fuit carcer, mearum initium.
Vnus Miltiadis census inuentus est Cimon filius.
Redemptus Cimon redemptoris felicitas est. Reddam
 
beneficium, cum tam honestum desideraueris quam
dedisti. Ego adulteros dimittam? quid aliud
facerem, si adhuc alligatas haberem manus? Quid?
tu poenam putas pro Miltiade alligari? Magnum
uterque beneficium dum damus, recepimus: ego quod
Miltiadem redemi, tu quod Cimonem.
Turpissimum duxi ab eodem dimitti et adulteros et
Cimonem. Ego sum qui referre gratiam ne mortuis
quidem desino: ita mihi ueros nabere liberos contingat;
quod quantum sit, Miltiades expertus est. Dignus
erat Callias talem genuisse qualem redemit. Dic
nunc: “ego te carceri exemi,” dum respondeam: “cego me carceri tradidi.” Numquam fiet ut melius
actum putem, quod a Callia redemptus sum, quam
quod pro Miltiade alligatus. Ego me a te redemptum
putabam: emisti me filiae tuae. Calliae filiani
duxi: hanc tibi pater, dum ingratus esse nolo,
iniuriam feci. Non possum ob id dampnari quod
lege feci. Beneficium est quod totum eius causa
praestatur in quem confertur. ubi aliquis ex eo
quid sperat aut praeparat, non beneficium sed
consilium est. Summo te dedecore liberaui; inuitus
beneficium accepisti . redemisti me et tu non
rogantem. Hic Virginios et quicumque uitiatas filias
uel clauserunt uel occiderunt.
 Pars altera. Duo beneficia dedi: et redemi et
egenti filiam collocaui. Obicio tibi quod uxorem
passus es adulte|ram fieri, quod non custodisti, quod
moratus es dum superueniret pater spectator suae
calamitatis. Ego non exspectaueram dum rogarer.
Moleste ferebas socerum tuum dici Calliam. Mores
puellae non tantum passus es in uitia labi, sed ipse
inpulisti; nactus occasionem non omisisti.
 
Extra. Color et Gallioni et Latroni et
MONTANO placuit, ut nihil in Calliam diceretur
contumeliose, in redemptorem, in socerum, in 
infelicem. Multa oratores, historici, poetae Romani a
Graecis dicta non subripuerunt, sed prouocauerunt.
Thvucydidis sententia est: deinai\ ga\r ai( eu)praci/ai
sugkru/yai kai\ suskia/sai ta\ e(ka/stwn a(marth/mata .
Sallusti: res secundae mire sunt uitiis obtentui.
Cum sit praecipua in Thucydide uirtus breuitas, hac
eum Sallustius uicit, et in suis illum castris
cecidit. nam in sententia Graeca tam breui habes 
quae saluo sensu detrahas: deme uel sugkru/yai ,
uel suskia/sai , uel e(ka/stwn , constabit sensus, etiamsi
non aeque comptus, aeque tamen integer. at ex Sallustii
sententia nihil demi sine detrimento sensus
potest. T. autem Liuius tam iniquus Sallustio fuit,
ut hanc ipsam sententiam et tamquam translatam
et tamquam corruptam dum transfertur obiceret
Sallustio: nec amore Thucydidis facit, ut illum
praeferat, sed laudat quem non timet et facilius
putat posse a se Sallustium uinci, si ante a
Thucydide uincatur.

Flamininus in cena reum puniens. 
Maiestatis laesae sit actio. Flamininus praetor inter
cenam a meretrice rogatus, quae aiebat
 
numquam se uidisse hominem decollari, unum ex
damnatis occidit. accusatur laesae maiestatis.
Obicio luxuriam, histrioniam, iocos? an in
conuiuio nihil aliud nisi occiditis? Vni fortasse osculo
donauit homicidium. Caenaturi carnifices manus
abluunt. Non inquiro in totum annum, una nocte
contentus sum. Facilius est ut qui multa meretrici
dederit homicidium neget, quam ut qui homicidium
dederit quicquam negarit. Seruum si uerberari
uoluisses, extra conuiuium abduxisses. Contactam sanguiue
humano mensam, strictas in triclinio secures:
quis credit ista concupisse meretricem uel fecisse
praetorem? Virgae promuntur et ante mensam
deosque crudelitatis uictima trucidatur. Me miserum,
imperii Romani terrore lusisti. Legi potius quam
scorto cadat. Exsurgite Bruti, Horati, Deci et
cetera imperii decora: uestris fascibus, securibus
uestris iam puellae iocantur obscenae. In eo quod sub
praetexto publicae maiestatis agitur, quidquid
peccatur, maiestatis actione uindicandum est.
Percussurus lictor ad praetorem respicit, praetor ad
meretricem.
Pars altera. Si legatus falsa mandata affert, sic
audiuntur, tamquam illa populus Romanus dederit;
imperator foedus percussit, uidetur populus
percussisse Romanus et foedere continetur: nunc nec
uiribus quicquam populi detractum est nec opinioni.
At ex te ceteros aestimant. Et ante hunc alii
fuerunt pro quibus aestimari possent. nemo adscribit
urbibus uitia singulorum. Obiciunt quod
dampnatus perierit meretrici et postulant praetorem perire
dampnato. Libido omnis intra meretricem est,
 
crudelitas intra carcerem. Multa populus Romanus in
suis imperatoribus tulit: in Manlio inpotentiam a
quo et filius et uictor occisus est, in Sylla
crudelitatem, in Lucullo luxuriam, in multis auaritiam.
Non putaui ad rem pertinere ubi aut quando
 periret qui perire deberet. Occisus est quis?
damnatus; ubi ? in praetorio; quo tempore ? est enim
tempus quo noxius perire non debeat?
Extra. Quaedam controuersiae sunt in quibus
factum defendi potest, excusari non potest. Non
speramus ut Flamininum iudex probet, sed ut
dimittat; itaque sic agere debemus tamquam pro
facto non emendato, sed non scelerato. TITVS
LIVIVS de oratoribus qui uerba antiqua et sordida
consectantur et obscuritatem oratoris seueritatem
putant: tamen in his etiamsi minus est insaniae,
minus spei est. illi qui tument, qui abundantia
laborant, plus habent furoris, sed plus et corporis;
semper ad sanitatem procliuius est quod potest detractione
curari; illi succurri non potest qui simul
et insanit et deficit. MVRREDIVS dixit tetracolon:
seruiebat forum cubiculo, praetor meretrici, carcer
conuiuio, dies nocti. Nouissima pars sine sensu
dicta est, ut expleretur sensus; quem enim sensum
habet: “seruiebat dies nocti?” Hanc ideo
sententiam retuli, quia et in tricolis et in omnibus
huius generis sententiis curamus ut numerus
constet, non curamus ut sensus. Omnia autem
 genera corruptarum sententiarum de industria pono,
quia facilius et quid imitandum et quid uitandum
sit docemur exemplo.

expositum repetens ex duobus. 
Per uim metumque gesta non sint rata. Pacta
conuenta legibus facta rata sint. Expositum
qui cognouerit solutis alimentis recipiat.
Quidam duos expositos sustulit, educauit.
quaerenti patri naturali pollicitus est se indicaturum
ubi essent, si sibi alterum ex illis dedisset.
pactum interpositum est. reddit illi duos,
repetit unum.
Cum alienis diuidemus liberos, quos non
diuidimus cum matribus? Vtrumque genui, utrumque
desideraui, pro utroque pactus sum. Vna nati sunt,
una expositi, una educati; redditi distrahuntur.
distraxit illos fortuna aliquando a parentibus,
numquam ab ipsis. Duos exposui, quia alterum eligere
non poteram. In auctione fratres quamuis hostilis
hasta non diuidit: plus quiddam est geminos esse
quam fratres; perdit uterque gratiam suam nisi
cum altero est. Ignoscat retinenti meos cum ipse
concupiscat alienos. Agnitio diuidet quos iunxit
etiam expositio? Omnia pro filio paciscor praeter
filium. Pactus sum flens, tremens, tamquam cum
exponerem. Mihi tunc uis et necessitas erat; non
enim poteram inuenire filios nisi alterum
promisissem.
Pars altera. Vtrumque potestis ex hoc iudicio
patrem dimittere. Liberis hic carere consueuit; ego
et cum unum accepero, necesse est torquear:
duobus adsueui. Vim uocas quae te patrem fecit? Ego
sustuli, ego educaui, ego reddidi; iste electurus est.
 
In ista ui duos filios perdidi. Lex arma et uincula
et ultimum periculum conplectitur.
Extra. In SABINVM CLODIVM uno die et Graece
et Latine declamantem multa urbane dicta sunt.
dixit HATERIVS quibusdam querentibus quod
pusillas mercedes acciperet, cum duas res doceret,
numquam magnas mercedes accipere eos qui
hermeneumata docent. MAECENAS dixit: *tudei/dhn d' ou)k
a)/n gnoi/hs pote/roisi metei/h . CASSIVS SEVERVS
ab auditione eius rediens, interrogatus quomodo
dixisset, respondit: male kai\ kakw=s .

a filio in arce pulsatus. 
Qui patrem pulsauerit manus ei praecidantur.
Tyrannus patrem in arcem cum duobus filiis
accersiit; imperauit adolescentibus ut patrem
caederent. alter ex his praecipitauit se, alter
cecidit. post in amicitiam tyranni receptus est.
occiso tyranno praemium accepit. petuntur
eius manus; pater defendit.
Felicior essem si plures reos defenderem.
Praecidetis tyrannicidae manus? quid hoc est? integer
tyrannus iacet. Tam necesse fuit patrem caedere
quam spoliare templa, uirgines rapere. 0 quantum
istis debemus manibus, per quas iam nihil necesse
est! Tales fuerunt, ut ex his posset tyrannum alter
contempnere, alter occidere. Praecipitasti te, fili:
hoc non est patri parcere sed tibi. Dura, fili; in
tyrannum tibi per patrem eundum est. Vtrum ex
filiis meis probatis? alter se occidit, alter
 
tyrannum. Suspensas leuiter admouebat manus: filius
simulabat ictus, pater gemitus. Necessitas magnum
humanae infelicitatis patrocinium: haec excusat
Saguntinos, quamuis non ceciderint patres, sed
occiderint. Si nec iste cecidisset. Ille me fratri
reliquerat, hic tyranno. In lege, inquid, nihil
excipitur. sed multa licet non excipiantur,
intelleguntur et scriptum legis angustum, interpretatio
diffusa est. Quid interest lege excipere, ne fraudi
sit ei qui per insaniam patrem pulsauit, cum illi
non supplicio sed remedio opus sit? ne puniatur
infans, si pulsauerit patrem? Hoc qui cogente
tyranno fecit, ipso fuit miserior uapulante. Non est
inpudica quae arcessita est a tyranno; non est
sacrilegus sacerdos qui deorum inmortalium dona
suis manibus pertulit ad tyrannum. Patre iubente
fecit, nec cecidit iste, sed paruit. Vltio caesi patris
nullius est nisi patris. Si a quolibet alieno caesus
essem et iniuriarum agere nollem nemo nomine
meo ageret. nunc nihil interest; poena maior est
eius qui cecidit, ius idem eius qui caesus est.
Pars altera. Tamdiu cecidit patrem donec
placeret tyranno satelles. “Pro republica feci.” Ideni
et reipublicae imputas et tyranno. Habuisti quod
iactares tyranno: frater maluit mori; periit ne
parricidium faceret aut uideret. Caesus, inquid,
poenam remitto. Mirarer nisi pro tam bono patre
fuisset qui mori uellet. Pater, inquid, uoluit. sed
frater noluit. Pater, inquid, uoluit. ita tu non
tyranno tantum, sed etiam patri dignus uisus es
parricidio? Cecidisti patrem cum et legem nosses et
fratrem.
Extra. Ab Oppio proconsule, cum quo in
Cretam SABINVS ierat, in theatro Graeci postulare
 
coeperant,ut Sabinus maximum magistratum gereret.
Mos autem est barbam et capillos magistratui
Cretensium summittere. Surrexit Sabinus et silentio
manu facto, hunc magistratum, inquid, ego Romae
bis gessi. bis enim reus causam dixerat. Graeci
non intellexerunt, sed bene precati Caesari petebant,
ut illum honorem Sabinus et tertio gereret. Idem
cum reus rogaret, ut in lautumias transferretur,
non est, inquit, quod quemquam uestrum
decipiat nomen ipsum lautumiae: illa enim minime
lauta res est. Iocabatur in miseriis ac periculis
suis, in quibus iocari eum non debuisse quis nescit
potuisse quis credit?

privignus ab avo raptus novercae. 
De ui sit actio. Quidam duos filios sub nouerca
amisit, dubiis signis cruditatis et ueneni.
tertium filium auus maternus rapuit, qui ad
uisendos aegros non fuerat admissus. quaerenti
patri per praeconem dixit apud se esse.
accusatur de ui.
Habui filiam, quamuis unus filius supersit,
fecundam. Aput me nutriatur sine. Quid times? ne
non admittare, cum ueneris? Non quaeris filios
quos perdidisti; quem non perdidisti quaeris. Pater
a me unum repetit, ego duos a patre. Plus habeo
quod auo quam quod reo timendum sit. Veni ad
aegrotantes nepotes, admissus non sum: haec uera
uis fuit. Nulla uis est quae arma, pugnam, uulnera
non habet. Describe istius comitatum
 
tumultus: unus puer est et unus senex. Rapuisti,
inquis, filium meum. immo nepotem meum sustuli,
immo uenientem non potui excludere. Si cuius
obsessi a latronibus armata manu coniugem
liberosque rapuissem, accusari posset beneficium meum ?
Et medici alligant et corporibus nostris ui
medentur. Non potest mecum agere tamquam cum alieno.
habet sua iura natura et hoc inter auum et patrem
interest, quod ano seruare licet suos, patri et
occidere. Quae ista est tam sera pietas, tam
praepostera? quaerere tuos a tertio incipis. Quisquis puero
fauit ne inueniretur optauit.
Pars altera. Non ut nepotem seruaret fecit, sed
ut infamaret uxorem ueneficii, me ueneficae
emancipatum. Mihi cum socero, iudices, ne uiua
quidem priore uxore conuenit, mortua uero inimicum
professus languente puero cum uociferatione atque
conuitio auspicans quidquid accidit uenit, qui ad
sanos nepotes numquam ante uenisset. non admisi;
et tunc enim uidi uenire rapturum.
Extra. Habet hoc MONTANVS uitium: sententias
suas repetendo corrumpit, dum non contentus unam
rem semel bene dicere, efficit ne bene dixerit.
Propter hoc solebat SCAVRVS Montanum inter
oratores Ouidium uocare; nam et Ouidius nescit quod
bene cessit relinquere. Cum Polyxene esset adducta
tumulo Achillis immolanda, Hecuba dixit:
 cinis ipse sepulti
 In genus hoc pugnat. 
poterat esse contentus, adiecit:
 tumulo quoque sensimus hostem. 
 
neque hoc contentus adiecit:
 Aeacidae fecunda fui. 
Aiebat Scaurus non minus magnam uirtutem esse
scire dicere quam scire desinere.

filia conscia in veneno privigni. 
Venefica torqueatur, donec conscios indicet. Quidam
mortua uxore ex qua filium habebat duxit
alteram et ex ea sustulit filiam. decessit
adulescens; accusauit maritus nouercam ueneficii.
dampnata dum torqueretur dixit consciam filiam.
petitur ad supplicium puella. pater defendit.
Non prodesset tibi, puella, quod te amauit
frater, nisi mater odisset. Nefanda mulier, etiam filiae
nouerca, ne mori quidem potuit, nisi et occideret.
In gladiatoribus quoque condicio dura uictoris est
cum moriente pugnantis. nullum magis
aduersarium timeas quam qui uiuere non potest, occidere
potest. Concitatissima est rabies in desperatione et
morte ultima in furorem animus inpellitur.
Quaedam ferae tela ipsa conmordent et in mortis
auctorem per uulnera ruunt. gladiator quem armatus
fugerat nudus insequitur, et praecipitati non quod
inpulit tantum trahunt, sed quod occurrit. naturali
quodam deploratae mentis affectu morientibus
gratissimum est commori. O mendacium simile
ueneficio! dum nouercae meminit, matris oblita est. Peto
ne quia filium uindicaui, filiam perdam. Nisi
succurritis, nouerca uicit, ego uictus sum. Ne inter
 
supplicia quidem desiuit occidere. Prosit aput uos
puellae quod eam pater laudat, prosit quod mater
accusat. Conscia, inquid, est filia. ego torqueri
coepi, nouerca torquere. Habui filium talem, ut
illum amare posset nouerca, nisi in eam incidisset
quae odisse etiam filiam posset. Seruus furti
tortus Catonem conscium dixit. utrum plus tormentis
creditis an Catoni? Quod nouerca tam sero, puella
tam cito? In hoc poenas ueneficii dabat, ut
accusationis exigeret.
Pars altera. Quarundam ferarum catuli cum
rabie nascuntur; uenena radicibus statim pestifera
sunt. Quid illa quae fratrem in moram sequentis
patris sparsit? habes exemplum quod et sorori
conueniat et uirgini. Nouerca in hoc priuigno dedit
uenenum, ut filia sola heres esset; idcirco adhibuit
et consciam.

lugens divitem sequens filius pauperis. 
Iniuriarum sit actio. Quidam cum haberet filium
et diuitem inimicum, occisus inspoliatus
inuentus est. adolescens sordidatus sequi diuitem
coepit. diues eduxit in ius eum et postulauit
ut si quid suspicaretur, argueret. adolescens
ait: accusabo cum potero. diues petens
honores repulsus est; accusat iniuriarum pauperis
filium. contradicit.
Gratias ago diuiti, quod quos odit iam reos
facere contentus est. Non ambulabis, inquid, eadem
uia, non calcabis uestigia mea, non offeres delicatis
oculis sordidam uestem, non flebis inuito me, non
tacebis. perieramus si hic magistratus esset. Quod
sordidatus fui, luctus est; quod fleui, pietatis; quod
non accusaui, timoris; quod repulsus est, uestrum
est. Honores patre meo uiuo numquam petiuit.
Vitium me meum sequitur: taceo. utinam hoc
uitium habuisset et pater! Quando uobis non
 
sordidati sumus? Accusa, inquit, pauper diuitem.
ambulare mihi arbitrio meo non licet. Accusa, inquit,
reum perage, perora. quis accusare sic loquentem
potest? Cur, inquid, me sequeris? aliud ergo pauperes
iter, aliud diuites habent? Quisquis percussor
ruit quasi diues spolia contempsit. Mortuo patre
meo — metuo enim ne quis se laedi putet, si
dixero occisum. Sordidatus es , inquid, fles. Quid
aliud facere possum occisi pauperis filius? Quid accusanti
fecisset qui persequitur tacentem? Quare,
inquid, sequeris me? ut aliquando mei miserearis,
ut desinas adflictam domum persequi. Eum
accusatorem habeo qui se reum non esse miratur. “Cur
non agis?” quia adeo non metuis, ut cogas. Sordidatus
sum. Quod reo licet, lugenti non licet? an
ne lugebo quidem quem uindicare non possum?
Non erat in illo praeda quam grassator adpeteret;
erat summa uirtus, contumax aduersus fastidium
diuitiarum innocentia: haec ab inimico petita sunt
spolia. Quis caedem machinatus est? scire non
possum; quod dissimulari non potest scio, quis
optauerit. et tu diues inimicus es et ille inspoliatus
inuentus est: non est cur accusem, sed est cur
suspicer.
Pars altera. Vt scias te inuidiam mihi facere,
cum dixissem: “accusa me,” non negasti, sed
respondisti: accusabo cum potero.

fortis non cedens forti patri. 
Viro forti praemium. si plures erunt, iudicio
contendant. Pater et filius fortiter fecerunt. petiit
 
pater a filio ut sibi cederet; ille noluit. iudicio
contenderunt; uicit patrem. petit praemio
statuas patri. abdicatur.
Quem optem nescio iudicii huius euentum, cum
crimen meum sit uicisse. Patriae iudicium habeo,
patris perdidi. Patrem in acie uidi, pugnaui cum
exemplo. Iudicium uocat quo pater et filius spolia
contulimus? Vici non filius patrem, .sed iuuenis
senem. ego uici, sed omnes gratulati sunt patri.
Cogitaui Horatium Etruscas acies corpore suo submouentem;
cogitaui Decium qui nec ipse patri cessit.
Pugnabam non tantum inperatori, sed etiam patri.
Auidus sum gloriae: hoc si uitium est, paternum
est. Pudeat, pater, si te uicit filius abdicandus.
Ego praemium habeo, tu et praemium et uirum fortem.
Virtutes nostrae silentio praeterissent;
inlustratae sunt dum conferuntur. Iudicauerunt non
quod erat, sed quod te malle credebant. Honor ad
utrumque peruenit: alter praemium habet, alter
accepit.
Pars altera. Nolo habitare cum aduersario meo.
non capit idem contubernium uictum et uirum
fortem. Statuas, inquid, tibi posui. immo ne possem
umquam uictum me obliuisci, ignominiam meam in
aes incidisti.

demens quod mori coegerit filiam. 
Dementiae sit actio. Bello ciuili quaedam uirum
secuta est, cum in diuersa parte haberet patrem
et fratrem. uictis partibus suis et occiso marito
uenit ad patrem, a quo non recepta ait patri:
quemadmodum uis tibi satis faciam? ille
 
respondit: morere. suspendit se ante ianuam eius.
accusatur pater a filio dementiae. contradicit.
Sic sibi satis fieri ne uictor quidem uoluit.
Nullum fuit in proscriptione mulieris caput. Inquinasti
filiae sanguine penates. quamquam quid loquor
penates, tamquam in domo perierit? Adlatum ad se
Caesar Pompei caput fleuit; et hoc ille propter
filiam fleuit. “Quemadmodum uis satis tibi faciam?” hoc ipso satis fecisse debuerat puella adeo et in
maritum et in patrem pia, ut alterum usque in
mortem secuta sit, alteri etiam morte satis fecerit.
Periculose offendo patrem qui nescit ignoscere. “Morere.” quid aliud meruerat, si satis facere noluisset?
Defendisti Ligarium, Cicero. quam leue iudicasti crimen
de quo confessus es! Ante ipsum domus limen
extincta est, ne dubitari posset, marito perisset an
patri. Meruerat, inquid. accusas etiamnunc? et certe
iam tibi satis factum est. Secutus est gener diuersas
partes, uxor suas. Optima ciuilis belli defensio
obliuio est. Morere, inquid. etiam quibus
animaduertere in dampnatos necesse est, non dicunt: “occide,” non: “morere,” sed: “age lege;” crudelitatem
imperii uerbo mitiore subducunt.
Pars altera. Mores tuos patri debes adprobare,
non patris regere. Multa debes dementiae signa
colligere; non potes patrem propter uerba dampnare.
Animaduertit Manlius in filium et in uictorem
quidem; animaduertit Brutus in liberos non factos
hostes, sed futuros. uide an sub his exemplis liceat
patri fortius tantum loqui. Contumaciter rogauit
et quemadmodum periit; nihil agnoui filiae, nihil
uictae. non misit ad patrem fratrem. an etiamnunc
 
irascitur fratri? cur me solum rogat, cum duobus
satis facere debeat? Victor, inquid, cito exoratus
est. Facilius est ignoscere bello quam parricidio.
Etiam morte patri quaesiuit inuidiam. Perisse
propter patrem dicitur mulier, quae unum habuit propter
quem mori posset.

Mendici debilitati. 
Reipublicae laesae sit actio. Quidam expositos
educabat et debilitatos mendicare cogebat, ut sibi
mercedem referrent. accusatur laesae reipublicae.
Factum est ne liberos patres aut agnoscant aut
recipiant. Vectigalis isti fuit crudelitas eo magis
quod omnes praeter istum misericordes sumus.
Effectum est ut nihil esset miserius expositis quam
tolli, parentibus quam agnoscere. Alterius
comminutas scapulas in deforme tuber extundit. Produc
familiam tuam. Volo nosse illam humanarum
calamitatum officinam. Sua cuique calamitas tamquam
ars adsignatur. Intuemini illi erutos oculos, illi
fractos pedes. Quid exhorrescitis ? sic iste
miseretur. Nouum monstrum: integer alitur, debiles alunt.
Perissent, inquid. ita non infelicius supersunt?
Perissent, inquid. interroga patres utrum maluerint.
Quanti ex his uiri fortes, quanti tyrannicidae, quanti
futuri sacerdotes? nec incredibilia loquor: ex hac
fortuna origo Romanae gentis apparuit. Plus
acceptum crudelitati quam expensum misericordiae
refert. Expositos aluerunt etiam ferae, satis futurae
mites, si praeterissent. Quorum cum ubique
 
audiantur preces, in sua tantum causa cessant. Abscissa
est illi lingua et est rogandi genus rogare non posse.
Miseremini omnium, iudices, quorum singulorum
misereri soletis. Istis nos uindictam negaturos putas
quibus ne id quidem negauimus quod tibi daturi
erant? Res indignissima: cum tam crudelis sit,
misericordia publica uiuit. Exsurgite, miseri, et hodie
primum uobis rogate. Tibi, inquid, cotidiana captura
non constat; apparet te nondum satis miserum uideri.
Occurrent nuptiis dira omina, fatis publicis
auspicia feralia et diebus in hilaritatem dicatis
semianimes isti greges oberrant. Alunt istum qui se
alere non possunt. Non est qui rogare nesciat;
solet etiam docere. Non habes tot membra quod
debes. Ergo tu, cum de misericordia publica
cogitares, tam crudelis esse potuisti? Miseros qui sic
rogant, miseriores qui sic rogantur! Omnes omnibus
stipem conferunt, dum unusquisque timet ne filio
neget. Effecisti ut maius esset malum educari quam
exponi. Timebantur ferae atque serpentes et
inimicus teneris artubus rigor, inopia quoque; inter
expositorum pericula non numerabamus educatorem. 
Pars altera. Debilitasti, inquid. plus illis patres
nocuerunt. Quid uidetur lanista qui iuuenes cogit
ad gladium et tamen non accusatur laesae
reipublicae? quid leno qui stuprum pati cogit inuitas
nec rempublicam laedit? Ego reum non laudari
desidero, sed absolui: noceat hoc illi cum honores
petet. potest enim aliquis et non esse homo honestus
et esse innocens reus. Vt illis multum
ablatum sit, uita reddita est. Reipublicae laesae non
potest agi eorum nomine qui sunt extra
rempublicam. Egens homo et qui ne me quidem alere,
nedum alios possem, sustuli relictos quibus non
 
iniuria fieret, si aliquid detraheretur, sed beneficio
cederet, si uita seruaretur. Faciant inuidiam, dicant
illos per me tam misere uiuere, dum fateantur per
me uiuere. Vnius misericordia uiuunt, omnium
aluntur. Mirum est uacare homines huic cogitationi,
ut curent quid homo mendicus inter mendicos agat.
Ciuitatis istius principes diuitias suas exercent contra
naturam: excisorum greges habent; exoletos suos,
ut ad longiorem patientiam inpudicitiae idonei sint,
amputant et quia ipsos pudet uiros esse, id agunt
ut quam pauci uiri sint. his nemo succurrit
delicatis et formosis debilibus. Curatis quis ex
solitudine infantes auferat perituros nisi auferantur; non
curatis quod solitudines suas isti beati ingenuorum
ergastulis excolunt et miserrimorum iuuenum simplicitate
decepta speciosissimum quemque ac maxime
idoneum castris in ludum detrudunt.

Parrhasius et Prometheus. 
Reipublicae laesae sit actio. Parrhasius pictor Atheniensis,
cum Philippus captiuos Olynthios
uenderet, emit unum senem; Athenas perduxit,
deinde torsit; ad exemplar torti Promethea
pinxit. Olynthius in tormentis periit. ille in
templo Mineruae tabulam posuit. accusatur
laesae reipublicae.
Senex abstractus a liberis super exustae patriae
cinerem stetit: ad figurandum Promethea satis
 
tristis est. Nemo ut naufragum pingeret, mersit
hominem. Vltima Olynthii deprecatio fuit: redde me
Philippo. Seruus, inquid, meus fuit. putes
Philippum loqui. Aedem Mineruae sic fugimus tamquam
castra Macedonum. Parum, inquid, tristis est.
Aliquis Olynthius parum tristis est? Vis, Parrhasi,
tristem uidere? duc illum ad Olynthum iacentem.
scis certe quam tristem emeris. Olynthiis urbem
aperuimus, templa praeclusimus. Nemo Olynthius
tortus esset, si omnes illos Macedones emissent. “Torqueatur.” hoc nec sub Philippo. “moriatur.” hoc
nec sub Ioue. Sic iste hospitalis Olynthio fuit. Hoc
Promethea est facere, non pingere. Emi, inquid.
immo si Atheniensis es, redemisti. In isto templo
 pro Olynthiis uota suscepimus. Ille carnifex
Graeciae istum tamen non amplius quam uendidit.
Senex longa miseriarum tabe confectus et tam tristis
quam si iam tortus esset. Quemcunque praeco
flentem uiderat agnoscebat emtorem. Vereor ne quis 
cum audierit Olynthii uerbera, tormenta, ignes,
queri me de Philippo putet. Si isti creditis, iratum
Iouem imitatus est, si nobis, iratum uicit
Philippum. Tantum patiendum est pingente Parrhasio
quantum irato Ioue. Miserrime senex, aliquis fortassis
ex seruis tuis felicius seruit. Si ad
succurrendum profectus es, queror quod unum emisti, si
ad torquendum, queror quod ullum. Statuitur ex
altera parte Parrhasius cum coloribus, ex altera
tortor cum ignibus: dubius est inter ista Parrhasius
studiosius pingat an saeuiat. Producitur respiciens
patriam senex; placuit Parrhasio uultus infelix.
Olynthius aliquid habuit Promethei simile etiam
 
ante tormenta. Ignis, tormenta, ferrum: officina
haec pictoris an Philippi est?
Pars altera. Numquam unius malo publica fama
corrumpitur. solidior est opinio Atheniensium quam
ut labefactari tormentis captiui possit. Laesisti,
inquid, rempublicam, quod hanc picturam in templo
posuisti. laedunt rempublicam qui aliquid illi
auferunt, non qui adiciunt. Peccauerunt ergo
recipiendo tabulam etiam sacerdotes. cur tamen
non reciperent? deorum crimina in templis picta
sunt. Multum semper artibus licuit: medici ut uim
ignotam morbi cognoscerent, uiscera hominum
resciderunt.

fur accusator proditionis. 
Quidam cum diuitem proditionis accusasset,
noctu parietem eius perfodit et scrinium in quo
missae erant ab hostibus litterae sustulit.
damnatus est diues. cum contionari uellet
accusator, a magistratu prohibitus agit iniuriam.
Id solum sustuli quod fur reliquisset. nihil magis
fur timui quam ne dominus furtum nollet agnoscere.
Ruentem ciuitatis statum unius parietis ruina
suspendit. Profiteor indicium: furti mei ciuitas
conscia est. Furtum est quod timet dominus agnoscere?
quod qui perdidit supplicium tulit, praemium qui
subripuit? Cui magis permisisses loqui, si eodem
tempore et fur uenisset et dominus? Mille nauium
duces furto Troiam cepistis. si bene furto euertuntur
urbes, quanto melius liberantur? In forum
 
ueni, narraui nocturnam expeditionem meam.
conuenerant omnes tamquam ad contionem. Cur me
submoues ante accusationem, cum nec proditores
inauditi pereant. 0 furtum in contione narrandum!
proditoris uigilantissimum pectus et in exitia semper
nostra sollicitum publica fata sopierant; ita etiam
ministros eius alligauerat somnus, ut mihi liceret
eligere quod tollerem. Diruere mihi uidebar
hostium muros. Furtum uocas quo nihil melius anno
tuo factum est? Nemo fur rempublicam cogitat.
Nihil non licet pro republica facere.
Pars altera. Quale illud, di, spectaculum fuit!
conposuerat inter se fortuna reipublicae furem et
proditorem. Vt uidit inutile furtum suum, prodidit,
ut uobis uenderet quod nulli poterat, tam callidus
fur, ut etiam proditori posset inponere. Consilium
uideri uolt infelicitatem furti sui. Lex quae
nocturnum furem occidi quoquo modo iubet, non de
damnato tantum, sed de fure loquitur; odit hoc uitium
nec immerito: non multum abest a proditore.
Sustulit non quod elegit, sed quod illi fatum publicae
felicitatis obiecit. uno tempore et proditorem nobis
ostendit et furem qui diuitem conpilare quam
damnare mallet. Effregit domum suspensa manu;
elusit illum. non tunc primum fecit; set sustulit
non quod uoluit, sed quod potuit. Bono exemplo
damnatus est proditor, malo inuentus.