CVM e Cilicia decedens Rhodum venissem et eo mihi
de Q. Hortensi morte esset adlatum, opinione omnium
maiorem animo cepi dolorem. Nam et amico amisso cum
consuetudine iucunda turn multorum officiorum coniun-
ctione me privatum videbam et interitu talis auguris digni-
tatem nostri conlegi deminutam dolebam; qua in cogitatione et cooptatum me ab eo in conlegium recordabar, in
quo iuratus iudicium dignitatis meae fecerat, et inauguratum
ab eodem, ex quo augurum institutis in parentis eum loco
colere debebam.

augebat 
 etiam molestiam quod magna 
sapientium civium bonorumque penuria vir egregius con-
iunctissimusque mecum consiliorum omnium societate
alienissimo rei publicae tempore exstinctus et auctoritatis
et prudentiae suae triste nobis desiderium reliquerat, dole-
bamque quod non, ut plerique putabant, adversarium aut
obtrectatorem laudum mearum sed socium potius et consortem gloriosi laboris amiseram.

etenim si in leviorum 
artium studio memoriae proditum est poetas nobilis poeta-
rum aequalium morte doluisse, quo tandem animo eius
interitum ferre debui, cum quo certare erat gloriosius quam
omnino adversarium non habere ? cum praesertim non
modo numquam sit aut illius a me cursus impeditus aut

 

ab illo meus, sed contra semper alter ab altero adiutus et
communicando et monendo et favendo.

sed quoniam per-
petua quadam felicitate usus ille excessit e vita suo magis
quam suorum civium tempore et tum occidit cum lugere
facilius rem publicam posset, si viveret, quam iuvare, vixit- 
que tam diu quam licuit in civitate bene beateque vivere:
nostro incommodo detrimentoque, si est ita necesse, doleamus, illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius
quam misericordia prosequamur, ut, quotienscumque de
clarissimo et beatissimo viro cogitemus, ilium potius quam 
nosmet ipsos diligere videamur.

nam si id dolemus, quod
eo iam frui nobis non licet, nostrum est id malum quod
modice feramus, ne id non ad amicitiam sed ad domesticam utilitatem referre videamur; sin tamquam illi ipsi acerbitatis aliquid acciderit angimur , summam eius felicitatem 
non satis grato animo interpretamur.

etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desi-
deraret una cum reliquis bonis et fortibus civibus, hunc
autem aut 
 praeter ceteros aut cum paucis sustineret dolorem, cum forum populi Romani, quod fuisset quasi theatrum 
illius ingeni, voce erudita et Romanis Graecisque auribus
digna spoliatum atque orbatum videret. 
 equidem angor
animo non consili, non ingeni, non auctoritatis armis egere
rem publicam, quae didiceram tractare quibusque me assuefeceram quaeque erant propria cum praestantis in re publica 
viri tum bene moratae et bene constitutae civitatis. Quod
si fuit in re publica tempus ullum, cum extorquere arma
posset e manibus iratorum civium boni civis auctoritas et
oratio, tum profecto fuit cum patrocinium pacis exclusum
est aut errore hominum aut timore.

ita nobismet ipsis 

 

accidit ut, quamquam essent multo magis alia lugenda,
tamen hoc doleremus quod, quo tempore aetas nostra perfuncta rebus amplissimis tamquam in portum confugere
deberet non inertiae neque desidiae, sed oti moderati
atque honesti, cumque ipsa oratio iam nostra canesceret
haberetque suam quandam maturitatem et quasi senectutem, tum arma sunt ea sumpta, quibus illi ipsi, qui didicerant eis uti gloriose, quem ad modum salutariter uterentur,
non reperiebant.

itaque ei mihi videntur fortunate beate- 
que vixisse cum in ceteris civitatibus tum maxime in nostra,
quibus cum auctoritate rerumque gestarum gloria tum etiam
sapientiae laude perfrui licuit. Quorum memoria et recordatio in maximis nostris gravissimisque curis iucunda sane
fuit, cum in eam nuper ex sermone quodam incidissemus.

nam cum inambularem in xysto et essem otiosus domi,
M. ad me Brutus, ut consueverat, cum T. Pomponio venit ,
homines cum inter se coniuncti turn mihi ita cari itaque 
iucundi, ut eorum aspectu omnis quae me angebat de re
publica cura consederit. Quos postquam salutavi: Quid
vos, inquam, Brute et Attice ? numquid tandem novi?
Nihil sane, inquit Brutus, quod quidem aut tu audire velis
aut ego pro certo dicere audeam.

tum Atticus: Eo, inquit,
ad te animo venimus, ut de re publica esset silentium et
aliquid audiremus potius ex te quam te adficeremus ulla
molestia. Vos vero, inquam, Attice, et praesentem me cura
levatis et absenti magna solacia dedistis. Nam vestris
primum litteris recreatus me ad pristina studia revocavi.
Tum ille: Legi, inquit, perlibenter epistulam quam ad te
Brutus misit ex Asia, qua mihi visus est et monere te pru-
denter et consolari amicissime.

recte , inquam, est visus; 
nam me istis scito litteris ex diuturna perturbatione totius
valetudinis tamquam ad aspiciendam lucem esse revocatum.

 

Atque ut post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam proelio populus se Romanus erexit posteaque
prosperae res deinceps multae consecutae sunt, sic post
rerum nostrarum et communium gravissimos casus nihil
ante epistulam Bruti mihi accidit quod vellem aut quod 
aliqua ex parte sollicitudines adlevaret meas.

tum Brutus:
Volui id quidem efficere certe et capio magnum fructum, si
quidem quod volui tanta in re consecutus sum. Sed scire
cupio, quae te Attici litterae delectaverint. Istae vero, inquam, Brute, non modo delectationem mihi sed etiam, ut 
spero, salutem attulerunt. Salutem ? inquit ille. Quodnam
tandem genus istuc tam praeclarum litterarum fuit? An
mihi potuit, inquam, esse aut gratior ulla salutatio aut ad
hoc tempus aptior quam illius libri quo me hic adfatus quasi
iacentem excitavit?

turn ille: Nempe eum dicis , inquit, 
quo iste omnem rerum memoriam breviter et, ut mihi
quidem visum est, perdiligenter complexus est ? Istum
ipsum, inquam, Brute, dico librum mihi saluti fuisse. 
 tum 
Atticus: Optatissimum mihi quidem est quod dicis; sed
quid tandem habuit liber iste quod tibi aut novum aut 
tanto usui posset esse ?

ille vero et nova, inquam, mihi
quidem multa et eam utilitatem quam requirebam, ut explicatis ordinibus temporum uno in conspectu omnia viderem. Quae cum studiose tractare coepissem, ipsa mihi
tractatio litterarum salutaris fuit admonuitque, Pomponi, ut 
a te ipso sumerem aliquid ad me reficiendum teque remunerandum si non pari, at grato tamen munere: quamquam
illud Hesiodium laudatur a doctis, quod eadem mensura
reddere iubet quae acceperis aut etiam cumulatiore, si possis.

ego autem voluntatem tibi profecto emetiar , sed rem ipsam
nonduin posse videor; idque ut ignoscas, a te peto. Nec
enim ex novis, ut agricolae solent, fructibus est, unde tibi
reddam quod accepi—sic omnis fetus repressus est 
 exustus-
que siti flos veteris ubertatis exaruit—nec ex conditis, qui
iacent in tenebris et ad quos omnis nobis aditus, qui paene
solis patuit, obstructus est. Seremus igitur aliquid tamquam
in inculto et derelicto solo; quod ita diligenter colemus, ut
impendiis etiam augere possimus largitatem tui muneris:
modo idem noster animus efficere possit quod ager, qui
cum multos annos quievit, uberiores efferre fruges solet.
Tum ille:

ego vero et exspectabo ea quae polliceris, nec 
exigam nisi tuo commodo et erunt mihi pergrata, si solveris.
Mihi quoque, inquit Brutus, [et ] exspectanda sunt ea quae
Attico polliceris, etsi fortasse ego a te huius voluntarius
procurator petam, quod ipse, cui debes, incommodo se tuo 
 
exacturum negat.

at vero, inquam, tibi ego, Brute, non 
solvam, nisi prius a te cavero amplius eo nomine neminem,
cuius petitio sit, petiturum. Non me hercule, inquit, tibi re-
promittere istuc quidem ausim . Nam hunc, qui negat, video
flagitatorem non ilium quidem tibi molestum, sed adsiduum
tamen et acrem fore. Tum Pomponius: Ego vero, inquit,
Brutum nihil mentiri puto. Videor enim iam te ausurus
esse appellare, quoniam longo intervallo modo primum
animadverti paulo te hilariorem.

itaque quoniam hic quod 
mihi deberetur se exacturum professus est, quod huic debes
ego a te peto. Quidnam id ? inquam. Vt scribas, inquit,
aliquid; iam pridem enim conticuerunt tuae litterae. Nam
ut illos de re public libros edidisti, nihil a te sane postea

 

accepimus: eisque nosmet ipsi ad rerum nostrarum memo-
riam comprehendendam impulsi atque incensi sumus. Sed
illa, cum poteris; atque ut possis, rogo;

nunc vero, inquit,
si es animo vacuo, expone nobis quod quaerimus. Quidnam est id? inquam. Quod mihi nuper in Tusculano in- 
cohavisti de oratoribus, quando esse coepissent, qui etiam
et quales fuissent. Quem ego sermonem cum ad Brutum
tuum vel nostrum potius detulissem, magno opere hic audire
se velle dixit. Itaque hunc elegimus diem, cum te sciremus
esse vacuum. Qua re, si tibi est commodum, ede illa quae 
coeperas et Bruto et mihi.

ego vero, inquam, si potuero,
faciam vobis satis. Poteris, inquit: relaxa modo paulum
animum aut sane , si potes, libera. 
 Nempe igitur hinc tum, Pomponi, ductus est sermo,
quod erat a me mentio facta causam Deiotari fidelissimi 
atque optimi regis ornatissime et copiosissime a Bruto me
audisse defensam. 
 scio , inquit, ab isto initio tractum esse
sermonem teque Bruti dolentem vicem quasi deflevisse iu-
diciorum.vastitatem et fori. Feci, inquam, istuc quidem et
saepe facio.

Nam mihi, Brute, in te intuenti crebro in 
merrtem venit vereri, ecquodnam curriculum aliquando sit
habitura tua et natura admirabilis et exquisita doctrina et
singularis industria. Cum enim in maximis causis versatus
esses et cum tibi aetas nostra iam cederet fascisque summit-
teret, subito in civitate cum alia ceciderunt tum etiam ea 
ipsa, de qua disputare ordimur, eloquentia obmutuit.

tum 
ille: Ceterarum rerum causa, inquit, istuc et doleo et
dolendum puto; dicendi autem me non tam fructus et
gloria quam studium ipsum exercitatioque delectat: quod
mihi nulla res eripiet te praesertim tam studioso mei.

 

Dicere enim bene nemo potest nisi qui prudenter intellegit;
qua re qui eloquentiae verae dat operam, dat prudentiae,
qua ne maximis quidem in bellis aequo animo carere quis-
quam potest.

praeclare , inquam, Brute, dicis eoque magis 
ista dicendi laude delector quod cetera, quae sunt quon-
dam habita in civitate pulcherrima , nemo est tam humilis
qui se non aut posse adipisci aut adeptum putet; eloquentem neminem video factum esse victoria. Sed quo facilius
sermo explicetur, sedentes, si videtur, agamus. Cum idem
placuisset illis, tum in pratulo propter Platonis statuam con-
sedimus.

hic ego: Laudare igitur eloquentiam et quanta vis sit 
eius expromere quantamque eis qui sint eam consecuti
dignitatem adferat, neque propositum nobis est hoc loco
neque necessarium. Hoc vero sine ulla dubitatione con-
firmaverim , sive illa arte pariatur aliqua sive exercitatione
quadam sive natura, rem unam esse omnium difficillimam.
Quibus enim ex quinque rebus constare dicitur, earum una
quaeque est ars ipsa magna per sese. Qua re quinque artium
concursus maximarum quantam vim quantamque difficul- 
tatem habeat existimari potest.

testis est Graecia, quae 
cum eloquentiae studio sit incensa iamdiuque excellat in
ea praestetque ceteris, tamen omnis artis vetustiores habet
et multo ante non inventas solum sed etiam perfectas,
quam haec est [a Graecis ] elaborata dicendi vis atque copia.
In quam cum intueor, maxime mihi occurrunt, Attice, et
quasi lucent Athenae tuae, qua in urbe primum se orator
extulit primumque etiam monumentis et litteris oratio est
coepta mandari.

tamen ante Periclem, cuius scripta quae- 

 

dam feruntur, et Thucydidem, qui non nascentibus Athenis
sed iam adultis fuerunt , littera nulla est quae quidem ornatum aliquem habeat et oratoris esse videatur. Quamquam
opinio est et eum, qui multis annis ante hos fuerit, Pisistra-
tum et paulo seniorem etiam Solonem posteaque Clisthenem 
multum ut temporibus illis valuisse dicendo.

post hanc
aetatem aliquot annis, ut ex Atticis monumentis potest perspici, Themistocles fuit, quem constat cum prudentia tum
etiam eloquentia praestitisse; post Pericles, qui cum floreret
omni genere virtutis, hac tamen fuit laude clarissimus. 
Cleonem etiam temporibus illis turbulentum illurn quidem
civem, sed tamen eloquentem constat fuisse.

huic aetati
suppares Alcibiades Critias Theramenes; quibus temporibus quod dicendi genus viguerit ex Thucydidi scriptis, qui
ipse tum fuit, intellegi maxime potest. Grandes erant 
verbis, crebri sententiis, compressione rerum breves et ob
eam ipsam causam interdum subobscuri.

sed ut intelle-
ctum est quantam vim haberet accurata et facta quodam
modo oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exstiterunt. Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Calche- 
donius, Protagoras Abderites , Prodicus Cius, Hippias Elius 
in honore magno fuit 
 ; aliique multi temporibus eisdem
docere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, quem ad
modum causa inferior—ita enim loquebantur—dicendo fieri
superior posset.

his opposuit sese Socrates, qui subtilitate 
quadam disputandi refellere eorum instituta solebat [verbis ].
Huius ex uberrimis sermonibus exstiterunt doctissimi viri;
primumque tum philosophia non illa de natura, quae fuerat

 

antiquior, sed haec, in qua de bonis rebus et malis deque
hominum vita et moribus disputatur, inventa dicitur. Quod
quoniam genus ab hoc quod proposuimus abhorret, philo-
sophos aliud in tempus reiciamus; ad oratores, a quibus
digressi sumus, revertamur.

exstitit igitur iam senibus illis 
quos paulo ante diximus Isocrates, cuius domus cunctae
Graeciae quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi;
magnus orator et perfectus magister , quamquam forensi
luce caruit intraque parietes aluit eam gloriam quam nemo
meo quidem iudicio est postea consecutus. Is et ipse scri-
psit multa praeclare et docuit alios; et cum cetera melius
quam superiores tum primus intellexit etiam in soluta oratione, dum versum effugeres, modum tamen et numerum
quendam oportere servari.

ante hunc enim verborum 
quasi structura et quaedam ad numerum conclusio nulla
erat aut, si quando erat, non apparebat earn dedita opera
esse quaesitam—quae forsitan laus sit, verum tamen natura
magis tum casuque, non umquam 
 aut ratione aliqua aut ulla 
observatione fiebat.

ipsa enim natura circumscriptione 
quadam verborum comprehendit concluditque sententiam,
quae cum aptis constricta verbis est, cadit etiam plerumque
numerose. Nam et aures ipsae quid plenum, quid inane sit
iudicant et spiritu quasi necessitate aliqua verborum com-
prehensio terminatur; in quo non modo defici sed etiam
laborare turpe est.

tum fuit Lysias ipse quidem in causis 
forensibus non versatus , sed egregie subtilis scriptor atque
elegans, quem iam prope audeas oratorem perfectum dicere.
Nam plane quidem perfectum et quoi nihil admodum desit

 

Demosthenem facile dixeris. Nihil acute inveniri potuit in
eis causis quas scripsit, nihil, ut ita dicam, subdole, nihil
versute, quod ille non viderit; nihil subtiliter dici , nihil
presse, nihil enucleate, quo fieri possit aliquid limatius;
nihil contra grande, nihil incitatum, nihil ornatum vel ver- 
borum gravitate vel sententiarum, quo quicquam esset 
elatius.

huic Hyperides proximus et Aeschines fuit et
Lycurgus et Dinarchus et is, cuius nulla exstant scripta,
Demades aliique plures. Haec enim aetas effudit hanc
copiam; et, ut opinio mea fert, sucus ille et sanguis incor- 
ruptus usque ad hanc aetatem oratorum fuit, in qua naturalis
inesset, non fucatus nitor.

phalereus enim successit eis seni-
bus adulescens eruditissimus ille quidem horum omnium,
sed non tam armis institutus quam palaestra . Itaque delectabat magis Atheniensis quam inflammabat. Proces- 
serat enim in solem et pulverem, non ut e militari taberna-
culo, sed ut e Theophrasti doctissimi hominis umbraculis.

hic primus inflexit orationem et eam mollem teneramque
reddidit et suavis, sicut fuit, videri maluit quam gravis;
sed suavitate ea, qua perfunderet animos, non qua perfri-
ngeret, [et ] tantum ut memoriam concinnitatis suae, non,
quem ad modum de Pericle scripsit Eupolis, cum delectatione aculeos etiam relinqueret in animis eorum a quibus
esset auditus.

videsne igitur vel in ea ipsa urbe, in qua et nata et alta 
sit eloquentia, quam ea sero prodierit in lucem ? Si quidem
ante Solonis aetatem et Pisistrati de nullo ut diserto memoriae proditum est. At hi quidem, ut populi Romani aetas
est, senes, ut Atheniensium saecula numerantur, adulescentes
debent videri. Nam etsi Servio Tullio regnante viguerunt, 
tamen multo diutius Athenae iam erant quam est Roma

 

ad hodiernum diem. Nec tamen dubito quin habuerit vim
magnam semper oratio.

neque enim iam Troicis tempori- 
bus tantum laudis in dicendo Vlixi tribuisset Homerus et
Nestori, quorum alterum vim habere voluit, alterum suavi-
tatem, nisi iam tum esset honos eloquentiae ; neque ipse
poeta hic tam [idem] ornatus in dicendo ac plane orator 
fuisset. Cuius etsi incerta sunt tempora, tamen annis
multis fuit ante Romulum; si quidem non infra superiorem
Lycurgum fuit, a quo est disciplina Lacedaemoniorum
astricta legibus.

sed studium eius generis maiorque vis 
agnoscitur in Pisistrato. Denique hunc proximo saeculo
Themistocles insecutus est, ut apud nos, perantiquus, ut
apud Atheniensis, non ita sane vetus. Fuit enim regnante
iam Graecia , nostra autem civitate non ita pridem dominatu
regio liberata. Nam bellum Volscorum illud gravissimum,
cui Coriolanus exsul interfuit, eodem fere tempore quo Persarum bellum fuit, similisque fortuna clarorum virorum;

si 
quidem uterque cum civis egregius fuisset, populi ingrati
pulsus iniuria se ad hostis contulit conatumque iracundiae
suae morte sedavit. Nam etsi aliter apud te est , Attice, de
Coriolano, concede tamen ut huic generi mortis potius adsentiar. At ille ridens : 
 tuo vero, inquit, arbitratu; quoniam
quidem concessum est rhetoribus ementiri in historiis, ut
aliquid dicere possint argutius. Vt enim tu nunc de Corio-
lano, sic Clitarchus, sic Stratocles de Themistocle finxit.

nam quem Thucydides, qui et Atheniensis erat et summo 
loco natus summusque vir et paulo aetate posterior, tantum
 morbo 
 mortuum scripsit et in Attica clam humatum, addidit 

 

fuisse suspicionem veneno sibi conscivisse mortem: hunc
isti aiunt, cum taurum immolavisset, excepisse sanguinem
patera et eo poto mortuum concidisse. Hanc enim mortem
rhetorice et tragice ornare potuerunt, illa mors vulgaris
nullam praebebat materiem ad ornatum . Qua re quoniam 
tibi ita quadrat, omnia fuisse in 
 Themistocle paria et Corio-
lano, pateram quoque a me sumas licet, praebebo etiam
hostiam, ut Coriolanus sit plane alter Themistocles.

sit 
sane, inquam, ut libet, de isto; et ego cautius posthac
historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum 
auctorem laudare possum religiosissimum. Sed tum fere
Pericles Xanthippi filius, de quo ante dixi, primus adhibuit
doctrinam; quae quamquam tum nulla erat dicendi, tamen
ab Anaxagora physico eruditus exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas forensis popularis- 
que facile traduxerat . Huius suavitate maxime hilaratae
Athenae sunt, huius ubertatem et copiam admiratae eius-
dem vim dicendi terroremque timuerunt.

haec igitur aetas
prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim
in constituentibus rem publicam nec in bella gerentibus 
nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci
cupiditas dicendi solet. Pacis est comes otique socia et
iam bene constitutae civitatis quasi alumna quaedam elo-
quentia.

itaque ait Aristoteles, cum sublatis in Sicilia 
tyrannis res privatae longo intervallo iudiciis repeterentur, 
tum primum, quod esset acuta illa gens et controversia
†natura , artem et praecepta Siculos Coracem et Tisiam
conscripsisse—nam antea neminem solitum via nec arte,
sed accurate tamen et descripte plerosque dicere—; scriptas-

 

que fuisse et paratas a Protagora rerum inlustrium disputa-
tiones, qui nunc communes appellantur loci;

quod idem 
fecisse Gorgiam, quem singularum rerum laudes vitupera-
tionesque conscripsisse , quod iudicaret hoc oratoris esse
maxime proprium, rem augere posse laudando vituperan-
doque rursus affligere; huic Antiphontem Rhamnusium
similia quaedam habuisse conscripta; quo neminem umquam melius ullam oravisse capitis causam, cum se ipse
defenderet, [se audiente ] locuples auctor scripsit Thucy-
dides;

nam 
 Lysiam primo profiteri solitum artem esse 
dicendi; deinde, quod Theodorus esset in arte subtilior,
in orationibus autem ieiunior, orationes eum scribere aliis
coepisse, artem removisse; similiter Isocratem primo artem
dicendi esse negavisse , scribere autem aliis solitum orationes,
quibus in iudiciis uterentur; sed cum ex eo, quia quasi 
committeret contra legem 'quo quis iudicio circumveniretur, ' saepe ipse in iudicium vocaretur, orationes aliis destitisse scribere totumque se ad artes componendas transtulisse.

et Graeciae quidem oratorum partus atque fontis vides, ad 
nostrorum annalium rationem veteres, ad ipsorum sane re-
centes. Nam ante quam delectata est Atheniensium civitas
hac laude dicendi, multa iam memorabilia et in domesticis
et in bellicis rebus effecerat. Hoc autem studium non erat
commune Graeciae, sed proprium Athenarum.

quis enim 
aut Argivum oratorem aut Corinthium aut Thebanum scit
fuisse temporibus illis? nisi quid de Epaminonda docto
homine suspicari libet . Lacedaemonium vero usque ad
hoc tempus audivi fuisse neminem. Menelaum ipsum

 

dulcem ilium quidem tradit Homerus, sed pauca dicentem.
Brevitas autem laus est interdum in aliqua parte dicendi,
in universa eloquentia laudem non habet.

at vero extra
Graeciam magna dicendi studia fuerunt maximique huic
laudi habiti honores inlustre oratorum nomen reddiderunt. 
Nam ut semel e Piraeo eloquentia evecta est, omnis peragravit insulas atque ita peregrinata tota Asia est, ut se
externis oblineret moribus omnemque illam salubritatem
Atticae dictionis et quasi sanitatem perderet ac loqui paene
dedisceret. Hinc Asiatici oratores non contemnendi qui- 
dem nec celeritate nec copia, sed parum pressi et nimis
redundantes; Rhodii saniores et Atticorum similiores.

sed 
de Graecis hactenus; etenim haec ipsa forsitan fuerint non
necessaria. 
 Tum Brutus: Ista vero, inquit, quam necessaria fuerint 
non facile dixerim; iucunda certe mihi fuerunt neque solum
non longa, sed etiam breviora quam vellem. Optime, inquam, sed veniamus ad nostros, de quibus difficile est plus
intellegere quam quantum ex monumentis suspicari licet.

quis enim putet aut celeritatem ingeni L. Bruto illi nobili- 
tatis vestrae principi defuisse? qui de matre savianda ex
oraculo Apollinis tam acute arguteque coniecerit; qui
summam prudentiam simulatione stultitiae texerit ; qui 
potentissimum regem clarissimi regis filium expulerit civitatemque perpetuo dominatu liberatam magistratibus annuis 
legibus iudiciisque devinxerit; qui conlegae suo imperium
abrogaverit, ut e civitate regalis nominis memoriam tolleret:
quod certe effici non potuisset, nisi esset oratione persuasum.

videmus item paucis annis post reges exactos, cum plebes
prope ripam Anionis ad tertium miliarium consedisset

 

eumque montem, qui Sacer appellatus est, occupavisset,
M. Valerium dictatorem dicendo sedavisse discordias eique
ob eam rem honores amplissimos habitos et eum primum
ob eam ipsam causam Maximum esse appellatum. Ne
L. Valerium quidem Potitum arbitror non aliquid potuisse
dicendo, qui post decemviralem invidiam plebem in patres
incitatam legibus et contionibus suis mitigaverit.

possumus 
Appium Claudium suspicari disertum, quia senatum iamiam
inclinatum a Pyrrhi pace revocaverit; possumus C. Fabri-
cium, quia sit ad Pyrrhum de captivis recuperandis missus
orator; Ti. Coruncanium, quod ex pontificum commentariis
longe plurimum ingenio valuisse videatur; M'. Curium ,
quod is tribunus plebis interrege Appio Caeco diserto
homine comitia contra leges habente, cum de plebe con-
sulem non accipiebat, patres ante auctores fieri coegerit:
quod fuit permagnum nondum lege Maenia lata.

licet 
aliquid etiam de M. Popili ingenio suspicari, qui cum
consul esset eodemque tempore sacrificium publicum cum
laena faceret, quod erat flamen Carmentalis, plebei contra
patres concitatione et seditione nuntiata, ut erat laena
amictus ita venit in contionem seditionemque cum auctoritate tum oratione sedavit. Sed eos oratores habitos esse
aut omnino tum ullum eloquentiae praemium fuisse nihil
sane mihi legisse videor: tantum modo coniectura ducor ad
suspicandum.

dicitur etiam C. Flaminius, is qui tribunus 
plebis legem de agro Gallico et Piceno viritim dividundo
tulerit, qui consul apud Trasumennum sit interfectus, ad
populum valuisse dicendo. Q. etiam Maximus Verrucosus
orator habitus est temporibus illis et Q. Metellus, is qui
bello Punico secundo cum L. Veturio Philone consul fuit.

 

 
 quem vero exstet et de quo sit memoriae proditum eloquen-
tem fuisse et ita esse habitum, primus est M. Cornelius
Cethegus, cuius eloquentiae est auctor et idoneus quidem
mea sententia Q. Ennius, praesertim cum et ipse eum audi-
verit et scribat de mortuo: ex quo nulla suspicio est amici- 
tiae causa esse mentitum .

est igitur sic apud ilium in nono
ut opinor annali:
 
 additur orator Cornelius suaviloquenti 
 ore Cethegus Marcus Tuditano conlega 
 
 Marci filius— 
 
et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit, quae nunc
quidem non tam est in plerisque (latrant enim iam quidam
oratores, non loquuntur), sed est ea laus eloquentiae certe
maxima—
 
 is dictust ollis popularibus olim, 
 qui tum vivebant homines atque aevum agitabant , 
 flos delibatus populi— 
 
probe vero;

ut enim hominis decus ingenium, sic ingeni
ipsius lumen est eloquentia, qua virum excellentem praeclare tum illi homines florem populi esse dixerunt— 
 
 Suadaeque medulla. 
 
 Peiqw\ quam vocant Graeci, cuius effector est orator, hanc
Suadam appellavit Ennius [eius autem Cethegum medullam
fuisse vult ], ut, quam deam in Pericli labris scripsit Eupolis
sessitavisse, huius hic medullam nostrum oratorem fuisse 25
dixerit.

at hic Cethegus consul cum P. Tuditano fuit bello
Punico secundo quaestorque his consulibus M. Cato modo
plane annis CXL ante me consulem; et id ipsum nisi unius
esset Enni testimonio cognitum, hunc vetustas, ut alios

 

fortasse multos, oblivione obruisset. Illius autem aetatis
qui sermo fuerit ex Naevianis scriptis intellegi potest. His
enim consulibus, ut in veteribus commentariis scriptum est,
Naevius est mortuus; quamquam Varro noster diligentissi-
mus investigator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque
Naevi producit longius. Nam Plautus P. Claudio L. Porcio
viginti annis post illos quos ante dixi consulibus mortuus
est, Catone censore.

hunc igitur Cethegum consecutus est aetate Cato, qui 
annis ix 
 post eum fuit consul. Eum nos ut perveterem
habemus, qui L. Marcio M'. Manilio consulibus mortuus
est, annis lxxxvi ipsis ante me consuler. 
 nec vero 
habeo quemquam antiquiorem, cuius quidem scripta pro-
ferenda putem, nisi quem Appi Caeci oratio haec ipsa de
Pyrrho et non nullae mortuorum laudationes forte delectant .

et hercules eae quidem exstant: ipsae enim familiae sua 
quasi ornamenta ac monumenta servabant et ad usum, si
quis eiusdem generis occidisset, et ad memoriam laudum
domesticarum et ad inlustrandam nobilitatem suam. Quam-
20 quam his laudationibus historia rerum nostrarum est facta
mendosior. Multa enim scripta sunt in eis quae facta non
sunt: falsi triumphi, plures consulatus, genera etiam falsa
et ad plebem transitiones, cum homines humiliores in
alienum eiusdem nominis infunderentur genus; ut si ego
me a M'. Tullio esse dicerem, qui patricius cum Servio
Sulpicio consul anno x post exactos reges fuit.

catonis 
autem orationes non minus multae fere sunt quam Attici
Lysiae, cuius arbitror plurimas esse—est enim Atticus,
quoniam certe Athenis est et natus et mortuus et functus
omni civium munere, quamquam Timaeus eum quasi Licinia

 

et Mucia lege repetit Syracusas—et quodam modo est
non nulla in eis etiam inter ipsos similitudo. Acuti sunt,
elegantes faceti breves; sed ille Graecus ab omni laude
felicior. 
 habet enim certos sui studiosos, qui non tam
habitus corporis opimos quam gracilitates consectentur, 
quos, valetudo modo bona sit, tenuitas ipsa delectat—quamquam in Lysia sunt saepe etiam lacerti, sic uti fieri
nihil possit valentius; verum est certe genere toto strigo-
sior—, sed habet tamen suos laudatores, qui hac ipsa eius
subtilitate admodum gaudeant.

catonem vero quis nostro-
rum oratorum, qui quidem nunc sunt, legit ? aut quis novit
omnino ? At quem virum, di boni ! mitto civem aut senatorem aut imperatorem; oratorem enim hoc loco quaerimus:
quis illo gravior in laudando ? acerbior in vituperando ? in
sententiis argutior? in docendo edisserendoque subtilior? 
Refertae sunt orationes amplius centum quinquaginta, quas
quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus inlustribus. Licet ex his eligant ea quae notatione et laude
digna sint: omnes oratoriae virtutes in eis reperientur.

iam vero Origines eius quem florem aut quod lumen elo-
quentiae non habent ? Amatores huic desunt, sicuti multis
iam ante saeculis et Philisto Syracusio et ipsi Thucydidi.
Nam ut horum concisis sententiis, interdum etiam non satis
[autem ] apertis cum brevitate tum nimio acumine, officit 
Theopompus elatione atque altitudine orationis suae (quod 
idem Lysiae Demosthenes ) sic Catonis luminibus obstruxit
haec posteriorum quasi exaggerata altius oratio.

sed ea in
nostris inscitia est, quod hi ipsi, qui in Graecis antiquitate
delectantur eaque subtilitate, quam Atticam appellant, hanc
in Catone ne noverunt quidem. Hyperidae volunt esse et 
Lysiae. Laudo.

sed cur nolunt Catones ? Attico genere

 

dicendi se gaudere dicunt. Sapienter id quidem; atque
utinam imitarentur, nec ossa solum sed etiam sanguinem!
Gratum est tamen quod volunt. —Cur igitur Lysias et Hyperides amatur, cum penitus ignoretur Cato? Antiquior
est huius sermo et quaedam horridiora verba. Ita enim
tum loquebantur. Id muta, quod tum ille non potuit, et
adde numeros et ut 
 aptior sit oratio, ipsa verba compone et
quasi coagmenta, quod ne Graeci quidem veteres factitaverunt: iam neminem antepones Catoni.

ornari orationem 
Graeci putant, si verborum immutationibus utantur , quos
appellant tro/pous, et sententiarum orationisque formis, quae
vocant sxh/mata : non veri simile est quam sit in utroque
genere et creber et distinctus Cato. 
 nec vero ignoro nondum esse satis politum hunc oratorem et quaerendum esse
aliquid perfectius; quippe cum ita sit ad nostrorum temporum rationem vetus,ut nullius scriptum exstet dignum quidem
lectione quod sit antiquius . Sed maiore honore in omnibus artibus quam in hac una arte dicendi versatur antiquitas.
 
 quis enim eorum qui haec minora animadvertunt non intellegit Canachi signaiora esse quam ut imitentur veri—
tatem; Calamidis dura illa quidem, sed tamen molliora
quam Canachi; nondum Myronis satis ad veritatem adducta,
iam tamen quae non dubites pulchra dicere; pulchriora
etiam Polycliti et iam plane perfecta, ut mihi quidem videri
solent? Similis in pictura ratio est; in qua Zeuxim et Polygnotum et Timanthem et eorum, qui non sunt usi plus
quam quattuor coloribus, formas et liniamenta laudamus;
at in Aetione Nicomacho Protogene Apelle iam perfecta
sunt omnia. 
 et nescio an reliquis in rebus omnibus idem 
eveniat: nihil est enim simul et inventum et perfectum;

 

nec dubitari debet quin fuerint ante Homerum poetae, quod
ex eis carminibus intellegi potest, quae apud illum et in
Phaeacum et in procorum epulis canuntur. Quid, nostri
veteres versus ubi sunt?
 
 quos olim Fauni vatesque canebant, 
 cum neque Musarum scopulos .... 
 
 nec doctis dictis studiosus quisquam erat ante hunc 
 
ait ipse de se nec mentitur in gloriando: sic enim sese res
habet. Nam et Odyssia Latina est sic tamquam opus aliquod
Daedali et Livianae fabulae non satis dignae quae iterum 
legantur.

atqui hic Livius [qui ] primus fabulam C. Claudio
Caeci filio et M. Tuditano consulibus docuit anno ipso
ante quam natus est Ennius, post Romam conditam autem 
quartodecimo et quingentensimo, ut hic ait, quem nos
sequimur. Est enim inter scriptores de numero annorum 
controversia. Accius autem a Q. Maximo' quintum consule captum Tarento scripsit Livium annis xxx post quam
eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis
commentariis invenimus,

docuisse autem fabulam annis
post xi C. Cornelio Q. Minucio consulibus ludis Iuventatis , 
quos Salinator Senensi proelio voverat. In quo tantus
error Acci fuit, ut his consulibus xl 
 annos natus Ennius
fuerit: quoi si aequalis fuerit Livius, minor fuit aliquanto
is, qui primus fabulam dedit, quam ei, qui multas docuerant
ante hos consules, et Plautus et Naevius.

haec si minus 
apta videntur huic sermoni, Brute, Attico adsigna, qui me
inflammavit studio inlustrium hominum aetates et tempora
persequendi. Ego vero, inquit Brutus, et delector ista

 

quasi notatione temporum et ad id quod instituisti, oratorum genera distinguere aetatibus , istam diligentiam esse
accommodatam puto.

recte , inquam, Brute, intellegis. 
Atque utinam exstarent illa carmina, quae multis saeculis
ante suam aetatem in epulis esse cantitata a singulis convivis de clarorum virorum laudibus in Originibus scriptum
reliquit Cato! Tamen illius, quem in vatibus et Faunis
adnumerat Ennius, bellum Punicum quasi Myronis opus
delectat.

sit Ennius sane, ut est certe, perfectior; qui si 
illum, ut simulat, contemneret, non omnia bella persequens
primum illud Punicum acerrimum bellum reliquisset. Sed
ipse dicit cur id faciat. 'Scripsere,' inquit, 'alii rem vorsibus'—et luculente quidem scripserunt, etiam si minus
quam tu polite. Nec vero tibi aliter videri debet, qui
a Naevio vel sumpsisti multa, si fateris, vel, si negas, surripuisti.

cum hoc Catone grandiores natu fuerunt C. Flaminius 
C. Varro Q. Maximus Q. Metellus P. Lentulus P. Crassus,
qui cum superiore Africano consul fuit. Ipsum Scipionem
accepimus non infantem fuisse. Filius quidem eius, is qui
hunc minorem Scipionem a Paullo adoptavit, si corpore
valuisset, in primis habitus esset disertus; indicant cum
oratiunculae tum historia quaedam Graeca scripta dulcissime.

numeroque eodem fuit Sex. Aelius, iuris quidem 
civilis omnium peritissumus, sed etiam ad dicendum paratus.
De minoribus autem C. Sulpicius Gallus, qui maxime
omnium nobilium Graecis litteris studuit; isque et oratorum in numero est habitus et fuit reliquis rebus ornatus
atque elegans. Iam enim erat unctior quaedam splendidiorque consuetudo loquendi. Nam hoc praetore ludos Apollini

 

faciente cum Thyesten fabulam docuisset, Q. Marcio Cn.
Servilio consulibus mortem obiit Ennius.

erat isdem
temporibus Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor
fuit, cuius est oratio Graeca apud Rhodios; quem civem
cum gravem tum etiam eloquentem constat fuisse. P. 
etiam Scipionem Nasicam, qui est Corculum appellatus,
qui item bis consul et censor fuit, habitum eloquentem
aiunt, illius qui sacra acceperit filium; dicunt etiam L. Lentulum, qui cum C. Figulo consul fuit. Q. Nobiliorem
M. F. iam patrio institute deditum studio litterarum—qui 
etiam Q. Ennium, qui cum patre eius in Aetolia militaverat, civitate donavit, cum triumvir coloniam deduxisset—
et T. Annium Luscum huius Q. Fulvi conlegam non indisertum dicunt fuisse;

atque etiam L. Paullus Africani pater
personam principis civis facile dicendo tuebatur. Et vero 
etiam tum Catone vivo, qui annos quinque et octoginta natus
excessit e vita, cum quidem eo ipso anno contra Ser. Galbam
ad populum summa contentione dixisset, quam etiam orationem scriptam reliquit—

sed vivo Catone minores natu multi
uno tempore oratores floruerunt. Nam et A. Albinus, is qui 
Graece scripsit historiam, qui consul cum L. Lucullo fuit, et
litteratus et disertus fuit; et tenuit cum hoc locum quendam
etiam Ser. Fulvius et una Ser. Fabius Pictor et iuris et
litterarum et antiquitatis bene peritus; Quintusque Fabius
Labeo fuit ornatus isdem fere laudibus. Nam Q. Metellus, is 
cuius quattuor filii consulares fuerunt, in primis est habitus
eloquens, qui pro L. Cotta dixit accusante Africano; cuius
et aliae sunt orationes et contra Ti. Gracchum exposita est
in C. Fanni annalibus.

tum ipse L. Cotta est veterator
habitus;—sed C. Laelius et P. Africanus in primis elo-

 

quentes, quorum exstant orationes, ex quibus existimari de
ingeniis oratorum potest . Sed inter hos aetate paulum his
antecedens sine controversia Ser. Galba eloquentia praestitit; et nimirum is princeps ex Latinis illa oratorum
propria et quasi legitima opera tractavit, ut egrederetur 
a proposito ornandi causa, ut delectaret animos, ut permoveret , ut augeret rem, ut miserationibus , ut communibus
locis uteretur. Sed nescio quo modo huius, quem constat
eloquentia praestitisse , exiliores orationes sunt et redolentes
magis antiquitatem quam aut Laeli aut 
 Scipionis aut etiam
ipsius Catonis, itaque exaruerunt, vix iam ut appareant.

de ipsius Laeli et Scipionis ingenio quamquam ea est 
fama , ut plurimum tribuatur ambobus, dicendi tamen laus
est in Laelio inlustrior. At oratio Laeli de collegiis non
melior quam de multis quam voles Scipionis; non quo illa
Laeli quicquam sit dulcius aut quo de religione dici possit
augustius, sed multo tamen vetustior et horridior ille quam
Scipio; et, cum sint in dicendo variae voluntates, delectari
mihi magis antiquitate videtur et libenter verbis etiam uti
paulo magis priscis Laelius.

sed est mos hominum, ut 
nolint eundem pluribus rebus excellere. Nam ut ex bellica
laude aspirare ad Africanum nemo potest, in qua ipsa
egregium Viriathi bello reperimus fuisse Laelium: sic ingeni
litterarum eloquentiae sapientiae denique etsi utrique primas,
priores tamen libenter deferunt Laelio. Nec mihi ceterorum iudicio solum videtur, sed etiam ipsorum inter ipsos
concessu ita tributum fuisse.

erat omnino tum mos, ut in 
reliquis rebus melior, sic in hoc ipso humanior, ut faciles
essent in suum cuique tribuendo. 
 memoria teneo Smyrnae 
me ex P. Rutilio Rufo audivisse, cum diceret adulescentulo

 

se accidisse, ut ex senatus consulto P. Scipio et D. Brutus,
ut opinor, consules de re atroci magnaque quaererent. Nam
cum in silva Sila facta caedes esset notique homines interfecti insimulareturque familia, partim etiam liberi societatis
eius, quae picarias de P. Cornelio L. Mummio censoribus
redemisset, decrevisse senatum, ut de ea re cognoscerent et
statuerent consules.

causam pro publicanis accurate, ut
semper solitus esset, eleganterque dixisse Laelium. Cum
consules re audita AMPLIVS de consili sententia pronuntiavissent, paucis interpositis diebus iterum Laelium multo 
diligentius meliusque dixisse iterumque eodem modo a consulibus rem esse prolatam. Tum Laelium, cum eum socii
domum reduxissent egissentque gratias et ne defatigaretur
oravissent, locutum esse ita: se quae fecisset honoris eorum
causa studiose accurateque fecisse, sed se arbitrari causam 
illam a Ser. Galba, quod is in dicendo atrocior acriorque
esset, gravius et vehementius posse defendi. Itaque auctoritate

C. Laeli publicanos causam detulisse ad Galbal; illum
autem, quod ei viro succedendum esset, verecunde et dubitanter recepisse. Vnum quasi comperendinatus medium 
diem fuisse, quem totum Galbam in consideranda causa
componendaque posuisse; et cum cognitionis dies esset
et ipse Rutilius rogatu sociorum domum ad Galbam mane
venisset, ut eum admoneret et ad dicendi tempus adduceret,
usque illum, quoad ei nuntiatum esset consules descendisse, 
omnibus exclusis commentatum in quadam testudine cum
servis litteratis fuisse, quorum alii 
 aliud dictare eodem
tempore solitus esset. Interim cum esset ei nuntiatum
tempus esse, exisse in aedis eo colore et eis oculis, ut egisse
causam, non commentatum putares.

addebat etiam idque 

 

ad rem pertinere putabat, scriptores illos male mulcatos
exisse cum Galba; ex quo significabat illum non in agendo
solum, sed etiam in meditando vehementem atque incensum fuisse. Quid multa? magna exspectatione, plurimis
audientibus, coram ipso Laelio sic illam causam tanta vi
tantaque gravitate dixisse Galbam ut nulla fere pars orationis
silentio praeteriretur. Itaque multis querelis multaque
miseratione adhibita socios omnibus approbantibus illa die
quaestione liberatos esse.

ex hac Rutili narratione suspiocari licet, cum duae summae sint in oratore laudes, una
subtiliter disputandi ad docendum, altera graviter agendi
ad animos audientium permovendos, multoque plus proficiat is qui inflammet iudicem quam ille qui doceat, ele—
gantiam in Laelio, vim in Galba fuisse. Quae quidem vis
tum maxime cognita est , cum Lusitanis a Ser. Galba praetore contra interpositam, ut existimabatur, fidem interfectis
L. Libone tribuno plebis populum incitante et rogationem
in Galbam privilegi similem ferente, summa senectute, ut
ante dixi, M. Cato legem suadens in Galbam multa dixit;
quam orationem in Origines suas rettulit, paucis ante quam
mortuus est [an ] diebus an mensibus.

tum igitur nihil 
recusans Galba pro sese et populi Romani fidem implorans
cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commendabat, cuius orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter
recentem memoriam clarissimi patris; isque se tum eripuit
flamma, propter pueros misericordia populi commota, sicut
idem scriptum reliquit Cato. Atque etiam ipsum Libonem
non infantem video fuisse, ut ex orationibus eius intellegi
potest.

cum haec dixissem et paulum interquievissem:
Quid igitur, inquit, est causae, Brutus, si tanta virtus in

 

oratore Galba fuit, cur ea nulla in orationibus eius appareat ?
quod mirari non possum in eis qui nihil omnino scripti
reliquerunt. 
 nec enim est eadem, inquam, Brute, causa
non scribendi et non tam bene scribendi quam dixerint.
Nam videmus alios oratores inertia nihil scripsisse, ne 
domesticus etiam labor accederet ad forensem—pleraeque 
enim scribuntur orationes habitae iam, non ut habeantur —;
alios non laborare, ut meliores fiant—

nulla enim res tantum
ad dicendum proficit quantum scriptio—: memoriam autem
in posterum ingeni sui non desiderant, cum se putant satis 
magnam adeptos esse dicendi gloriam eamque etiam maiorem visum iri, si in existimantium arbitrium sua scripta
non venerint; alios, quod melius putent dicere se posse
quam scribere, quod peringeniosis hominibus neque satis
doctis plerumque contingit, ut ipsi Galbae.

quem fortasse 
vis non ingeni solum sed etiam animi et naturalis quidam
dolor dicentem incendebat efficiebatque ut et incitata et
gravis et vehemens esset oratio; dein cum otiosus stilum
prenderat motusque omnis animi tamquam ventus hominem
defecerat, flaccescebat oratio. Quod eis qui limatius dicendi 
consectantur genus accidere non solet, propterea quod
prudentia numquam deficit oratorem, qua ille utens eodem
modo possit et dicere et scribere; ardor animi non
semper adest, isque cum consedit, omnis illa vis et quasi
flamma oratoris exstinguitur.

hanc igitur ob causam videtur Laeli mens spirare etiam in scriptis, Galbae autem vis
occidisse. 
 
 
 fuerunt etiam in oratorum numero mediocrium L. et
Sp. Mummii fratres, quorum exstant amborum orationes;
simplex quidem Lucius et antiquus, Spurius autem nihilo 
ille quidem ornatior, sed tamen astrictior; fuit enim doctus
ex disciplina Stoicorum. Multae sunt Sp. Albini orationes.

 

Sunt etiam L. et C. Aureliorum Orestarum, quos aliquo
video in numero oratorum fuisse. P. etiam

popilius cum 
civis egregius tum non indisertus fuit; Gaius vero filius
eius disertus, Gaiusque Tuditanus cum omni vita atque
victu excultus atque expolitus, turn eius elegans est habitum
etiam orationis genus. Eodemque in genere est habitus is
qui iniuria accepta fregit Ti. Gracchum patientia, civis in
rebus optimis constantissimus M. Octavius. At vero
M. Aemilius Lepidus, qui est Porcina dictus, isdem temporibus fere quibus Galba, sed paulo minor natu et summus
orator est habitus et fuit, ut apparet ex orationibus, scriptor
sane bonus.

hoc in oratore Latino primum mihi videtur 
et levitas apparuisse illa Graecorum et verborum comprensio
et iam artifex, ut ita dicam, stilus. Hunc studiose duo
adulescentes ingeniosissimi et prope aequales C. Carbo et
Ti. Gracchus audire soliti sunt; de quibus iam dicendi
locus erit cum de senioribus pauca dixero. Q. enim
Pompeius non contemptus orator temporibus illis fuit, qui
summos honores homo per se cognitus sine ulla commendatione maiorum est adeptus.

tum L. Cassius multum potuit 
non eloquentia, sed dicendo tamen; homo non liberalitate,
ut alii, sed ipsa tristitia et severitate popularis, cuius quidem
legi tabellariae M. Antius Briso tribunus plebis diu restitit,
M. Lepido consule adiuvante; eaque res P. Africano vituperationi fuit, quod eius auctoritate de sententia deductus
Briso putabatur. Tum duo Caepiones multum clientes 
consilio et lingua, plus auctoritate tamen et gratia sublevabant. Sex. Pompei sunt scripta nec nimis extenuata, quamquam veterum est similis, et plena prudentiae. P. Crassum

valde probatum oratorem isdem fere temporibus accepimus,
qui et ingenio valuit et studio et habuit quasdam etiam

 

domesticas disciplinas. Nam et cum summo illo oratore,
Ser. Galba, cuius Gaio filio filiam suam conlocaverat, adfinitate sese devirixerat et cum esset P. Muci filius fratremque
haberet P. Scaevolam, domi ius civile cognoverat. In eo
industriam constat summam fuisse maximamque gratiam, 
cum et consuleretur plurimum et diceret.

horum aetatibus
adiuncti duo C. Fannii C. et M. filii fuerunt; quorum Gai
filius , qui consul cum Domitio fuit, unam orationem de
sociis et nomine Latino contra C. 
 Gracchum reliquit sane et
bonam et nobilem. Tum Atticus: Quid ergo? estne ista 
Fanni? nam varia opinio pueris nobis erat. Alii a C. Persio
litterato homine scriptam esse aiebant, illo quem significat
valde doctum esse Lucilius; alii multos nobilis, quod quisque potuisset, in illam orationem contulisse.

tum ego: 
Audivi equidem ista, inquam, de maioribus natu, sed numquam sum adductus ut crederem; eamque suspicionem
propter hanc causam credo fuisse, quod Fannius in
mediocribus oratoribus habitus esset, oratio autem vel
optima esset illo quidem tempore orationum omnium. Sed
nec eiusmodi est ut a pluribus confusa videatur—unus 
enim sonus est totius orationis et idem stilus—, nec de
Persio reticuisset Gracchus, cum ei Fannius de Menelao
Maratheno et de ceteris obiecisset; praesertim cum Fannius
numquam sit habitus elinguis. Nam et causas defensitavit
et tribunatus eius arbitrio et auctoritate P. Africani gestus 
non obscurus fuit. Alter autem C. Fannius M. filius,
C. Laeli gener, et moribus et ipso genere dicendi durior.

is 
 soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum conlegium non erat, non admodum diligebat, praesertim cum
ille Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetulisset—
cui tamen Laelius se excusans non genero minori dixit se

 

illud, sed maiori filiae detulisse—, is tamen instituto Laeli
Panaetium audiverat. Eius omnis in dicendo facultas
historia ipsius non ineleganter scripta perspici potest, quae
neque nimis est infans neque perfecte diserta.

mucius 
autem augur, quod pro se opus erat, ipse dicebat, ut de
pecuniis repetundis contra T. Albucium. Is oratorum in
numero non fuit, iuris civilis intellegentia atque omni prudentiae genere praestitit. L. Caelius Antipater scriptor,
quem ad modum videtis, fuit ut temporibus illis luculentus,
iuris valde peritus, multorum etiam ut L. Crassi magister.

vtinam in Ti. Graccho Gaioque Carbone talis mens ad 
rem publicam bene gerendam fuisset, quale ingenium ad
bene dicendum fuit: profecto nemo his viris gloria praestitisset. Sed eorum alter propter turbulentissimum tribunatum, ad quem ex invidia foederis Numantini bonis iratus
accesserat, ab ipsa re publica est interfectus; alter propter
perpetuam in populari ratione levitatem morte voluntaria se
a severitate iudicum vindicavit. Sed fuit uterque summus
orator.

atque hoc memoria patrum teste dicimus ; nam 
et Carbonis et Gracchi habemus orationes nondum satis
splendidas verbis, sed acutas prudentiaeque plenissimas.
Fuit Gracchus diligentia Corneliae matris a puero doctus et
Graecis litteris eruditus. Nam semper habuit exquisitos e
Graecia magistros, in eis iam adulescens Diophanem Mytilenaeum Graeciae temporibus illis disertissimum. Sed ei 
breve tempus ingeni augendi et declarandi fuit;

carbo , 
quoi vita suppeditavit, est in multis iudiciis causisque
cognitus. Hunc qui audierant prudentes homines, in qui—
bus familiaris noster L. Gellius, qui se illi contubernalem
in consulatu fuisse narrabat, canorum oratorem et volubilem
et satis acrem atque eundem et vehementem et valde

 

dulcem et perfacetum fuisse dicebat; addebat industrium
etiam et diligentem et in exercitationibus commentationibusque multum operae solitum esse ponere.

hic optimus illis
temporibus est patronus habitus eoque forum tenente plura
fieri iudicia coeperunt. Nam et quaestiones perpetuae hoc 
adulescente constitutae sunt quae antea nullae fuerunt;
L. enim Piso tribunus plebis legem primus de pecuniis
repetundis Censorino et Manilio consulibus tulit—ipse
etiam Piso et causas egit et multarum legum aut auctor aut
dissuasor fuit, isque et orationes reliquit, quae iam evanuerunt, et annalis sane exiliter scriptos—; et iudicia populi,
quibus aderat Carbo, iam magis patronum desiderabant,
tabella data; quam legem L. Cassius Lepido et Mancino
consulibus tulit .

vester etiam D. Brutus M. filius, ut ex familiari eius 
 
 L. Accio poeta sum audire solitus, et dicere non inculte
solebat et erat cum litteris Latinis tum etiam Graecis ut
temporibus illis eruditus. Quae tribuebat idem Accius
etiam Q. Maximo L. Paulli nepoti; et vero ante Maximum
illum Scipionem, quo duce privato Ti. Gracchus occisus 
esset, cum omnibus in rebus vehementem tum acrem aiebat
in dicendo fuisse.

tum etiam P. Lentulus ille princeps ad
rem publicam dumtaxat quod opus esset satis habuisse
eloquentiae dicitur; isdemque temporibus L. Furius Philus
perbene Latine loqui putabatur litteratiusque quam ceteri; 
P. Scaevola valde.prudenter et acute; paulo etiam copiosius
nec multo minus prudenter M'. Manilius. Appi Claudi
volubilis, sed paulo fervidior oratio. Erat in aliquo numero
etiam M. Fulvius Flaccus et C. Cato, Africani sororis filius,

 

mediocres oratores; etsi Flacci scripta sunt, sed ut studiosi
litterarum. Flacci autem aemulus P. Decius fuit, non infans
ille quidem, sed ut vita sic oratione etiam turbulentus.

M. Drusus C. F., qui in tribunatu C. Gracchum conlegam 
iterum tribunum fregit , vir et oratione gravis et auctoritate,
eique proxime adiunctus C. Drusus frater fuit. Tuus etiam
gentilis, Brute, M. Pennus facete agitavit in tribunatu
C. Gracchum, paulum aetate antecedens. Fuit enim M. Lepido et L. Oreste consulibus quaestor Gracchus, tribunus
Pennus, illius Marci filius, qui cum Q. Aelio consul fuit;
sed is omnia summa sperans aedilicius est mortuus. Nam
de T. Flaminino ,
quem ipse vidi, nihil accepi nisi Latine
diligenter locutum.

his adiuncti sunt C. Curio M. Scaurus P. Rutilius 
C. Gracchus. De Scauro et Rutilio breviter licet dicere,
quorum neuter summi oratoris habuit laudem, et est 
 uterque in multis causis versatus. Erat in quibusdam laudandis
viris, etiam si maximi ingeni non essent, probabilis tamen
industria; quamquam his quidem non omnino ingenium,
sed oratorium ingenium defuit. Neque enim refert videre
quid dicendum sit, nisi id queas solute et suaviter dicere;
ne id quidem satis est, nisi id quod dicitur fit voce voltu
motuque conditius.

quid dicam opus esse doctrina? sine 
qua etiam si quid bene dicitur adiuvante natura, tamen id,
quia fortuito fit, semper paratum esse non potest. In
Scauri oratione, sapientis hominis et recti, gravitas summa
et naturalis quaedam inerat auctoritas, non ut causam, sed

 

ut testimonium dicere putares, cum pro reo diceret .

hoc 
dicendi genus ad patrocinia mediocriter aptum videbatur,
ad senatoriam vero sententiam, cuius erat ille princeps, vel
maxime; significabat enim non prudentiam solum, sed
quod maxime rem continebat , fidem. Habebat hoc a 
natura ipsa, quod a doctrina non facile posset; quamquam
huius quoque ipsius rei, quem ad modum scis, praecepta
sunt. Huius et orationes sunt et tres ad L. Fufidium libri
scripti de vita ipsius acta sane utiles, quos nemo legit; at
Cyri vitam et disciplinam legunt, praeclaram illam quidem, 
sed neque tam nostris rebus aptam nec tamen Scauri laudibus anteponendam. 
 
 
 
 ipse etiam Fufidius in aliquo patronorum numero fuit.
Rutilius autem in quodam tristi et severo genere dicendi
versatus est. Erat uterque natura vehemens et acer; itaque 
cum una consulatum petivissent, non ille solum, qui repulsam tulerat, accusavit ambitus designatum competitorem, sed Scaurus etiam absolutus Rutilium in iudicium
vocavit. Multaque opera multaque industria Rutilius fuit,
quae erat propterea gratior, quod idem magnum munus de 
iure respondendi sustinebat.

sunt eius orationes ieiunae;
multa praeclara de iure; doctus vir et Graecis litteris eruditus , Panaeti auditor, prope perfectus in Stoicis; quorum
peracutum et artis plenum orationis genus scis tamen esse
exile nec satis popular adsensioni accommodatum. Itaque 
illa, quae propria est huius disciplinae, philosophorum de
se ipsorum opinio firma in hoc viro ec stabilis inventa est.

qui cum innocentissimus in iudicium vocatus esset, quo
iudicio convulsam penitus scimus esse rem publicam, cum
essent eo tempore eloquentissimi viri L. Crassus et M. An-

 

tonius consulares, eorum adhibere neutrum voluit. Dixit
ipse pro sese et pauca C. Cotta, quod sororis erat filius—et
is quidem tamen ut orator, quamquam erat admodum
adulescens—, et Q. Mucius enucleate ille quidem et polite,
ut solebat, nequaquam autem ea vi atque copia quam
genus illud iudici et magnitudo causae postulabat.

habemus 
 igitur in Stoicis oratoribus Rutilium, Scaurum in antiquis; utrumque tamen laudemus, quoniam per illos ne
haec quidem in civitate genera hac oratoria laude caruerunt.
Volo enim ut in scaena sic etiam in foro non eos modo
laudari, qui celeri motu et difficili utantur, sed eos etiam
quos statarios appellant, quorum sit illa simplex in agendo
veritas, non molesta.

et quoniam Stoicorum est facta mentio, Q. Aelius Tubero 
fuit illo tempore, L. Paulli nepos; nullo in oratorum numero,
sed vita severus et congruens cum ea disciplina quam colebat, paulo etiam durior; qui quidem in tribunatu iudicaverit 
contra P. Africani avunculi sui testimonium vacationem
augures quo minus iudiciis operam darent non habere; sed
ut vita sic oratione durus incultus horridus; itaque honoribus maiorum respondere non potuit. Fuit autem constans
civis et fortis et in primis Graccho molestus, quod indicat
Gracchi in eum oratio. Sunt etiam in Gracchum Tuberonis ;
is fuit mediocris in dicendo, doctissimus in disputando .
Tum Brutus:

quam hoc idem in nostris contingere intellego quod in Graecis, ut omnes fere Stoici prudentissimi
in disserendo sint et id arte faciant sintque architecti paene
verborum, idem traducti a disputando ad dicendum inopes
reperiantur. Vnum excipio Catonem, in quo perfectissimo
Stoico summam eloquentiam non desiderem, quam exiguam

 

in Fannio, ne in Rutilio quidem magnam, in Tuberone
nullam video fuisse.

et ego: Non, inquam, Brute, sine
causa, propterea quod istorum in dialecticis omnis cura
consumitur, vagum illud orationis et fusum et multiplex
non adhibetur genus. Tuus autem avunculus, quem ad 
modum scis, habet a Stoicis id quod ab illis petendum
fuit; sed dicere didicit a dicendi magistris eorumque more
se exercuit. Quod si omnia a philosophis essent petenda,
Peripateticorum institutis commodius fingeretur oratio.

quo 
magis tuum, Brute, iudicium probo, qui eorum [id est ex 
vetere Academia ] philosophorum sectam secutus es, quorum
in doctrina atque praeceptis disserendi ratio coniungitur
cum suavitate dicendi et copia; quamquam ea ipsa Peripateticorum Academicorumque consuetudo in ratione dicendi 
talis est ut nec perficere oratorem possit ipsa per sese nec 
sine ea orator esse perfectus. Nam ut Stoicorum astrictior
est oratio aliquantoque contractior quam aures populi requirunt, sic illorum liberior et latior quam patitur consuetudo iudiciorum et fori. Quis enim uberior in dicendo
Platone?

iovem sic aiunt philosophi, si Graece loquatur, 
loqui. Quis Aristotele nervosior, Theophrasto dulcior?
Lectitavisse Platonem studiose, audivisse etiam Demosthenes dicitur—idque apparet ex genere et granditate verborum; dicit etiam in quadam epistula hoc ipse de sese—,
sed et huius oratio in philosophiam tralata pugnacior, ut ita 
dicam, videatur et illorum in iudicia pacatior.

nunc reliquorum oratorum aetates, si placet, et gradus
persequamur. Nobis vero, inquit 
 Atticus, et vehementer
quidem, ut pro Bruto etiam respondeam. Curio fuit igitur
eiusdem aetatis fere sane inlustris orator, cuius de ingenio 
ex orationibus eius existimari potest: sunt enim et aliae et

 

pro Ser. Fulvio de incestu nobilis oratio. Nobis quidem
pueris haec omnium optima putabatur , quae vix iam
comparet in hac turba novorum voluminum.

praeclare , 
inquit Brutus, teneo qui istam turbam voluminum effecerit.
Et ego [inquam ]: Intellego, Brute, quem dicas; certe enim
et boni aliquid adtulimus iuventuti, magnificentius quam
fuerat genus dicendi et ornatius; et nocuimus fortasse,
quod veteres orationes post nostras, non a me quidem—
meis enim illas antepono—, sed a plerisque legi sunt
desitae. Me numera , inquit, in plerisque; quamquam
video mihi multa legenda iam te auctore, quae antea
contemnebam.

atqui haec, inquam, de incestu laudata 
oratio puerilis est locis multis: de amore, de tormentis, de
rumore loci sane inanes, verum tamen nondum tritis
nostrorum hominum auribus nec erudita civitate tolerabiles.
Scripsit etiam alia non nulla et multa dixit et illustria et in
numero patronorum fuit, ut eum mirer, cum et vita 
suppeditavisset et splendor ei non defuisset, consulem non
fuisse.

sed ecce in manibus vir et praestantissimo ingenio 
et flagranti studio et doctus a puero C. Gracchus. Noli
enim putare quemquam, Brute, pleniorem aut uberiorem ad
dicendum fuisse. Et ille: Sic prorsus, inquit, existimo
atque istum de superioribus paene solum lego. Immo
plane, inquam, Brute, legas censeo. Damnum enim illius
immaturo interitu res Romanae Latinaeque litterae fecerunt.

vtinam non tam fratri pietatem quam patriae praestare 
voluisset! Quam ille facile tali ingenio, diutius si vixisset,
vel paternam esset vel avitam gloriam consecutus! Eloquentia
quidem nescio an habuisset parem neminem. Grandis est
verbis, sapiens sententiis, genere toto gravis. Manus extrema

 

non accessit operibus eius; praeclare incohata multa, perfecta
non plane. Legendus, inquam, est hic orator, Brute, si
quisquam alius, iuventuti; non enim solum acuere sed
etiam alere ingenium potest.

huic successit aetati C. Galba , Servi illius eloquentissimi 
viri filius, P. Crassi eloquentis et iuris periti gener.
Laudabant hunc patres nostri, favebant etiam propter patris
memoriam, sed cecidit in cursu. Nam rogatione Mamilia ,
Iugurthinae coniurationis invidia, cum pro sese ipse dixisset,
oppressus est. Exstat eius peroratio, qui epilogus dicitur; 
qui tanto in honore pueris nobis erat ut eum etiam
edisceremus. Hic, qui in conlegio sacerdotum esset, primus
post Romam conditam iudicio publico est condemnatus.

P. Scipio, qui est in consulatu mortuus, non multum ille
quidem nec saepe dicebat, sed et Latine loquendo cuivis 
erat par et omnis sale facetiisque superabat. Eius conlega
L. Bestia a 
 bonis initiis orsus tribunatus—nam P. Popilium
vi C. Gracchi expulsum sua rogatione restituit—, vir et acer
et non indisertus, tristis exitus habuit consulatus. Nam
invidiosa lege [Mamilia quaestio ] C. Galbam sacerdotem et 
quattuor consularis L. Bestiam C. Catonem Sp. Albinum
civemque praestantissimum L. Opimium, Gracchi interfectorem, a populo absolutum, cum is contra populi studium
stetisset, Gracchani iudices sustulerunt.

huius dissimilis in
tribunatu reliquaque omni vita civis improbus C. Licinius 
Nerva non indisertus fuit. C. Fimbria temporibus isdem
fere, sed longius aetate provectus, habitus est sane, ut ita dicam, lutulentus [patronus ] asper maledicus; genere toto paulo
fervidior atque commotior, diligentia tamen et virtute animi
atque vita bonus auctor in senatu; idem tolerabilis patronus 

 

nec rudis in iure civili et cum virtute tum etiam ipso
orationis genere liber; cuius orationes pueri legebamus,
quas iam reperire vix possumus.

atque et acri ingenio et 
sermone eleganti, valetudine incommoda C. Sextius Calvinus
fuit; qui etsi, cum remiserant dolores pedum, non deerat in
causis, tamen id non saepe faciebat. Itaque consilio eius,
cum volebant, homines utebantur, patrocinio, cum licebat.
Isdem temporibus M. Brutus, [in quo ] magnum fuit, Brute,
dedecus generi vestro, qui, cum tanto nomine esset
patremque optimum virum habuisset et iuris peritissimum,
accusationem factitaverit, ut Athenis Lycurgus. Is magistratus non petivit, sed fuit accusator vehemens et molestus,
ut facile cerneres naturale quoddam stirpis bonum de—
generavisse vitio depravatae voluntatis.

atque eodem 
tempore accusator de plebe L. Caesulenus fuit, quem ego
audivi iam senem, cum ab L. Sabellio multam lege Aquilia
[de iustitia ] petivisset. Non fecissem hominis paene infimi
mentionem, nisi iudicarem qui suspiciosius aut criminosius
diceret audivisse me neminem. 
 doctus etiam Graecis 
T. Albucius vel potius plane Graecus. Loquor ut opinor;
sed licet ex orationibus iudicare. Fuit autem Athenis
adulescens, perfectus Epicurius evaserat, minime aptum ad
dicendum genus. 
 
 
 iam Q. Catulus non antiquo illo more, sed hoc nostro, 
nisi quid fieri potest perfectius, eruditus . Multae litterae,

 

summa non vitae solum atque naturae sed orationis etiam
comitas, incorrupta quaedam Latini sermonis integritas;
quae perspici cum ex orationibus eius potest tum facillime
ex eo libro quem de consulatu et de rebus gestis suis
conscriptum molli et Xenophontio genere sermonis misit ad 
A. Furium poetam, familiarem suum; qui liber nihilo notior
est quam illi tres, de quibus ante dixi, Scauri libri.

tum 
Brutus: Mihi quidem, inquit, nec iste notus est nec illi;—
sed haec mea culpa est, numquam enim in manus inciderunt
—nunc autem et a te sumam et conquiram ista posthac 
curiosius. Fuit igitur in Catulo sermo Latinus; quae laus
dicendi non mediocris ab oratoribus plerisque neglecta est.
Nam de sono vocis et suavitate appellandarum litterarum,
quoniam filium cognovisti, noli exspectare quid dicam.
Quamquam filius quidem non fuit in oratorum numero, sed 
non deerat ei tamen in sententia dicenda cum prudentia tum
elegans quoddam et eruditum orationis genus.

nec habitus
est tamen pater ipse Catulus princeps in numero patronorum, sed erat talis ut, cum quosdam audires qui tum
erant praestantes, videretur esse inferior, cum autem ipsum 
audires sine comparatione, non modo contentus esses, sed
melius non quaereres.

Q. Metellus Numidicus et eius
conlega M. Silanus dicebant de re publica quod esset illis
viris et consulari dignitati satis. M. Aurelius Scaurus non
saepe dicebat sed polite; Latine vero in primis est 
eleganter locutus. Quae laus eadem in A. Albino bene
loquendi fuit; nam flamen Albinus etiam in numero est
habitus disertorum. Q. etiam Caepio, vir acer et fortis, cui
fortuna belli crimini, invidia populi calamitati fuit.

tum 
etiam C. L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusatores acres atque acerbi; itaque in iudicium capitis multos

 

vocaverunt, pro reis non saepe dixerunt. Sp. Thorius satis
valuit in populari genere dicendi, is qui agrum publicum
vitiosa et inutili lege vectigali levavit. M. Marcellus
Aesernini pater non ille quidem in patronis, sed et in
promptis tamen et non inexercitatis ad dicendum fuit, ut
filius eius

P. Lentulus. L. etiam Cotta praetorius in mediocrium oratorum numero, dicendi non ita multum laude
processerat, sed de industria cum verbis tum etiam ipso
sono quasi subrustico persequebatur atque imitabatur antiquitatem. 
 Atque ego et in hoc ipso Cotta et in aliis pluribus intellego me non ita disertos homines et rettulisse in oratorum
numerum et relaturum. Est enim propositum conligere
eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent
oratorum locum; quorum quidem quae fuerit ascensio et
quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque
absolutio ex eo quod dicam existimari potest.

quam multi 
enim iam oratores commemorati sunt et quam diu in
eorum enumeratione versamur, cum tamen spisse atque
ViX, ut dudum ad Demosthenem et Hyperidem, sic nunc
ad Antonium Crassumque pervenimus! Nam ego sic
existimo, hos oratores fuisse maximos et in his primum cum Graecorum gloria Latine dicendi copiam
aequatam.

Omnia veniebant Antonio in mentem; eaque suo quaeque loco, ubi plurimum proficere et valere possent, ut ab
imperatore equites pedites levis armatura, sic ab illo in
maxime opportunis orationis partibus conlocabantur. Erat
memoria summa, nulla meditationis suspicio; imparatus
semper aggredi ad dicendum videbatur, sed ita erat paratus
ut iudices illo dicente non numquam viderentur non satis

 

parati ad cavendum fuisse.

verba ipsa non illa quidem
elegantissimo sermone—itaque diligenter loquendi laude
caruit neque tamen est admodum inquinate locutus—, sed
illa, quae propria laus oratoris est in verbis ,—nam ipsum
Latine loqui est illud quidem, ut paulo ante dixi, in magna 
laude ponendum, sed non tam sua sponte quam quod est
a plerisque neglectum: non enim tam praeclarum est scire
Latine quam turpe nescire, neque tam id mihi oratoris boni
quam civis Romani proprium videtur;—sed tamen Antonius
in verbis et eligendis, neque id ipsum tam leporis causa 
quam ponderis, et conlocandis et comprehensione devinciendis nihil non ad rationem et tamquam ad artem dirigebat;
verum multo magis hoc idem in sententiarum ornamentis
et conformationibus. 
 quo genere quia praestat omnibus
Demosthenes, idcirco a doctis oratorum est princeps iudicatus. Sxh/mata enim quae vocant Graeci, ea maxime
ornant oratorem eaque non tam in verbis pingendis habent
pondus quam in inluminandis sententiis. 
 sed cum haec
magna in Antonio tum actio singularis; quae si partienda
est in gestum atque vocem, gestus erat non verba exprimens, sed cum sententiis congruens: manus umeri latera
supplosio pedis status incessus omnisque motus [cum verbis
sententiisque consentiens ]; vox permanens, verum subrauca natura. Sed hoc vitium huic uni in bonum convertebat.

habebat enim flebile quiddam [in questionibus ] 
aptumque cum ad fidem faciendam tum ad misericordiam
commovendam: ut verum videretur in hoc illud, quod
Demosthenem ferunt ei, qui quaesivisset quid primum esset
in dicendo, actionem; quid secundum, idem et idem
tertium respondisse. Nulla res magis penetrat in animos 

 

eosque fingit format flectit talisque oratores videri facit,
qualis ipsi se videri volunt.

huic alii parem esse dicebant, alii anteponebant 
L. Crassum. Illud quidem certe omnes ita iudicabant,
neminem esse qui horum altero utro patrono cuiusquam
ingenium requireret. Equidem quamquam Antonio tantum tribuo quantum supra dixi, tamen Crasso nihil statuo
fieri potuisse perfectius. Erat summa gravitas, erat cum
gravitate iunctus facetiarum et urbanitatis oratorius, non
scurrilis lepos, Latine loquendi accurata et sine molestia
diligens elegantia, in disserendo mira explicatio; cum de
iure civili, cum de aequo et bono disputaretur , argumentorum et similitudinum copia.

nam ut Antonius coniectura 
movenda aut sedanda suspicione aut excitanda incredibilem 
vim habebat: sic in interpretando, in definiendo, in explicanda aequitate nihil erat Crasso copiosius; idque cum
saepe alias turn apud centumviros in M'. Curi causa cognitum est.

ita enim multa tum contra scriptum pro aequo
et bono dixit, ut hominem acutissimum Q. Scaevolam et in
iure, in quo illa causa vertebatur, paratissimum obrueret
argumentorum exemplorumque copia; atque ita turn ab his
patronis aequalibus et iam consularibus causa illa dicta est,
cum uterque ex contraria parte ius civile defenderet, ut
eloquentium iuris peritissimus Crassus, iuris peritorum
eloquentissimus Scaevola putaretur. Qui quidem cum
peracutus esset ad excogitandum quid in iure aut in aequo
verum aut esset aut non esset, turn verbis erat ad rem
cum summa brevitate mirabiliter aptus.

qua re sit nobis 
orator in hoc interpretandi explanandi edisserendi genere
mirabilis, sic ut simile nihil viderim; in augendo, in
ornando, in refellendo magis existimator metuendus quam

 

admirandus orator. 
 verum ad Crassum revertamur. Tum
Brutus:

etsi satis, inquit , mihi videbar habere cognitum
Scaevolam ex eis rebus quas audiebam saepe ex C. Rutilio,
quo utebar propter familiaritatem Scaevolae nostri, tamen
ista mihi eius dicendi tanta laus nota non erat; itaque cepi 
voluptatem tam ornatum virum tamque excellens ingenium
fuisse in nostra re publica.

hic ego: Noli, inquam, Brute,
existimare his duobus quicquam fuisse in nostra civitate
praestantius. Nam ut paulo ante dixi consultorum alterum
disertissimum, disertorum alterum consultissimum fuisse, 
sic in reliquis rebus ita dissimiles erant inter sese, statuere
ut tamen non posses, utrius te malles similiorem. Crassus
erat elegantium parcissimus, Scaevola parcorum elegantissimus; Crassus in summa comitate habebat etiam severitatis
satis, Scaevolae multa in severitate non deerat tamen 
comitas.

licet omnia hoc modo; sed vereor ne fingi
videantur haec, ut dicantur a me quodam modo; res se
tamen sic habet. Cum omnis virtus sit, ut vestra, Brute,
vetus Academia dixit, mediocritas, uterque horum medium
quiddam volebat sequi; sed ita cadebat ut alter ex alterius 
laude partem, uterque autem suam totam haberet.

tum 
Brutus: Cum ex tua oratione mihi videor, inquit, bene
Crassum et Scaevolam cognovisse, turn de te et de Ser.
Sulpicio cogitans esse quandam vobis cum illis similitudinem iudico. Quonam, inquam, istuc modo? Quia mihi 
et tu videris, inquit, tantum iuris civilis scire voluisse quantum satis esset oratori, et Servius eloquentiae tantum
assumpsisse ut ius civile facile posset tueri; aetatesque
vestrae, ut illorum, nihil aut non fere multum differunt.

et ego: De me, inquam, dicere nihil est necesse; de Servio 

 

autem et tu probe dicis et ego dicam quod sentio. Non
enim facile quem dixerim plus studi quam illum et ad
dicendum et ad omnis bonarum rerum disciplinas adhibuisse. Nam et in isdem exercitationibus ineunte aetate
fuimus et postea una Rhodum ille etiam profectus est, quo
melior esset et doctior ; et inde ut rediit, videtur mihi in
secunda arte primus esse maluisse quam in prima secundus.
Atque haud scio an par principibus esse potuisset; sed
fortasse maluit, id quod est adeptus, longe omnium non
eiusdem modo aetatis sed eorum etiam qui fuissent in iure
civili esse princeps.

hic Brutus: Ain tu? inquit. 
Etiamne Q. Scaevolae Servium nostrum anteponis? Sic
enim, inquam, Brute, existimo, iuris civilis magnum usum
et apud Scaevolam et apud multos fuisse, artem in hoc
uno; quod numquam effecisset ipsius iuris scientia, nisi
eam praeterea didicisset artem quae doceret rem universam
tribuere in partis, latentem explicare definiendo, obscuram
explanare interpretando, ambigua primum videre, deinde
distinguere, postremo habere regulam qua vera et falsa
iudicarentur et quae quibus propositis essent quaeque non
essent consequentia.

hic enim adtulit hanc artem omnium 
artium maximam quasi lucem ad ea quae confuse ab aliis
aut respondebantur aut agebantur. 
 dialecticam mihi 
videris dicere , inquit. Recte, inquam, intellegis; sed
adiunxit etiam et litterarum scientiam et loquendi elegantiam, quae ex scriptis eius, quorum similia nulla sunt,
facillime perspici potest.

cumque discendi causa duobus peritissimis operam dedisset, L. Lucilio Balbo C.
Aquilio Gallo, Galli hominis acuti et exercitati promptam
et paratam in agendo et in respondendo celeritatem subtilitate diligentiaque superavit; Balbi docti et eruditi hominis

 

in utraque re consideratam tarditatem vicit expediendis
conficiendisque rebus. Sic et habet quod uterque eorum
habuit, et explevit quod utrique defuit.

itaque ut Crassus
mihi videtur sapientius fecisse quam Scaevola—hic enim
causas studiose recipiebat, in quibus a Crasso superabatur;
ille se consuli nolebat , ne qua in re inferior esset quam
Scaevola—, sic Servius sapientissime , cum duae civiles
artes ac forenses plurimum et laudis haberent et gratiae,
perfecit ut altera praestaret omnibus, ex altera tantum
assumeret quantum esset et ad tuendum ius civile et ad 
obtinendam consularem dignitatem satis.

tum Brutus: 
Ita prorsus, inquit, et antea putabam—audivi enim nuper
eum studiose et frequenter Sami, cum ex eo ius nostrum
pontificium, qua ex parte cum iure civili coniunctum esset,
vellem cognoscere—et nunc meum iudicium multo magis 
confirmo testimonio et iudicio tuo; simul illud gaudeo,
quod et aequalitas vestra et pares honorum gradus et artium
studiorumque quasi finitima vicinitas tantum abest ab
obtrectatione et 
 invidia, quae solet lacerare plerosque, uti
ea 
 non modo non exulcerare vestram gratiam sed etiam 
conciliare videatur. Quali enim te erga ilium perspicio,
tali ilium in te voluntate iudicioque cognovi. 
 itaque doleo
et illius consilio et tua voce populum Romanum carere tam
diu; quod cum per se dolendum est tum multo magis
consideranti ad quos ista non tralata sint, sed nescio quo 
pacto devenerint. Hic Atticus: Dixeram, inquit, a principio, de re publica ut sileremus; itaque faciamus. Nam
si isto modo volumus singulas res desiderare, non modo
querendi sed ne lugendi quidem finem reperiemus.

pergamus ergo, inquam, ad reliqua et institutum ordinem 

 

persequamur. Paratus igitur veniebat Crassus, exspectabatur, audiebatur; a principio statim, quod erat apud eum
semper accuratum, exspectatione dignus videbatur. Non
multa iactatio corporis, non inclinatio vocis, nulla inambulatio, non crebra supplosio pedis; vehemens et interdum
irata eL plena iusti doloris oratio, multae et cum gravitate
facetiae; quodque difficile est, idem et perornatus et
perbrevis; iam in altercando invenit parem neminem.

versatus est in omni fere genere causarum; mature in
locum principum oratorum venit. Accusavit C. Carbonem
eloquentissimum hominem admodum adulescens; summam
ingeni non laudem modo sed etiam admirationem est consecutus.

defendit postea Liciniam virginem, cum annos 
 xxvii natus esset. In ea ipsa causa fuit eloquentissimus
orationisque eius scriptas quasdam partis reliquit. Voluit
adulescens in colonia Narbonensi causae popularis aliquid
adtingere eamque coloniam, ut fecit, ipse deducere; exstat
in eam legem senior, ut ita dicam, quam aetas illa ferebat
oratio. Multae deinde causae; sed ita tacitus tribunatus
ut, nisi in eo magistratu cenavisset apud praeconem
Granium idque nobis bis narravisset Lucilius, tribunum
plebis nesciremus fuisse.

ita prorsus, inquit Brutus; sed 
ne de Scaevolae quidem tribunatu quicquam audivisse
videor et eum conlegam Crassi credo fuisse. Omnibus
quidem aliis, inquam, in magistratibus, sed tribunus anno
post fuit eoque in Rostris sedente suasit Serviliam legem
Crassus; nam censuram sine Scaevola gessit: eum enim
magistratum nemo umquam Scaevolarum petivit. Sed haec
Crassi cum edita oratio est, quam te saepe legisse certo
scio, quattuor et triginta tum habebat annos totidemque
annis mihi aetate praestabat. His enim consulibus eam
legem suasit quibus nati sumus, cum ipse esset Q. Caepione

 

consule natus et C. Laelio, triennio ipso minor quam
Antonius. Quod idcirco posui ut dicendi Latine prima
maturitas in qua aetate exstitisset posset notari et intellegeretur iam ad summum paene esse perductam, ut eo
nihil ferme quisquam addere posset, nisi qui a philosophia, 
a iure civili, ab historia fuisset instructior.

erit , inquit [M.]
Brutus , aut iam est iste quem exspectas? Nescio, inquam.
Sed est etiam L. Crassi in consulatu pro Q. Caepione†
defensione iuncta† non brevis ut laudatio, ut oratio autem
brevis; postrema censoris oratio, qua anno duodequinquagesimo usus est. In his omnibus inest quidam sine ullo
fuco veritatis color; quin etiam comprehensio et ambitus ille
verborum, si sic peri/odon 
 appellari placet, erat apud illum
contractus et brevis, et in membra quaedam, quae kw=la 
Graeci vocant, dispertiebat orationem libentius.

hoc loco 
Brutus: Quando quidem tu istos oratores, inquit, tanto
opere laudas, vellem aliquid Antonio praeter illum de
ratione dicendi sane exilem libellum, plura Crasso libuisset
scribere: cum enim omnibus memoriam sui tum etiam
disciplinam dicendi nobis reliquissent. Nam Scaevolae 
dicendi elegantiam satis ex eis orationibus, quas reliquit,
habemus cognitam.

et ego: Mihi quidem a pueritia quasi
magistra fuit, inquam, illa in legem Caepionis oratio; in
qua et auctoritas ornatur senatus, quo pro ordine illa
dicuntur, et invidia concitatur in iudicum et in accusatorum 
factionem, contra quorum potentiam populariter tum dicendum fuit. Multa in illa oratione graviter, multa leniter,
multa aspere, multa facete dicta sunt; plura etiam dicta
quam scripta, quod ex quibusdam capitibus expositis nec
explicatis intellegi potest. Ipsa illa censoria contra Cn.

 

Domitium conlegam non est oratio, sed quasi capita rerum
et orationis commentarium paulo plenius. Nulla est enim
altercatio clamoribus umquam habita maioribus.

et vero
fuit in hoc etiam popularis dictio excellens; Antoni genus
dicendi multo aptius iudiciis quam contionibus. 
 
 Hoc loco ipsum Domitium non relinquo. Nam etsi non 
fuit in oratorum numero, tamen pono satis in eo fuisse
orationis atque ingeni, quo et magistratus personam et consularem dignitatem tueretur; quod idem de C. Caelio
dixerim, industriam in eo summam fuisse summasque
virtutes, eloquentiae tantum, quod esset in rebus privatis
amicis eius, in re publica ipsius dignitati satis. Eodem 
tempore M. Herennius in mediocribus oratoribus Latine et
diligenter loquentibus numeratus est; qui tamen summa
nobilitate hominem, cognatione sodalitate conlegio, summa
etiam eloquentia, L. Philippum in consulatus petitione
superavit. Eodem tempore C. Claudius , etsi propter summam nobilitatem et singularem potentiam magnus erat,
tamen etiam eloquentiae quandam mediocritatem adferebat.
Eiusdem fere temporis fuit eques Romanus

C. Titius, qui 
meo iudicio eo pervenisse videtur quo potuit fere Latinus
orator sine Graecis litteris et sine multo usu pervenire.
Huius orationes tantum argutiarum, tantum exemplorum ,
tantum urbanitatis habent, ut paene Attico stilo scriptae
esse videantur. Easdem argutias in tragoedias satis ille
quidem acute, sed parum tragice transtulit. Quem studebat imitari L. Afranius poeta, homo perargutus, in fabulis
quidem etiam, ut scitis, disertus.

fuit etiam Q. Rubrius 
Varro, qui a senatu hostis cum C. Mario iudicatus est, acer
et vehemens accusator, in eo genere sane probabilis. Doctus
autem Graecis litteris propinquus noster, factus ad dicendum,

 

M. Gratidius M. Antoni perfamiliaris, cuius praefectus cum
esset in Cilicia est interfectus; is qui accusavit C. Fimbriam,
M. Mari Gratidiani pater .

atque etiam apud socios et Latinos oratores habiti sunt
Q. Vettius Vettianus e Marsis, quem ipse cognovi, prudens 
vir et in dicendo brevis; Q. D. Valerii Sorani, vicini et
familiares mei, non tam in dicendo admirabiles quam docti
et Graecis litteris et Latinis; C. Rusticelius Bononiensis, is
quidem et exercitatus et natura volubilis; omnium autem
eloquentissimus extra hanc urbem T. Betucius Barrus Asculanus, cuius sunt aliquot orationes Asculi habitae; una 
Romae contra Caepionem nobilis sane, quoi orationi Caepionis ore respondit Aelius , qui scriptitavit orationes multis,
orator ipse numquam fuit.

apud maiores autem nostros
video disertissimum habitum ex Latio L. Papirium Fregellanum Ti. Gracchi P. F. fere aetate; eius etiam oratio est
pro Fregellanis colonisque Latinis habita in senatu. Tum
Brutus: Quid tu igitur, inquit, tribuis istis externis quasi
oratoribus? Quid censes, inquam, nisi idem quod urbanis?
praeter unum, quod non est eorum urbanitate quadam quasi 
colorata oratio. Et Brutus:

qui est, inquit, iste tandem
urbanitatis color? Nescio, inquam; tantum esse quendam
scio. Id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam veneris;
audies tum quidem etiam verba quaedam non trita Romae,
sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod 
in vocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat 
urbanius. Nec hoc in oratoribus modo apparet sed etiam
in ceteris.

ego memini T. Tincam Placentinum hominem
facetissimum cum familiari nostro Q. Granio praecone dicacitate certare. Eon', inquit Brutus, de quo multa Lucilius? 

 

Isto ipso; sed Tincam non minus multa ridicule dicentem
Granius obruebat nescio quo sapore vernaculo; ut ego iam
non mirer illud Theophrasto accidisse, quod dicitur, cum
percontaretur ex anicula quadam quanti aliquid venderet
et respondisset illa atque addidisset 'hospes, non pote minoris,' tulisse eum moleste se non effugere hospitis speciem,
cum aetatem ageret Athenis optimeque loqueretur omnium.
Sic, ut opinor , in nostris est quidam urbanorum, sicut illic 
Atticorum sonus. Sed domum redeamus, id est ad nostros
revertamur .

Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus 
proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus.
Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se illi anteferret,
neque secundum tamen neque tertium dixerim. Nec enim
in quadrigis eum secundum numeraverim aut tertium, qui
vix e carceribus exierit, cum palmam iam primus acceperit,
nec in oratoribus, qui tantum absit a primo, vix ut in eodem
curriculo esse videatur. Sed tamen erant ea in Philippo,
quae qui sine comparatione illorum spectaret, satis magna
diceret: summa libertas in oratione, multae facetiae; satis
creber in reperiendis, solutus in explicandis sententiis; erat
etiam in primis, ut temporibus illis, Graecis doctrinis institutus, in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus.

horum aetati prope coniunctus L. Gellius non tam vendibilis orator, quamvis nescires quid ei deesset; nec enim erat
indoctus nec tardus ad excogitandum nec Romanarum
rerum immemor et verbis solutus satis; sed in magnos
oratores inciderat eius aetas; multam tamen operam amicis
et utilem praebuit, atque ita diu vixit ut multarum aetatum

 

oratoribus implicaretur.

multum etiam in causis versabatur 
isdem fere temporibus D. Brutus, is qui consul cum Mamerco
fuit, homo et Graecis doctus litteris et Latinis. Dicebat
etiam L. Scipio non imperite Gnaeusque Pompeius Sex. F.
aliquem numerum obtinebat. Nam Sex. frater eius praestantissimum ingenium contulerat ad summam iuris civilis
et ad perfectam geometriae et rerum Stoicarum scientiam.
†Item in iure et ante hos M. Brutus et paulo post eum
C. Billienus homo per se magnus prope simili ratione summus evaserat; qui consul factus esset, nisi in Marianos consulatus et in eas petitionis angustias incidisset.

cn . autem
Octavi eloquentia, quae fuerat ante consulatum ignorata, in
consulatu multis contionibus est vehementer probata. Sed
ab eis, qui tantum in dicentium numero, non in oratorum
fuerunt, iam ad oratores revertamur. Censeo, inquit Atticus; 
eloquentis enim videbare, non sedulos velle conquirere.

festivitate igitur et facetiis, inquam, C. Iulius L.F. et
superioribus et aequalibus suis omnibus praestitit oratorque
fuit minime ille quidem vehemens, sed nemo umquam urbanitate, nemo lepore, nemo suavitate conditior. Sunt eius 
aliquot orationes, ex quibus sicut ex eiusdem tragoediis
lenitas eius non sine nervis perspici potest.

eius aequalis
P. Cethegus, cui de re publica satis suppeditabat oratioto—tam enim tenebat eam penitusque cognoverat; itaque in
senatu consularium auctoritatem adsequebatur—; sed in 
causis publicis nihil, in privatis satis veterator videbatur.
Erat in privatis causis Q. Lucretius Vispillo et acutus et
iuris peritus; nam Ofella contionibus aptior quam iudiciis.

 

Prudens etiam T. Annius Velina et in eius generis causis
orator sane tolerabilis. In eodem genere causarum multum 
erat T. Iuventius nimis ille quidem lentus in dicendo et
paene frigidus, sed et callidus et in capiendo adversario
versutus et praeterea nec indoctus et magna cum iuris civilis
intellegentia.

cuius auditor P. Orbius meus fere aequalis 
in dicendo non nimis exercitatus, in iure autem civili non
inferior quam magister fuit. Nam T. Aufidius, qui vixit ad
summam senectutem, volebat esse similis horum eratque et
bonus vir et innocens, sed dicebat parum; nec sane plus
frater eius M. Vergilius , qui tribunus plebis L. Sullae imperatori diem dixit. Eius conlega P. Magius in dicendo
paulo tamen copiosior.

sed omnium oratorum sive rabularum, qui et plane indocti et inurbani aut rustici etiam
fuerunt, quos quidem ego cognoverim, solutissimum in
dicendo et acutissimum iudico nostri ordinis Q. Sertorium,
equestris C. Gargonium. Fuit etiam facilis et expeditus ad
dicendum et vitae splendore multo et ingenio sane probabili T. Iunius L. F. tribunicius, quo accusante P. Sextius
praetor designatus damnatus est ambitus; is processisset
honoribus longius, nisi semper infirma atque etiam aegra
valetudine fuisset.

atque ego praeclare intellego me in eorum commemoratione versari qui nec habiti sint oratores neque fuerint , praeteririque a me aliquot ex veteribus commemoratione aut
laude dignos. Sed hoc quidem ignoratione; quid enim est
superioris aetatis quod scribi possit de eis, de quibus nulla
monumenta loquuntur nec aliorum nec ipsorum? de his
autem, quos ipsi vidimus, neminem fere praetermittemus 

 

[eorum quos aliquando dicentis vidimus ].

volo enim sciri 
in tanta et tam vetere re publica maximis praemiis eloquentiae propositis omnis cupisse dicere, non plurimos ausos
esse, potuisse paucos. Ego tamen ita de uno quoque
dicam ut intellegi possit quem existimem clamatorem, 
quem oratorem fuisse. Isdem fere temporibus aetate inferiores paulo quam Iulius, sed aequales propemodum
fuerunt C. Cotta P. Sulpicius Q. Varius Cn. Pomponius
C. Curio L. Fufius M. Drusus P. Antistius; nec ulla aetate
uberior oratorum fetus fuit.

ex his Cotta et Sulpicius cum 
meo iudicio tum omnium facile primas tulerunt. Hic Atticus: Quo modo istuc dicis, inquit, cum tuo iudicio turn
omnium? Semperne in oratore probando aut improbando
vulgi iudicium cum intellegentium iudicio congruit? An
alii probantur a multitudine , alii autem ab eis qui intellegunt? Recte requiris,'inquam, Attice; sed audies ex me
fortasse quod non omnes probent.

an tu, inquit, id laboras,
si huic modo Bruto probaturus es? Plane, inquam, Attice,
disputationem hanc de oratore probando aut improbando 
multo malim tibi et Bruto placere, eloquentiam autem 
meam populo probari velim. Etenim necesse est, qui ita
dicat, ut a multitudine probetur, eundem doctis probari.
Nam quid in dicendo rectum sit aut pravum ego iudicabo,
si modo is sum qui id possim aut sciam iudicare; qualis
vero sit orator ex eo quod is dicendo efficiet poterit intellegi.

tria sunt enim, ut quidem ego sentio, quae sint
efficienda dicendo: ut doceatur is apud quem dicetur , ut
delectetur, ut moveatur vehementius. Quibus virtutibus
oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator
aut non adsequatur haec aut etiam in his labatur et cadat, 

 

artifex aliquis iudicabit. Efficiatur autem ab oratore necne,
ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi adsensu
et populari adprobatione iudicari solet. Itaque numquam
de bono oratore aut non bono doctis hominibus cum populo 
dissensio fuit.

an censes, dum illi viguerunt quos ante 
dixi, non eosdem gradus oratorum vulgi iudicio et doctorum
fuisse? De populo si quem ita rogavisses: Quis est in hac
civitate eloquentissimus? in Antonio et Crasso aut dubitaret
aut hunc alius, ilium alius diceret. Nemone Philippum tam
suavem oratorem, tam gravem, tam facetum his anteferret,
quem nosmet ipsi, qui haec arte aliqua volumus expendere,
proximum illis fuisse diximus? Nemo profecto; id enim
ipsum est summi oratoris summum oratorem populo videri.

qua re tibicen Antigenidas dixerit discipulo sane frigenti ad 
populum: Mihi cane et Musis; ego huic Bruto dicenti, ut
solet, apud multitudinem, Mihi cane et populo, mi Brute,
dixerim, ut qui audient quid efficiatur, ego etiam cur id
efficiatur intellegam. Credit eis quae dicuntur qui audit
oratorem, vera putat, adsentitur probat, fidem facit oratio: 
tu artifex quid quaeris amplius?

delectatur audiens multitudo et ducitur oratione et quasi voluptate quadam perfun—
ditur: quid habes quod disputes? Gaudet dolet, ridet
plorat, favet odit, contemnit invidet, ad misericordiam inducitur, ad pudendum, ad pigendum; irascitur mitigatur ,
sperat timet; haec perinde accidunt, ut eorum qui adsunt
mentes verbis et sententiis et actione tractantur; quid est
quod exspectetur docti alicuius sententia? Quod enim probat multitude, hoc idem doctis probandum est . Denique
hoc specimen est popularis iudici, in quo numquam fuit
populo cum doctis intellegentibusque dissensio .

cum multi 
essent oratores in vario genere dicendi, quis umquam ex his

 

excellere iudicatus est vulgi iudicio qui non idem a doctis
probaretur? Quando autem dubium fuisset apud patres
nostros eligendi cui patroni daretur optio quin aut Antonium
optaret aut Crassum? Aderant multi alii; tamen utrum de
his potius dubitasset aliquis, quin alterum nemo. Quid, 
adulescentibus nobis cum esset Cotta et Hortensius, num
quis, cui quidem eligendi potestas esset, quemquam his
anteponebat?

tum Brutus: Quid tu, inquit, quaeris alios?
de te ipso nonne quid optarent rei, quid ipse Hortensius
iudicaret videbamus? qui cum partiretur tecum causas,—
saepe enim interfui—perorandi locum, ubi plurimum pollet
oratio, semper tibi relinquebat. Faciebat ille quidem, inquam, et mihi benevolentia, credo, ductus tribuebat omnia.
Sed ego quae de me populi sit opinio nescio; de reliquis
hoc adfirmo, qui vulgi opinione disertissimi habiti sint, 
eosdem intellegentium quoque iudicio fuisse probatissimos.

nec enim posset idem Demosthenes dicere quod dixisse
Antimachum clarum poetam ferunt: qui cum convocatis
auditoribus legeret eis magnum illud quod novistis volumen
suum et eum legentem omnes praeter Platonem reliquissent, Legam, inquit, nihilo minus: Plato enim mihi unus
instar est centum milium . Et recte; poema enim reconditum paucorum adprobationem, oratio popularis adsensum
vulgi debet movere . At si eundem hunc Platonem unum
auditorem haberet Demosthenes, cum esset relictus a ceteris, 
verbum facere non posset.

quid tu, Brute, posses, si te ut 
Curionem quondam contio reliquisset? Ego vero, inquit
ille, ut me tibi indicem, in eis etiam causis, in quibus omnis
res nobis cum iudicibus est, non cum populo, tamen si a
corona relictus sim, non queam dicere. Ita se, inquam, res 
habet. Vt, si tibiae inflatae non referant sonum, abiciendas

 

eas sibi tibicen putet, sic oratori populi aures tamquam tibiae
sunt; eae si inflatum non recipiunt—aut si auditor omnino
tamquam equus non facit, agitandi finis faciendus est. 
 
 hoc 
tamen interest, quod vulgus interdum non probandum oratorem probat, sed probat sine comparatione; cum a mediocri aut etiam a malo delectatur , eo est contentus; esse melius
non sentit, illud quod est, qualecumque est, probat. Tenet
enim auris vel mediocris orator, sit modo aliquid in eo; nec
res ulla plus apud animos hominum quam ordo et ornatus
orationis valet.

qua re quis ex populo, cum Q. Scaevolam 
pro M. Coponio dicentem audiret in ea causa, de qua ante
dixi, quicquam politius aut elegantius aut omnino melius
aut exspectaret aut posse fieri putaret?

cum is hoc probare 
vellet, M'. Curium, cum ita heres institutus esset, 'si pupillus
ante mortuus esset quam in suam tutelam venisset,' pupillo
non nato heredem esse non posse: quid ille non dixit de
testamentorum iure? de antiquis formulis? quem ad modum
scribi oportuisset, si etiam filio non nato heres institueretur?

quam captiosum esse populo, quod scriptum esset neglegi 
et opinione quaeri voluntates et interpretatione disertorum
scripta simplicium hominum pervertere?

quam ille multa 
de auctoritate patris sui, qui semper ius illud esse defenderat ?
quam omnino multa de conservando iure civili? Quae
quidem omnia cum perite et scienter item breviter et
presse et satis ornate et pereleganter diceret, quis esset in
populo qui aut exspectaret aut fieri posse quicquam melius
putaret? 
 at vero, ut contra Crassus ab adulescente delicato, qui in litore ambulans scalmum repperisset ob eamque
rem aedificare navem concupivisset, exorsus est, similiter
Scaevolam ex uno scalmo captionis centumvirale iudicium

 

hereditatis effecisse: hoc ille initio, consecutis multis eiusdem generis sententiis, delectavit animosque omnium qui
aderant in hilaritatem a severitate traduxit; quod est unum
ex tribus quae dixi ab oratore effici debere. Deinde hoc
voluisse eum, qui testamentum fecisset, hoc sensisse, quoquo 
modo filius non esset, qui in suam tutelam veniret , sive non
natus sive ante mortuus, Curius heres ut esset; ita scribere
plerosque et id valere et valuisse semper. Haec et multa
eius modi dicens fidem faciebat; quod est ex tribus oratoris
officiis alterum.

deinde aequum bonum testamentorum 
sententias voluntatesque tutatus est: quanta esset in verbis
captio cum in ceteris rebus tum in testamentis, si neglegerentur voluntates; quantam sibi potentiam Scaevola adsumeret, si nemo auderet testamentum facere postea nisi de
illius sententia. Haec cum graviter tum ab exemplis copiose, 
tum varie, tum etiam ridicule et facete explicans eam admirationem adsensionemque commovit, dixisse ut contra nemo
videretur;—hoc erat oratoris officium partitione tertium,
genere maximum. Hic ille de populo iudex, qui separatim
alterum admiratus esset, idem audito altero iudicium suum 
contemneret; at vero intellegens et doctus audiens Scaevolam sentiret esse quoddam uberius dicendi genus et ornatius.
Ab utroque autem causa perorata si quaereretur, uter praestaret orator, numquam profecto sapientis iudicium a iudicio
vulgi discreparet.

qui praestat igitur intellegens imperito? 
Magna re et difficili; si quidem magnum est scire, quibus
rebus efficiatur amittaturve dicendo illud quidquid est quod
aut effici dicendo oportet aut amitti non oportet. Praestat
etiam illo doctus auditor indocto, quod saepe, cum oratores
duo aut plures populi iudicio probantur, quod dicendi genus 

 

optimum sit intellegit. Nam illud quod populo non probatur ne intellegenti quidem auditori probari potest. Vt
enim ex nervorum sono in fidibus quam scienter ei pulsi
sint intellegi solet: sic ex animorum motu cernitur quid
tractandis his perficiat orator.

itaque intellegens dicendi 
existimator, non adsidens et adtente audiens, sed uno
aspectu et praeteriens de oratore saepe iudicat. Videt
oscitantem iudicem, loquentem cum altero, non numquam
etiam circulantem, mittentem ad horas, quaesitorem ut dimittat rogantem: intellegit oratorem in ea causa non adesse,
qui possit animis iudicum admovere orationem tamquam
fidibus manum. Idem si praeteriens aspexerit erectos intuentis iudices, ut aut doceri de re idque etiam vultu probare
videantur, aut ut avem cantu aliquo sic illos viderit oratione
quasi suspensos teneri aut, id quod maxime opus est, misericordia odio motu animi aliquo perturbatos esse vehementius: 
ea si praeteriens, ut dixi, aspexerit, si nihil audiverit, tamen
oratorem versari in illo iudicio et opus oratorium fieri aut
perfectum iam esse profecto intelleget.

cum haec disseruissem, uterque adsensus est; et ego 
tamquam de integro ordiens: Quando igitur, inquam, a
Cotta et Sulpicio haec omnis fluxit oratio, cum hos maxime
iudicio illorum hominum et illius aetatis dixissem probatos,
revertar ad eos ipsos; turn reliquos, ut institui, deinceps
persequar. Quoniam ergo oratorum bonorum—hos enim
quaerimus—duo genera sunt, unum attenuate presseque,
alterum sublate ampleque dicentium; etsi id melius est
quod splendidius et magnificentius, tamen in bonis omnia
quae summa sunt iure laudantur.

sed cavenda est presso 
illi oratori inopia et ieiunitas, amplo autem inflatum et cor-

 

ruptum orationis genus. Inveniebat igitur acute Cotta,
dicebat pure ac solute; et ut ad infirmitatem laterum perscienter contentionem omnem remiserat, sic ad virium imbecillitatem dicendi accommodabat genus. Nihil erat in
eius oratione nisi sincerum, nihil nisi siccum atque sanum; 
illudque maximum, quod cum contentione orationis flectere
animos iudicum vix posset nec omnino eo genere diceret ,
tractando tamen impellebat ut idem facerent a se commoti
quod a Sulpicio concitati.

fuit enim Sulpicius vel maxime
omnium , quos quidem ego audiverim, grandis et, ut ita 
dicam, tragicus orator. Vox cum magna turn suavis et
splendida; gestus et motus corporis ita venustus ut tamen
ad forum, non ad scaenam institutus videretur; incitata et
volubilis nec ea redundans tamen nec circumfluens oratio.
Crassum hic volebat imitari; Cotta malebat Antonium; sed 
ab hoc vis aberat Antoni, Crassi ab illo lepos.

o magnam,
inquit, artem! Brutus: si quidem istis, cum summi essent
oratores, duae res maximae altera alteri defuit. 
 atque in
his oratoribus illud animadvertendum est, posse esse summos, qui inter se sint dissimiles.' Nihil enim tam dissimile 
quam Cotta Sulpicio , et uterque aequalibus suis plurimum
praestitit. Qua re hoc doctoris intellegentis est videre, quo
ferat natura sua quemque, et ea duce utentem sic instituere,
ut Isocratem in acerrimo ingenio Theopompi et lenissimo 
Ephori dixisse traditum est, alteri se calcaria adhibere alteri 
frenos.

sulpici orationes quae feruntur, eas post mortem
eius scripsisse P. Cannutius putatur aequalis meus, homo
extra nostrum ordinem meo iudicio disertissimus. Ipsius
Sulpici nulla oratio est, saepeque ex eo audivi, cum se
scribere neque consuesse neque posse diceret. Cottae pro 

 

se lege Varia quae inscribitur, eam L. Aelius scripsit Cottae
rogatu. Fuit is omnino vir egregius et eques Romanus cum
primis honestus idemque eruditissimus et Graecis litteris et
Latinis, antiquitatisque nostrae et in inventis rebus et
in actis scriptorumque veterum litterate peritus. Quam
scientiam Varro noster acceptam ab illo auctamque per
sese, vir ingenio praestans omnique doctrina, pluribus et
inlustrioribus litteris explicavit.

sed idem Aelius Stoicus 
esse voluit , orator autem nec studuit umquam nec fuit.
Scribebat tamen orationes, quas alii dicerent; ut Q. Metello
†F., ut Q. Caepioni , ut Q. Pompeio Rufo, quamquam is
etiam ipse scripsit eas, quibus pro se est usus, sed non sine
Aelio.

his enim scriptis etiam ipse interfui, cum essem 
apud Aelium adulescens eumque audire perstudiose solerem.
Cottam autem miror summum ipsum oratorem minimeque
ineptum Aelianas levis oratiunculas voluisse existimari suas.
 
 his duobus eiusdem aetatis adnumerabatur nemo tertius, 
sed mihi placebat Pomponius maxime, vel dicam, minime
displicebat. Locus erat omnino in maximis causis praeter
eos de quibus supra dixi nemini, propterea quod Antonius,
qui maxime expetebatur, facilis in causis recipiendis erat;
fastidiosior Crassus, sed tamen recipiebat. Horum qui
neutrum habebat, confugiebat ad Philippum fere aut ad
Caesarem; †Cotta† Sulpicius expetebantur . Ita ab his sex
patronis causae inlustres agebantur; neque tam multa quam
nostra aetate iudicia fiebant, neque hoc quod nunc fit, ut
causae singulae defenderentur a pluribus, quo nihil est vitiosius.

Respondemus eis quos non audivimus: in quo primum 
saepe aliter est dictum aliter ad nos relatum; deinde magni

 

interest coram videre me, quem ad modum adversarius de
quaque re adseveret, maxime autem, quem ad modum quaeque res audiatur. Sed nil vitiosius quam, cum unum corpus
debeat esse defensionis, nasci de integro causam, cum sit ab
altero perorata.

omnium enim causarum unum est naturale 
principium, una peroratio; reliquae partes quasi membra
suo quaeque loco locata suam et vim et dignitatem tenent.
Cum autem difficile sit in longa oratione non aliquando
aliquid ita dicere ut sibi ipse non conveniat , quanto difficilius cavere, ne quid dicas quod non conveniat eius orationi 
qui ante te dixerit ? Sed quia et labor multo maior est
totam causam quam partem dicere et quia plures ineuntur
gratiae si uno tempore dicas pro pluribus, idcirco hanc
consuetudinem libenter adscivimus.

erant tamen quibus videretur illius aetatis tertius Curio, 
quia splendidioribus fortasse verbis utebatur et quia Latine
non pessime loquebatur, usu, credo, aliquo domestico. Nam
litterarum admodum nihil sciebat; sed magni interest quos
quisque audiat cotidie domi, quibuscum loquatur a puero,
quem ad modum patres, paedagogi, matres etiam loquantur. 
Legimus epistulas Corneliae matris Gracchorum: apparet
filios non tam in gremio educatos quam in sermone matris.
Auditus est nobis Laeliae C. F. saepe sermo: ergo illam
patris elegantia tinctam vidimus et filias eius Avis ambas,
quarum sermo mihi fuit notus, et neptes Licinias, quas nos 
quidem ambas, hanc vero Scipionis etiam tu, Brute, credo,
aliquando audisti loquentem. Ego vero ac libenter quidem,
inquit Brutus; et eo libentius, quod L. Crassi erat filia.

Quid Crassum, inquam, ilium censes, istius Liciniae filium,
Crassi testamento qui fuit adoptatus? Summo iste quidem 30
dicitur ingenio fuisse, inquit; et vero hic Scipio, conlega meus,
mihi sane bene et loqui videtur et dicere. Recte, inquam,

 

iudicas, Brute. Etenim istius genus est ex ipsius sapientiae
stirpe generatum. Nam et de duobus avis iam diximus,
Scipione et Crasso, et de tribus proavis, Q. Metello, cuius
quattuor illi filii , P. Scipione, qui ex dominatu Ti. Gracchi
privatus in libertatem rem publicam vindicavit, Q. Scaevola
augure, qui peritissimus iuris idemque percomis est habitus.
Iam duorum abavorum quam est inlustre nomen,

P. Scipionis, qui bis consul fuit, qui est Corculum dictus, alterius
omnium sapientissimi, C. Laeli.—O generosam, inquit,
stirpem et tamquam in unam arborem plura genera, sic in
istam domum multorum insitam [atque inluminatam ] sapientiam!— 
 similiter igitur suspicor, ut conferamus parva magnis, 
Curionis, etsi pupillus relictus est, patrio fuisse institute puro
sermone adsuefactam domum; et eo magis hoc iudico quod
neminem ex his quidem, qui aliquo in numero fuerunt, cognovi in omni genere honestarum artium tam indoctum, tam
rudem.

nullum ille poetam noverat, nullum legerat oratorem, nullam memoriam antiquitatis conlegerat; non publicum ius, non privatum et civile cognoverat. Quamquam hoc 
quidem fuit etiam in aliis et magnis quidem oratoribus, quos
parum his instructos artibus vidimus, ut Sulpicium, ut Antonium. Sed ei tamen unum illud habebant dicendi opus
elaboratum; idque cum constaret ex quinque notissimis
partibus, nemo in aliqua parte earum omnino nihil poterat: 
in quacumque enim una plane clauderet, orator esse non
posset; sed tamen alius in alia excellebat magis.

Reperiebat quid dici opus esset et quo modo praeparari et quo loco
locari, memoriaque ea comprendebat Antonius, excellebat
autem actione; erant[que] ei quaedam ex his paria cum

 

Crasso, quaedam etiam superiora; at Crassi magis nitebat
oratio. Nec vero Sulpicio neque Cottae dicere possumus
neque cuiquam bono oratori rem ullam ex illis quinque
partibus plane atque omnino defuisse .

itaque in Curione
hoc verissime iudicari potest, nulla re una magis oratorem 
commendari quam verborum splendore et copia. Nam cum
tardus in cogitando tum in struendo dissipatus fuit. Reliqua
duo sunt, agere et meminisse: in utroque cachinnos inridentium commovebat. Motus erat is, quem et C. Iulius
in perpetuum notavit, cum ex eo in utramque partem toto 
corpore vacillante quaesivit quis loqueretur e luntre , et
Cn. Sicinius homo impurus, sed admodum ridiculus,—neque
aliud in eo oratoris simile quicquam .

is cum tribunus
plebis Curionem et Octavium consules produxisset Curioque
multa dixisset sedente Cn. Octavio conlega, qui devinctus 
erat fasciis et multis medicamentis propter dolorem artuum
delibutus, 'numquam,' inquit,' Octavi, conlegae tuo gratiam
referes: qui nisi se suo more iactavisset, hodie te istic
muscae comedissent.' Memoria autem ita fuit nulla, ut
aliquotiens, tria cum proposuisset, aut quartum adderet aut 
tertium quaereret; qui in iudicio privato vel maximo, cum
ego pro Titinia Cottae peroravissem, ille contra me pro Ser.
Naevio diceret, subito totam causam oblitus est idque veneficiis et cantionibus Titiniae factum esse dicebat. Magna
haec immemoris ingeni signa; sed nihil turpius quam quod 
etiam in scriptis obliviscebatur quid paulo ante posuisset,
ut in eo libro, ubi se exeuntem e senatu et cum Pansa nostro et cum Curione filio conloquentem facit [cum senatum
Caesar consul habuisset ] omnisque ille sermo ductus est 
 e 

 

percontatione fili quid in senatu esset actum. In quo multis
verbis cum inveheretur in Caesarem Curio disputatioque
esset inter eos, ut est consuetudo dialogorum , cum sermo
esset institutus senatu misso , quem senatum Caesar consul
habuisset, reprendit eas res quas idem Caesar anno post 
et deinceps reliquis annis administravisset in Gallia.

Tum 
Brutus admirans: Tantamne fuisse oblivionem, inquit, in
scripto praesertim, ut ne legens quidem umquam senserit
quantum flagiti commisisset? Quid autem, inquam, Brute,
stultius quam, si ea vituperare volebat quae vituperavit, non
eo tempore instituere sermonem, cum illarum rerum iam
tempora praeterissent? Sed ita totus errat ut in eodem
sermone dicat in senatum se Caesare consule non accedere
et id dicat ipso consule exiens e senatu. Iam, qui hac parte
animi, quae custos est ceterarum ingeni partium, tam debilis
esset ut ne in scripto quidem meminisset quid paulo ante
posuisset , huic minime mirum est ex tempore dicenti solitam
effluere mentem.

itaque cum ei nec officium deesset et 
flagraret studio dicendi, perpaucae ad eum causae deferebantur. Orator autem vivis eius aetatis aequalibus proximus optimis numerabatur propter verborum bonitatem, ut
ante dixi, et expeditam ac profluentem quodam modo celeritatem. Itaque eius orationes aspiciendas tamen censeo.
Sunt illae quidem languidiores, verum tamen possunt augere
et quasi alere id bonum quod in illo mediocriter fuisse
concedimus: quod habet tantam vim ut solum sine aliis
in Curione speciem oratoris alicuius effecerit. Sed ad
instituta redeamus.

In eodem igitur numero eiusdem aetatis C. Carbo fuit 
illius eloquentissimi viri filius . Non satis acutus orator,
sed tamen orator numeratus est. Erat in verbis gravitas
et facile dicebat et auctoritatem naturalem quandam habebat oratio. Acutior Q. Varius rebus inveniendis nec minus 
verbis expeditus; fortis vero actor et vehemens et verbis nec
inops nec abiectus et quem plane oratorem dicere auderes,
Cn. Pomponius lateribus pugnans, incitans animos, acer
acerbus criminosus.

Multum ab his aberat L. Fufius,
tamen ex accusatione M'. Aquili diligentiae fructum ceperat . 
Nam M. Drusum tuum magnum avunculum, gravem oratorem ita dumtaxat cum de re publica diceret, L. autem
Lucullum etiam acutum, patremque tuum, Brute, iuris
quoque et publici et privati sane peritum, M. Lucullum,
M. Octavium Cn. F., qui tantum auctoritate dicendoque 
valuit ut legem Semproniam frumentariam populi frequentis
suffragiis abrogaverit, Cn. Octavium M. F., M. Catonem
patrem, Q. etiam Catulum filium abducamus ex acie, id est
a iudiciis , et in praesidiis rei publicae, cui facile satis facere
possint, collocemus.

Eodem Q. Caepionem referrem, nisi 
nimis equestri ordini deditus a senatu dissedisset. Cn. Carbonem M. Marium et ex eodem genere compluris minime
dignos elegantis conventus auribus aptissimos cognovi turbulentis contionibus . Quo in genere, ut in his perturbem
aetatum ordinem, nuper L. Quinctius fuit; aptior etiam 
Palicanus auribus imperitorum.

Et quoniam huius generis
facta mentio est, seditiosorum omnium post Gracchos L.
Appuleius Saturninus eloquentissimus visus est; magis
specie tamen et motu atque ipso amictu capiebat homines
quam aut dicendi copia aut mediocritate prudentiae. Longe 

 

autem post natos homines improbissimus C. Servilius Glaucia, sed peracutus et callidus cum primisque ridiculus. Is
ex summis et fortunae et vitae sordibus in praetura 
 consul
factus esset, si rationem eius haberi licere iudicatum esset.
Nam et plebem tenebat et equestrem ordinem beneficio
legis devinxerat. Is praetor eodem die quo Saturninus
tribunus plebis Mario et Flacco .consulibus publice est
interfectus; homo simillimus Atheniensis Hyperboli, cuius
improbitatem veteres Atticorum comoediae notaverunt.

quos Sex. Titius consecutus est 
 homo loquax sane et satis 
acutus, sed tam solutus et mollis in gestu ut saltatio
quaedam nasceretur cui saltationi Titius nomen esset.
Ita cavendum est ne quid in agendo dicendove facias,
cuius imitatio rideatur . 
 sed ad paulo superiorem aetatem 
revecti sumus; nunc ad eam de qua aliquantum sumus
locuti revertamur.

Coniunctus igitur Sulpici aetati P. Antistius fuit, rabula 
sane probabilis, qui multos cum tacuisset annos neque
contemni solum sed inrideri etiam solitus esset, in tribunatu primum contra C. Iuli illam consulatus petitionem
extraordinariam veram causam agens est probatus; et eo
magis quod eandem causam cum ageret eius conlega ille
ipse Sulpicius, hic plura et acutiora dicebat. Itaque post
tribunatum primo multae ad eum causae, deinde omnes
maximae quaecumque erant deferebantur.

Rem videbat 
acute, componebat diligenter, memoria valebat; verbis non
ille quidem ornatis utebatur sed tamen non abiectis;
expedita autem erat et perfacile currens oratio; et erat eius
quidam tamquam habitus non inurbanus; actio paulum

 

cum vitio vocis tum etiam ineptiis claudicabat. Hic temporibus floruit eis quibus inter profectionem reditumque
L. Sullae sine iure fuit et sine ulla dignitate res publica;
hoc etiam magis probabatur, quod erat ab oratoribus quaedam in foro solitudo. Sulpicius occiderat, Cotta aberat et 
Curio, vivebat e reliquis patronis eius aetatis nemo praeter
Carbonem et Pomponium, quorum utrumque facile superabat.

Inferioris autem aetatis erat proximus L. Sisenna,
doctus vir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens,
gnarus rei publicae, non sine facetiis sed neque laboris 
multi nec satis versatus in causis; interiectusque inter duas
aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat
et minori necesse erat cedere. Huius omnis facultas ex
historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis vincat
superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo 
quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis
litteris inlustratum. Nam Q. Hortensi admodum adulescentis ingenium ut Phidiae signum simul aspectum et probatum est. Is L. Crasso Q. Scaevola consulibus primum
in foro dixit et apud hos ipsos quidem consules, et cum
eorum qui adfuerunt, tum ipsorum consulum qui omnis
intellegentia anteibant, iudicio discessit probatus. Vndeviginti annos natus erat eo tempore, est autem L. Paullo
C. Marcello consulibus mortuus: ex quo videmus eum in
patronorum numero annos quattuor et quadraginta fuisse. 
Hoc de oratore paulo post plura dicemus; hoc autem loco
voluimus aetatem eius 
 in disparem oratorum aetatem 
 includere . Quamquam id quidem omnibus usu venire
necesse fuit, quibus paulo longior vita contigit, ut et
cum multo maioribus natu quam essent ipsi et cum 
aliquanto minoribus compararentur. Vt Accius isdem

 

aedilibus ait se et Pacuvium docuisse fabulam, cum ille
octoginta, ipse triginta annos natus esset: sic

Hortensius non 
cum suis aequalibus solum sed et mea cum aetate et cum
tua, Brute, et cum aliquanto superiore coniungitur, si
quidem et Crasso vivo dicere solebat et magis iam etiam
vigebat cum Antonio et Philippo iam sene pro Cn. Pompei
bonis dicente in illa causa, adulescens cum esset, princeps
fuit et in eorum, quos in Sulpici aetate posui, numerum
facile pervenerat et suos inter aequalis M. Pisonem M.
Crassum Cn. Lentulum P. Lentulum Suram longe praestitit et me adulescentem nactus octo annis minorem quam
erat ipse multos annos in studio eiusdem laudis exercuit
et tecum simul, sicut ego pro multis, sic ille pro Appio 
Claudio dixit paulo ante mortem.

vides igitur ut ad te 
oratorem, Brute, pervenerimus tam multis inter nostrum
tuumque initium dicendi interpositis oratoribus; ex quibus,
quoniam in hoc sermone nostro statui neminem eorum qui
viverent nominare, ne vos curiosius eliceretis ex me quid
de quoque iudicarem, eos qui iam sunt mortui nominabo.
Tum Brutus: Non est, inquit, ista causa quam dicis, quam
ob rem de eis qui vivunt nihil velis dicere. Quaenam
igitur, inquam, est? Vereri te, inquit, arbitror ne per nos
hic sermo tuus emanet et ei tibi suscenseant quos praeterieris. Quid? vos, inquam, tacere non poteritis? Nos
quidem, inquit, facillime; sed tamen te arbitror malle
ipsum tacere quam taciturnitatem nostram experiri.

tum 
ego: Vere tibi, inquam, Brute, dicam. Non me existimavi
in hoc sermone usque ad hanc aetatem esse venturum; sed
ita traxit ordo aetatum orationem ut iam ad minores etiam
pervenerim. Interpone igitur, inquit, si quos videtur;

 

deinde redeamus ad te et ad Hortensium. Immo vero,
inquam, ad Hortensium; de me alii dicent, si qui volent.
Minime vero, inquit. Nam etsi me facile omni tuo sermone tenuisti, tamen is mihi longior videtur, quod propero
audire de te; nec vero tam de virtutibus dicendi tuis, quae 
cum omnibus tum certe mihi notissimae sunt, quam quod
gradus tuos et quasi processus dicendi studeo cognoscere.

geretur , inquam, tibi mos, quoniam me non ingeni
praedicatorem esse vis sed laboris mei. Verum interponam, ut placet, alios et a M. Crasso, qui fuit aequalis 
Hortensi, exordiar. 
 
 
 is igitur mediocriter a doctrina instructus, angustius
etiam a natura, labore et industria et quod adhibebat ad
obtinendas causas curam etiam et gratiam, in principibus
patronis aliquot annos fuit. In huius oratione sermo 
Latinus erat, verba non abiecta, res compositae diligenter,
nullus flos tamen neque lumen ullum, animi magna, vocis
parva contentio, omnia fere ut similiter atque uno modo
dicerentur. Nam huius aequalis et inimicus C. Fimbria
non ita diu iactare se potuit; qui omnia magna voce dicens 
verborum sane bonorum cursu quodam incitato ita furebat
tamen, ut mirarere tam alias res agere populum, ut esset
insano inter disertos locos. Cn. autem Lentulus multo
maiorem opinionem dicendi actione faciebat quam quanta
in eo facultas erat; qui cum esset nec peracutus, quamquam 
et ex facie et ex vultu videbatur, nec abundans verbis, etsi
fallebat in eo ipso: sic intervallis, exclamationibus, voce
suavi et canora, †admirando† inridebat, calebat in agendo,
ut ea quae deerant non desiderarentur. Ita, tamquam Curio
copia non nulla verborum, nullo alio bono, tenuit oratorum 

 

locum: sic Lentulus ceterarum virtutum dicendi mediocritatem actione occultavit, in qua excellens fuit . Nec
multo secus P. Lentulus, cuius et excogitandi et loquendi
tarditatem tegebat formae dignitas, corporis motus plenus
et artis et venustatis, vocis et suavitas et magnitudo. Sic 
in hoc nihil praeter actionem fuit, cetera etiam minora
quam in superiore.

M. Piso quidquid habuit, habuit ex 
disciplina maximeque ex omnibus, qui ante fuerunt, Graecis 
doctrinis eruditus fuit. Habuit a natura genus quoddam
acuminis, quod etiam arte limaverat, quod erat in reprehendendis verbis versutum et sollers, sed saepe stomachosum, non numquam frigidum, interdum etiam facetum.
Is laborem [quasi cursum ] forensem diutius non tulit, quod
et corpore erat infirmo et hominum ineptias ac stultitias,
quae devorandae nobis sunt, non ferebat iracundiusque
respuebat sive morose, ut putabatur, sive ingenuo liberoque
fastidio. Is cum satis floruisset adulescens, minor haberi
est coeptus postea. Deinde ex virginum iudicio magnam
laudem est adeptus et ex eo tempore quasi revocatus in
cursum tenuit locum tam diu quam ferre potuit laborem;
postea quantum detraxit ex studio tantum amisit ex gloria.

P. Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum 
veterum, litterarum et studiosus et non imperitus, multae
industriae et magni laboris fuit. C. Censorinus Graecis
litteris satis doctus, quod proposuerat explicans expedite,
non invenustus actor, sed iners et inimicus fori. L. Turius
parvo ingenio sed multo labore, quoquo modo poterat,
saepe dicebat; itaque ei paucae centuriae ad consulatum
defuerunt.

C. Macer auctoritate semper eguit, sed fuit 
patronus propemodum diligentissimus. Huius si vita, si

 

mores, si vultus denique non omnem commendationem
ingeni everteret, maius nomen in patronis fuisset. Non
erat abundans, non inops tamen; non valde nitens, non
plane horrida oratio; vox gestus et omnis actio sine lepore;
at in inveniendis componendisque rebus mira accuratio , ut 
non facile in ullo diligentiorem maioremque cognoverim,
sed eam ut citius veteratoriam quam oratoriam diceres.
Hic etsi etiam in publicis causis probabatur, tamen in
privatis inlustriorem obtinebat locum.

C. deinde Piso
statarius et sermonis plenus orator, minime ille quidem 
tardus in excogitando, verum tamen vultu et simulatione
multo etiam acutior quam erat videbatur. Nam eius aequalem M'. Glabrionem bene institutum avi Scaevolae diligentia socors ipsius natura neglegensque tardaverat. Etiam
L. Torquatus elegans in dicendo, in existimando admodum 
prudens, toto genere perurbanus. Meus autem aequalis
Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi
gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad
bellicas laudes abstraxisset. Erat oratione satis amplus,
rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce 
magnum splendorem et in motu summam dignitatem.

Noster item aequalis D. Silanus vitricus tuus studi ille
quidem habuit non multum sed acuminis et orationis satis.
Q. Pompeius A. F., qui Bithynicus dictus est, biennio quam
nos fortasse maior, summo studio discendi multaque doctrina, incredibili labore atque industria; quod scire possum: 
fuit enim mecum et cum M. Pisone cum amicitia tum
studiis exercitationibusque coniunctus. Huius actio non
satis commendabat orationem; in hac enim satis erat
copiae, in illa autem leporis parum.

Erat eius aequalis 
P. Autronius voce peracuta atque magna nec alia re ulla
probabilis, et L. Octavius Reatinus, qui cum multas iam

 

causas diceret, adulescens est mortuus—is tamen ad dicendum veniebat magis audacter quam parate—; et C. Staienus,
qui se ipse adoptaverat et de Staieno Aelium fecerat, fervido
quodam et petulanti et furioso genere dicendi; quod quia
multis gratum erat et probabatur, ascendisset ad honores,
nisi in facinore manifesto deprehensus poenas legibus et
iudicio dedisset.

eodem tempore C. L. Caepasii fratres 
fuerunt, qui multa opera, ignoti homines et repentini, quae—
stores celeriter facti sunt, oppidano quodam et incondito
genere dicendi. Addamus huc etiam, ne quem vocalem
praeterisse videamur, C. Cosconium Calidianum, qui nullo
acumine eam tamen verborum copiam, si quam habebat,
praebebat populo cum multa concursatione magnoque
clamore. Quod idem faciebat Q. Arrius, qui fuit M. Crassi
quasi secundarum. Is omnibus exemplo debet esse quantum in hac urbe polleat multorum oboedire tempori multorumque vel honori vel periculo servire.

His enim rebus 
infimo loco natus et honores et pecuniam et gratiam consecutus etiam in patronorum—sine doctrina, sine ingenio—
aliquem numerum pervenerat. Sed ut pugiles inexercitati,
etiam si pugnos et plagas Olympiorum cupidi ferre possunt,
solem tamen saepe ferre non possunt, sic ille cum omni iam
fortuna prospere functus labores etiam magnos excepisset,
illius iudicialis anni severitatem quasi solem non tulit.

Tum Atticus: Tu quidem de faece, inquit, hauris idque 
iam dudum, sed tacebam; hoc vero non putabam, te usque
ad Staienos et Autronios esse venturum. Non puto, inquam, existimare te ambitione me labi, quippe de mortuis;
sed ordinem sequens in memoriam notam et aequalem
necessario incurro. Volo autem hoc perspici, omnibus
conquisitis, qui in multitudine dicere ausi sint, memoria
quidem dignos perpaucos, verum 
 qui omnino nomen

 

habuerint, non ita multos fuisse. Sed ad sermonem institutum revertamur.

T. Torquatus T. F. et doctus vir ex
Rhodia disciplina Molonis et a natura ad dicendum satis
solutus atque expeditus, cui si vita suppeditavisset, sublato
ambitu consul factus esset, plus facultatis habuit ad dicendum quam voluntatis. Itaque studio huic non satis fecit,
officio vero nec in suorum necessariorum causis nec in
sententia senatoria defuit.

etiam M. Pontidius municeps
noster multas privatas causas actitavit, celeriter sane verba
volvens nec hebes in causis vel dicam plus etiam quam 
non hebes, sed effervescens in dicendo stomacho saepe
iracundiaque vehementius; ut non cum adversario solum
sed etiam, quod mirabile esset , cum iudice ipso, cuius
delenitor esse debet orator, iurgio saepe contenderet.
M. Messalla minor natu quam nos, nullo modo inops, sed 
non nimis ornatus genere verborum; prudens, acutus, minime
incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque
diligens, magni laboris, multae operae multarumque causarum.

duo etiam Metelli, Celer et Nepos, non nihil in causis
versati nec sine ingenio nec indocti, hoc erant populare 
dicendi genus adsecuti. Cn. autem Lentulus Marcellinus
nec umquam indisertus et in consulatu pereloquens visus
est, non tardus sententiis, non inops verbis, voce canora,
facetus satis. C. Memmius L. F. perfectus litteris, sed
Graecis, fastidiosus sane Latinarum, argutus orator verbisque dulcis sed fugiens non modo dicendi verum etiam
cogitandi laborem, tantum sibi de facultate detraxit quantum imminuit industriae.

hoc loco Brutus: Quam vellem, inquit, de his etiam
oratoribus qui hodie sunt tibi dicere liberet; et, si de 30
aliis minus, de duobus tamen quos a te scio laudari solere,

 

Caesare et Marcello, audirem non minus libenter quam
audivi de eis qui fuerunt. Cur tandem ? inquam; an
exspectas quid ego iudicem de istis, qui tibi sunt aeque noti
ac mihi? Mihi me hercule, inquit, Marcellus satis est notus,

Caesar autem parum; illum enim saepe audivi, hic, cum 
ego iudicare iam aliquid possem, afuit. Quid igitur de illo
iudicas, inquam, 
 quem saepe audivisti? Quid censes, inquit,
nisi id, quod habiturus es similem tui? Ne ego, inquam, si ita
est, velim tibi eum placere quam maxime. Atqui et ita est,
inquit, et vehementer placet; nec vero sine causa. Nam
et didicit et omissis ceteris studiis unum id egit seseque
cotidianis commentationibus acerrime exercuit.

Itaque et 
lectis utitur verbis et frequentibus sententiis 
 et splendore
vocis et 
 dignitate motus fit speciosum et inlustre quod
dicit , omniaque sic suppetunt, ut ei nullam deesse virtutem
oratoris putem; maximeque laudandus est, qui hoc tempore
ipso, quod liceat in hoc communi nostro et quasi fatali
malo, consoletur se cum conscientia optimae mentis turn
etiam usurpatione et renovatione doctrinae. Vidi enim
Mytilenis nuper virum atque, ut dixi, vidi plane virum.
Itaque cum eum antea tui similem in dicendo viderim,
tum vero nunc a doctissimo viro tibique, ut intellexi, amicissimo Cratippo instructum omni copia multo videbam
similiorem.

Hic ego: Etsi, inquam, de optimi viri nobisque amicissimi laudibus libenter audio, tamen incurro in
memoriam communium miseriarum, quarum oblivionem
quaerens hunc ipsum sermonem produxi longius. Sed de
Caesare cupio audire quid tandem Atticus iudicet. 
 et ille: 
Praeclare, inquit, tibi constas, ut de eis qui nunc sint nihil
velis ipse dicere; et hercule si sic ageres, ut de eis egisti

 

qui iam mortui sunt, neminem ut praetermitteres: ne tu in
multos Autronios et Staienos incurreres. Qua re sive hanc
turbam effugere voluisti sive veritus es 
 ne quis se aut
praeteritum aut non satis laudatum queri posset, de Caesare
tamen potuisti dicere, praesertim cum et tuum de illius ingenio notissimum iudicium esset nec illius de tuo obscurum.
Sed tamen, Brute, inquit Atticus, de Caesare et ipse ita
iudico et de hoc huius generis acerrimo existimatore saepissime audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui
elegantissime; nec id solum domestica consuetudine, ut
dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus,
sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset
perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et eis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia
est consecutus: qui etiam in maximis occupationibus ad te 
ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi
accuratissime scripserit primoque in libro dixerit verborum
dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute,
huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem
singularem; nam scripsit his verbis, cum hunc nomine 
esset adfatus: ac si, ut cogitata praeclare eloqui possent,
non nulli studio et usu elaboraverunt, cuius te paene principem copiae atque inventorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existimare debemus;
hunc facilem et 
cotidianum novisse sermonem num pro 
relicto est habendum?

Tum Brutus: Amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inventorem copiae dixerit, quae erat magna

 

laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et
dignitate. Quo enim uno vincebamur a victa Graecia, id
aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communicatum. Hanc autem, inquit, gloriam testimoniumque Caesaris tuae quidem supplicationi non , sed triumphis multorum antepono. Et recte quidem, inquam, Brute; modo
sit hoc Caesaris iudici, non benevolentiae testimonium.
Plus enim certe adtulit huic populo dignitatis, quisquis est
ille, si modo est aliquis, qui non inlustravit modo sed etiam
genuit in hac urbe dicendi copiam, quam 'illi, qui Ligurum
castella expugnaverunt: ex quibus multi sunt, ut scitis,
triumphi.

verum quidem si audire volumus, omissis illis 
divinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum
sapientia salus civitatis aut belli aut domi, multo magnus
orator praestat minutis imperatoribus. 'At prodest plus
imperator.' Quis negat? Sed tamen—non metuo ne mihi
acclametis; est autem quod sentias dicendi libere locus—malim mihi L. Crassi unam pro M'. Curio dictionem quam
castellanos triumphos duo. 'At plus interfuit rei publicae
20 castellum capi Ligurum quam bene defendi causam

M'.
Curi.' Credo; sed Atheniensium quoque plus interfuit 
firma tecta in domiciliis habere quam Minervae signum ex
ebore pulcherrimum; tamen ego me Phidiam esse mallem
quam vel optimum fabrum tignarium . Qua re non quantum quisque prosit, sed quanti quisque sit ponderandum
est; praesertim cum pauci pingere egregie possint aut fingere, operarii autem aut baiuli deesse non possint.

sed 
perge, Pomponi, de Caesare et redde quae restant. 
 Solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris
vides, locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos

 

laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae, sed quasi
bonae consuetudinis. Mitto C. Laelium P. Scipionem : 
aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine
loquendi—nec omnium tamen, nam illorum aequalis Caecilium et Pacuvium male locutos videmus—sed omnes tum 
fere, qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos aliqua
barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur. Sed
hanc certe rem deteriorem vetustas fecit et Romae et in
Graecia. Confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem
multi inquinate loquentes ex diversis locis. Quo magis 
expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa
ratio, quae mutari non potest, nec utendum pravissima
consuetudinis regula.

T. Flamininum, qui cum Q. Metello
consul fuit, pueri vidimus: existimabatur bene Latine , sed
litteras nesciebat. Catulus erat ille quidem minime indoctus, ut a te paulo est ante dictum, sed tamen suavitas
vocis et lenis appellatio litterarum bene loquendi famam
confecerat. Cotta, qui se valde dilatandis litteris a similitudine Graecae locutionis abstraxerat sonabatque contrarium Catulo, subagreste quiddam planeque subrusticum, 
alia quidem quasi inculta et silvestri via ad eandem laudem
pervenerat. Sisenna autem quasi emendator sermonis
usitati cum esse vellet, ne a C. Rusio quidem accusatore
deterreri potuit quo minus inusitatis verbis uteretur. Quidnam istuc est? inquit Brutus; aut quis est iste

C. Rusius? 
Et ille: Fuit accusator, inquit, vetus, quo accusante C. Hirtilium Sisenna defendens dixit quaedam eius sputatilica
esse crimina. 
 tum C. Rusius: Circumvenior, inquit,
iudices, nisi subvenitis. Sisenna quid dicat nescio; metuo

 

insidias. Sputatilica, quid est hoc? sputa quid sit scio,
tilica nescio. Maximi risus; sed ille tamen familiaris meus
recte loqui putabat esse inusitate loqui.

Caesar autem 
rationem adhibens consuetudinem vitiosam et corruptam
pura et incorrupta consuetudine emendat . Itaque cum
ad hanc elegantiam verborum Latinorum—quae, etiam si
orator non sis et sis ingenuus civis Romanus, tamen necessaria est—adiungit illa oratoria ornamenta dicendi, tum
videtur tamquam tabulas bene pictas conlocare in bono
lumine. Hanc cum habeat praecipuam laudem, in communibus non video cui debeat cedere. Splendidam quandam minimeque veteratoriam rationem dicendi tenet, voce
motu forma etiam magnificam et generosam quodam modo.

tum Brutus: Orationes quidem eius mihi vehementer probantur. Compluris autem legi atque etiam commentarios ,
quos idem scripsit rerum suarum. Valde quidem , inquam,
probandos; nudi enim sunt, recti et venusti, omni ornatu
orationis tamquam veste detracta . Sed dum voluit alios
habere parata, unde sumerent qui vellent scribere historiam,
ineptis gratum fortasse fecit, qui illa volent calamistris
inurere: sanos quidem homines a scribendo deterruit; nihil
est enim in historia pura et inlustri brevitate dulcius. Sed
ad eos, si placet, qui vita excesserunt, revertamur.

C. Sicinius igitur Q. Pompei illius, qui censor fuit, ex 
filia nepos, quaestorius mortuus est; probabilis orator, iam
vero etiam probatus, ex hac inopi ad ornandum, sed ad
inveniendum expedita Hermagorae disciplina. Ea dat
rationes certas et praecepta dicendi, quae si minorem
habent apparatum—sunt enim exilia—, tamen habent
ordinem et quasdam errare in dicendo non patientis vias.

 

Has ille tenens et paratus ad causas veniens, verborum non
egens, ipsa illa comparatione disciplinaque dicendi iam in
patronorum numerum pervenerat.

erat etiam vir doctus in
primis C. Visellius Varro, consobrinus meus, qui fuit cum
Sicinio aetate coniunctus. Is, cum post curulem aedilitatem 
iudex quaestionis esset, est mortuus; in quo fateor vulgi
iudicium a iudicio meo dissensisse. Nam populo non erat
satis vendibilis: praeceps quaedam et cum idcirco obscura
quia peracuta, tum rapida et celeritate caecata oratio; sed
neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis 
crebriorem. Praeterea perfectus in litteris iurisque civilis
265 iam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam. Reliqui
sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem tu non tam cito
rhetorem dixisses, etsi non deerat oratio, quam, ut Graeci
dicunt, politiko/n. Erant in eo plurimae litterae nec eae 
vulgares, sed interiores quaedam et reconditae, divina memoria, summa verborum et gravitas et elegantia; atque
haec omnia vitae decorabat gravitas et integritas. Me quidem admodum delectabat etiam Triari in illa aetate plena
litteratae senectutis oratio. Quanta severitas in vult ! 
quantum pondus in verbis! quam nihil non consideratum
exibat ex ore!

tum Brutus Torquati et Triari mentione
commotus—utrumque enim eorum admodum dilexerat—: 
Ne ego, inquit, ut omittam cetera quae sunt innumerabilia,
de istis duobus cum cogito, doleo nihil tuam perpetuam 
auctoritatem de pace valuisse! Nam nec istos excellentis
viros nec multos alios praestantis civis res publica perdidisset. Sileamus, inquam, Brute, de istis, ne augeamus 
dolorem. Nam et praeteritorum recordatio est acerba et
acerbior exspectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere 

 

et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id quaerimus, praedicemus.

Sunt etiam ex eis, qui eodem bello occiderunt, M. Bibulus, 267
qui et scriptitavit accurate, cum praesertim non esset orator,
et egit multa constanter; Appius Claudius socer tuus, conlega et familiaris meus: hic iam et satis studiosus et valde
cum doctus tum etiam exercitatus orator et cum auguralis
tum omnis publici iuris antiquitatisque nostrae bene peritus
fuit. L. Domitius nulla ille quidem arte, sed Latine tamen
et multa cum libertate dicebat.

duo praeterea Lentuli 
consulares, quorum Publius ille nostrarum iniuriarum ultor,
auctor salutis, quicquid habuit, quantumcumque fuit, illud
totum habuit e disciplina; instrumenta naturae deerant;
sed tantus animi splendor et tanta magnitude ut sibi
omnia, quae clarorum virorum essent, non dubitaret asciscere eaque omni dignitate obtineret. L. autem Lentulus
satis erat fortis orator, si modo orator, sed cogitandi non
ferebat laborem; vox canora, verba non horrida sane, ut 
plena esset animi et terroris oratio; quaereres in iudiciis
fortasse melius, in re publica quod erat esse iudicares satis.

Ne T. quidem Postumius contemnendus in dicendo; de re 
publica vero non minus vehemens orator quam bellator fuit,
effrenatus et acer nimis, sed bene iuris publici leges atque
instituta cognoverat. 
 Hoc loco Atticus: Putarem te, inquit, ambitiosum esse,
si, ut dixisti, ei quos iam diu conligis viverent. Omnis enim
commemoras, qui ausi aliquando sunt stantes loqui, ut mihi
imprudens M. Servilium praeterisse videare.

non , inquam, 
ego istuc ignoro, Pomponi, multos fuisse qui verbum numquam in publico fecissent, cum melius aliquanto possent
quam isti oratores quos conligo dicere; sed his comme-

 

morandis etiam illud adsequor, ut intellegatis primum ex
omni numero quam non multi ausi sint dicere, deinde ex
eis ipsis quam pauci fuerint laude digni.

itaque ne hos
quidem equites Romanos, amicos nostros, qui nuper mortui
sunt, omittam 
 P. Cominium Spoletinum, quo accusante defendi C. Cornelium, in quo et compositum dicendi genus et
acre et expeditum fuit; T. Accium Pisaurensem, cuius accusationi respondi pro A. Cluentio, qui et accurate dicebat et
satis copiose, eratque praeterea doctus Hermagorae praeceptis, quibus etsi ornamenta non satis opima dicendi, 
tamen, ut hastae velitibus amentatae, sic apta quaedam et
parata singulis causarum generibus argumenta traduntur.

studio autem neminem nec industria maiore cognovi, quamquam ne ingenio quidem qui praestiterit facile dixerim
C. Pisoni genero meo. Nullum tempus illi umquam vacabat aut a forensi dictione aut a commentatione domestica
aut a scribendo aut a cogitando. Itaque tantos processus
efficiebat ut evolare, non excurrere videretur; eratque verborum et dilectus elegans et apta et quasi rotunda constructio; cumque argumenta excogitabantur ab eo multa et 
firma ad probandum tum concinnae acutaeque sententiae;
gestusque natura ita venustus ut ars etiam, quae non erat,
et e disciplina motus quidam videretur accedere. Vereor
ne amore videar plura quam fuerint in illo dicere; quod
non ita est; alia enim de illo maiora dici possunt. Nam 
nec continentia nec pietate nec ullo genere virtutis quemquam eiusdem aetatis cum illo conferendum puto.

nec 
vero M. Caelium praetereundum arbitror, quaecumque eius
in exitu vel fortuna vel mens fuit; qui quamdiu auctoritati
meae paruit, talis tribunus plebis fuit ut nemo contra 
civium perditorum popularem turbulentamque dementiam
a senatu et a bonorum causa steterit constantius. Anti- 

 

quam eius actionem multum tamen et splendida et grandis
et eadem in primis faceta et perurbana commendabat oratio.
Graves eius contiones aliquot fuerunt, acres accusationes
tres eaeque omnes ex rei publicae contentione susceptae;
defensiones, etsi illa erant in eo meliora quae dixi, non
contemnendae tamen saneque tolerabiles. Hic cum summa
voluntate bonorum aedilis curulis factus esset, nescio quo
modo discessu meo discessit a sese ceciditque, postea quam
eos imitari coepit quos ipse perverterat. Sed de

M. Calidio 
dicamus aliquid, qui non fuit orator unus e multis, potius
inter multos prope singularis fuit: ita reconditas exquisitasque sententias mollis et perlucens vestiebat oratio. Nihil
tam tenerum quam illius comprensio verborum, nihil tam
flexibile, nihil quod magis ipsius arbitrio fingeretur, ut
nullius oratoris aeque in potestate fuerit: quae primum ita
pura erat ut nihil liquidius, ta libere fluebat ut nusquam
adhaeresceret; nullum nisi loco positum et tamquam in vermiculato emblemate, ut ait Lucilius, structum verbum
videres; nec vero ullum aut durum aut insolens aut humile
aut [in] longius ductum ; ac non propria verba rerum sed
pleraque translata, sic tamen ut ea non inruisse in alienum
locum sed immigrasse in suum diceres; nec vero haec
soluta nec diffluentia sed astricta numeris, non aperte nec
eodem modo semper sed varie dissimulanterque conclusis.

erant autem et verborum et sententiarum 'illa lumina quae
vocant Graeci sxh/mata, quibus tamquam insignibus in
ornatu distinguebatur omnis oratio. QVA DE RE AGITVR
autem illud quod multis locis in iuris consultorum includitur formulis, id ubi esset videbat.

accedebat ordo rerum 
plenus artis, actio liberalis totumque dicendi placidum et
sanum genus. Quod si est optimum suaviter dicere, nihil
est quod melius hoc quaerendum putes. Sed cum a nobis

 

paulo ante dictum sit tria videri esse quae orator efficere
deberet, ut doceret, ut delectaret, ut moveret: duo summe
tenuit, ut et rem illustraret disserendo et animos eorum
qui audirent devinciret voluptate; aberat tertia illa laus,
qua permoveret atque incitaret animos, quam plurimum 
pollere diximus; nec erat ulla vis atque contentio: sive
consilio, quod eos, quorum altior oratio actioque esset
ardentior, furere atque bacchari arbitraretur, sive quod
natura non esset ita factus sive quod non consuesset sive
quod non nosset . Hoc unum illi, si nihil utilitatis habebat, 
afuit; si opus erat, defuit.

quin etiam memini, cum in
accusatibne sua Q. Gallio crimini dedisset sibi eum venenum paravisse idque a se esse deprensum seseque chirographa testificationes indicia quaestiones manifestam rem
deferre diceret deque eo crimine accurate et exquisite disputavisset, me in respondendo, cum essem argumentatus,
quantum res ferebat, hoc ipsum etiam posuisse pro argumento, quod ille, cum pestem capitis sui, cum indicia mortis 
se comperisse manifesto et manu tenere diceret, tam solute
egisset, tam leniter, tam oscitanter. 'Tu istuc,

M. Calidi, 
nisi fingeres, sic ageres? praesertim cum ista eloquentia 
alienorum hominum pericula defendere acerrime soleas ,
tuum neglegeres ? Vbi dolor? ubi ardor animi, qui etiam
ex infantium ingeniis elicere voces et querelas solet? Nulla
perturbatio animi, nulla corporis, non frons percussa, non 
femur; pedis, quod minimum est, nulla supplosio. Itaque 
tantum afuit ut inflammares nostros animos, somnum isto
loco vix tenebamus.' Sic nos summi oratoris vel sanitate
vel vitio pro argumento ad diluendum crimen usi sumus.

tum Brutus: Atque dubitamus, inquit, utrum ista sanitas 
fuerit an vitium? Quis enim non fateatur, cum ex omnibus
oratoris laudibus longe ista sit maxima, inflammare animos
audientium et quocumque res postulet modo flectere, qui
hac virtute caruerit, id ei quod maximum fuerit defuisse?
 
 sit sane ita, inquam; sed redeamus ad eum qui iam unus 
restat, Hortensium, tum de nobismet ipsis, quoniam id
etiam, Brute, postulas, pauca dicemus. Quamquam facienda
mentio est, ut quidem mihi videtur, duorum adulescentium,
qui si diutius vixissent magnam essent eloquentiae laudem
consecuti.

C. Curionem te, inquit Brutus, et C. Licinium Calvum 
arbitror dicere. Recte, inquam, arbitraris; quorum quidem
alter [quod verisimile dixisset ] ita facile soluteque verbis
volvebat satis interdum acutas, crebras quidem certe sententias, ut nihil posset ornatius esse, nihil expeditius.
Atque hic parum a magistris institutus naturam habuit
admirabilem ad dicendum; industriam non sum expertus,
studium certe fuit. Qui si me audire voluisset, ut coeperat,
honores quam opes consequi maluisset. Quidnam est,
inquit, istuc? et quem ad modum distinguis? Hoc modo,
inquam.

cum honos sit praemium virtutis iudicio studioque civium delatum ad aliquem, qui eum sententiis, qui
suffragiis adeptus est, is mihi et honestus et honoratus
videtur. Qui autem occasione aliqua etiam invitis suis
civibus nactus est imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen
honoris adeptum, non honorem puto. Quae si ille audire
voluisset, maxima cum gratia et gloria ad summanr amplitudinem pervenisset, ascendens gradibus magistratuum, ut
pater eius fecerat, ut reliqui clariores viri . Quae quidem
etiam cum P. Crasso M. F., cum 
 initio aetatis ad amicitiam

 

se meam contulisset, saepe egisse me arbitror, cum eum
vehementer hortarer ut eam laudis viam rectissimam esse
282 duceret quam maiores eius ei tritam reliquissent. Erat
enim cum institutus optime tum etiam perfecte planeque 
eruditus, ineratque et ingenium satis acre et orationis non 
inelegans copia; praetereaque sine adrogantia gravis esse
videbatur et sine segnitia verecundus. Sed hunc quoque
absorbuit aestus quidam insolitae adulescentibus gloriae;
qui quia navarat miles operam imperatori, imperatorem
se statim esse cupiebat, cui muneri mos maiorum aetatem 
certam, sortem incertam reliquit. Ita gravissumo suo casu,
dum Cyri et Alexandri similis esse voluit, qui suum cursum
transcurrerant, et L. Crassi et multorum Crassorum in
ventus est dissimillimus.

sed ad Calvum—is enim nobis
erat propositus—revertamur; qui orator fuit cum litteris 
eruditior quam Curio tum etiam accuratius quoddam dicendi et exquisitius adferebat genus; quod quamquamn
scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in
se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum
colligeret, etiam verum sanguinem deperdebat . Itaque eius 
oratio nimia religione attenuata doctis et attente audientibus erat inlustris, a 
 multitudine autem et a foro, cui nata
eloquentia est, devorabatur.

tum Brutus: Atticum se, inquit, Calvus noster dici
oratorem volebat: inde erat ista exilitas quam ille de
industria consequebatur. Dicebat, inquam, ita; sed et
ipse errabat et alios etiam errare cogebat. Nam si quis
eos qui nec inepte dicunt nec odiose nec putide Attice
putat dicere, is recte nisi Atticum probat neminem. In-

 

sulsitatem enim et insolentiam tamquam insaniam quandam
orationis odit, sanitatem autem et integritatem quasi religionem et verecundiam oratoris probat. Haec omnium
debet oratorum eadem esse sententia.

sin autem ieiunitatem et siccitatem et inopiam, dum modo sit polita, dum
urbana, dum elegans, in Attico genere ponit, hoc recte
dumtaxat; sed quia sunt in Atticis alia aliis 
 meliora, videat
ne ignoret et gradus et dissimilitudines et vim et varietatem 
Atticorum. 'Atticos,' inquit, ' volo imitari.' Quos? nec
enim est unum genus. Nam quid est tam dissimile quam
Demosthenes et Lysias? quam idem et Hyperides? quam
horum omnium Aeschines? Quem igitur imitaris? Si
aliquem : ceteri ergo Attice non dicebant? si omnis: qui
potes, cum sint ipsi dissimillimi inter se? In quo illud
etiam quaero, Phalereus ille Demetrius Atticene dixerit.
Mihi quidem ex illius orationibus redolere ipsae Athenae
videntur. At est floridior, ut ita dicam, quam Hyperides,
quam Lysias: natura quaedam aut voluntas ita dicendi fuit.

et quidem duo fuerunt per idem tempus dissimiles inter
se, sed Attici tamen; quorum Charisius multarum orationum, quas scribebat aliis, cum cupere videretur imitari
Lysiam; Demochares autem, qui fuit Demostheni sororis
filius, et orationes scripsit aliquot et earum rerum historiam
quae erant Athenis ipsius aetate gestae non tam historico
quam oratorio genere perscripsit. Atque Charisi vult
Hegesias esse similis, isque se ita putat Atticum, ut veros
illos prae se paene agrestis putet.

at quid est tam fractum, tam minutum, tam in ipsa, quam tamen consequitur,
concinnitate puerile? 'Atticorum similes esse volumus.'
Optime; suntne igitur hi Attici oratores? 'Quis negare
potest? Hos imitamur. ' Quo modo, qui sunt et inter se

 

dissimiles et aliorum? 'Thucydidem,' inquit, 'imitamur.'
Optime, si historiam scribere, non si causas dicere cogitatis. Thucydides enim rerum gestarum pronuntiator sincerus et grandis etiam fuit; hoc forense concertatorium
iudiciale non tractavit genus. Orationes autem quas interposuit—multae enim sunt—eas ego.laudare soleo; imitari
neque possim si velim, nec velim fortasse si possim. Vt
si quis Falerno vino delectetur, sed eo nec ita novo ut
proximis consulibus natum velit, nec rursus ita vetere ut
Opimium aut Anicium consulem quaerat—'atqui hae notae 
sunt optimae, ' credo; sed nimia vetustas nec habet eam
quam quaerimus suavitatem nec est iam sane tolerabilis—

num igitur qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi
hauriendum putet? Minime; sed quandam sequatur aetatem. Sic ego istis censuerim et novam istam quasi de 
musto ac lacu fervidam orationem fugiendam nec illam
praeclaram Thucydidi nimis veterem tamquam Anicianam
notam persequendam. Ipse enim Thucydides si posterius
fuisset, multo maturior fuisset et mitior. ' demosthenem 
igitur imitemur.' O di boni; quid, quaeso , nos aliud agimus aut quid aliud optamus? At non adsequimur. Isti
enim videlicet Attici nostri quod volunt adsequuntur.

ne 
illud quidem intellegunt, non modo ita memoriae proditum
esse sed ita necesse fuisse, cum Demosthenes dicturus
esset, ut concursus audiendi causa ex tota Graecia fierent. 
At cum isti Attici dicunt, non modo a corona, quod est
ipsum miserabile, sed etiam ab advocatis relinquuntur.
Qua re si anguste et exiliter dicere est Atticorum, sint sane
Attici; sed in comitium veniant, ad stantem iudicem
dicant: subsellia grandiorem et pleniorem vocem desiderant.

volo hoc oratori contingat, ut cum auditum sit eum esse

 

dicturum, locus in subselliis occupetur, compleatur tribunal,
gratiosi scribae sint in dando et cedendo loco, corona
multiplex, iudex erectus; cum surgat is qui dicturus sit,
significetur a corona silentium, deinde crebrae assensiones,
multae admirationes; risus cum velit, cum velit fletus: 
ut qui haec procul videat, etiam si quid agatur nesciat, at
placere tamen et in scaena esse Roscium intellegat. Haec
cui contingant, eum scito Attice dicere, ut de Pericle
audimus, ut de Hyperide, ut de Aeschine, de ipso quidem
Demosthene maxime.

sin autem acutum prudens et idem 
sincerum et solidum et exsiccatum genus orationis probant
nec illo graviore ornatu oratorio utuntur et hoc proprium
esse Atticorum volunt, recte laudant. Est enim in arte
tanta tamque varia etiam huic minutae subtilitati locus.
Ita fiet ut non omnes, qui Attice, idem bene, sed ut omnes,
qui bene, idem etiam Attice dicant. Sed redeamus rursus
ad Hortensium.

sane quidem, inquit Brutus; quamquam ista mihi tua fuit
periucunda a proposita oratione digressio. Tum Atticus: 
Aliquotiens sum, inquit, conatus , sed interpellare nolui.
Nunc quoniam iam ad perorandum spectare videtur sermo
tuus, dicam, opinor, quod sentio. Tu vero, inquam, Tite .
Turn ille: Ego, inquit, ironiam illam quam in Socrate
dicunt fuisse, qua ille in Platonis et Xenophontis et Aeschini
libris utitur, facetam et elegantem puto. Est enim et
minime inepti hominis et eiusdem etiam faceti, cum de
sapientia disceptetur , hanc sibi ipsum detrahere, eis tribuere
inludentem, qui eam sibi adrogant , ut apud Platonem
Socrates in caelum effert laudibus Protagoram Hippiam
Prodicum Gorgiam ceteros, se autem omnium rerum inscium
fingit et rudem. Decet hoc nescio quo modo ilium, nec

 

Epicuro, qui id reprehendit, assentior. Sed in historia,
qua tu es usus in omni sermone, cum qualis quisque orator
fuisset exponeres, vide quaeso, inquit, ne tam reprehendenda
sit ironia quam in testimonio. Quorsus, inquam, istuc?
non enim intellego.

quia primum, inquit, ita laudavisti 
quosdam oratores ut imperitos posses in errorem inducere.
Equidem in quibusdam risum vix tenebam, cum Attico
Lysiae Catonem nostrum comparabas, magnum me hercule
hominem vel potius summum et singularem virum—nemo
dicet secus—; sed oratorem? sed etiam Lysiae similem? 
quo nihil potest esse pictius. Bella ironia, si iocaremur;
sin adseveramus, vide ne religio nobis tam adhibenda sit
quam si testimonium diceremus .

ego enim Catonem tuum
ut civem, ut senatorem, ut imperatorem, ut virum denique
cum prudentia et diligentia tum omni virtute excellentem 
probo; orationes autem eius ut illis temporibus valde
laudo—significant enim formam quandam ingeni, sed admodum impolitam et plane rudem—, Origines vero cum
omnibus oratoris laudibus refertas diceres et Catonem cum
Philisto et Thucydide comparares, Brutone te id censebas 
an mihi probaturum? Quos enim ne e Graecis quidem
quisquam imitari potest, his tu comparas hominem Tusculanum nondum suspicantem quale esset copiose et ornate
dicere.

galbam laudas. Si ut illius aetatis principem,
adsentior—sic enim accepimus—; sin ut oratorem, cedo 
quaeso orationes—sunt enim—et dic hunc, quem tu plus
quam te amas, Brutum velle te illo modo dicere. Probas
Lepidi orationes, Paulum hic tibi adsentior, modo ita
laudes ut antiquas; quod item de Africano, de Laelio,
cuius tu oratione negas fieri quicquam posse dulcius, addis 
etiam nescio quid augustius. Nomine nos capis summi

 

viri vitaeque elegantissimae verissimis laudibus. Remove
haec: ne ista dulcis oratio ita sit abiecta ut eam aspicere
nemo velit.

carbonem in summis oratoribus habitum 
scio; sed cum in ceteris rebus tum in dicendo semper, quo
iam nihil est melius, id laudari , qualecumque est, solet.
Dico idem de Gracchis, etsi de eis ea sunt a te dicta, quibus ego adsentior. Omitto ceteros; venio ad eos in quibus
iam perfectam putas esse eloquentiam, quos ego audivi sine
controversia magnos oratores, Crassum et Antonium. De
horum laudibus tibi prorsus adsentior, sed tamen non isto
modo: ut Polycliti Doryphorum sibi Lysippus aiebat, sic tu
suasionem legis Serviliae tibi magistram fuisse; haec germana ironia est. Cur ita sentiam non dicam, ne me tibi
adsentari putes.

omitto igitur quae de his ipsis, quae de 
Cotta, quae de Sulpicio, quae modo de Caelio dixeris. Hi
enim fuerunt certe oratores; quanti autem et quales tu
videris. Nam illud minus curo quod congessisti operarios
omnis; ut mihi videantur mori voluisse non nulli, ut a te in
oratorum numerum referrentur. 
 haec cum ille dixisset: 
Longi sermonis initium pepulisti , inquam, Attice, remque
commovisti nova disputatione dignam, quam in aliud tempus
differamus.

volvendi enim sunt libri cum aliorum tum 
in primis Catonis. Intelleges nihil illius liniamentis nisi
eorum pigmentorum, quae inventa nondum erant, florem et
colorem defuisse. Nam de Crassi oratione sic existimo,
ipsum fortasse melius potuisse scribere, alium, ut arbitror,
neminem. Nam in hoc ei)/rwna 
 me duxeris esse, quod earn
orationem mihi magistram fuisse dixerim. Nam etsi tute 
melius existimare videris de ea, si quam nunc habemus, facultate, tamen adulescentes quid in Latinis potius

 

imitaremur non habebamus.

quod autem plures a nobis
nominati sunt, eo pertinuit, ut paulo ante dixi, quod intellegi volui, in eo, cuius omnes cupidissimi essent, quam
pauci digni nomine evaderent. Quare ei)/rwna 
 me, ne si
Africanus quidem fuit, ut ait in historia sua C. Fannius, 
existimari velim. Vt voles, inquit Atticus. Ego enim non
alienum a te putabam, quod et in Africano fuisset et in
Socrate.

tum Brutus: De isto postea; sed tu, inquit me
intuens, orationes nobis veteres explicabis? Vero, inquam,
Brute; sed in Cumano aut in Tusculano aliquando, si modo 
licebit, quoniam utroque in loco vicini sumus. Sed iam ad id unde digressi sumus revertamur.

hortensius igitur cum admodum adulescens orsus esset
in foro dicere, celeriter ad maiores causas adhiberi coeptus
est: et 
 quamquam inciderat in Cottae et Sulpici aetatem, 
qui annis decem maiores erant, 
 excellente tum Crasso et
Antonio, dein Philippo, post Iulio, cum his ipsis dicendi
gloria comparabatur. Primnum memoria tanta quantam in
nullo cognovisse me arbitror, ut quae secum commentatus
esset, ea sine scripto verbis eisdem redderet quibus cogitavisset. Hoc adiumento ille tanto sic utebatur ut sua et
commentata et scripta et nullo referente omnia omnium 
 
adversariorum dicta meminisset.

ardebat autem cupiditate sic ut in nullo umquam flagrantius studium viderim.
Nullum enim patiebatur esse diem quin aut in foro diceret 
aut meditaretur extra forum. Saepissime autem eodem die
utrumque faciebat. Attuleratque minime vulgare genus
dicendi; duas quidem res quas nemo alius: partitiones
quibus de rebus dicturus esset et conlectiones , memor et
quae essent dicta contra quaeque ipse dixisset.

erat in 

 

verborum splendore elegans, compositione aptus, facultate
copiosus; eaque erat cum summo ingenio tum exercitationibus maximis consecutus. Rem complectebatur memoriter,
dividebat acute, nec praetermittebat fere quicquam quod
esset in causa aut ad confirmandum aut ad refellendum.
Vox canora et suavis, motus et gestus etiam plus artis
habebat quam erat oratori satis. Hoc igitur florescente
Crassus est mortuus, Cotta pulsus, iudicia intermissa bello,
nos in forum venimus.

Erat Hortensius in bello primo
anno miles, altero tribunus militum, Sulpicius legatus;
aberat etiam M. Antonius; exercebatur una lege iudicium
Varia, ceteris propter bellum intermissis; cui frequens
aderam, quamquam pro se ipsi dicebant oratores non illi
quidem principes, L. Memmius et Q. Pompeius, sed oratores tamen teste diserto utique Philippo, cuius in testimonio 
contentio et vim accusatoris habebat et copiam.

reliqui qui tum principes numerabantur in magistratibus
erant cottidieque fere a nobis in contionibus audiebantur.
Erat enim tribunus plebis tum C. Curio, quamquam is
quidem silebat, ut erat semel a contione universa relictus;
Q. Metellus Celer non ille quidem orator, sed tamen non
infans; diserti autem Q. Varius C. Carbo Cn. Pomponius,
et hi quidem habitabant in rostris; C. etiam Iulius aedilis
curulis cottidie fere accuratas contiones habebat. Sed me
cupidissimum audiendi primus dolor percussit, Cotta cum
est expulsus. Reliquos frequenter audiens acerrimo studio
tenebar cottidieque et scribens et legens et commentans
oratoriis tantum exercitationibus contentus non eram. Iam
consequente anno Q. Varius sua lege damnatus excesserat;

ego autem in 
 iuris civilis studio multum operae dabam 

 

Q. Scaevolae Q. F. , qui quamquam nemini se 
 ad docendum
dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi
docebat . Atque huic anno proximus Sulla consule et
Pompeio fuit. Tum P. Sulpici in tribunatu cottidie contionantis totum genus dicendi penitus cognovimus; eo- 
demque tempore, cum princeps Academiae Philo cum
Atheniensium optimatibus Mithridatico bello domo profugisset Romamque venisset, totum ei me tradidi admirabili
quodam ad philosophiam studio concitatus, in quo hoc
etiam commorabar attentius—etsi rerum ipsarum varietas 
et magnitudo summa me delectatione retinebat—quod
tamen sublata iam esse in perpetuum ratio iudiciorum videbatur.

occiderat Sulpicius illo anno tresque proximo trium
aetatum oratores erant crudelissime interfecti, Q. Catulus
M. Antonius C. Iulius. [Eodem anno etiam Moloni Rhodio 
Romae dedimus operam et actori summo causarum et
magistro .] 
 haec etsi videntur esse a proposita oratione 
diversa, tamen idcirco a me proferuntur ut nostrum cursum
perspicere, quoniam voluisti, Brute, possis—nam Attico
haec nota sunt—et videre quem ad modum simus in spatio 
Q. Hortensium ipsius vestigiis persecuti. Triennium fere
fuit urbs sine armis, sed oratorum aut interitu aut discessu
aut fuga—nam aberant etiam adulescentes M. Crassus et
Lentuli duo—primas in causis agebat Hortensius, magis
magisque cottidie probabatur Antistius, Piso saepe dicebat, 
minus saepe Pomponius, raro Carbo, semel aut iterum
Philippus. At vero ego hoc tempore omni noctes et dies in
omnium doctrinarum meditatione versabar.

eram cum
Stoico Diodoto , qui cum habitavisset apud me me cumque 
vixisset, nuper est domi meae mortuus. A quo cum in 

 

aliis rebus tum studiosissime in dialectica exercebar, quae
quasi contracta et astricta eloquentia putanda est; sine qua
etiam tu, Brute, iudicavisti te illam iustam eloquentiam,
quam dialecticam esse dilatatam putant , consequi non
posse. Huic ego doctori et eius artibus variis atque multis
ita eram tamen deditus ut ab exercitationibus oratoriis
nullus dies vacuus esset.

commentabar declamitans—sic 
enim nunc loquuntur—saepe cum M. Pisone et cum
Q. Pompeio aut cum aliquo cottidie, idque faciebam multum etiam Latine, sed Graece saepius, vel quod Graeca
oratio plura ornamenta suppeditans consuetudinem similiter
Latine dicendi adferebat, vel quod a Graecis summis
doctoribus, nisi Graece dicerem, neque corrigi possem 
neque doceri.

tumultus interim in 
 recuperanda re publica 
et crudelis interitus oratorum trium Scaevolae Carbonis
Antisti, reditus Cottae Curionis Crassi Lentulorum Pompei,
leges et iudicia constituta, recuperata res publica; ex numero autem oratorum Pomponius Censorinus Murena sublati. Tum primum nos ad causas et privatas et publicas
adire coepimus, non ut in foro disceremus, quod plerique
fecerunt, sed ut, quantum nos efficere potuissemus, docti in
forum veniremus.

eodem tempore Moloni dedimus operam; 
dictatore enim Sulla legatus ad senatum de Rhodiorum
praemiis venerat. Itaque prima causa publica pro Sex.
Roscio dicta tantum commendationis habuit ut non ulla
esset quae non digna nostro patrocinio videretur. Deinceps
inde multae, quas nos diligenter elaboratas et tamquam 
elucubratas adferebamus.

nunc quoniam totum me non naevo aliquo aut crepundiis, sed corpore omni videris velle cognoscere, com-

 

plectar non nulla etiam quae fortasse videantur minus
necessaria. Erat eo tempore in nobis summa gracilitas et
infirmitas corporis, procerum et tenue collum: qui habitus
et quae figura non procul abesse putatur a vitae periculo, si
accedit labor et laterum magna contentio. Eoque magis 
hoc eos quibus eram carus, commovebat, quod omnia sine
remissione, sine varietate, vi summa vocis et totius corporis
contentione dicebam.

itaque cum me et amici et medici
hortarentur ut causas agere desisterem, quodvis potius periculum mihi adeundum quam a sperata dicendi gloria 
discedendum putavi. Sed cum censerem remissione et
moderatione vocis et commutato genere dicendi me et
periculum vitare posse et temperatius dicere, ut consuetudinem dicendi mutarem , ea causa mihi in Asiam proficiscendi fuit. Itaque cum essem biennium versatus in causis 
et iam in foro celebratum meum nomen esset, Roma
sum profectus.

cum venissem Athenas, sex mensis cum
Antiocho veteris Academiae nobilissimo et prudentissimo
philosopho fui studiumque philosophiae numquam intermissum a primaque adulescentia cultum et semper auctum 
hoc rursus summo auctore et doctore renovavi. Eodem
tamen tempore Athenis apud Demetrium Syrum veterem et
non ignobilem dicendi magistrum studiose exerceri solebam.
Post a me Asia tota peragrata est †tum summis quidem
oratoribus, quibuscum exercebar ipsis libentibus; quorum 25
erat princeps Menippus Stratonicensis meo iudicio tota
Asia illis temporibus disertissimus; et, si nihil habere
molestiarum nec ineptiarum Atticorum est, hic orator in
illis numerari recte potest.

adsiduissime autem mecum

 

fuit Dionysius Magnes; erat etiam Aeschylus Cnidius,
Adramyttenus Xenocles. Hi tum in Asia rhetorum principes numerabantur. Quibus non contentus Rhodum veni
meque ad eundem, quem Romae audiveram Molonem
applicavi cum actorem in veris causis scriptoremque praestantem tum in notandis animadvertendisque vitiis et in 
instituendo docendoque prudentissimum. Is dedit operam,
si modo id consequi potuit, ut nimis redundantis nos et
supra fluentis iuvenili quadam dicendi impunitate et licentia
reprimeret et quasi extra ripas diffluentis coerceret. Ita
recepi me biennio post non modo exercitatior sed prope
mutatus. Nam et contentio nimia vocis resederat et quasi
deferverat oratio lateribusque vires et corpori mediocris
habitus accesserat.

duo tum excellebant oratores qui me imitandi cupiditate 
incitarent, Cotta et Hortensius; quorum alter remissus et
lenis et propriis verbis comprendens solute et facile sententiam, alter ornatus, acer et non talis qualem tu eum, Brute,
iam deflorescentem cognovisti, sed verborum et actionis
genere commotior. Itaque cum Hortensio mihi magis
arbitrabar rem esse, quod et dicendi ardore eram propior
et aetate coniunctior. Etenim videram in isdem causis,
ut pro M. Canuleio, pro Cn. Dolabella consulari, cum Cotta
princeps adhibitus esset , priores tamen agere partis Hortensium. Acrem enim oratorem, et 
 incensum et agentern et
canorum concursus hominum forique strepitus desiderat.

vnum igitur annum, cum redissemus ex Asia, causas 
nobilis egimus, cum quaesturam nos, consulatum Cotta,

 

aedilitatem peteret Hortensius. Interim me quaestorem
Siciliensis excepit annus, Cotta ex consulatu est profectus
in Galliam, princeps et erat et habebatur Hortensius. Cum
autem anno post ex Sicilia me recepissem, iam videbatur
illud in me, quicquid esset, esse perfectum et habere maturitatem quandam suam. Nimis multa videor de me, ipse
praesertim; sed omni huic sermoni propositum est non ut
ingenium et eloquentiam meam perspicias, unde longe
absum, sed ut laborem et industriam.

cum igitur essem
in plurimis causis et in principibus patronis quinquennium 
fere versatus, tum in patrocinio Siciliensi maximum in
certamen veni designatus aedilis cum designato consule
Hortensio. 
 sed quoniam omnis hic sermo noster non
solum enumerationem oratorum verum etiam praecepta
quaedam desiderat, quid tamquam notandum et animadvertendum sit in Hortensio breviter licet dicere.

nam is
post consulatum—credo quod videret ex consularibus neminem esse secum comparandum, neglegeret autem eos qui
consules non fuissent—summum illud suum studium remisit quo a puero fuerat incensus, atque in omnium rerum 
abundantia voluit beatius, ut ipse putabat, remissius certe
vivere. Primus et secundus annus et tertius tantum quasi
de picturae veteris colore detraxerat, quantum non quivis
unus ex populo, sed existimator doctus et intellegens posset
cognoscere . Longius autem procedens ut in ceteris eloquentiae partibus, turn maxime in celeritate et continuatione verborum adhaerescens, sui dissimilior videbatur fieri
cottidie.

nos autem non desistebamus cum omni genere
exercitationis tum maxime stilo nostrum illud quod erat

 

augere, quantumcunque erat. Atque ut multa omittam
in hoc spatio et in his post aedilitatem annis , et
praetor primus et incredibili populari voluntate consul 
 
sum factus. Nam cum propter adsiduitatem in causis
et industriam tum propter exquisitius et minime vulgare
orationis genus animos hominum ad me dicendi novitate converteram.

nihil de me dicam: dicam de ceteris, 
quorum nemo erat qui videretur exquisitius quam vulgus
hominum studuisse litteris, quibus fons perfectae elo—
quentiae continetur, nemo qui philosophiam complexus
esset matrem omnium bene factorum beneque dictorum, nemo qui ius civile didicisset rem ad privatas
causas et ad oratoris prudentiam maxime necessariam,
nemo qui memoriam rerum Romanarum teneret, ex qua,
si quando opus esset, ab inferis locupletissimos testis
excitaret, nemo qui breviter arguteque inluso adversario
laxaret iudicum animos atque a severitate paulisper ad
hilaritatem risumque traduceret, nemo qui dilatare posset
atque a propria ac definita disputatione hominis ac temporis ad communem quaestionem universi generis orationem
traducere, nemo qui delectandi gratia digredi parumper a
causa, nemo qui ad iracundiam magno opere iudicem, nemo
qui ad fletum posset adducere, nemo qui animum eius, quod
unum est oratoris maxime proprium, quocumque res postularet, impellere .

itaque cum iam paene evanuisset Hor— 
tensius et ego anno meo, sexto autem post illum consulem
consul factus essem, revocare se ad industriam coepit, ne
cum pares honore essemus, aliqua re superior esse viderer .
Sic duodecim post meum consulatum annos in maximis
causis, cum ego mihi ilium, sibi me ille anteferret, coniun-

 

ctissime versati sumus, consulatusque meus, qui ilium primo
leviter perstrinxerat, idem nos rerum mearum gestarum,
quas ille admirabatur, laude coniunxerat .

maxime vero
perspecta est utriusque nostrum exercitatio paulo ante
quam perterritum armis hoc studium, Brute, nostrum conticuit subito et obmutuit: cum lege Pompeia ternis horis
ad dicendum datis ad causas simillimas inter se vel potius
easdem novi veniebamus cotidie. Quibus quidem causis
tu etiam, Brute, praesto fuisti complurisque et nobiscum et
solus egisti, ut qui non satis diu vixerit Hortensius tamen
hunc cursum confecerit: annis ante sedecim causas agere
coepit quam tu es natus; idem quarto et 
 sexagensimo
anno, perpaucis ante mortem diebus, una tecum socerum
tuum defendit Appium. Dicendi autem genus quod fuerit
in utroque, orationes utriusque etiam posteris nostris indicabunt.

sed si quaerimus cur adulescens magis floruerit dicendo
quam senior Hortensius, causas reperiemus verissimas
duas. Primam , quod genus erat orationis Asiaticum adulescentiae magis concessum quam senectuti. Genera autem 
Asiaticae dictionis duo sunt: unum sententiosum et argutum, sententiis non tam gravibus et severis quam concinnis
et venustis, qualis in historia Timaeus, in dicendo autem
pueris nobis Hierocles Alabandeus, magis etiam Menecles
frater eius fuit, quorum utriusque orationes sunt in primis 
ut Asiatico in genere laudabiles. Aliud autem genus est
non tam sententiis frequentatum quam verbis volucre atque
incitatum, quale est nunc Asia tota, nec flumine solum
orationis, sed etiam exornato et faceto genere verborum, in
quo fuit Aeschylus Cnidius et meus aequalis Milesius 

 

Aeschines. In his erat admirabilis orationis cursus, ornata
sententiarum concinnitas non erat.

haec autem, ut dixi, 
genera dicendi aptiora sunt adulescentibus, in senibus gravitatem non habent. Itaque Hortensius utroque genere
florens clamores faciebat adulescens. Habebat enim et
Meneclium illud studium crebrarum venustarumque sententiarum[, in quibus , ut in illo Graeco, sic in hoc erant
quaedam magis venustae dulcesque sententiae quam aut
necessariae aut interdum utiles ;] et erat oratio cum incitata
et vibrans tum etiam accurata et polita. Non probabantur 
haec senibus—saepe videbam cum inridentem tum etiam
irascentem et stomachantem Philippum—, sed mirabantur
adulescentes, multitudo movebatur. [Erat excellens iudicio 327
vulgi et facile primas tenebat adulescens . Etsi enim genus
illud dicendi auctoritatis habebat parum, tamen aptum esse
aetati videbatur.] Et certe, quod et ingeni quaedam forma
elucebat et exercitatio perfecta verborum astricta comprehensione, summam hominum admirationem excitabat.
Sed cum iam honores et illa senior auctoritas gravius quiddam requireret, remanebat idem nec decebat idem; quodque exercitationem studiumque dimiserat, quod in eo fuerat
acerrimum, concinnitas illa crebritasque sententiarum pristina manebat, sed ea vestitu illo orationis quo consuerat
ornata non erat. Hoc tibi ille, Brute, minus fortasse placuit
quam placuisset, si ilium flagrantem studio et florentem
facultate audire potuisses. 
 
 
 
 tum Brutus: Ego vero, inquit, et ista quae dicis video 

 

qualia sint et Hortensium magnum oratorem semper putavi
maximeque probavi pro Messalla dicentem, cum tu afuisti.
Sic ferunt, inquam, idque declarat totidem quot dixit, ut
aiunt, scripta verbis oratio. Ergo ille a Crasso consule et
Scaevola usque ad Paullum et Marcellum consules floruit, 
nos in eodem cursu fuimus a Sulla dictatore ad eosdem fere
consules. Sic Q. Hortensi vox exstincta fato suo est, nostra
publico.

melius , quaeso, ominare , inquit Brutus. Sit sane
ut vis, inquam, et id non tam mea causa quam tua; sed
fortunatus illius exitus, qui ea non vidit cum fierent quae ro
providit futura. Saepe enim inter nos impendentis casus
deflevimus, cum belli civilis causas in privatorum cupiditatibus inclusas, pacis spem a publico consilio esse exclusam
videremus. Sed illum videtur felicitas ipsius qua semper
est usus ab eis miseriis quae consecutae sunt morte vindicavisse.

nos autem, Brute, quoniam post Hortensi clarisimi
oratoris mortem orbae eloquentiae quasi tutores relicti
sumus, domi teneamus eam saeptam liberal custodia et
hos ignotos atque impudentis procos repudiemus tueamurque ut adultam virginem caste et ab amatorum impetu
quantum possumus prohibeamus. Equidem etsi doleo me
in vitam paulo serius tamquam in viam ingressum, prius
quam confectum iter sit, in hanc rei publicae noctem incidisse, tamen ea consolatione sustentor quam tu mihi, Brute, 
adhibuisti tuis suavissimis litteris, quibus me forti animo
esse oportere censebas, quod ea gessissem quae de me
etiam me tacente ipsa loquerentur viverentque mortuo ;
quae, si recte esset, salute rei publicae, sin secus, interitu
ipso testimonium meorum de re publica consiliorum darent. 

 

.

sed in te intuens, Brute, doleo, cuius in adulescentiam per
medias laudes quasi quadrigis vehentem transversa incurrit
misera fortuna rei publicae. Hic me dolor tangit , haec
cura sollicitat et hunc mecum socium eiusdem et amoris et
iudici. Tibi favemus, te tua frui virtute cupimus, tibi
optamus eam rem publicam in qua duorum generum am-
plissimorum renovare memoriam atque auger possis.
Tuum enim forum, tuum erat illud curriculum, tu illuc
veneras unus, qui non linguam modo acuisses exercitatione
dicendi sed et ipsam eloquentiam locupletavisses graviorum
artium instrumento et isdem artibus decus omne virtutis
cum summa eloquentiae laude iunxisses.

ex te duplex nos
afficit sollicitudo, quod et ipse re publica careas et illa te.
Tu tamen, etsi cursum ingeni tui, Brute, premit haec impor-
tuna clades civitatis, contine te in tuis perennibus studiis et
effice id quod iam prope modum vel plane potius effeceras,
ut te eripias ex ea quam ego congessi in hunc sermonem
turba patronorum . Nec enim decet te ornatum uberrimis
artibus, quas cum domo haurire non posses arcessivisti ex
urbe ea quae domus est semper habita doctrinae, numerari
in vulgo patronorum. Nam quid te exercuit Pammenes vir
longe eloquentissimus Graeciae? quid illa vetus Academia
atque eius heres Aristus hospes et familiaris meus, si qui-
dem similes maioris partis oratorum futuri sumus?

nonne 
cemimus vix singulis aetatibus binos oratores laudabilis
constitisse ? Galba fuit inter tot aequalis unus excellens,
cui, quem ad modum accepimus, et Cato cedebat senior et
qui temporibus illis aetate inferiores fuerunt, Lepidus postea,
deinde Carbo; nam Gracchi in contionibus multo faciliore
et liberiore genere dicendi, quorum tamen ipsorum ad
aetatem laus eloquentiae perfecta nondum fuit; Antonius

 

Crassus, post Cotta Sulpicius Hortensius. Nihil dico
amplius, tantum dico: si mihi accidisset ut numerarer
in multis ... si operosa est concursatio magis opportunorum ...