quod erat optandum maxime, iudices, et quod unum ad invidiam vestri ordinis infamiamque iudiciorum sedandam maxime pertinebat, id non humano consilio sed prope divinitus datum atque oblatum vobis summo rei publicae tempore videtur. inveteravit enim iam opinio perniciosa rei publicae vobisque periculosa, quae non modo apud nos sed apud exteras nationes omnium sermone percrebruit, his iudiciis quae nunc sunt pecuniosum hominem, quamvis sit nocens, neminem posse damnari.

nunc in ipso discrimine ordinis iudiciorumque vestrorum, cum sint parati qui contionibus et legibus hanc invidiam senatus inflammare conentur, reus in iudicium adductus est C. Verres, homo vita atque factis omnium iam opinione damnatus, pecuniae magnitudine sua spe et praedicatione absolutus. huic ego causae, iudices, cum summa voluntate et exspectatione populi Romani actor accessi, non ut augerem invidiam ordinis, sed ut infamiae communi succurrerem. adduxi enim hominem in quo reconciliare existimationem iudiciorum amissam, redire in gratiam cum populo Romano, satis facere exteris nationibus possetis, depeculatorem aerari, vexatorem Asiae atque Pamphyliae, praedonem iuris urbani , labem atque perniciem provinciae Siciliae.

de quo si vos severe ac religiose iudicaveritis, auctoritas ea quae in vobis remanere debet haerebit; sin istius ingentes divitiae iudiciorum religionem veritatemque perfregerint, ego hoc tamen adsequar, ut iudicium potius rei publicae quam aut reus iudicibus aut accusator reo defuisse videatur.

 equidem ut de me confitear, iudices, cum multae mihi a C. Verre insidiae terra marique factae sint, quas partim mea diligentia devitarim, partim amicorum studio officioque reppulerim, numquam tamen neque tantum periculum mihi adire visus sum neque tanto opere pertimui ut nunc in ipso iudicio.

neque tantum me exspectatio accusationis meae concursusque tantae multitudinis, quibus ego rebus vehementissime perturbor, commovet quantum istius insidiae nefariae, quas uno tempore mihi, vobis, M'. Glabrioni, populo Romano , sociis, exteris nationibus, ordini, nomini denique senatorio facere conatur; qui ita dictitat, iis esse metuendum qui quod ipsis solis satis esset surripuissent, se tantum eripuisse ut id multis satis esse possit ; nihil esse tam sanctum quod non violari, nihil tam munitum quod non expugnari pecunia possit.

quodsi quam audax est ad conandum tam esset obscurus in agendo, fortasse aliqua in re nos aliquando fefellisset; verum hoc adhuc percommode cadit, quod cum incredibili eius audacia singularis stultitia coniuncta est; nam ut apertus in corripiendis pecuniis fuit, sic in spe corrumpendi iudici perspicua sua consilia conatusque omnibus fecit. semel ait se in vita pertimuisse,—tum cum primum a me reus factus sit; quod, cum e provincia recens esset, invidiaque et infamia non recenti sed vetere ac diuturna flagraret, tum ad iudicium corrumpendum tempus alienum offenderet.

itaque cum ego diem inquirendi in Siciliam perexiguam postulavissem, invenit iste qui sibi in Achaiam biduo breviorem diem postularet; non ut is idem conficeret diligentia et industria sua quod ego meo labore et vigiliis consecutus sum, —etenim ille Achaicus inquisitor ne Brundisium quidem pervenit, ego Siciliam totam quinquaginta diebus sic obii ut omnium populorum privatorumque litteras iniuriasque cognoscerem; ut perspicuum cuivis esse posset hominem ab isto quaesitum esse non qui reum suum adduceret, sed qui meum tempus obsideret.

nunc homo audacissimus atque amentissimus hoc cogitat. intellegit me ita paratum atque instructum in iudicium venire ut non modo in auribus vestris, sed in oculis omnium sua furta atque flagitia defixurus sim; videt senatores multos esse testis audaciae suae, videt multos equites Romanos, frequentis praeterea civis atque socios, quibus ipse insignis iniurias fecerit, videt etiam tot tam gravis ab amicissimis civitatibus legationes cum publicis auctoritatibus convenisse.

quae cum ita sint, usque eo de omnibus bonis male existimat, usque eo senatoria iudicia perdita profligataque esse arbitratur, ut hoc palam dictitet, non sine causa se cupidum pecuniae fuisse, quoniam in pecunia tantum praesidium experiatur esse; sese, id quod difficillimum fuerit, tempus ipsum emisse iudici sui, quo cetera facilius emere postea posset; ut, quoniam criminum vim subterfugere nullo modo poterat, procellam temporis devitaret.

quodsi non modo in causa, verum in aliquo honesto praesidio aut in alicuius eloquentia aut gratia spem aliquam conlocasset, profecto non haec omnia colligeret atque aucuparetur; non usque eo despiceret contemneretque ordinem senatorium ut arbitratu eius deligeretur ex senatu qui reus fieret, qui, dum hic quae opus essent compararet, causam interea ante eum diceret.

quibus ego rebus quid iste speret et quo animum intendat facile perspicio; quam ob rem vero se confidat aliquid proficere posse hoc praetore et hoc consilio intellegere non possum. Vnum illud intellego, quod populus Romanus in reiectione iudicum iudicavit, ea spe istum fuisse praeditum ut omnem rationem salutis in pecunia constitueret , hoc erepto praesidio ut nullam sibi rem adiumento fore arbitraretur.

 
 etenim quod est ingenium tantum, quae tanta facultas dicendi aut copia, quae istius vitam tot vitiis flagitiisque convictam , iam pridem omnium voluntate iudicioque damnatam, aliqua ex parte possit defendere?

cuius ut adulescentiae maculas ignominiasque praeteream, quaestura, primus gradus honoris , quid aliud habet in se nisi Cn. Carbonem spoliatum a quaestore suo pecunia publica, nudatum et proditum consulem, desertum exercitum, relictam provinciam, sortis necessitudinem religionemque violatam? cuius legatio exitium fuit Asiae totius et Pamphyliae, quibus in provinciis multas domos, plurimas urbis, omnia fana depeculatus est, tum cum in Cn. Dolabellam suum scelus illud pristinum renovavit et instauravit quaestorium, cum eum, cui et legatus et pro quaestore fuisset, et in invidiam suis maleficiis adduxit, et in ipsis periculis non solum deseruit, sed etiam oppugnavit ac prodidit;

cuius praetura urbana aedium sacrarum fuit publicorumque operum depopulatio , simul in iure dicundo bonorum possessionumque contra omnium instituta addictio et condonatio. iam vero omnium vitiorum suorum plurima et maxima constituit monumenta et indicia in provincia Sicilia, quam iste per triennium ita vexavit ac perdidit ut ea restitui in antiquum statum nullo modo possit, vix autem per multos annos innocentisque praetores aliqua ex parte recreari aliquando posse videatur.

hoc praetore Siculi neque suas leges neque nostra senatus consulta neque communia iura tenuerunt: tantum quisque habet in Sicilia quantum hominis avarissimi et libidinosissimi aut imprudentiam subterfugit aut satietati superfuit.

 
 nulla res per triennium nisi ad nutum istius iudicata est, nulla res tam patria cuiusquam atque avita fuit quae non ab eo imperio istius abiudicaretur. innumerabiles pecuniae ex aratorum bonis novo nefarioque instituto coactae, socii fidelissimi in hostium numero existimati, cives Romani servilem in modum cruciati et necati, homines nocentissimi propter pecunias iudicio liberati, honestissimi atque integerrimi absentes rei facti indicta causa damnati et eiecti, portus munitissimi, maximae tutissimaeque urbes piratis praedonibusque patefactae, nautae militesque Siculorum, socii nostri atque amici, fame necati, classes optimae atque opportunissimae cum magna ignominia populi Romani amissae et perditae.

idem iste praetor monumenta antiquissima partim regum locupletissimorum, quae illi ornamento urbibus esse voluerunt, partim etiam nostrorum imperatorum, quae victores civitatibus Siculis aut dederunt aut reddiderunt, spoliavit nudavitque omnia. neque hoc solum in statuis ornamentisque publicis fecit, sed etiam delubra omnia sanctissimis religionibus consecrata depeculatus est, deum denique nullum Siculis, qui ei paulo magis adfabre atque antiquo artificio factus videretur, reliquit. in stupris vero et flagitiis nefarias eius libidines commemorare pudore deterreor; simul illorum calamitatem commemorando augere nolo quibus liberos coniugesque suas integras ab istius petulantia conservare non licitum est.

' at enim haec ita commissa sunt ab isto ut non cognita sint ab omnibus. ' hominem esse arbitror neminem, qui nomen istius audierit, quin facta quoque eius nefaria commemorare possit, ut mihi magis timendum sit ne multa crimina praetermittere quam ne qua in istum fingere existimer. neque enim mihi videtur haec multitudo, quae ad audiendum convenit, cognoscere ex me causam voluisse, sed ea quae scit mecum recognoscere.

 
 quae cum ita sint, iste homo amens ac perditus alia mecum ratione pugnat. non id agit ut alicuius eloquentiam mihi opponat; non gratia, non auctoritate cuiusquam, non potentia nititur. simulat his se rebus confidere; sed video quid agat; neque enim agit occultissime. proponit inania mihi nobilitatis, hoc est hominum adrogantium nomina, qui non tam me impediunt quod nobiles sunt, quam adiuvant quod noti sunt: simulat se eorum praesidio confidere, cum interea aliud quiddam iam diu machinetur.

quam spem nunc habeat in manibus et quid moliatur breviter iam, iudices, vobis exponam; sed prius ut ab initio res ab eo constituta sit , quaeso, cognoscite. Vt primum e provincia rediit, redemptio est huius iudici facta grandi pecunia. mansit in condicione atque pacto usque ad eum finem dum iudices reiecti sunt: posteaquam reiectio iudicum facta est, quod et in sortitione istius spem fortuna populi Romani et in reiciendis iudicibus mea diligentia istorum impudentiam vicerat, renuntiata est tota condicio . praeclare se res habebat.

libelli nominum vestrorum consilique huius in manibus erant omnium; nulla nota, nullus color, nullae sordes videbantur his sententiis adlini posse, cum iste repente ex alacri atque laeto sic erat humilis atque demissus ut non modo populo Romano, sed etiam sibi ipse condemnatus videretur. ecce autem repente his diebus paucis comitiis consularibus factis eadem illa vetera consilia pecunia maiore repetuntur, eaedemque vestrae famae fortunisque omnium insidiae per eosdem homines comparantur. quae res primo, iudices, pertenui nobis argumento indicioque patefacta est: post aperto suspicionis introitu ad omnia intima istorum consilia sine ullo errore pervenimus.

nam ut Hortensius consul designatus domum reducebatur e campo cum maxima frequentia ac multitudine, fit obviam casu ei multitudini C. Curio, quem ego hominem honoris potius quam contumeliae causa nominatum volo; etenim ea dicam quae ille, si commemorari noluisset, non tanto in conventu tam aperte palamque dixisset; quae tamen a me pedetemptim cauteque dicentur, ut et amicitiae nostrae et dignitatis illius habita ratio esse intellegatur.

videt ad ipsum fornicem Fabianum in turba Verrem; 19 appellat hominem et ei voce maxima gratulatur ; ipsi Hortensio, qui consul erat factus, propinquis necessariisque eius, qui tum aderant, verbum nullum facit; cum hoc consistit, hunc amplexatur, hunc iubet sine cura esse. ' renuntio ', inquit, 'tibi te hodiernis comitiis esse absolutum.' quod cum tam multi homines honestissimi audissent, statim ad me defertur; immo vero ut quisque me viderat narrabat. Aliis illud indignum, aliis ridiculum videbatur: ridiculum iis qui istius causam in testium fide, in criminum ratione, in iudicum potestate, non in comitiis consularibus positam arbitrabantur, indignum iis qui altius perspiciebant et hanc gratulationem ad iudicium corrumpendum spectare videbant.

etenim sic ratiocinabantur, sic honestissimi homines inter se et mecum loquebantur, aperte iam et perspicue nulla esse iudicia. qui reus pridie iam ipse se condemnatum putabat, is, posteaquam defensor eius consul est factus, absolvitur? quid igitur? quod tota Sicilia, quod omnes Siculi, omnes negotiatores, omnes publicae privataeque litterae Romae sunt, nihilne id valebit? nihil invito consule designato. quid ? iudices non crimina, non testis, non existimationem populi Romani sequentur ? non ; omnia in unius potestate ac moderatione vertentur. vere loquar, iudices. 

 
 vehementer me haec res commovebat; optimus enim quisque ita loquebatur ' iste quidem tibi eripietur, sed nos non tenebimus iudicia diutius; etenim quis poterit Verre absoluto de transferendis iudiciis recusare?'

erat omnibus molestum; neque eos tam istius hominis perditi subita laetitia quam hominis amplissimi nova gratulatio commovebat. cupiebam dissimulare me id moleste ferre, cupiebam animi dolorem vultu tegere et taciturnitate celare. ecce autem illis ipsis diebus, cum praetores designati sortirentur et M. Metello obtigisset ut is de pecuniis repetundis quaereret, nuntiatur mihi tantam isti gratulationem esse factam ut is domum quoque pueros mitteret qui uxori suae nuntiarent.

sane ne haec quidem mihi res placebat; neque tantopere quid in hac sorte metuendum mihi esset intellegebam. Vnum illud ex hominibus certis, ex quibus omnia comperi, reperiebam, fiscos compluris cum pecunia Siciliensi a quodam senatore ad equitem Romanum esse translatos; ex his quasi X fiscos ad senatorem illum relictos esse comitiorum meorum nomine; divisores omnium tribuum noctu ad istum vocatos.

ex quibus quidam, qui se omnia mea causa facere debere arbitrabatur, eadem illa nocte ad me venit; demonstrat qua iste oratione usus esset; commemorasse istum quam liberaliter eos tractasset iam antea , cum ipse praeturam petisset, et proxumis consularibus praetoriisque comitiis; deinde continuo esse pollicitum quantam vellent pecuniam, si me aedilitate deiecissent. hic alios negasse audere, alios respondisse non putare id perfici posse; inventum tamen esse fortem amicum ex eadem familia, Q. Verrem Romilia, ex optima divisorum disciplina, patris istius discipulum atque amicum, qui HS quingentis milibus depositis id se perfecturum polliceretur, et fuisse tamen non nullos qui se una facturos esse dicerent. quae cum ita essent, sane benivolo animo me ut magnopere caverem praemonebat.

sollicitabar rebus maximis uno atque eo perexiguo tempore. Vrgebant comitia, et in his ipsis oppugnabar grandi pecunia; instabat iudicium, ei quoque negotio fisci Sicilienses minabantur. agere quae ad iudicium pertinebant libere comitiorum metu deterrebar; petitioni toto animo servire propter iudicium non licebat; minari denique divisoribus ratio non erat, propterea quod eos intellegere videbam me hoc iudicio districtum atque obligatum futurum.

atque hoc ipso tempore Siculis denuntiatum esse audio primum ab Hortensio, domum ad illum ut venirent; Siculos in eo sane liberos fuisse, qui quam ob rem arcesserentur cum intellegerent, non venisse. interea comitia nostra, quorum iste se, ut ceterorum hoc anno comitiorum, dominum esse arbitrabatur, haberi coepta sunt. cursare iste homo potens cum filio blando et gratioso circum tribus; paternos amicos, hoc est divisores, appellare omnis et convenire. quod cum esset intellectum et animadversum, fecit animo libentissimo populus Romanus ut, cuius divitiae me de fide deducere non potuissent, ne eiusdem pecunia de honore deicerer .

posteaquam illa petitionis magna cura liberatus sum, animo coepi multo magis vacuo ac soluto nihil aliud nisi de iudicio agere et cogitare. reperio , iudices, haec ab istis consilia inita et constituta ut, quacumque opus esset ratione, res ita duceretur ut apud M. Metellum praetorem causa diceretur. in eo esse haec commoda: primum M. Metellum amicissimum, deinde Hortensium consulem, neque Hortensium solum, sed etiam Q. Metellum, qui quam isti sit amicus attendite; dedit enim praerogativam suae voluntatis eius modi ut isti pro praerogativis iam reddidisse videatur.

an me taciturum tantis de rebus existimavistis, et me in tanto rei publicae existimationisque meae periculo cuiquam consulturum potius quam officio et dignitati meae? arcessit alter consul designatus Siculos; veniunt non nulli, propterea quod L. Metellus esset praetor in Sicilia. cum iis ita loquitur, 'se consulem esse; fratrem suum alterum Siciliam provinciam obtinere, alterum esse quaesiturum de pecuniis repetundis; Verri ne noceri possit multis rationibus esse provisum.'

quid est, quaeso, Metelle, iudicium conrumpere, si hoc non est, testis, praesertim Siculos, timidos homines et adflictos, non solum auctoritate deterrere, sed etiam consulari metu et duorum praetorum potestate ? quid faceres pro innocente homine et propinquo, cum propter hominem perditissimum atque alienissimum de officio ac dignitate decedis, et committis ut quod ille dictitat alicui qui te ignoret verum esse videatur?

nam hoc Verrem dicere aiebant, te non fato, ut ceteros ex vestra familia, sed opera sua consulem factum. duo igitur consules et quaesitor erunt ex illius voluntate. ' non solum effugiemus,' inquit, 'hominem in quaerendo nimium diligentem, nimium servientem populi existimationi, M'. Glabrionem; accedet etiam nobis illud. iudex est M. Caesonius, conlega nostri accusatoris, homo in rebus iudicandis spectatus et cognitus, quem minime expediat esse in eo consilio quod conemur aliqua ratione conrumpere, propterea quod iam antea, cum iudex in Iuniano consilio fuisset, turpissimum illud facinus non solum graviter tulit, sed etiam in medium protulit. hunc iudicem ex Kalendis Ianuariis non habebimus ;

Q. Manlium et Q. Cornificium, duos severissimos atque integerrimos iudices, quod tribuni plebis tum erunt, iudices non habebimus; P. Sulpicius, iudex tristis et integer, magistratum ineat oportet Nonis Decembribus; M. Crepereius ex acerrima illa equestri familia et disciplina, L. Cassius ex familia cum ad ceteras res tum ad iudicandum severissima, Cn. Tremellius, homo summa religione et diligentia, tres hi homines veteres tribuni militares sunt designati; ex Kalendis Ianuariis non iudicabunt. subsortiemur etiam in M. Metelli locum, quoniam is huic ipsi quaestioni praefuturus est. ita secundum Kalendas Ianuarias et praetore et prope toto commutato consilio magnas accusatoris minas magnamque exspectationem iudici ad nostrum arbitrium libidinemque eludemus.'

Nonae sunt hodie Sextiles; hora viii convenire coepistis; hunc diem iam ne numerant quidem. decem dies sunt ante ludos votivos, quos Cn. Pompeius facturus est; hi ludi dies quindecim auferent; deinde continuo Romani consequentur. ita prope xl diebus interpositis tum denique se ad ea quae a nobis dicta erunt responsuros esse arbitrantur; deinde se ducturos et dicendo et excusando facile ad ludos victoriae ; cum his plebeios esse coniunctos, secundum quos aut nulli aut perpauci dies ad agendum futuri sunt: ita defessa ac refrigerata accusatione rem integram ad M. Metellum praetorem esse venturam. quem ego hominem, si eius fidei diffisus essem, iudicem non retinuissem;

nunc tamen hoc animo sum ut eo iudice quam praetore hanc rem transigi malim, et iurato suam quam iniurato aliorum tabellas committere. 

 
 nunc ego, iudices, iam vos consulo quid mihi faciendum putetis; id enim consili mihi profecto taciti dabitis quod egomet mihi necessario capiendum intellego. si utar ad dicendum meo legitimo tempore, mei laboris industriae diligentiaeque capiam fructum, et hac accusatione perficiam ut nemo umquam post hominum memoriam paratior, vigilantior, compositior ad iudicium venisse videatur. sed in hac laude industriae meae reus ne elabatur summum periculum est. quid est igitur quod fieri possit? non obscurum, opinor, neque absconditum.

fructum istum laudis, qui ex perpetua oratione percipi potuit, in alia tempora reservemus: nunc hominem tabulis, testibus, privatis publicisque litteris auctoritatibusque accusemus. res omnis mihi tecum erit, Hortensi. dicam aperte. si te mecum dicendo ac diluendis criminibus in hac causa contendere putarem, ego quoque in accusando atque in explicandis criminibus operam consumerem: nunc quoniam pugnare contra me instituisti non tam ex tua natura quam ex istius tempore et causa malitiose , necesse est istius modi rationi aliquo consilio obsistere.

tua ratio est ut secundum binos ludos mihi respondere incipias, mea ut ante primos ludos comperendinem. ita fiet ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium.

 
 verum illud quod institueram dicere, mihi rem tecum esse, huius modi est. ego cum hanc causam Siculorum rogatu recepissem, idque mihi amplum et praeclarum existimassem, eos velle meae fidei diligentiaeque periculum facere qui innocentiae abstinentiaeque fecissent, tum suscepto negotio maius quiddam mihi proposui, in quo meam in rem publicam voluntatem populus Romanus perspicere posset.

nam illud mihi nequaquam dignum industria conatuque meo videbatur, istum a me in iudicium iam omnium iudicio condemnatum vocari, nisi ista tua intolerabilis potentia, et ea cupiditas qua per hosce annos in quibusdam iudiciis usus es, etiam in istius hominis desperati causa interponeretur. nunc vero, quoniam haec te omnis dominatio regnumque iudiciorum tanto opere delectat, et sunt homines quos libidinis infamiaeque suae neque pudeat neque taedeat, qui quasi de industria in odium offensionemque populi Romani inruere videantur, hoc me profiteor suscepisse magnum fortasse onus et mihi periculosum , verum tamen dignum in quo omnis nervos aetatis industriaeque meae contenderem.

quoniam totus ordo paucorum improbitate et audacia premitur et urgetur infamia iudiciorum, profiteor huic generi hominum me inimicum accusatorem, odiosum, adsiduum, acerbum adversarium. hoc mihi sumo, hoc mihi deposco, quod agam in magistratu, quod agam ex eo loco ex quo me populus Romanus ex Kalendis Ianuariis secum agere de re publica ac de hominibus improbis voluit; hoc munus aedilitatis meae populo Romano amplissimum pulcherrimumque polliceor. moneo , praedico, ante denuntio: qui aut deponere aut accipere aut recipere aut polliceri aut sequestres aut interpretes corrumpendi iudici solent esse, quique ad hanc rem aut potentiam aut impudentiam suam professi sunt, abstineant in hoc iudicio manus animosque ab hoc scelere nefario.

erit tum consul Hortensius cum summo imperio et potestate, ego autem aedilis, hoc est paulo amplius quam privatus; tamen haec huius modi res est quam me acturum esse polliceor, ita populo Romano grata atque iucunda, ut ipse consul in hac causa prae me minus etiam, si fieri possit, quam privatus esse videatur. omnia non modo commemorabuntur, sed etiam expositis certis rebus agentur, quae inter decem annos, posteaquam iudicia ad senatum translata sunt, in rebus iudicandis nefarie flagitioseque facta sunt.

cognoscet ex me populus Romanus quid sit quam ob rem, cum equester ordo iudicaret, annos prope quinquaginta continuos in nullo, iudices , equite Romano iudicante ne tenuissima quidem suspicio acceptae pecuniae ob rem iudicandam constituta sit; quid sit quod, iudiciis ad senatorium ordinem translatis sublataque populi Romani in unum quemque vestrum potestate, Q. Calidius damnatus dixerit minoris HS triciens praetorium hominem honeste non posse damnari; quid sit quod, P. Septimio senatore damnato Q. Hortensio praetore de pecuniis repetundis, lis aestimata sit eo nomine, quod ille ob rem iudicandam pecuniam accepisset.

quod in C. Herennio, quod in C. Popilio , senatoribus, qui ambo peculatus damnati sunt, quod in M. Atilio, qui de maiestate damnatus est, hoc planum factum est , eos pecuniam ob rem iudicandam accepisse, quod inventi sunt senatores qui C. Verre praetore urbano sortiente exirent in eum reum quem incognita causa condemnarent, quod inventus est senator qui, cum iudex esset, in eodem iudicio et ab reo pecuniam acciperet quam iudicibus divideret, et ab accusatore ut reum condemnaret.

iam vero quo modo ego illam 4o labem ignominiam calamitatemque totius ordinis conquerar, hoc factum esse in hac civitate, cum senatorius ordo iudicaret, ut discoloribus signis iuratorum hominum sententiae notarentur? haec omnia me diligenter severeque acturum esse polliceor. 

 
 quo me tandem animo fore putatis , si quid in hoc ipso iudicio intellexero simili aliqua ratione esse violatum atque commissum? cum praesertim planum facere multis testibus possim C. Verrem in Sicilia multis audientibus saepe dixisse se habere hominem potentem cuius fiducia provinciam spoliaret ; neque sibi soli pecuniam quaerere, sed ita triennium illud praeturae Siciliensis distributum habere ut secum praeclare agi diceret si unius anni quaestum in rem suam converteret, alterum patronis et defensoribus traderet, tertium illum uberrimum quaestuosissimumque annum totum iudicibus reservaret.

ex quo mihi venit in mentem illud dicere, quod apud M'. Glabrionem nuper cum in reiciundis iudicibus commemorassem intellexi vehementer populum Romanum commoveri, me arbitrari fore uti nationes exterae legatos ad populum Romanum mitterent, ut lex de pecuniis repetundis iudiciumque tolleretur; si enim iudicia nulla sint,, tantum unum quemque ablaturum putant quantum sibi ac liberis suis satis esse arbitretur; nunc, quod eius modi iudicia sint tantum unum quemque auferre quantum sibi, patronis, advocatis, praetori, iudicibus satis futurum sit; hoc profecto infinitum esse; se avarissimi hominis cupiditati satis facere posse, nocentissimi victoriae non posse.

O commemoranda iudicia praeclaramque existimationem nostri ordinis, cum socii populi Romani iudicia de pecuniis repetundis fieri nolunt, quae a maioribus nostris sociorum causa comparata sunt! an iste umquam de se bonam spem habuisset, nisi de vobis malam opinionem animo imbibisset? quo maiore etiam, si fieri potest, apud vos odio esse debet quam est apud populum Romanum, cum in avaritia, scelere, periurio vos sui similis esse arbitretur.

cui loco, per deos immortalis, iudices, consulite ac providete! moneo praedicoque id quod intellego, tempus hoc vobis divinitus datum esse ut odio, invidia, infamia, turpitudine totum ordinem liberetis. nulla in iudiciis severitas , nulla religio, nulla denique iam existimantur esse iudicia. itaque a populo Romano contemnimur, despicimur; gravi diuturnaque iam flagramus infamia.

neque enim ullam aliam ob causam populus Romanus tribuniciam potestatem tanto studio requisivit; quam cum poscebat, verbo illam poscere videbatur, re vera iudicia poscebat. neque hoc Q. Catulum, hominem sapientissimum atque amplissimum, fugit, qui Cn. Pompeio, viro fortissimo et clarissimo , de tribunicia potestate referente cum esset sententiam rogatus, hoc initio est summa cum auctoritate usus, patres conscriptos iudicia male et flagitiose tueri; quodsi in rebus iudicandis populi Romani existimationi satis facere voluissent, non tanto opere homines fuisse tribuniciam potestatem desideraturos.

ipse denique Cn. Pompeius cum 4s primum contionem ad urbem consul designatus habuit, ubi, id quod maxime exspectari videbatur, ostendit se tribuniciam potestatem restituturum, factus est in eo strepitus et grata contionis admurmuratio. idem in eadem contione cum dixisset populatas vexatasque esse provincias, iudicia autem turpia ac flagitiosa fieri; ei rei se providere ac consulere velle; tum vero non strepitu, sed maximo clamore suam 6 populus Romanus significavit voluntatem.

nunc autem 46 homines in speculis sunt; observant quem ad modum sese unus quisque nostrum gerat in retinenda religione conservandisque legibus. vident adhuc post legem tribuniciam unum senatorem vel tenuissimum esse damnatum; quod tametsi non reprehendunt, tamen magno opere quod laudent non habent; nulla est enim laus ibi esse integrum ubi nemo est qui aut possit aut conetur corrumpere.

hoc est iudicium in quo vos de reo, populus Romanus de vobis iudicabit; in hoc homine statuetur, possitne senatoribus iudicantibus homo nocentissimus pecuniosissimusque damnari. deinde est eius modi reus in quo homine nihil sit praeter summa peccata maximamque pecuniam, ut, si liberatus sit, nulla alia suspicio nisi ea quae turpissima est residere possit; non gratia, non cognatione, non aliis recte factis, non denique aliquo mediocri vitio tot tantaque eius vitia sublevata esse videbuntur .

postremo ego causam sic agam, iudices, eius modi res, ita notas, ita testatas, ita magnas, ita manifestas proferam, ut nemo a vobis ut istum absolvatis per gratiam conetur contendere. habeo autem certam viam atque rationem qua omnis illorum conatus investigare et consequi possim; ita res a me agetur ut in eorum consiliis omnibus non modo aures omnium , sed etiam oculi populi Romani interesse videantur.

vos aliquot iam per annos conceptam huic ordini turpitudinem atque infamiam delere ac tollere potestis. constat inter omnis post haec constituta iudicia, quibus nunc utimur, nullum hoc splendore atque hac dignitate consilium fuisse. hic si quid erit offensum, omnes homines non iam ex eodem ordine alios magis idoneos, quod fieri non potest, sed alium omnino ordinem ad res iudicandas quaerendum arbitrabuntur.

quapropter primum ab dis immortalibus, quod sperare mihi videor, hoc idem, iudices, opto , ut in hoc iudicio nemo improbus praeter eum qui iam pridem inventus est reperiatur; deinde, si plures improbi fuerint, hoc vobis, hoc populo Romano, iudices, confirmo, vitam mehercule mihi prius quam vim perseverantiamque ad illorum improbitatem persequendam defuturam.

verum quod ego laboribus periculis inimicitiisque meis tum cum admissum erit dedecus severe me persecuturum esse polliceor, id ne accidat tu tua auctoritate, sapientia, diligentia, M'. Glabrio, potes providere. suscipe causam iudiciorum; suscipe causam severitatis , integritatis, fidei, religionis; suscipe causam senatus, ut is hoc iudicio probatus cum populo Romano et in laude et in gratia esse possit. cogita , quo loco sis , quid dare populo Romano, quid reddere maioribus tuis debeas; fac tibi paternae legis Aciliae veniat in mentem, qua lege populus Romanus de pecuniis repetundis optimis iudiciis severissimisque iudicibus usus est.

circumstant te summae auctoritates, quae te oblivisci laudis domesticae non sinant, quae te noctes diesque commoneant fortissimum tibi patrem, sapientissimum avum, gravissimum socerum fuisse. quare si Glabrionis patris vim et acrimoniam ceperis ad resistendum hominibus audacissimis, si avi Scaevolae prudentiam ad prospiciendas insidias quae tuae atque horum famae comparantur, si soceri Scauri constantiam, ut ne quis te de vera et certa possit sententia demovere, intelleget populus Romanus integerrimo atque honestissimo praetore delectoque consilio nocenti reo magnitudinem pecuniae plus habuisse momenti ad suspicionem criminis quam ad rationem salutis.

mihi certum est non committere ut in hac causa praetor nobis consiliumque mutetur. non patiar rem in id tempus adduci ut quos adhuc servi designatorum consulum non moverunt, cum eos novo exemplo universos arcesserent, eos tum lictores consulum vocent; ut homines miseri, antea socii atque amici populi Romani, nunc servi ac supplices, non modo ius suum fortunasque omnis eorum imperio amittant, verum etiam deplorandi iuris sui potestatem non habeant.

non sinam profecto causa a me perorata, quadraginta diebus interpositis, tum nobis denique responderi cum accusatio nostra in oblivionem diuturnitatis adducta sit. non committam ut tum haec res iudicetur, cum haec frequentia totius Italiae Roma discesserit, quae convenit uno tempore undique comitiorum ludorum censendique causa. huius iudici et laudis fructum et offensionis periculum vestrum, laborem sollicitudinemque nostram, scientiam quid agatur, memoriamque quid a quoque dictum sit, omnium puto esse oportere.

faciam hoc non novum, sed ab iis qui nunc principes nostrae civitatis sunt ante factum, ut testibus utar statim: illud a me novum, iudices, cognoscetis, quod ita testis constituam ut crimen totum explicem, ubi id interrogando argumentis atque oratione firmavero, tum testis ad crimen adcommodem, ut nihil inter illam usitatam accusationem atque hanc novam intersit, nisi quod in illa tum cum omnia dicta sunt testes dantur, hic in singulas res dabuntur, ut illis quoque eadem interrogandi facultas argumentandi dicendique sit. si quis erit qui perpetuam orationem accusationemque desideret, altera actione audiet; nunc id quod facimus,— quia ea ratione facimus, ut malitiae illorum consilio nostro occurramus,—necessario fieri intellegat.

haec primae actionis erit accusatio. dicimus C. Verrem, cum multa libidinose, multa crudeliter in civis Romanos atque socios , multa in deos hominesque nefarie fecerit, tum praeterea quadringentiens sestertium ex Sicilia contra leges abstulisse. hoc testibus, hoc tabulis privatis publicisque auctoritatibus ita vobis planum faciemus ut hoc statuatis, etiamsi spatium ad dicendum nostro commodo vacuosque dies habuissemus, tamen oratione longa nihil opus fuisse. dixi .

neminem vestrum ignorare arbitror, iudices, hunc per hosce dies sermonem vulgi atque hanc opinionem populi Romani fuisse, C. Verrem altera actione responsurum non esse neque ad iudicium adfuturum. quae fama non idcirco solum emanarat quod iste certe statuerat ac deliberaverat non adesse, verum etiam quod nemo quemquam tam audacem, tam amentem, tam impudentem fora arbitrabatur qui tam nefariis criminibus, tam multis testibus convictus ore iudicum aspicere aut os suum populo Romano ostendere auderet.

est idem Verres qui fuit semper, ut ad audendum proiectus, sic paratus ad audiendum. praesto est, respondet, defenditur; ne hoc quidem sibi reliqui facit ut, in rebus turpissimis cum manifesto teneatur, si reticeat et absit, tamen impudentiae suae pudentem exitum quaesisse videatur. patior , iudices, et non moleste fero me laboris mei, vos virtutis vestrae fructum esse laturos. nam si iste id fecisset quod prius statuerat, ut non adesset, minus aliquanto quam mihi opus esset cognosceretur quid ego in hac accusatione comparanda constituendaque elaborassem; vestra vero laus tenuis plane atque obscura, iudices, esset.

neque hoc a vobis populus Romanus exspectat neque eo potest esse contentus, si condemnatus sit is qui adesse noluerit, et si fortes fueritis in eo quem nemo sit ausus defendere. immo vero adsit, respondeat; summis opibus, summo studio potentissimorum hominum defendatur; certet mea diligentia cum illorum omnium cupiditate, vestra integritas cum illius pecunia, testium constantia cum illius patronorum minis atque potentia: tum demum illa omnia victa videbuntur cum in contentionem certamenque venerint. absens si esset iste damnatus, non tam sibi consuluisse quam invidisse vestrae laudi videretur.

neque enim salus ulla rei publicae maior hoc tempore reperiri potest quam populum Romanum intellegere, diligenter reiectis ab accusatore iudicibus, socios, leges, rem publicam senatorio consilio maxime posse defendi; neque tanta fortunis omnium pernicies ulla potest accedere quam opinione populi Romani rationem veritatis, integritatis, fidei, religionis ab hoc ordine abiudicari .

itaque mihi videor iudices magnam et maxime aegram et prope depositam rei publicae partem suscepisse, neque in eo magis meae quam vestrae laudi existimationique servisse. accessi enim ad invidiam iudiciorum levandam vituperationemque tollendam, ut, cum haec res pro voluntate populi Romani esset iudicata, aliqua ex parte mea diligentia constituta auctoritas iudiciorum videretur, perperam si esset hoc iudicatum, ut finis aliquando iudiciariae controversiae constitueretur.

etenim sine dubio, iudices, in hac causa ea res in discrimen adducitur. reus est enim nocentissimus; qui si condemnatur, desinent homines dicere his iudiciis pecuniam plurimum posse; sin absolvitur, desinemus nos de iudiciis transferendis recusare. tametsi de absolutione istius neque ipse iam sperat nec populus Romanus metuit: de impudentia singulari, quod adest, quod respondet, sunt qui mirentur . mihi pro cetera eius audacia atque amentia ne hoc quidem mirandum videtur; multa enim et in deos et in homines impie nefarieque commisit, quorum scelerum poenis agitatur et a mente consilioque deducitur.

agunt eum praecipitem poenae civium Romanorum, quos partim securi percussit, partim in vinculis necavit, partim implorantis iura libertatis et civitatis in crucem sustulit. rapiunt eum ad supplicium di patrii, quod iste inventus est qui e complexu parentum abreptos filios ad necem duceret, et parentis pretium pro sepultura liberum posceret. religiones vero caerimoniaeque omnium sacrorum fanorumque violatae, simulacraque deorum, quae non modo ex suis templis ablata sunt sed etiam iacent in tenebris ab isto retrusa atque abdita, consistere eius animum sine furore atque amentia non sinunt.

neque iste mihi videtur se ad damnationem solum offerre, neque hoc avaritiae supplicio communi, qui se tot sceleribus obstrinxerit, contentus esse: singularem quandam poenam istius immanis atque importuna natura desiderat. non id solum quaeritur ut isto damnato bona restituantur iis quibus erepta sunt, sed et religiones deorum immortalium expiandae et civium Romanorum cruciatus multorumque innocentium sanguis istius supplicio luendus est.

non enim furem sed ereptorem, non adulterum sed expugnatorem pudicitiae, non sacrilegum sed hostem sacrorum religionumque, non sicarium sed crudelissimum carnificem civium sociorumque in vestrum iudicium adduximus, ut ego hunc unum eius modi reum post hominum memoriam fuisse arbitrer cui damnari expediret. 

 nam quis hoc non intellegit, istum absolutum dis hominibusque invitis tamen ex manibus populi Romani eripi nullo modo posse? quis hoc non perspicit, praeclare nobiscum actum iri si populus Romanus istius unius supplicio contentus fuerit, ac non sic statuerit, non istum maius in sese scelus concepisse,—cum fana spoliarit, cum tot homines innocentis necarit, cum civis Romanos morte, cruciatu, cruce adfecerit, cum praedonum duces accepta pecunia dimiserit,—quam eos, si qui istum tot tantis tam nefariis sceleribus coopertum iurati sententia sua liberarint?

non est, non est in hoc homine cuiquam peccandi locus, iudices; non is est reus, non id tempus, non id consilium, (metuo ne quid adrogantius apud talis viros videar dicere), ne actor quidem est is cui reus tam nocens, tam perditus, tam convictus aut occulte subripi aut impune eripi possit. his ego iudicibus non probabo C. Verrem contra leges pecuniam cepisse? sustinebunt tales viri se tot senatoribus, tot equitibus Romanis , tot civitatibus, tot hominibus honestissimis ex tam inlustri provincia, tot populorum privatorumque litteris non credidisse, tantae populi Romani voluntati restitisse?

sustineant : reperiemus, si istum vivum ad aliud iudicium perducere poterimus , quibus probemus istum in quaestura pecuniam publicam Cn. Carboni consuli datam avertisse, quibus persuadeamus istum alieno nomine a quaestoribus urbanis, quod priore actione didicistis, pecuniam abstulisse; erunt qui et in eo quoque audaciam eius reprehendant, quod aliquot nominibus de capite quantum commodum fuerit frumenti decumani detraxerit; erunt etiam fortasse, iudices, qui illum eius peculatum vel 5 acerrime vindicandum putent, quod iste M. Marcelli et P. Africani monumenta, quae nomine illorum, re vera populi Romani et erant et habebantur, ex fanis religiosissimis et ex urbibus sociorum atque amicorum non dubitarit auferre.

emerserit ex peculatus etiam iudicio: meditetur de ducibus hostium quos accepta pecunia liberavit, videat quid de illis respondeat quos in eorum locum subditos domi suae reservavit, quaerat non solum quem ad modum nostro crimini, verum etiam quo pacto suae confessioni possit mederi, meminerit se priore actione, clamore populi Romani infesto atque inimico excitatum, confessum esse duces praedonum a se securi non esse percussos, se iam tum esse veritum ne sibi crimini daretur eos ab se pecunia liberatos; fateatur, id quod negari non potest, se privatum hominem praedonum duces vivos atque incolumis domi suae, posteaquam Romam redierit, usque dum per me licuerit retinuisse. hoc in illo maiestatis iudicio si licuisse sibi ostenderit, ego oportuisse concedam. ex hoc quoque evaserit: proficiscar eo quo me iam pridem vocat populus Romanus;

de iure enim libertatis et civitatis suum putat esse iudicium, et recte putat. confringat iste sane vi sua consilia senatoria, quaestiones omnium perrumpat, evolet ex vestra severitate: mihi credite, artioribus apud populum Romanum laqueis tenebitur. credet his equitibus Romanis populus Romanus qui ad vos ante producti testes ipsis inspectantibus ab isto civem Romanum, qui cognitores homines honestos daret, sublatum esse in crucem dixerunt;

credent omnes v et xxx tribus homini gravissimo atque ornatissimo, M. Annio, qui se praesente civem Romanum securi percussum esse dixit; audietur a populo Romano vir primarius, eques Romanus, L. Flavius, qui suum familiarem Herennium, negotiatorem ex Africa, cum eum Syracusis amplius centum cives Romani cognoscerent lacrimantesque defenderent, pro testimonio dixit securi esse percussum; pro o babit fidem et auctoritatem et religionem suam L. Suettius , homo omnibus ornamentis praeditus, qui iuratus apud vos dixit multos civis Romanos in lautumiis istius imperio crudelissime per vim morte esse multatos. hanc ego causam cum agam beneficio populi Romani de loco superiore, non vereor ne aut istum vis ulla ex populi Romani suffragiis eripere, aut a me ullum munus aedilitatis amplius aut gratius populo Romano esse possit.

quapropter omnes in hoc iudicio conentur omnia; nihil est iam quod in hac causa peccare quisquam, iudices , nisi vestro periculo possit. mea quidem ratio cum in praeteritis rebus est cognita, tum in reliquis explorata atque provisa est. ego meum studium in rem publicam iam illo tempore ostendi cum longo intervallo veterem consuetudinem rettuli, et rogatu sociorum atque amicorum populi Romani, meorum autem necessariorum, nomen hominis audacissimi detuli. quod meum factum lectissimi viri atque ornatissimi, quo in numero e vobis complures fuerunt, ita probaverunt ut ei qui istius quaestor fuisset, et ab isto laesus inimicitias iustas persequeretur, non modo deferendi nominis, sed ne subscribendi quidem, cum id postularet, facerent potestatem.

in Siciliam sum inquirendi causa profectus; quo in negotio industriam meam celeritas reditionis, diligentiam multitudo litterarum et testium declaravit, pudorem vero ac religionem quod, cum venissem senator ad socios populi Romani, qui in ea provincia quaestor fuissem, ad hospites meos ac necessarios causae communis defensor deverti potius quam ad eos qui a me auxilium petivissent. nemini meus adventus labori aut sumptui neque publice neque privatim fuit: vim in inquirendo tantam habui quantam mihi lex dabat, non quantam habere poteram istorum studio quos iste vexarat .

Romam ut ex Sicilia redii, cum iste atque istius amici , homines lauti et urbani, sermones eius modi dissipassent, quo animos testium retardarent, me magna pecunia a vera accusatione esse deductum, tametsi probabatur nemini, quod et ex Sicilia testes erant ii qui quaestorem me in provincia cognoverant, et hinc homines maxime inlustres, qui, ut ipsi noti sunt, sic nostrum unum quemque optime norunt, tamen usque eo timui ne quis de mea fide atque integritate dubitaret donec ad reiciundos iudices venimus. 

 sciebam in reiciundis iudicibus non nullos memoria nostra pactionis suspicionem non vitasse, cum in ipsa accusatione eorum industria ac diligentia probaretur.

ita reieci iudices ut hoc constet, post hunc statum rei publicae quo nunc utimur simili splendore et dignitate consilium nullum fuisse. quam iste laudem communem sibi ait esse mecum; qui cum P. Galbam iudicem reiecisset, M. Lucretium retinuit, et cum eius patronus ex eo quaereret cur suos familiarissimos, Sex. Peducaeum, Q. Considium, Q. Iunium reici passus esset, respondit 'quod eos in iudicando nimium sui iuris sententiaeque cognosset' .

Itaque iudicibus reiectis sperabam iam onus meum vobiscum esse commune; putabam non solum notis sed etiam ignotis probatam meam fidem esse et diligentiam. quod me non fefellit; nam comitiis meis, cum iste infinita largitione contra me uteretur, populus Romanus iudicavit istius pecuniam, quae apud me contra fidem meam nihil potuisset, apud se contra honorem meum nihil posse debere. quo quidem die primum, iudices, citati in hunc reum consedistis, quis tam iniquus huic ordini fuit, quis tam novarum rerum iudiciorum iudicumque cupidus qui non aspectu consessuque vestro commoveretur?

cum in eo vestra dignitas mihi fructum diligentiae referret, id sum adsecutus, ut una hora qua coepi dicere reo audaci, pecunioso, profuso, perdito spem iudici corrumpendi praeciderem; ut primo die testium tanto numero citato populus Romanus iudicaret isto absoluto rem publicam stare non posse; ut alter dies amicis istius ac defensoribus non modo spem victoriae sed etiam voluntatem defensionis auferret, ut tertius dies sic hominem prosterneret ut morbo simulato non quid responderet, sed quem ad modum non responderet, deliberaret. deinde reliquis diebus his criminibus, his testibus, et urbanis et provincialibus, sic obrutus atque oppressus est ut his ludorum diebus interpositis nemo istum comperendinatum, sed condemnatum iudicaret.

quapropter ego quod ad me attinet, iudices, vici; non enim spolia C. Verris, sed existimationem populi Romani concupivi. meum fuit cum causa accedere ad accusandum: quae causa fuit honestior , quam a tam inlustri provincia defensorem constitui et deligi? rei publicae consulere: quid tam e re publica quam in tanta invidia iudiciorum adducere hominem cuius damnatione totus ordo cum populo Romano et in laude et in gratia posset esse? ostendere ac persuadere hominem nocentem adductum esse: quis est in populo Romano qui hoc non ex priore actione abstulerit, omnium ante damnatorum scelera, furta, flagitia, si unum in locum conferantur, vix cum huius parva parte aequari conferrique posse?

vos quod ad vestram famam existimationem salutemque communem pertinet, iudices, prospicite atque consulite: splendor vester facit ut peccare sine summo rei publicae detrimento ac periculo non possitis . non enim potest sperare populus Romanus esse alios in senatu qui recte possint iudicare, vos si non potueritis: necesse est, cum de toto ordine desperarit, aliud genus hominum atque aliam rationem iudiciorum requirat . hoc si vobis ideo levius videtur quod putatis onus esse grave et incommodum iudicare, intellegere debetis primum interesse utrum id onus vosmet ipsi reieceritis , an, quod probare populo Romano fidem vestram et religionem non potueritis, eo vobis iudicandi potestas erepta sit; deinde etiam illud cogitare, quanto periculo venturi simus ad eos iudices quos propter odium nostri populus Romanus de nobis voluerit iudicare.

verum vobis dicam id quod intellexi, iudices. homines scitote esse quosdam quos tantum odium nostri ordinis teneat ut hoc palam iam dictitent, se istum, quem sciant esse hominem improbissimum, hoc uno nomine absolvi velle ut ab senatu iudicia per ignominiam turpitudinemque auferantur. haec me pluribus verbis, iudices , vobiscum agere coegit non timor meus de vestra fide, sed spes illorum nova, quae cum Verrem a porta subito ad iudicium retraxisset, non nulli suspicati sunt non sine causa illius consilium tam repente esse mutatum.

nunc ne novo querimoniae genere uti possit Hortensius et ea dicere, opprimi reum de quo nihil dicat accusator, nihil esse tam periculosum fortunis innocentium quam tacere adversarios; et ne aliter quam ego velim meum laudet ingenium, cum dicat me, si multa dixissem, sublevaturum fuisse eum quem contra dicerem, quia non dixerim, perdidisse: morem illi geram, utar oratione perpetua, non quo iam hoc sit necesse, verum ut experiar utrum ille ferat molestius me tunc tacuisse an nunc dicere.

hic tu fortasse eris diligens ne quam ego horam de meis legitimis horis remittam; nisi omni tempore quod mihi lege concessum est abusus ero, querere, deum atque hominum fidem implorabis, circumveniri C. Verrem quod accusator nolit tam diu quam diu liceat dicere. quod mihi lex mea causa dedit , eo mihi non uti non licebit ? nam accusandi mihi tempus mea causa datum est, ut possem oratione mea crimina causamque explicare: hoc si non utor, non tibi iniuriam facio, sed de meo iure aliquid et commodo detraho. ' causam enim', inquit, 'cognosci oportet': ea re quidem quod aliter condemnari reus, quamvis sit nocens, non potest, id igitur tu moleste tulisti, a me aliquid factum esse quo minus iste condemnari posset? nam causa cognita possunt multi absolvi, incognita quidem condemnari nemo potest.

' adimo enim comperendinatum': quod habet lex in se molestissimum, bis ut causa dicatur,—quod aut mea causa potius est constitutum quam tua, aut nihilo tua potius quam mea. nam si bis dicere est commodum, certe utriusque commune est; si eum qui posterius dixit opus est redargui, accusatoris causa, ut bis ageretur, constitutum est. verum , ut opinor, Glaucia primus tulit ut comperendinaretur reus; antea vel iudicari primo poterat vel amplius pronuntiari. Vtram igitur putas legem molliorem ? opinor , illam veterem, qua vel cito absolvi vel tarde condemnari licebat. ego tibi illam Aciliam legem restituo, qua lege multi semel accusati, semel dicta causa, semel auditis testibus condemnati sunt, nequaquam tam manifestis neque tantis criminibus quantis tu convinceris. Puta te non hac tam atroci, sed illa lege mitissima causam dicere. accusabo ; respondebis; testibus editis ita mittam in consilium ut, etiamsi lex ampliandi faciat potestatem, tamen isti turpe sibi existiment non primo iudicare.

verum si causam cognosci opus est. parumne cognita est? dissimulamus , Hortensi, quod saepe experti in dicendo sumus . quis nos magnopere attendit umquam in hoc quidem genere causarum, ubi aliquid ereptum aut ablatum a quopiam dicitur? nonne aut in tabulis aut in testibus omnis exspectatio iudicum est? dixi prima actione me planum esse facturum C. Verrem HS quadringentiens contra leges abstulisse. quid ? hoc planius egissem, si ita narrassem? 'Dio quidam fuit Halaesinus , qui, cum eius filio praetore C. Sacerdote hereditas a propinquo permagna venisset, nihil habuit tum neque negoti neque controversiae. Verres simul ac tetigit provinciam, statim Messana litteras dedit, Dionem evocavit, calumniatores ex sinu suo adposuit qui illam hereditatem Veneri Erycinae commissam esse dicerent; hac de re ostendit se ipsum cogniturum.'

possum deinceps totam rem explicare , deinde ad extremum id quod accidit dicere, Dionem HS deciens centena milia numerasse ut causam certissimam obtineret; praeterea greges equarum eius istum abigendos curasse, argenti, vestis stragulae quod fuerit curasse auferendum. haec neque cum ego dicerem neque cum tu negares, magni momenti nostra esset oratio. quo tempore igitur auris iudex erigeret animumque attenderet? cum Dio ipse prodiret, cum ceteri qui tum in Sicilia negotiis Dionis interfuissent, cum per eos ipsos dies per quos causam Dio diceret reperiretur pecunias sumpsisse mutuas, nomina sua exegisse, praedia vendidisse; cum tabulae virorum bonorum proferrentur; cum qui pecuniam Dioni dederunt dicerent se iam tum audisse eos nummos sumi ut Verri darentur; cum amici, hospites, patroni Dionis, homines honestissimi, haec eadem se audisse dicerent.

opinor , cum haec fierent, tum vos audiretis, sicut audistis: tum causa agi vere videretur. sic a me sunt acta omnia priore actione ut in criminibus omnibus nullum esset in quo quisquam vestrum perpetuam accusationem requireret. nego esse quicquam a testibus dictum quod aut vestrum cuipiam esset obscurum aut cuiusquam oratoris eloquentiam quaereret.

 etenim sic me ipsum egisse memoria tenetis ut in testibus interrogandis omnia crimina proponerem et explicarem , ut, cum rem totam in medio posuissem, tum denique testem interrogarem. itaque non modo vos, quibus est iudicandum, nostra crimina tenetis, sed etiam populus Romanus totam accusationem causamque cognovit. tametsi ita de meo facto loquor quasi ego illud mea voluntate potius quam vestra iniuria adductus fecerim.

interposuistis accusatorem qui, cum ego mihi c et x dies solos in Siciliam postulassem, c et VIII sibi in Achaiam postularet. mensis mihi tris cum eripuissetis ad agendum maxime adpositos, reliquum omne tempus huius anni me vobis remissurum putastis, ut, cum horis nostris nos essemus usi, tu binis ludis interpositis quadragesimo post die responderes, deinde ita tempus duceretur ut a M'. Glabrione praetore et a magna parte horum iudicum ad praetorem alium iudicesque alios veniremus.

hoc si ego non vidissem, si me non omnes noti ignotique monuissent id agi, id cogitari, in eo elaborari ut res in illud tempus reiceretur, credo, si meis horis in accusando uti voluissem, vererer ne mihi crimina non suppeterent, ne oratio deesset, ne vox viresque deficerent, ne, quem nemo prima actione defendere ausus esset, eum ego bis accusare non possem. ego meum consilium cum iudicibus tum populo Romano probavi: nemo est qui alia ratione istorum iniuriae atque impudentiae potuisse obsisti arbitretur. etenim qua stultitia fuissem, si, quam diem qui istum eripiendum redemerunt in cautione viderunt,—cum ita caverent, 'si post Kalendas Ianuarias in consilium iretur',— in eam diem ego, cum potuissem vitare, incidissem?

nunc mihi temporis eius quod mihi ad dicendum datur, quoniam in animo est causam omnem exponere, habenda ratio est diligenter. 

 itaque primum illum actum istius vitae turpissimum et flagitiosissimum praetermittam. nihil a me de pueritiae suae flagitiis audiet, nihil ex illa impura adulescentia sua; quae qualis fuerit aut meministis, aut ex eo quem sui simillimum produxit recognoscere potestis. omnia praeteribo quae mihi turpia dictu videbuntur, neque solum quid istum audire, verum etiam quid me deceat dicere considerabo. vos , quaeso, date hoc et concedite pudori meo ut aliquam partem de istius impudentia reticere possim.

omne illud tempus quod fuit antequam iste ad magistratus remque publicam accessit, habeat per me solutum ac liberum. sileatur de nocturnis eius bacchationibus ac vigiliis; lenonum, aleatorum, perductorum nulla mentio fiat; damna, dedecora, quae res patris eius, aetas ipsius pertulit, praetereantur; lucretur indicia veteris infamiae; patiatur eius vita reliqua me hanc tantam iacturam criminum facere.

quaestor Cn. Papirio consuli fuisti abhinc annos quattuordecim. ex ea die ad hanc diem quae fecisti in iudicium voco: hora nulla vacua a furto, scelere, crudelitate, flagitio reperietur. hi sunt anni consumpti in quaestura et legatione Asiatica et praetura urbana et praetura Siciliensi; quare haec eadem erit quadripertita distributio totius accusationis meae. 

 quaestor ex senatus consulto provinciam sortitus es: obtigit tibi consularis, ut cum consule Cn. Carbone esses eamque provinciam obtineres. erat tum dissensio civium, de qua nihil sum dicturus quid sentire debueris: unum hoc dico, in eius modi tempore ac sorte statuere te debuisse utrum malles sentire atque defendere. Carbo graviter ferebat sibi quaestorem obtigisse hominem singulari luxuria atque inertia; verum tamen ornabat eum beneficiis officiisque omnibus. ne diutius teneam, pecunia attributa, numerata est: profectus est quaestor in provinciam: venit exspectatus in Galliam ad exercitum consularem cum pecunia. simul ac primum ei occasio visa est,—cognoscite hominis principium magistratuum gerendorum et rei publicae administrandae,—aversa pecunia publica quaestor consulem, exercitum, sortem, provinciamque deseruit.

video quid egerim: erigit se, sperat sibi auram posse aliquam adflari in hoc crimine voluntatis defensionisque eorum quibus Cn. Carbonis mortui nomen odio sit, quibus illam relictionem proditionemque consulis sui gratam sperat fore. quasi vero id cupiditate defendendae nobilitatis aut studio partium fecerit, ac non apertissime consulem, exercitum, provinciamque compilarit et propter impudentissimum furtum aufugerit! est enim obscurum et eius modi factum eius ut possit aliquis suspicari C. Verrem, quod ferre novos homines non potuerit, ad nobilitatem, hoc est ad suos, transisse, nihil fecisse propter pecuniam!

videamus rationes quem ad modum rettulerit: iam ipse ostendet quam ob rem Cn. Carbonem reliquerit, iam se ipse indicabit.

 primum brevitatem cognoscite: ACCEPI, inquit, VICIENS DVCENTA TRIGINTA QVINQVE MILIA QVADRINGENTOS DECEM ET SEPTEM NVMMOS. DEDI STIPENDIO, FRVMENTO, LEGATIS, PRO QVAESTORE, COHORTI PRAETORIAE HS MILLE SESCENTA TRIGINTA QVINQVE MILIA QVADRINGENTOS DECEM ET SEPTEM NVMMOS . RELIQVI: ARIMINI HS SESCENTA MILIA. HOC est rationes referre? hoc modo aut ego aut tu, Hortensi, aut quisquam omnium rettulit? quid hoc est? quae impudentia, quae audacia? quod exemplum ex tot hominum rationibus relatis huiusce modi est? illa tamen HS sescenta milia, quae ne falso quidem potuit quibus data essent describere , quae se Arimini scribit reliquisse, quae ipsa HS sescenta milia reliqua facta sunt, neque Carbo attigit neque Sulla vidit neque in aerarium relata sunt. oppidum sibi elegit Ariminum, quod tum, cum iste rationes referebat, oppressum direptumque erat: non suspicabatur, id quod nunc sentiet, satis multos ex illa calamitate Ariminensium testis nobis in hanc rem reliquos esse. recita denuo.

P. LENTVLO L. TRIARIO QVAESTORIBVS VRBANIS RES RATIONVM RELATARVM. Recita . ex SENATVS CONSVLTO. Vt hoc pacto rationem referre liceret, eo Sullanus repente factus est, non ut honos et dignitas nobilitati restitueretur. quodsi illinc inanis profugisses, tamen ista tua fuga nefaria proditio consulis tui conscelerata iudicaretur. ' malus civis, improbus consul, seditiosus homo Cn. Carbo fuit.' fuerit aliis: tibi quando esse coepit? posteaquam tibi pecuniam, rem frumentariam, rationes omnis suas exercitumque commisit. nam si tibi antea displicuisset, idem fecisses quod anno post M. Piso. quaestor cum L. Scipioni consuli obtigisset, non attigit pecuniam, non ad exercitum profectus est; quod de re publica sensit, ita sensit ut nec fidem suam nec morem maiorum nec necessitudinem sortis laederet.

etenim si haec perturbare omnia ac permiscere volumus, totam vitam periculosam, invidiosam , infestamque reddemus,—si nullam religionem sors habebit, nullam societatem coniunctio secundae dubiaeque fortunae, nullam auctoritatem mores atque instituta maiorum. omnium est communis inimicus qui fuit hostis suorum. nemo umquam sapiens proditori credendum putavit. ipse Sulla, cui adventus istius gratissimus esse debuit, ab se hominem atque ab exercitu suo removit: Beneventi esse iussit apud eos quos suis partibus amicissimos esse intellegebat, ubi iste summae rei causaeque nocere nihil posset. ei postea praemia tamen liberaliter tribuit, bona quaedam proscriptorum in agro Beneventano diripienda concessit, habuit honorem ut proditori, non ut amico fidem.

nunc quamvis sint homines qui mortuum Cn. Carbonem oderint, tamen hi debent non quid illi accidere voluerint, sed quid ipsis in tali re metuendum sit cogitare. commune est hoc malum, communis metus, commune periculum. nullae sunt occultiores insidiae quam eae quae latent in simulatione offici aut in aliquo necessitudinis nomine. nam eum qui palam est adversarius facile cavendo vitare possis; hoc vero occultum intestinum ac domesticum malum non modo non exsistit, verum etiam opprimit antequam prospicere atque explorare potueris. itane vero?

tu cum quaestor ad exercitum missus sis, custos non solum pecuniae sed etiam consulis, particeps omnium rerum consiliorumque fueris, habitus sis in liberum loco, sicut mos maiorum ferebat, repente relinquas, deseras, ad adversarios transeas? O scelus, o portentum in ultimas terras exportandum! non enim potest ea natura quae tantum facinus commiserit hoc uno scelere esse contenta: necesse est semper aliquid eius modi moliatur, necesse est in simili audacia perfidiaque versetur.

itaque idem iste, quem Cn. Dolabella postea C. Malleolo occiso pro quaestore habuit,—haud scio an maior etiam haec necessitudo fuerit quam illa Carbonis, ac plus iudicium voluntatis valere quam sortis debeat,—idem in Cn. Dolabellam qui in Cn. Carbonem fuit. nam quae in ipsum valebant crimina contulit in illum, causamque illius omnem ad inimicos accusatoresque detulit; ipse in eum cui legatus, cui pro quaestore fuerat, inimicissimum atque improbissimum testimonium dixit. ille miser cum esset Cn. Dolabella,— cum proditione istius nefaria, tum improbo ac falso eiusdem testimonio,—tum multo ex maxima parte istius furtorum ac flagitiorum invidia conflagravit.

quid hoc homine faciatis aut ad quam spem tam perfidiosum, tam importunum animal reservetis? qui in Cn. Carbone sortem, in Cn. Dolabella voluntatem neglexerit ac violarit, eosque ambo non modo deseruerit sed etiam prodiderit atque oppugnarit. nolite , quaeso, iudices, brevitate orationis meae potius quam rerum ipsarum magnitudine crimina ponderare; mihi enim properandum necessario est, ut omnia vobis quae mihi constituta sunt possim exponere.

quam ob rem quaestura istius demonstrata primique magistratus et furto et scelere perspecto, reliqua attendite. in quibus illud tempus Sullanarum proscriptionum ac rapinarum praetermittam; neque ego istum sibi ex communi calamitate defensionem ullam sinam sumere, suis eum certis propriisque criminibus accusabo. quam ob rem hoc omni tempore Sullano ex accusatione circumscripto legationem eius praeclaram cognoscite.

posteaquam Cn. Dolabellae provincia Cilicia constituta est, o di immortales, quanta iste cupiditate, quibus adlegationibus illam sibi legationem expugnavit! id quod Cn. Dolabellae principium maximae calamitatis fuit. nam ut est profectus, quacumque iter fecit, eius modi fuit, non ut legatus populi Romani, sed ut quaedam calamitas pervadere videretur. in Achaia— praetermittam minora omnia, quorum simile forsitan alius quoque aliquid aliquando fecerit; nihil dicam nisi singulare , nisi id quod, si in alium reum diceretur, incredibile videretur—magistratum Sicyonium nummos poposcit . ne sit hoc crimen in Verrem: fecerunt alii. cum ille non daret, animadvertit: improbum, sed non inauditum.

genus animadversionis videte: quaeretis ex quo genere hominem istum iudicetis. ignem ex lignis viridibus atque umidis in loco angusto fieri iussit: ibi hominem ingenuum, domi nobilem, populi Romani socium atque amicum, fumo excruciatum semivivum reliquit. iam quae iste signa, quas tabulas pictas ex Achaia sustulerit, non dicam hoc loco: est mihi alius locus ad hanc eius cupiditatem demonstrandam separatus . Athenis audistis ex aede Minervae grande auri pondus ablatum; dictum est hoc in Cn. Dolabellae iudicio. dictum ? etiam aestimatum . huius consili non participem C. Verrem, sed principem fuisse reperietis.

Delum venit. ibi ex fano Apollinis religiosissimo noctu clam sustulit signa pulcherrima atque antiquissima, eaque in onerariam navem suam conicienda curavit. postridie cum fanum spoliatum viderent ii qui Delum incolebant, graviter ferebant; est enim tanta apud eos eius fani religio atque antiquitas ut in eo loco ipsum Apollinem natum esse arbitrentur. verbum tamen facere non audebant, ne forte ea res ad Dolabellam ipsum pertineret.

 tum subito tempestates coortae sunt maximae, iudices, ut non modo proficisci cum cuperet Dolabella non posset, sed vix in oppido consisteret: ita magni fluctus eiciebantur. hic navis illa praedonis istius, onusta signis religiosis, expulsa atque eiecta fluctu frangitur; in litore signa illa Apollinis reperiuntur; iussu Dolabellae reponuntur. tempestas sedatur, Dolabella Delo proficiscitur.

non dubito quin, tametsi nullus in te sensus humanitatis, nulla ratio umquam fuit religionis, nunc tamen in metu periculoque tuo tuorum tibi scelerum veniat in mentem. potestne tibi ulla spes salutis commoda ostendi, cum recordaris in deos immortalis quam impius, quam sceleratus, quam nefarius fueris? Apollinemne tu Delium spoliare ausus es? illine tu templo tam antiquo, tam sancto, tam religioso manus impias ac sacrilegas adferre conatus es? si in pueritia non iis artibus ac disciplinis institutus eras ut ea quae litteris mandata sunt disceres atque cognosceres, ne postea quidem, cum in ea ipsa loca venisti, potuisti accipere id quod est proditum memoria ac litteris,

Latonam ex longo errore et fuga gravidam et iam ad pariendum temporibus exactis confugisse Delum atque ibi Apollinem Dianamque peperisse? qua ex opinione hominum illa insula eorum deorum sacra putatur, tantaque eius auctoritas religionis et est et semper fuit ut ne Persae quidem, cum bellum toti Graeciae, dis hominibusque , indixissent, et mille numero navium classem ad Delum adpulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere. hoc tu fanum depopulari , homo improbissime atque amentissime, audebas? fuit ulla cupiditas tanta quae tantam exstingueret religionem? et si tum haec non cogitabas, ne nunc quidem recordaris nullum esse tantum malum quod non tibi pro sceleribus tuis iam diu debeatur?

in Asiam vero postquam venit, quid ego adventus istius prandia , cenas, equos muneraque commemorem ? nihil cum Verre de cotidianis criminibus acturus sum: Chio per vim signa pulcherrima dico abstulisse, item Erythris et Halicarnasso. Tenedo—praetereo pecuniam quam eripuit —Tenem ipsum, qui apud Tenedios sanctissimus deus habetur, qui urbem illam dicitur condidisse, cuius ex nomine Tenedus nominatur, hunc ipsum, inquam, Tenem pulcherrime factum, quem quondam in comitio vidistis, abstulit magno cum gemitu civitatis.

illa vero expugnatio fani antiquissimi et nobilissimi Iunonis Samiae quam luctuosa Samiis fuit, quam acerba toti Asiae, quam clara apud omnis, quam nemini vestrum inaudita! de qua expugnatione cum legati ad C. Neronem in Asiam Samo venissent, responsum tulerunt eius modi querimonias, quae ad legatos populi Romani pertinerent, non ad praetorem sed Romam deferri oportere. quas iste tabulas illinc , quae signa sustulit! quae cognovi egomet apud istum in aedibus nuper, cum obsignandi gratia venissem.

quae signa nunc, Verres, ubi sunt? illa quaero quae apud te nuper ad omnis columnas, omnibus etiam intercolumniis , in silva denique disposita sub divo vidimus. cur ea, quam diu alium praetorem cum iis iudicibus quos in horum locum subsortitus esses de te in consilium iturum putasti, tam diu domi fuerunt: posteaquam nostris testibus nos quam horis tuis uti malle vidisti, nullum signum domi reliquisti praeter duo quae in mediis aedibus sunt, quae ipsa Samo sublata sunt? non putasti me tuis familiarissimis in hanc rem testimonia denuntiaturum, qui tuae domi semper fuissent, ex quibus quaererem, signa scirentne fuisse quae non essent ?

quid tum hos de te iudicaturos arbitratus es, cum viderent te iam non contra accusatorem tuum, sed contra quaestorem sectoremque pugnare? qua de re Charidemum Chium testimonium priore actione dicere audistis, sese, cum esset trierarchus et Verrem ex Asia decedentem prosequeretur iussu Dolabellae, fuisse una cum isto Sami, seseque tum scire spoliatum esse fanum Iunonis et oppidum Samum; posteaque se causam apud Chios civis suos Samiis accusantibus publice dixisse, eoque se esse absolutum quod planum fecisset ea quae legati Samiorum dicerent ad Verrem, non ad se pertinere.

Aspendum vetus oppidum et nobile in Pamphylia scitis esse, plenissimum signorum optimorum. non dicam illinc hoc signum ablatum esse et illud: hoc dico, nullum te Aspendi signum, Verres, reliquisse, omnia ex fanis, ex locis publicis, palam, spectantibus omnibus, plaustris evecta exportataque esse. atque etiam illum Aspendium citharistam, de quo saepe audistis id quod est Graecis hominibus in proverbio, quem omnia 'intus canere' dicebant, sustulit et in intimis suis aedibus posuit, ut etiam illum ipsum suo artificio superasse videatur.

Pergae fanum antiquissimum et sanctissimum Dianae scimus esse: id quoque a te nudatum ac spoliatum esse, ex ipsa Diana quod habebat auri detractum atque ablatum esse dico. quae , malum, est ista tanta audacia atque amentia! quas enim sociorum atque amicorum urbis adisti legationis iure et nomine, si in eas vi cum exercitu imperioque invasisses, tamen, opinor, quae signa atque ornamenta ex iis urbibus sustulisses, haec non in tuam domum neque in suburbana amicorum, sed Romam in publicum deportasses.

quid ego de M. Marcello loquar, qui Syracusas, urbem ornatissimam, cepit? quid de L. Scipione, qui bellum in Asia gessit Antiochumque, regem potentissimum, vicit? quid de Flaminino, qui regem Philippum et Macedoniam subegit? quid de L. Paulo , qui regem Persen vi ac virtute superavit? quid de L. Mummio, qui urbem pulcherrimam atque ornatissimam, Corinthum, plenissimam rerum omnium, sustulit, urbisque Achaiae Boeotiaeque multas sub imperium populi Romani dicionemque subiunxit? quorum domus, cum honore ac virtute florerent, signis et tabulis pictis erant vacuae; at vero urbem totam templaque deorum omnisque Italiae partis illorum donis ac monumentis exornatas videmus.

vereor ne haec forte cuipiam nimis antiqua et iam obsoleta videantur; ita enim tum aequabiliter omnes erant eius modi ut haec laus eximiae virtutis et innocentiae non solum hominum, verum etiam temporum illorum esse videatur. P. Servilius, vir clarissimus, maximis rebus gestis, adest de te sententiam laturus : Olympum vi, copiis, consilio, virtute cepit, urbem antiquam et omnibus rebus auctam et ornatam. recens exemplum fortissimi viri profero; nam postea Servilius imperator populi Romani Olympum urbem hostium cepit quam tu in isdem illis locis legatus quaestorius oppida pacata sociorum atque amicorum diripienda ac vexanda curasti.

tu quae ex fanis religiosissimis per scelus et latrocinium abstulisti, ea nos videre nisi in tuis amicorumque tuorum tectis non possumus: P. Servilius quae signa atque ornamenta ex urbe hostium vi et virtute capta belli lege atque imperatorio iure sustulit, ea populo Romano adportavit, per triumphum vexit, in tabula publica ad aerarium perscribenda curavit. cognoscite ex litteris publicis hominis amplissimi diligentiam. recita . RATIONES RELATAE P. SERVILI . non solum numerum signorum, sed etiam unius cuiusque magnitudinem, figuram, statum litteris definiri vides. certe maior est virtutis victoriaeque iucunditas quam ista voluptas quae percipitur ex libidine et cupiditate. multo diligentius habere dico Servilium praedam populi Romani quam te tua furta notata atque perscripta.

dices tua quoque signa et tabulas pictas ornamento urbi foroque populi Romani fuisse. memini ; vidi simul cum populo Romano forum comitiumque adornatum ad speciem magnifico ornatu, ad sensum cogitationemque acerbo et lugubri; vidi conlucere omnia furtis tuis, praeda provinciarum, spoliis sociorum atque amicorum. quo quidem tempore, iudices, iste spem maximam reliquorum quoque peccatorum nactus est; vidit enim eos qui iudiciorum se dominos dici volebant harum cupiditatum esse servos.

socii vero nationesque exterae spem omnem tum primum abiecerunt rerum ac fortunarum suarum, propterea quod casu legati ex Asia atque Achaia plurimi Romae tunc fuerunt, qui deorum simulacra ex suis fanis sublata in foro venerabantur, itemque cetera signa et ornamenta cum cognoscerent, alia alio in loco lacrimantes intuebantur. quorum omnium hunc sermonem tum esse audiebamus, nihil esse quod quisquam dubitaret de exitio sociorum atque amicorum, cum quidem viderent in foro populi Romani, quo in loco antea qui sociis iniurias fecerant accusari et condemnari solebant, ibi esse palam posita ea quae ab sociis per scelus ablata ereptaque essent.

hic ego non arbitror illum negaturum signa se plurima, tabulas pictas innumerabilis habere; sed, ut opinor, solet haec quae rapuit et furatus est non numquam dicere se emisse, quoniam quidem in Achaiam, Asiam , Pamphyliam sumptu publico et legationis nomine mercator signorum tabularumque pictarum missus est.

 et istius et patris eius accepi tabulas omnis, quas diligentissime legi atque digessi, patris, quoad vixit, tuas, quoad ais te confecisse. nam in isto, iudices, hoc novum reperietis. audimus aliquem tabulas numquam confecisse; quae est opinio hominum de Antonio falsa, nam fecit diligentissime; verum sit hoc genus aliquod, minime probandum. audimus alium non ab initio fecisse, sed ex tempore aliquo confecisse; est aliqua etiam huiusce rei ratio. hoc vero novum et ridiculum est, quod hic nobis respondit cum ab eo tabulas postularemus, usque ad M. Terentium et C. Cassium consules confecisse, postea destitisse.

Alio loco hoc cuius modi sit considerabimus; nunc nihil ad me attinet; horum enim temporum in quibus nunc versor habeo tabulas et tuas et patris. plurima signa pulcherrima, plurimas tabulas optimas deportasse te negare non potes. atque utinam neges! Vnum ostende in tabulis aut tuis aut patris tui emptum esse: vicisti. ne haec quidem duo signa pulcherrima quae nunc ad impluvium tuum stant, quae multos annos ante valvas Iunonis Samiae steterunt, habes quo modo emeris, haec, inquam, duo quae in aedibus tuis sola iam sunt, quae sectorem exspectant, relicta ac destituta a ceteris signis.

at , credo, in hisce solis rebus indomitas cupiditates atque effrenatas habebat: ceterae libidines eius ratione aliqua aut modo continebantur. quam multis istum ingenuis, quam multis matribus familias in illa taetra atque impura legatione vim attulisse existimatis? ecquo in oppido pedem posuit ubi non plura stuprorum flagitiorumque suorum quam adventus sui vestigia reliquerit? sed ego omnia quae negari poterunt praetermittam; etiam haec quae certissima sunt et clarissima relinquam; unum aliquod de nefariis istius factis eligam, quo facilius ad Siciliam possim aliquando, quae mihi hoc oneris negotique imposuit, pervenire.

oppidum est in Hellesponto Lampsacum, iudices, in 63 primis Asiae provinciae clarum et nobile; homines autem ipsi Lampsaceni cum summe in omnis civis Romanos officiosi, tum praeterea maxime sedati et quieti, prope praeter ceteros ad summum Graecorum otium potius quam ad ullam vim aut tumultum adcommodati. accidit , cum iste a Cn. Dolabella efflagitasset ut se ad regem Nicomedem regemque Sadalam mitteret, cumque iter hoc sibi magis ad quaestum suum quam ad rei publicae tempus adcommodatum depoposcisset, ut illo itinere veniret Lampsacum cum magna calamitate et prope pernicie civitatis. deducitur iste ad ianitorem quendam hospitem, comitesque eius item apud ceteros hospites conlocantur. Vt mos erat istius, atque ut eum suae libidines flagitiosae facere admonebant, statim negotium dat illis suis comitibus, nequissimis turpissimisque hominibus, uti videant et investigent ecqua virgo sit aut mulier digna quam ob rem ipse Lampsaci diutius commoraretur .

erat comes eius Rubrius quidam, homo factus ad istius libidines, qui miro artificio, quocumque venerat, haec investigare omnia solebat. is ad eum rem istam defert, Philodamum esse quendam, genere, honore, copiis, existimatione facile principem Lampsacenorum; eius esse filiam, quae cum patre habitaret propterea quod virum non haberet, mulierem eximia pulchritudine; sed eam summa integritate pudicitiaque existimari. homo , ut haec audivit, sic exarsit ad id quod non modo ipse numquam viderat, sed ne audierat quidem ab eo qui ipse vidisset, ut statim ad Philodamum migrare se diceret velle. hospes ianitor , qui nihil suspicaretur, veritus ne quid in ipso se offenderetur, hominem summa vi retinere coepit. iste , qui hospitis relinquendi causam reperire non posset, alia sibi ratione viam munire ad stuprum coepit; Rubrium, delicias suas, in omnibus eius modi rebus adiutorem suum et conscium, parum laute deversari dicit; ad Philodamum deduci iubet.

quod ubi est Philodamo nuntiatum, tametsi erat ignarus quantum sibi ac liberis suis iam tum mali constitueretur, tamen ad istum venit; ostendit munus illud suum non esse; se, cum suae partes essent hospitum recipiendorum, tum ipsos tamen praetores et consules, non legatorum adseculas , recipere solere. iste , qui una cupiditate raperetur, totum illius postulatum causamque neglexit; per vim ad eum, qui recipere non debebat, Rubrium deduci imperavit.

 hic Philodamus, posteaquam ius suum obtinere non potuit, ut humanitatem consuetudinemque suam retineret laborabat. homo , qui semper hospitalissimus amicissimusque nostrorum hominum existimatus esset, noluit videri ipsum illum Rubrium invitus domum suam recepisse; magnifice et ornate, ut erat in primis inter suos copiosus, convivium comparat ; rogat Rubrium ut quos ei commodum sit invitet, locum sibi soli, si videatur, relinquat; etiam filium suum, lectissimum adulescentem, foras ad propinquum suum quendam mittit ad cenam.

Rubrius istius comites invitat; eos omnis Verres certiores facit quid opus esset. mature veniunt, discumbitur. fit sermo inter eos, et invitatio ut Graeco more biberetur; hortatur hospes, poscunt maioribus poculis, celebratur omnium sermone laetitiaque convivium. posteaquam satis calere res Rubrio visa est, ' quaeso ,' inquit, 'Philodame, cur ad nos filiam tuam non intro vocari iubes?' homo , qui et summa gravitate et iam id aetatis et parens esset, obstipuit hominis improbi dicto. instare Rubrius. tum ille , ut aliquid responderet, negavit moris esse Graecorum ut in convivio virorum accumberent mulieres. hic tum alius ex alia parte, ' enim vero ferendum hoc quidem non est; vocetur mulier!' et simul servis suis Rubrius ut ianuam clauderent et ipsi ad foris adsisterent imperat.

quod ubi ille intellexit, id agi atque id parari ut filiae suae vis adferretur, servos suos ad se vocat; his imperat ut se ipsum neglegant, filiam defendant; excurrat aliquis qui hoc tantum domestici mali filio nuntiet clamor interea fit tota domo; inter servos Rubri atque hospitis iactatur domi suae vir primarius et homo honestissimus; pro se quisque manus adfert; aqua denique ferventi a Rubrio ipso Philodamus perfunditur. haec ubi filio nuntiata sunt, statim exanimatus ad aedis contendit, ut et vitae patris et pudicitiae sororis succurreret; omnes eodem animo Lampsaceni, simul ut hoc audierunt, quod eos cum Philodami dignitas tum iniuriae magnitudo movebat, ad aedis noctu convenerunt. hic lictor istius Cornelius, qui cum eius servis erat a Rubrio quasi in praesidio ad auferendam mulierem conlocatus, occiditur; servi non nulli vulnerantur; ipse Rubrius in turba sauciatur. iste , qui sua cupiditate tantos tumultus concitatos videret, cupere aliqua evolare, si posset.

postridie homines mane in contionem conveniunt; quaerunt quid optimum factu sit; pro se quisque, ut in quoque erat auctoritatis plurimum, ad populum loquebatur; inventus est nemo cuius non haec et sententia esset et oratio , non esse metuendum, si istius nefarium scelus Lampsaceni ulti vi manuque essent, ne senatus populusque Romanus in eam civitatem animadvertendum putaret; quodsi hoc iure legati populi Romani in socios nationesque exteras uterentur, ut pudicitiam liberorum servare ab eorum libidine tutam non liceret, quidvis esse perpeti satius quam in tanta vi atque acerbitate versari.

haec cum omnes sentirent, et. cum in eam rationem pro suo quisque sensu ac dolore loqueretur, omnes ad eam domum in qua iste deversabatur profecti sunt; caedere ianuam saxis, instare ferro, ligna et sarmenta circumdare ignemque subicere coeperunt. tunc cives Romani, qui Lampsaci negotiabantur, concurrunt; orant Lampsacenos ut gravius apud eos nomen legationis quam iniuria legati putaretur; sese intellegere hominem illum esse impurum ac nefarium, sed quoniam nec perfecisset quod conatus esset, neque futurus esset Lampsaci postea, levius eorum peccatum fore si homini scelerato pepercissent quam si legato non pepercissent.

sic iste multo sceleratior et nequior quam ille Hadrianus aliquanto etiam felicior fuit. ille , quod eius avaritiam cives Romani ferre non potuerunt , Vticae domi suae vivus exustus est, idque ita illi merito accidisse existimatum est ut laetarentur omnes neque ulla animadversio constitueretur: hic sociorum ambustus incendio tamen ex illa flamma periculoque evolavit, neque adhuc causam ullam excogitare potuit quam ob rem commiserit, aut quid evenerit, ut in tantum periculum veniret. non enim potest dicere, 'cum seditionem sedare vellem, cum frumentum imperarem, cum stipendium cogerem, cum aliquid denique rei publicae causa gererem, quod acrius imperavi, quod animadverti, quod minatus sum.' quae si diceret, tamen ignosci non oporteret, si nimis atrociter imperando sociis in tantum adductus periculum videretur.

nunc cum ipse causam illius tumultus neque veram dicere neque falsam confingere audeat, homo autem ordinis sui frugalissimus, qui tum accensus C. Neroni fuit, P. Tettius , haec eadem se Lampsaci cognosse dixerit, vir omnibus rebus ornatissimus, C. Varro, qui tum in Asia militum tribunus fuit, haec eadem ipse se ex Philodamo audisse dicat, potestis dubitare quin istum fortuna non tam ex illo periculo eripere voluerit quam ad vestrum iudicium reservare? Nisi vero illud dicet, quod et in Tetti testimonio priore actione interpellavit Hortensius—quo tempore quidem signi satis dedit, si quid esset quod posset dicere, se tacere non posse, ut, quam diu tacuit in ceteris testibus, scire omnes possemus nihil habuisse quod diceret: hoc tum dixit, Philodamum et filium eius a C. Nerone esse damnatos.

de quo ne multa disseram tantum dico, secutum id esse Neronem et eius consilium: quod Cornelium lictorem occisum esse constaret, putasse non oportere esse cuiquam ne in ulciscenda quidem iniuria hominis occidendi potestatem. in quo video Neronis iudicio non te absolutum esse improbitatis, sed illos damnatos esse caedis. verum ista damnatio tamen cuius modi fuit? audite , quaeso, iudices, et aliquando miseremini sociorum et ostendite aliquid iis in vestra fide praesidi esse oportere.

 quod toti Asiae iure occisus videbatur istius ille verbo lictor, re vera minister improbissimae cupiditatis, pertimuit iste ne Philodamus Neronis iudicio liberaretur; rogat et orat Dolabellam ut de sua provincia decedat, ad Neronem proficiscatur; se demonstrat incolumem esse non posse, si Philodamo vivere atque aliquando Romam venire licuisset. commotus est Dolabella:

fecit id quod multi reprehenderunt, ut exercitum, provinciam, bellum relinqueret, et in Asiam hominis nequissimi causa in alienam provinciam proficisceretur. posteaquam ad Neronem venit, contendit ab eo ut Philodami causam cognosceret. venerat ipse qui esset in consilio et primus sententiam diceret; adduxerat etiam praefectos et tribunos militaris suos, quos Nero omnis in consilium vocavit; erat in consilio etiam aequissimus iudex ipse Verres; erant non nulli togati creditores Graecorum, quibus ad exigendas pecunias improbissimi cuiusque legati plurimum prodest gratia.

ille miser defensorem reperire neminem poterat ; quis enim esset aut togatus, qui Dolabellae gratia, aut Graecus, qui eiusdem vi et imperio non moveretur? accusator autem adponitur civis Romanus de creditoribus Lampsacenorum; qui si dixisset quod iste iussisset , per eiusdem istius lictores a populo pecuniam posset exigere. cum haec omnia tanta contentione, tantis copiis agerentur; cum illum miserum multi accusarent, nemo defenderet; cumque Dolabella cum suis praefectis pugnaret in consilio, Verres fortunas agi suas diceret, idem testimonium diceret, idem esset in consilio, idem accusatorem parasset,—haec cum omnia fierent, et cum hominem constaret occisum, tamen tanta vis istius iniuriae, tanta in isto improbitas putabatur ut de Philodamo AMPLIUS pro nuntiaretur.

quid ego nunc in altera actione Cn. Dolabellae spiritus, quid huius lacrimas et concursationes proferam, quid C. Neronis, viri optimi atque innocentissimi, non nullis in rebus animum nimium timidum atque demissum? qui in illa re quid facere oporteret non habebat, nisi forte, id quod omnes tum desiderabant, ut ageret eam rem sine Verre et sine Dolabella. quicquid esset sine his actum, omnes probarent; tum vero quod pronuntiatum est non per Neronem iudicatum, sed per Dolabellam ereptum existimabatur. condemnatur enim perpaucis sententiis Philodamus et eius filius. adest , instat, urget Dolabella ut quam primum securi feriantur, quo quam minime multi ex illis de istius nefario scelere audire possent.

constituitur in foro Laodiceae spectaculum acerbum et miserum et grave toti Asiae provinciae, grandis natu parens adductus ad supplicium, ex altera parte filius, ille quod pudicitiam liberorum, hic quod vitam patris famamque sororis defenderat. flebat uterque non de suo supplicio, sed pater de fili morte, de patris filius. quid lacrimarum ipsum Neronem putatis profudisse? quem fletum totius Asiae fuisse, quem luctum et gemitum Lampsacenorum? securi esse percussos homines innocentis nobilis, socios populi Romani atque amicos, propter hominis flagitiosissimi singularem nequitiam atque improbissimam cupiditatem!

iam iam, Dolabella, neque me tui neque tuorum liberorum , quos tu miseros in egestate atque in solitudine reliquisti, misereri potest. Verresne tibi tanti fuit ut eius libidinem hominum innocentium sanguine lui velles? idcircone exercitum atque hostem relinquebas ut tua vi et crudelitate istius hominis improbissimi pericula sublevares? quod enim eum tibi quaestoris in loco constitueras, idcirco tibi amicum in perpetuum fore putasti ? nesciebas ab eo Cn. Carbonem consulem, cuius re vera quaestor fuerat, non modo relictum sed etiam spoliatum auxiliis, pecunia, nefarie oppugnatum et proditum? expertus igitur es istius perfidiam tum cum ipse se ad inimicos tuos contulit, cum in te homo ipse nocens acerrimum testimonium dixit, cum rationes ad aerarium nisi damnato te referre noluit.

tantaene tuae, Verres, libidines erunt ut eas capere ac sustinere non provinciae populi Romani, non nationes exterae possint? tune quod videris, quod audieris, quod concupieris, quod cogitaris, nisi id ad nutum tuum praesto fuerit, nisi libidini tuae cupiditatique paruerit, immittentur homines, expugnabuntur domus, civitates non modo pacatae, verum etiam sociorum atque amicorum ad vim atque ad arma confugient, ut ab se atque a liberis suis legati populi Romani scelus ac libidinem propulsare possint? nam quaero abs te circumsessusne sis Lampsaci, coeperitne domum in qua deversabare illa multitudo incendere, voluerintne legatum populi Romani comburere vivum Lampsaceni? negare non potes; habeo enim testimonium tuum quod apud Neronem dixisti, habeo quas ad eundem litteras misisti.

recita hunc ipsum locum de testimonio. TESTI- MONIVM C. VERRIS IN ARTEMIDORVM. NON MVLTO POST IN DOMVM — . bellumne populo Romano Lampsacena civitas facere conabatur ? deficere ab imperio ac nomine nostro volebat? video enim et ex iis quae legi et audivi intellego, in qua civitate non modo legatus populi Romani circumsessus, non modo igni, ferro, manu, copiis oppugnatus, sed aliqua ex parte violatus sit, nisi publice satis factum sit, ei civitati bellum indici atque inferri solere.

quae fuit igitur causa cur cuncta civitas Lampsacenorum de contione, quem ad modum tute scribis, domum tuam concurreret ? tu enim neque in litteris quas Neroni mittis, neque in testimonio causam tanti tumultus ostendis ullam. obsessum te dicis, ignem adlatum, sarmenta circumdata, lictorem tuum occisum esse dicis, prodeundi tibi in publicum potestatem factam negas: causam huius tanti terroris occultas. nam si quam Rubrius iniuriam suo nomine ac non impulsu tuo et tua cupiditate fecisset, de tui comitis iniuria questum ad te potius quam te oppugnatum venirent. cum igitur quae causa illius tumultus fuerit testes a nobis producti dixerint, ipse celarit, nonne causam hanc quam nos proposuimus cum illorum testimonia tum istius taciturnitas perpetua confirmat ?

huic homini parcetis igitur, iudices, cuius tanta peccata sunt ut ii quibus iniurias fecerit neque legitimum tempus exspectare ad ulciscendum neque vim tantam doloris in posterum differre potuerint? circumsessus es. A quibus? A Lampsacenis. barbaris hominibus, credo, aut iis qui populi Romani nomen contemnerent. immo vero ab hominibus et natura et consuetudine et disciplina lenissimis, porro autem populi Romani condicione sociis, fortuna servis, voluntate supplicibus: ut perspicuum sit omnibus, nisi tanta acerbitas iniuriae, tanta vis sceleris fuisset ut Lampsaceni moriendum sibi potius quam perpetiendum putarent, numquam illos in eum locum progressuros fuisse ut vehementius odio libidinis tuae quam legationis metu moverentur.

nolite , per deos immortalis, cogere socios atque exteras nationes hoc uti perfugio, quo , nisi vos vindicatis, utentur necessario! Lampsacenos in istum numquam ulla res mitigasset nisi eum poenas Romae daturum credidissent: etsi talem acceperant iniuriam, quam nulla lege satis digne persequi possent, tamen incommoda sua nostris committere legibus et iudiciis quam dolori suo permittere maluerunt. tu mihi, cum circumsessus a tam inlustri civitate sis propter tuum scelus atque flagitium, cum coegeris homines miseros et calamitosos quasi desperatis nostris legibus et iudiciis ad vim, ad manus, ad arma confugere, cum te in oppidis et civitatibus amicorum non legatum populi Romani, sed tyrannum libidinosum crudelemque praebueris, cum apud exteras nationes imperi nominisque nostri famam tuis probris flagitiisque violaris, cum te ex ferro amicorum populi Romani eripueris atque ex flamma sociorum evolaris, hic tibi perfugium speras futurum? erras : ut huc incideres, non ut hic conquiesceres, illi te vivum exire passi sunt.

et ais iudicium esse factum te iniuria circumsessum esse Lampsaci, quod Philodamus cum filio condemnatus sit. quid , si doceo, si planum facio teste homine nequam, verum ad hanc rem tamen idoneo—te ipso, inquam, teste docebo te huius circumsessionis tuae causam et culpam in alios transtulisse , neque in eos, quos tu insimularas, esse animadversum. iam nihil te iudicium Neronis adiuvat. recita quas ad Neronem litteras misit. EPISTVLA C. VERRIS AD NERONEM. THEMISTAGORAS ET THESSALVS — . Themistagoram et Thessalum scribis populum concitasse. quem populum? qui te circumsedit, qui te vivum comburere conatus est. Vbi hos persequeris, ubi accusas, ubi defendis ius nomenque legati? in Philodami iudicio dices id actum? cedo mihi ipsius Verris testimonium:

videamus quid idem iste iuratus dixerit. recita . AB ACCVSATORE ROGATVS RESPONDIT IN HOC IVDICIO NON PERSEQVI: SIBI IN ANIMO ESSE ALIO TEMPORE PERSEQVI. quid igitur te iuvat Neronis iudicium, quid Philodami damnatio? legatus cumesses circumsessus, cum que, quem ad modum tute ad Neronem scripsisti, populo Romano communique causae legatorum facta esset insignis iniuria, non es persecutus: dicis tibi in animo esse alio tempore persequi. quod fuit id tempus? quando es persecutus? cur imminuisti ius legationis, cur causam populi Romani deseruisti ac prodidisti, cur iniurias tuas coniunctas cum publicis reliquisti? non te ad senatum causam deferre, non de tam atrocibus iniuriis conqueri, non eos homines qui populum concitarant consulum litteris evocandos curare oportuit?

nuper M. Aurelio Scauro postulante, quod is Ephesi se quaestorem vi prohibitum esse dicebat quo minus e fano Dianae servum suum, qui in illud asylum confugisset, abduceret, Pericles Ephesius, homo nobilissimus, Romam evocatus est, quod auctor illius iniuriae fuisse arguebatur : tu, si te legatum ita Lampsaci tractatum esse senatum docuisses ut tui comites vulnerarentur, lictor occideretur, ipse circumsessus paene incenderere, eius autem rei duces et auctores principes fuisse, quos scribis, Themistagoram et Thessalum, quis non commoveretur, quis non ex iniuria quae tibi esset facta sibi provideret, quis non in ea re causam tuam, periculum commune agi arbitraretur? etenim nomen legati eius modi esse debet quod non modo inter sociorum iura, sed etiam inter hostium tela incolume versetur.

Magnum hoc Lampsacenum crimen est libidinis atque improbissimae cupiditatis: accipite nunc avaritiae prope modum in suo genere non levius. Milesios navem poposcit, quae eum praesidi causa Myndum prosequeretur: illi statim myoparonem egregium de sua classe ornatum atque armatum dederunt. hoc praesidio Myndum profectus est. nam quid a Milesiis lanae publice abstulerit, item de sumptu in adventum, de contumeliis et iniuriis in magistratum Milesium tametsi dici cum vere tum graviter et vehementer potest, tamen dicere praetermittam eaque omnia testibus integra reservabo: illud, quod neque taceri ullo modo neque dici pro dignitate potest, cognoscite.

milites remigesque Miletum Myndo pedibus reverti iubet: ipse myoparonem pulcherrimum de decem Milesiorum navibus electum L. Magio et L. Fannio , qui Myndi habitabant, vendidit. hi sunt homines quos nuper senatus in hostium numero habendos censuit: hoc illi navigio ad omnis populi Romani hostis usque ab Dianio quod in Hispania est ad Sinopam quae in Ponto est navigaverunt. O, di immortales, incredibilem avaritiam singularemque audaciam! navem tu de classe populi Romani, quam tibi Milesia civitas ut te prosequeretur dedisset, ausus es vendere? xi te magnitudo malefici, si hominum existimatio non movebat, ne illud quidem cogitabas, huius improbissimi furti sive adeo nefariae praedae tam inlustrem ac tam nobilem civitatem testem futuram?

an quia tum Cn. Dolabella in eum qui ei myoparoni praefuerat, Milesiisque rem gestam renuntiarat, animadvertere tuo rogatu conatus est, renuntiationemque eius, quae erat in publicas litteras relata illorum legibus, tolli iusserat, idcirco te ex hoc crimine elapsum esse arbitrabare?

 multum te ista fefellit opinio, et quidem multis in locis. semper enim existimasti, et maxime in Sicilia, satis cautum tibi ad defensionem fore, si aut referri aliquid in litteras publicas vetuisses, aut quod relatum esset tolli coegisses. hoc quam nihil sit, tametsi ex multis Siciliae civitatibus priore actione didicisti, tamen etiam in hac ipsa civitate cognosce. sunt illi quidem dicto audientes, quam diu adsunt ii qui imperant: simul ac discesserunt, non solum illud perscribunt quod tum prohibiti sunt, sed etiam causam adscribunt cur non tum in litteras relatum sit. manent istae litterae Mileti, manent, et dum erit illa civitas manebunt.

decem enim navis iussu L. Murenae populus Milesius ex pecunia vectigali populo Romano fecerat, sicut pro sua quaeque parte Asiae ceterae civitates. quam ob rem unam ex decem, non praedonum repentino adventu sed legati latrocinio, non vi tempestatis sed hac horribili tempestate sociorum amissam in litteras publicas rettulerunt.

sunt Romae legati Milesii, homines nobilissimi ac principes civitatis, qui tametsi mensem Februarium et consulum designatorum nomen exspectant, tamen hoc tantum facinus non modo negare interrogati, sed ne producti quidem reticere poterunt: dicent, inquam, et religione adducti et domesticarum legum metu, quid illo myoparone factum sit, ostendent C. Verrem, in ea classe quae contra piratas aedificata sit, piratam ipsum consceleratum fuisse. 

 C. Malleolo, quaestore Cn. Dolabellae, occiso duas sibi hereditates venisse arbitratus est, unam quaestoriae procurationis, nam a Dolabella statim pro quaestore iussus est esse; alteram tutelae, nam cum pupilli malleoli tutor esset, in bona eius impetum fecit.

nam malleolus in provinciam sic copiose profectus erat ut domi prorsus nihil relinqueret; praeterea pecunias occuparat apud populos et syngraphas fecerat, argenti optimi caelati grande pondus secum tulerat, nam ille quoque sodalis istius erat in hoc morbo et cupiditate; grande pondus argenti, familiam magnam, multos artifices, multos formosos homines reliquit. iste quod argenti placuit invasit; quae mancipia voluit abduxit; vina ceteraque quae in Asia facillime comparantur, quae ille reliquerat, asportavit; reliqua vendidit, pecuniam exegit.

cum ad HS viciens quinquiens redegisse constaret, ut Romam rediit, nullam litteram pupillo, nullam matri eius, nullam tutoribus reddidit; servos artifices pupilli cum haberet domi, circum pedes autem homines formosos et litteratos, suos esse dicebat, se emisse. cum saepius mater et avia pueri postularent uti, si non redderet pecuniam nec rationem daret, diceret saltem quantum pecuniae malleoli deportasset, a multis efflagitatus aliquando dixit HS deciens; deinde in codicis extrema cera nomen infimum in flagitiosa litura fecit; expensa Chrysogono servo HS sescenta milia, accepta pupillo malleolo rettulit. quo modo ex deciens HS sescenta sint facta , quo modo dc eodem modo quadrarint ut illa de Cn. Carbonis pecunia reliqua HS sescenta facta sint , quo modo Chrysogono expensa lata sint, cur id nomen infimum in lituraque sit, vos existimabitis.

tamen HS sescenta milia cum accepta rettulisset, HS quinquaginta milia soluta non sunt; homines, posteaquam reus factus est, redditi alii alii etiam nunc retinentur; peculia omnium vicariique retinentur.

 haec est istius praeclara tutela. en cui tuos liberos committas, en memoriam mortui sodalis, en metum vivorum existimationis! cum tibi se tota Asia spoliandam ac vexandam praebuisset, cum tibi exposita esset omnis ad praedandum Pamphylia, contentus his tam opimis rebus non fuisti? manus a tutela, manus a pupillo, manus a sodalis filio abstinere non potuisti? iam te non Siculi, non aratores, ut dictitas, circumveniunt, non hi qui decretis edictisque tuis in te concitati infestique sunt: malleolus a me productus est et mater eius atque avia, quae miserae flentes eversum a te puerum patriis bonis esse dixerunt.

quid exspectas? an dum ab inferis ipse malleolus exsistat, atque abs te officia tutelae sodalitatis familiaritatisque flagitet? ipsum putato adesse. homo avarissime et spurcissime, redde bona sodalis filio, si non quae abstulisti, at quae confessus es! cur cogis sodalis filium hanc primam in foro vocem cum dolore et querimonia emittere ? cur sodalis uxorem, sodalis socrum, domum denique totam sodalis mortui contra te testimonium dicere? cur pudentissimas lectissimasque feminas in tantum virorum conventum insolitas invitasque prodire cogis? recita omnium testimonia. TESTIMONIVM MATRIS ET AVIAE.

pro quaestore vero quo modo iste commune Milyadum vexarit , quo modo Lyciam, Pamphyliam, Pisidiam Phrygiamque totam frumento imperando, aestimando, hac sua, quam tum primum excogitavit, Siciliensi aestimatione adflixerit, non est necesse demonstrare verbis: hoc scitote, his nominibus—quae res per hunc gestae sunt cum iste civitatibus frumentum, coria, cilicia, saccos imperaret, neque ea sumeret proque iis rebus pecuniam exigeret—his nominibus solis Cn. Dolabellae HS ad triciens litem esse aestimatam. quae omnia, etiamsi voluntate Dolabellae fiebant, per istum tamen omnia gerebantur.

consistam in uno nomine; multa enim sunt ex eodem genere. recita . DE LITIBVS AESTIMATIS CN. DOLABELLAE PR. PECVNIAE REDACTAE . QVOD A COMMVNI MILVADVM—. te haec coegisse, te aestimasse, tibi pecuniam numeratam esse dico, eademque vi et iniuria, cum pecunias maximas cogeres, per omnis partis provinciae te tamquam aliquam calamitosam tempestatem pestemque pervasisse demonstro.

itaque M. Scaurus, qui Cn. Dolabellam accusavit, istum in sua potestate ac dicione tenuit. homo adulescens cum istius in inquirendo multa furta ac flagitia cognosset , fecit perite et callide; volumen eius rerum gestarum maximum isti ostendit; ab homine quae voluit in Dolabellam abstulit; istum testem produxit ; dixit iste quae velle accusatorem putavit. quo ex genere mihi testium qui cum isto furati sunt, si uti voluissem, magna copia fuisset; qui ut se periculo litium, coniunctione criminum liberarent, quo ego vellem descensuros pollicebantur.

Eorum ego voluntatem omnium repudiavi; non modo proditori, sed ne perfugae quidem locus in meis castris cuiquam fuit. forsitan meliores illi accusatores habendi sint, qui haec omnia fecerunt. ita est ; sed ego defensorem in mea persona, non accusatorem maxime laudari volo. rationes ad aerarium, antequam Dolabella condemnatus est, non audet referre; impetrat a senatu ut dies sibi prorogaretur , quod tabulas suas ab accusatoribus Dolabellae obsignatas diceret, proinde quasi exscribendi potestatem non haberet. solus est hic qui numquam rationes ad aerarium referat. 

 Audistis quaestoriam rationem, tribus versiculis relatam; legationis, non nisi condemnato et eiecto eo qui posset reprehendere; nunc denique praeturae, quam ex senatus consulto statim referre debuit, usque ad hoc tempus non rettulit.

quaestorem se in senatu exspectare dixit, proinde quasi non, ut quaestor sine praetore possit rationem referre, —ut tu, Hortensi, ut omnes—eodem modo sine quaestore praetor. dixit idem Dolabellam impetrasse. omen magis patribus conscriptis quam causa placuit: probaverunt. verum quaestores quoque iam pridem venerunt: cur non rettulisti? illarum rationum ex ea faece legationis quaestoriaeque tuae procurationis illa sunt nomina, quae Dolabellae necessario sunt aestimata. ex LITIBVS AESTIMATIS DOLABELLAE PR. ET PRO PR.:

quod minus Dolabella Verri acceptum rettulit quam Verres illi expensum tulerit, HS quingenta triginta quinque milia, et quod plus fecit Dolabella Verrem accepisse quam iste in suis tabulis habuit, HS ducenta triginta duo milia, et quod plus frumenti fecit accepisse istum, HS deciens et octingenta milia , quod tu homo castissimus aliud in tabulis habebas. hinc illae extraordinariae pecuniae, quas nullo duce tamen aliqua ex particula investigamus, redundarunt, hinc ratio cum Q. et Cn. Postumis Curtiis multis nominibus, quorum in tabulis iste habet nullum; hinc HS quater deciens P. Tadio numeratum Athenis testibus planum faciam; hinc empta apertissime praetura, nisi forte id etiam dubium est, quo modo iste praetor factus sit.

homo scilicet aut industria aut opera probata aut frugalitatis existimatione praeclara aut denique, id quod levissimum est, adsiduitate, qui ante quaesturam cum meretricibus lenonibusque vixisset, quaesturam ita gessisset quem ad modum cognovistis, Romae post quaesturam illam nefariam vix triduum constitisset, absens non in oblivione iacuisset sed in adsidua commemoratione omnibus omnium flagitiorum fuisset, is repente, ut Romam venit, gratiis praetor factus est. Alia porro pecunia ne accusaretur data. cui sit data, nihil ad me, nihil ad rem pertinere arbitror: datam quidem esse tum inter omnis recenti negotio facile constabat.

homo stultissime et amentissime, tabulas cum conficeres et cum extraordinariae pecuniae crimen subterfugere velles, satis te elapsurum omni suspicione arbitrabare si, quibus pecuniam credebas, iis expensum non ferres, neque in tuas tabulas ullum nomen referres, cum tot tibi nominibus acceptum Curtii referrent? quid proderat tibi te expensum illis non tulisse? an tuis solis tabulis te causam dicturum existimasti?

verum ad illam iam veniamus praeclaram praeturam , criminaque ea quae notiora sunt his qui adsunt quam nobis qui meditati ad dicendum paratique venimus; in quibus non dubito quin offensionem neglegentiae vitare atque effugere non possim. multi enim ita dicent, ' de illo nihil dixit in quo ego interfui; illam iniuriam non attigit quae mihi aut quae amico meo facta est, quibus ego in rebus interfui'. his omnibus qui istius iniurias norunt, hoc est populo Romano universo, me vehementer excusatum volo non neglegentia mea fore ut multa praeteream, sed quod alia testibus integra reservari velim, multa autem propter rationem brevitatis ac temporis praetermittenda existimem. fatebor etiam illud invitus, me prorsus, cum iste punctum temporis nullum vacuum peccato praeterire passus sit, omnia quae ab isto commissa sint non potuisse cognoscere. quapropter ita me de praeturae criminibus auditote ut ex utroque genere, et iuris dicendi et sartorum tectorum exigendorum, ea postuletis quae maxime digna sint eo reo cui parvum ac mediocre obici nihil oporteat .

nam ut praetor factus est, qui auspicato a Chelidone surrexisset, sortem nactus est urbanae provinciae magis ex sua Chelidonisque quam ex populi Romani voluntate. qui principio qualis in edicto constituendo fuerit cognoscite. 

 P. Annius asellus mortuus est C. Sacerdote praetore . is cum haberet unicam filiam neque census esset, quod eum natura hortabatur, lex nulla prohibebat, fecit ut filiam bonis suis heredem institueret. Heres erat filia. faciebant omnia cum pupilla , legis aequitas, voluntas patris, edicta praetorum, consuetudo iuris eius quod erat tum cum asellus est mortuus .

iste praetor designatus—utrum admonitus an temptatus an, qua est ipse sagacitate in his rebus, sine duce ullo, sine indice pervenerit ad hanc improbitatem, nescio: vos tantum hominis audaciam amentiamque cognoscite—appellat heredem L. Annium, qui erat institutus secundum filiam (non enim mihi persuadetur istum ab illo prius appellatum); dicit se posse ei condonare edicto hereditatem; docet hominem quid possit fieri. illi bona res, huic vendibilis videbatur. iste , tametsi singulari est audacia, tamen ad pupillae matrem submittebat; malebat pecuniam accipere, ne quid novi ediceret , quam ut hoc edictum tam improbum et tam inhumanum interponeret.

tutores pecuniam praetori si pupillae nomine dedissent, grandem praesertim, quem ad modum in rationem inducerent, quem ad modum sine periculo suo dare possent, non videbant; simul et istum fore tam improbum non arbitrabantur; saepe appellati pernegaverunt. iste ad arbitrium eius cui condonabat hereditatem ereptam a liberis quam aequum edictum conscripserit, quaeso, cognoscite. CVM INTELLEGAM LEGEM VOCONIAM— . quis umquam crederet mulierum adversarium Verrem futurum? an ideo aliquid contra mulieres fecit ne totum edictum ad Chelidonis arbitrium scriptum videretur? cupiditati hominum ait se obviam ire. quis potius non modo his temporibus, sed etiam apud maiores nostros? quis tam remotus fuit a cupiditate? dic , quaeso, cetera; delectat enim me hominis gravitas, scientia iuris praetorii auctoritas. recita . QVI AB A. POSTVMIO Q. Fulvio CENSORIBVS POSTVE EA — — FECIT FECERIT.

' fecit fecerit'? quis umquam edixit isto modo? quis umquam eius rei fraudem aut periculum proposuit edicto, quae neque post edictum reprehendi neque ante edictum provideri potuit?

 iure , legibus, auctoritate omnium qui consulebantur, testamentum P. Annius fecerat non improbum, non inofficiosum, non inhumanum: quodsi ita fecisset, tamen post illius mortem nihil de testamento illius novi iuris constitui oporteret. Voconia lex te videlicet delectabat. imitatus esses ipsum illum C. Voconium , qui lege sua hereditatem ademit nulli neque virgini neque mulieri: sanxit in posterum, qui post eos censores census esset, ne quis heredem virginem neve mulierem faceret.

in lege Voconia non est ' FECIT FECERIT', neque in ulla praeteritum tempus reprehenditur nisi eius rei quae sua sponte tam scelerata et nefaria est ut, etiamsi lex non esset, magnopere vitanda fuerit. atque in his ipsis rebus multa videmus ita sancta esse legibus ut ante facta in iudicium non vocentur; Cornelia testamentaria, nummaria, ceterae complures, in quibus non ius aliquod novum populo constituitur, sed sancitur ut, quod semper malum facinus fuerit, eius quaestio ad populum pertineat ex certo tempore.

de iure vero civili si quis novi quid instituit , is non omnia quae ante acta sunt rata esse patietur ? cedo mihi leges Atinias, Furias, Fusias , ipsam, ut dixi, Voconiam, omnis praeterea de iure civili: hoc reperies in omnibus statui ius quo post eam legem populus utatur. qui plurimum tribuunt edicto, praetoris edictum legem annuam dicunt esse: tu edicto plus amplecteris quam lege. si finem edicto praetoris adferunt Kalendae Ianuariae, cur non initium quoque edicti nascitur a Kalendis Ianuariis? an in eum annum progredi nemo poterit edicto quo praetor alius futurus est, in illum quo alius praetor fuit regredietur?

ac si hoc iuris, non unius hominis causa edixisses, cautius composuisses. scribis , QYI HEREDEM FECIT FECERIT. quid , si plus legarit quam ad heredem heredesve perveniat? quod per legem Voconiam ei qui census non sit licet; cur hoc, cum in eodem genere sit, non caves? quia non generis , sed hominis causam verbis amplecteris , ut facile appareat te pretio, non iure esse commotum. atque hoc si in posterum edixisses , etsi minus esset nefarium, tamen esset improbum; sed tum vituperari posset, in discrimen venire non posset; nemo enim committeret. nunc est eius modi edictum ut quivis intellegat non populo esse scriptum, sed P. Anni secundis heredibus.

itaque cum abs te caput illud tam multis verbis mercennarioque prooemio esset ornatum, ecquis inventus est postea praetor qui idem illud ediceret? non modo nemo edixit, sed ne metuit quidem quisquam ne quis ediceret. nam post te praetorem multi in isdem causis fuerunt ; in his nuper Annaea de multorum propinquorum sententia, pecuniosa mulier, quod censa non erat, testamento fecit heredem filiam. iam hoc magnum iudicium hominum de istius singulari improbitate, quod C. Verres sua sponte instituisset, id neminem metuisse ne quis reperiretur qui istius institutum sequi vellet; solus enim tu inventus es cui satis non fuerit corrigere testamenta vivorum, nisi etiam rescinderes mortuorum.

tu ipse ex Siciliensi edicto hoc sustulisti; voluisti, ex improviso si quae res nata esset , ex urbano edicto decernere. quam postea tu tibi defensionem relinquebas, in ea maxime offendisti, cum tuam auctoritatem tute ipse edicto provinciali repudiabas. 

 atque ego non dubito quin, ut mihi, cui mea filia maxime cordi est, res haec acerba videtur atque indigna, sic uni cuique vestrum, qui simili sensu atque indulgentia filiarum commovemini. quid enim natura nobis iucundius, quid carius esse voluit? quid est dignius in quo omnis nostra diligentia indulgentiaque consumatur?

homo importunis ime, cur tantam iniuriam P. Annio mortuo fecisti ? cur hunc dolorem cineri eius atque ossibus inussisti, ut liberis eius bona patria—voluntate patris, iure, legibus tradita—eriperes, et cui tibi esset commodum condonares? quibuscum vivi bona nostra partimur, iis praetor adimere nobis mortuis bona fortunasque poterit? NEC PETITIONEM, inquit, NEC POSSESSIONEM DABO. eripies igitur pupillae togam praetextam, detrahes ornamenta non solum fortunae sed etiam ingenuitatis? miramur ad arma contra istum hominem Lampsacenos isse, miramur istum de provincia decedentem clam Syracusis profugisse? nos si alienam vicem pro nostra iniuria doleremus, vestigium istius in foro nullum esset relictum.

pater dat filiae, prohibes; leges sinunt, tamen te interponis! de suis bonis ita dat ut ab iure non abeat; quid habes quod reprehendas? nihil , opinor. at ego concedo; prohibe, si potes, si habes qui te audiat, si potest tibi dicto audiens esse quisquam . eripias tu voluntatem mortuis, bona vivis, ius omnibus? hoc populus Romanus non manu vindicasset, nisi te huic tempori atque huic iudicio reservasset? posteaquam ius praetorium constitutum est, semper hoc iure usi sumus: si tabulae testamenti non proferrentur, tum ut uti quemque potissimum heredem esse oporteret, si is intestatus mortuus esset, ita secundum eum possessio daretur. quare hoc sit aequissimum facile est dicere, sed in re tam usitata satis est ostendere omnis antea ius ita dixisse, et hoc vetus edictum translaticiumque esse.

cognoscite hominis aliud in re vetere edictum novum, et simul, dum est unde ius civile discatur, adulescentis in disciplinam ei tradite: mirum est hominis ingenium, mira prudentia. Minucius quidam mortuus est ante istum praetorem; eius testamentum erat nullum; lege hereditas ad gentem Minuciam veniebat. si habuisset iste edictum, quod ante istum et postea omnes habuerunt, possessio Minuciae genti esset data: si quis testamento se heredem esse arbitraretur quod tum non exstaret, lege ageret in hereditatem, aut, pro praede litis vindiciarum cum satis accepisset, sponsionem faceret et ita de hereditate certaret. hoc , opinor, iure et maiores nostri et nos semper usi sumus. videte ut hoc iste correxerit.

componit edictum his verbis ut quivis intellegere possit unius hominis causa conscriptum esse, tantum quod hominem non nominat; causam quidem totam perscribit, ius, consuetudinem, aequitatem, edicta omnium neglegit. EX EDICTO VRBANO. Sl DE HEREDITATE AMBIGITVR — — Sl POSSESSOR SPONSIONEM NON FACIET. Iam qui id ad praetorem, uter possessor sit? nonne id quaeri oportet, utrum possessorem esse oporteat? ergo , quia possessor est, non moves possessione: si possessor non esset, non dares? nusquam enim scribis, neque tu aliud quicquam edicto amplecteris nisi eam causam pro qua pecuniam acceperas. iam hoc ridiculum est:

SI DE HEREDITATE AMBIGETVR ET TABVLAE TESTAMENTI OBSIGNATAE NON MINVS MVLTIS SIGN IS QVAM E LEGE OPORTET AD ME PROFERENTVR, SE CVNDVM TABVLAS TESTAMENTI POTISSIMVM POSSESSIONEM DABO. hoc translaticium est : sequi illud oportet, SI TABVLAE TESTAMENTI NON PROFERENTVR. quid ait? se ei daturum qui se dicat heredem esse. quid ergo interest proferantur necne? si protulerit, uno signo ut sit minus quam ex lege oportet, non des possessionem: si omnino tabulas non proferet, dabis? quid nunc dicam? neminem umquam hoc postea alium edixisse? valde sit mirum neminem fuisse qui istius se similem dici vellet. ipse in Siciliensi edicto hoc non habet; exegerat enim iam mercedem; item ut illo edicto de quo ante dixi, in Sicilia de hereditatum possessionibus dandis edixit idem quod omnes Romae praeter istum. ex EDICTO SICILIENSI. SI DE HEREDITATE AMBIGITVR —.

ac , per deos immortalis! quid est quod de hoc dici possit? iterum enim iam quaero abs te, sicut modo in illo capite Anniano de mulierum hereditatibus, nunc in hoc de hereditatum possessionibus, cur ea capita in edictum provinciale transferre nolueris. Vtrum digniores homines existimasti eos qui habitant in provincia quam nos qui aequo iure uteremur, an aliud Romae aequum est, aliud in Sicilia? non enim hoc potest hoc loco dici, multa esse in provinciis aliter edicenda; non de hereditatum quidem possessionibus, non de mulierum hereditatibus. nam in utroque genere video non modo ceteros, sed te ipsum totidem verbis edixisse quot verbis edici Romae solet. quae Romae magna cum infamia pretio accepto edixeras, ea sola te, ne gratis in provincia male audires, ex edicto Siciliensi sustulisse video.

et cum edictum totum eorum arbitratu, quam diu fuit designatus , componeret qui ab isto ius ad utilitatem suam nundinarentur, tum vero in magistratu contra illud ipsum edictum suum sine ulla religione decernebat. itaque L. Piso multos codices implevit earum rerum in quibus ita intercessit, quod iste aliter atque ut edixerat decrevisset; quod vos oblitos esse non arbitror, quae multitudo, qui ordo ad Pisonis sellam isto praetore solitus sit convenire; quem iste conlegam nisi habuisset, lapidibus coopertus esset in foro. sed eo leviores istius iniuriae videbantur quod erat in aequitate prudentiaque Pisonis paratissimum perfugium, quo sine labore, sine molestia, sine impensa, etiam sine patrono homines uterentur.

nam , quaeso, redite in memoriam, iudices, quae libido istius in iure dicundo fuerit, quae varietas decretorum, quae nundinatio, quam inanes domus eorum omnium qui de iure civili consuli solent, quam plena ac referta Chelidonis; a qua muliere cum erat ad eum ventum et in aurem eius insusurratum, alias revocabat eos inter quos iam decreverat, decretumque mutabat, alias inter aliquos contrarium sine ulla religione decernebat ac proxumis paulo ante decreverat.

hinc illi homines erant qui etiam ridiculi inveniebantur ex dolore; quorum alii, id quod saepe audistis, negabant mirandum esse ius tam nequam esse verrinum; alii etiam frigidiores erant, sed quia stomachabantur ridiculi videbantur esse, cum Sacerdotem exsecrabantur qui verrem tam nequam reliquisset. quae ego non commemorarem,—neque enim perfacete dicta neque porro hac severitate digna sunt, —nisi vos illud vellem recordari, istius nequitiam et iniquitatem tum in ore vulgi atque in communibus proverbiis esse versatam.

in plebem vero Romanam utrum superbiam prius commemorem an crudelitatem? Sine dubio crudelitas gravior est atque atrocior. oblitosne igitur hos putatis esse quem ad modum sit iste solitus virgis plebem Romanam concidere? quam rem etiam tribunus plebis in contione egit, cum eum quem iste virgis ceciderat in conspectum populi Romani produxit ; cuius rei recognoscendae faciam vobis suo tempore potestatem.

superbia vero quae fuerit quis ignorat? quem ad modum iste tenuissimum quemque contempserit, despexerit, liberum esse numquam duxerit? P. Trebonius viros bonos et honestos compluris fecit heredes; in iis fecit suum libertum. is A. Trebonium fratrem habuerat proscriptum. ei cum cautum vellet, scripsit ut heredes iurarent se curaturos ut ex sua cuiusque parte ne minus dimidium ad A. Trebonium illum proscriptum perveniret. libertus iurat; ceteri heredes adeunt ad Verrem, docent non oportere se id iurare facturos esse quod contra legem Corneliam esset, quae proscriptum iuvari vetaret ; impetrant ut ne iurent; dat his possessionem. id ego non reprehendo; etenim erat iniquum homini proscripto egenti de fraternis bonis quicquam dari. libertus , nisi ex testamento patroni iurasset, scelus se facturum arbitrabatur;

itaque ei Verres possessionem hereditatis negat se daturum, ne posset patronum suum proscriptum iuvare, simul ut esset poena quod alterius patroni testamento obtemperasset. das possessionem ei qui non iuravit; concedo; praetorium est. adimis tu ei qui iuravit; quo exemplo? proscriptum iuvat; lex est, poena est . quid ad eum qui ius dicit? utrum reprehendis quod patronum iuvabat eum qui tum in miseriis erat, an quod alterius patroni mortui voluntatem conservabat, a quo summum beneficium acceperat? Vtrum horum reprehendis? et hoc tum de sella vir optimus dixit: ' equiti Romano tam locupleti libertinus homo sit heres!' O modestum ordinem, quod illinc vivus surrexerit !

possum sescenta decreta proferre in quibus, ut ego non dicam, pecuniam intercessisse ipsa decretorum novitas iniquitasque declarat; verum ut ex uno de ceteris coniecturam facere possitis, id quod priore actione didicistis , audite.

 C. Sulpicius Olympus fuit; is mortuus est C. Sacerdote praetore, nescio an antequam Verres praeturam petere coeperit ; fecit heredem M. Octavium Ligurem. Ligus hereditatem adiit; possedit Sacerdote praetore sine ulla controversia. posteaquam Verres magistratum iniit, ex edicto istius, quod edictum Sacerdos non habuerat, Sulpici patroni filia sextam partem . L. Gellius causam Liguris defendebat; docebat edictum eius non oportere in eas hereditates valere quae ante eum praetorem venissent ; si hoc tum fuisset edictum, fortasse Ligurem hereditatem aditurum non fuisse. aequa postulatio, summa hominum auctoritas pretio superabatur.

venit Romam Ligus; non dubitabat quin, si ipse Verrem convenisset, aequitate causae , auctoritate sua commovere hominem posset. domum ad eum venit, rem demonstrat, quam pridem sibi hereditas venisset docet; quod facile homini ingenioso in causa aequissima fuit , multa quae quemvis commovere possent dixit; ad extremum petere coepit ne usque eo suam auctoritatem despiceret gratiamque contemneret ut se tanta iniuria adficeret. homo Ligurem accusare coepit, qui in re adventicia atque hereditaria tam diligens, tam attentus esset; debere eum aiebat suam quoque rationem ducere; multa sibi opus esse, multa canibus suis, quos circa se haberet. non possum illa planius commemorare quam ipsum Ligurem pro testimonio dicere audistis.

quid est , Verres? utrum ne his quidem testibus credetur , an haec ad rem non pertinent? non credemus M. Octavio, non L. Liguri? quis nobis credet, cui nos? quid est quod planum fieri testibus possit, si hoc non fit? an id quod dicunt leve est? nihil levius quam praetorem urbanum hoc iuris in suo magistratu constituere, omnibus quibus hereditas venerit coheredem praetorem esse oportere. an vero dubitamus quo ore iste ceteros homines inferiores loco, auctoritate, ordine, quo ore homines rusticanos ex municipiis, quo denique ore, quos numquam liberos putavit, libertinos homines solitus sit appellare, qui ob ius dicendum M. Octavium Ligurem, hominem ornatissimum loco, ordine , nomine, virtute, ingenio, copiis, poscere pecuniam non dubitavit ? 

 in sartis tectis vero quem ad modum se gesserit quid ego dicam? dixerunt qui senserunt; sunt alii qui dicant; notae res ac manifestae prolatae sunt et proferentur.

dixit Cn. Fannius , eques Romanus, frater germanus Q. Titini, iudicis tui, tibi pecuniam se dedisse. RECITA. CN. FANNI TESTIMONIVM. Nolite Cn. Fannio dicenti credere, noli, inquam, tu, Q. Titini, Cn. Fannio, fratri tuo, credere; dicit enim rem incredibilem; C. Verrem insimulat avaritiae et audaciae, quae vitia videntur in quemvis potius quam in istum convenire. dixit Q. Tadius, homo familiarissimus patris istius, non alienus a matris eius genere et nomine; tabulas protulit, quibus pecuniam se dedisse ostendit. RECITA. NOMINA Q. TADI. RECITA. TESTIMONIVM Q. TADI. ne Tadi quidem tabulis nec testimonio credemus? quid igitur in iudiciis sequemur? quid est aliud omnibus omnia peccata et maleficia concedere nisi hoc, hominum honestorum testimoniis et virorum bonorum tabulis non credere?

nam quid ego de cotidiano sermone querimoniaque populi Romani loquar, de istius impudentissimo furto seu potius novo ac singulari latrocinio? ausum esse in aede Castoris, celeberrimo clarissimoque monumento—quod templum in oculis cotidianoque aspectu populi Romani positum est, quo saepe numero senatus convocatur, quo maximarum rerum frequentissimae cotidie advocationes fiunt—in eo loco in sermone hominum audaciae suae monumentum aeternum relinquere.

aedem Castoris, iudices, P. Iunius habuit tuendam de L. Sulla Q. Metello consulibus. is mortuus est; reliquit pupillum parvum filium. cum L. Octavius C. Aurelius consules aedis sacras locavissent neque potuissent omnia sarta tecta exigere, neque ii praetores quibus erat negotium datum, C. Sacerdos et M. Caesius, factum est senatus consultum, quibus de sartis tectis cognitum et iudicatum non esset, uti C. Verres P. Caelius praetores cognoscerent et iudicarent. qua potestate iste permissa sic abusus est ut ex Cn. Fannio et ex Q. Tadio cognovistis, verum tamen cum esset omnibus in rebus apertissime impudentissimeque praedatus, hoc voluit clarissimum relinquere indicium latrociniorum suorum, de quo non audire aliquando sed videre cotidie possemus.

quaesivit quis aedem Castoris sartam tectam deberet tradere. Iunium ipsum mortuum esse sciebat; scire volebat ad quem illa res pertineret. audit pupillum esse filium. homo qui semper ita palam dictitasset, pupillos et pupillas certissimam praedam esse praetoribus, optatum negotium sibi in sinum delatum esse dicebat. monumentum illa amplitudine, illo opere, quamvis sartum tectum integrumque esset, tamen aliquid se inventurum in quo moliri praedarique posset arbitrabatur.

L. Habonio aedem Castoris tradi oportebat: is casu pupilli Iuni tutor erat testamento patris: cum eo sine ullo intertrimento convenerat iam quem ad modum traderetur. iste ad se Habonium vocat; quaerit ecquid sit quod a pupillo traditum non sit, quod exigi debeat. cum ille, id quod erat, diceret facilem pupillo traditionem esse, signa et dona comparere omnia, ipsum templum omni opere esse integrum, indignum isti videri coepit ex tanta aede tantoque opere se non opimum praeda, praesertim a pupillo, discedere.

venit ipse in aedem Castoris, considerat templum; videt undique tectum pulcherrime laqueatum, praeterea cetera nova atque integra. versat se; quaerit quid agat. dicit quidam ex illis canibus quos iste Liguri dixerat esse circa se multos, ' tu , Verres, hic quod moliare nihil habes, nisi forte vis ad perpendiculum columnas exigere.' homo omnium rerum imperitus quaerit, quid sit 'ad perpendiculum': dicunt ei fere nullam esse columnam quae ad perpendiculum esse possit. ' nam mehercule,' inquit, 'sic agamus; columnae ad perpendiculum exigantur.'

Habonius, qui legem nosset—qua in lege numerus tantum columnarum traditur, perpendiculi mentio fit nulla—et qui non putaret sibi expedire ita accipere, ne eodem modo tradendum esset, negat id sibi deberi , negat oportere exigi. iste Habonium quiescere iubet et simul ei non nullam spem societatis ostendit; hominem modestum et minime pertinacem facile coercet; columnas ita se exacturum esse confirmat.

nova res atque improvisa pupilli calamitas nuntiatur statim C. Mustio, vitrico pupilli, qui nuper est mortuus, M. Iunio patruo, P. Titio tutori, homini frugalissimo; hi rem ad virum primarium summo officio ac virtute praeditum, M. Marcellum, qui erat pupilli tutor, deferunt. venit ad Verrem M. Marcellus; petit ab eo pro sua fide ac diligentia pluribus verbis ne per summam iniuriam pupillum Iunium fortunis patriis conetur evertere. iste , qui iam spe atque opinione praedam illam devorasset, neque ulla aequitate orationis neque auctoritate M. Marcelli commotus est; itaque quem ad modum ostendisset se id exacturum esse respondit.

cum sibi omnis ad istum adlegationes difficilis, omnis aditus arduos ac potius interclusos viderent—apud quem non ius, non aequitas, non misericordia, non propinqui oratio, non amici voluntas, non cuiusquam auctoritas pro pretio , non gratia valeret—statuunt id sibi esse optimum factu, quod cuivis venisset in mentem, petere auxilium a Chelidone, quae isto praetore non modo in iure civili privatorumque omnium controversiis populo Romano praefuit, verum etiam in his sartis tectisque dominata est.

venit ad Chelidonem C. Mustius, eques Romanus, publicanus, homo cum primis honestus; venit M. Iunius, patruus pueri, frugalissimus homo et castissimus; venit homo summo pudore , summo officio, spectatissimus ordinis sui, P. Titius tutor. O multis acerbam, o miseram atque indignam praeturam tuam! Vt omittam cetera, quo tandem pudore talis viros, quo dolore meretricis domum venisse arbitramini? qui numquam ulla condicione istam turpitudinem subissent nisi offici necessitudinisque ratio coegisset. veniunt , ut dico, ad Chelidonem. domus erat plena; nova iura, nova decreta, nova iudicia petebantur. ' mihi det possessionem, mihi ne adimat , in me iudicium ne det, mihi bona addicat.' Alii nummos numerabant, ab aliis tabellae obsignabantur ; domus erat non meretricio conventu sed praetoria turba referta.

simul ac potestas primum data est, adeunt hi quos dixi. loquitur C. Mustius, rem demonstrat, petit auxilium, pecuniam pollicetur. respondit illa ut meretrix non inhumaniter ; libenter ait se facturam , et se cum isto diligenter sermocinaturam; reverti iubet. tum discedunt: postridie revertuntur. negat illa posse hominem exorari; permagnam eum dicere ex illa re pecuniam confici posse. 

 vereor ne quis forte de populo, qui priore actione non adfuit, haec, quia propter insignem turpitudinem sunt incredibilia, fingi a me arbitretur. ea vos antea, iudices, cognovistis.

dixit iuratus P. Titius, tutor pupilli Iuni , dixit M. Iunius tutor et patruus; Mustius dixisset, si viveret, sed recenti re de Mustio auditum est ; dixit L. Domitius , qui cum sciret me ex Mustio vivo audisse, quod eo sum usus plurimum (etenim iudicium, quod prope omnium fortunarum suarum C. Mustius habuit, me uno defendente vicit), cum hoc, ut dico, sciret L. Domitius, me scire ad eum res omnis Mustium solitum esse deferre, tamen de Chelidone reticuit quoad potuit, alio responsionem suam derivavit. tantus in adulescente clarissimo ac principe iuventutis pudor fuit ut aliquam diu, cum a me premeretur, omnia potius responderet quam Chelidonem nominaret; primo necessarios istius ad eum adlegatos esse dicebat, deinde aliquando coactus Chelidonem nominavit.

non te pudet, Verres, eius mulieris arbitratu gessisse praeturam quam L. Domitius ab se nominari vix sibi honestum esse arbitrabatur? 

 reiecti a Chelidone capiunt consilium necessarium, ut suscipiant ipsi negotium. cum Habonio tutore, quod erat vix HS quadraginta milium, transigunt HS ducentis milibus. defert ad istum rem Habonius: ut sibi videatur , satis grandem pecuniam et satis impudentem esse. iste , qui aliquanto plus cogitasset, male accipit verbis Habonium, negat eum sibi illa decisione satis facere posse; ne multa, locaturum se esse confirmat.

tutores haec nesciunt; quod actum erat cum Habonio, putant id esse certissimum; nullam maiorem pupillo metuunt calamitatem. iste vero non procrastinat; locare incipit non proscripta neque edicta die, alienissimo tempore, ludis ipsis Romanis, foro ornato. itaque renuntiat Habonius illam decisionem tutoribus. accurrunt tamen ad tempus tutores; digitum tollit Iunius patruus; isti color immutatus est, vultus, oratio, mens denique excidit. quid ageret coepit cogitare; si opus pupillo redimeretur, si res abiret ab eo mancipe quem ipse adposuisset, sibi nullam praedam esse. itaque excogitat— quid? nihil ingeniose, nihil ut quisquam posset dicere, ' improbe , verum callide'; nihil ab isto vafrum , nihil veteratorium exspectaveritis; omnia aperta, omnia perspicua reperientur, impudentia, amentia, audacia.

' si pupillo opus redimitur, mihi praeda de manibus eripitur. quod est igitur remedium? quod? ne liceat pupillo redimere.' Vbi illa consuetudo in bonis praedibus praediisque vendundis omnium consulum, censorum, praetorum, quaestorum denique, ut optima condicione sit is cuia res sit , cuium periculum? excludit eum solum cui prope dicam soli potestatem factam oportebat. quid enim? quisquam ad meam pecuniam me invito adspirat, quisquam accedit ? locatur opus id quod ex mea pecunia reficiatur; ego me refecturum dico; probatio futura est tua, qui locas; praedibus et praediis populo cautum est; et, si non putas cautum, scilicet tu, praetor , in mea bona quos voles immittes, me ad meas fortunas defendendas accedere non sines .

operae pretium est legem ipsam cognoscere; dicetis eundem conscripsisse qui illud edictum de hereditate. Recital LEX OPERI FACIVNDO. QVAE PVPILLI IVNI —. dic , dic, quaeso, clarius. C. VERRES PRAETOR VRBANVS ADDIDI T. Corriguntur leges censoriae! quid enim? video in multis veteribus legibus, CN. DOMITIVS L. METELEVS CENSORES ADDIDERVNT, L. CASSIVS CN. SERVILIVS CENSORES ADDIDERVNT : vult aliquid eius modi C. Verres. dic : quid addidit? recita . QVI DE L. MARCO M. PERPERNA CENSORIBVS—— SOCIVM NE ADMITTITO NEVE PARTEM DATO NEVE REDIMITO. quid ita? ne vitiosum opus fieret? at erat probatio tua. ne parum locuples esset? at erat et esset amplius, si velles, populo cautum praedibus et praediis.

hic te si res ipsa, si indignitas iniuriae tuae non commovebat, si pupilli calamitas, si propinquorum lacrimae, si D. Bruti, cuius praedia suberant , periculum, si M. Marcelli tutoris auctoritas apud te ponderis nihil habebat, ne illud quidem animadvertebas, eius modi fore hoc peccatum tuum quod tu neque negare posses, —in tabulas enim legem rettulisti,—neque cum defensione aliqua confiteri? addicitur opus HS DLX milibus, cum tutores HS CCID~ CCIO~ CCI39 CCIOO id opus ad illius iniquissimi hominis arbitrium se effecturos esse clamarent. etenim quid erat operis?

id quod vos vidistis; omnes illae columnae, quas dealbatas videtis, machina adposita nulla impensa deiectae eisdemque lapidibus repositae sunt. hoc tu HS DLX milibus locavisti. atque in illis columnis dico esse quae a tuo redemptore commotae non sint; dico esse ex qua tantum tectorium vetus deiectum sit et novum inductum. quodsi tanta pecunia columnas dealbari putassem, certe numquam aedilitatem petivissem .

at ut videatur tamen res agi et non eripi pupillo: Sl QVID OPERIS CAVSA RESCIDERIS, REFICITO. quid erat quod rescinderet, cum suo quemque loco lapidem reponeret? QVI REDEMERIT SATIS DET DAMNI INFECTI EI QVI A VETERE REDEMPTORE ACCEPIT. Deridet , cum sibi ipsum iubet satis dare Habonium. PECVNIA PRAESENS SOLVETVR . quibus de bonis? eius qui, quod tu HS DLX milibus locasti, se HS CCI3;) CCID:) CCI:~3 CCI39 effecturum esse clamavit. quibus de bonis? pupilli , cuius aetatem et solitudinem, etiamsi tutores non essent, defendere praetor debuit. tutoribus defendentibus non modo patrias eius fortunas, sed etiam bona tutorum ademisti . hoc orvs BONVM SVO CVIQVE FACITO.

quid est 'suo cuique' ? lapis aliqui caedendus et adportandus fuit machina sua; nam illo non saxum, non materies ulla advecta est; tantum operis in ista locatione fuit quantum paucae operae fabrorum mercedis tulerunt, et manuspretium machinae . Vtrum existimatis minus operis esse unam columnam efficere ab integro novam nullo lapide redivivo an quattuor illas reponere? nemo dubitat quin multo maius sit novam facere. ostendam in aedibus privatis longa difficilique vectura columnas singulas ad impluvium HS CCI33 CCI33 non minus magnas locatas.

sed ineptum est de tam perspicua eius impudentia pluribus verbis disputare, praesertim cum iste aperte tota lege omnium sermonem atque existimationem contempserit, qui etiam ad extremum adscripserit: REDIVIVA SIBI HABETO; quasi quicquam redivivi ex opere illo tolleretur ac non totum opus ex redivivis constitueretur. at enim si pupillo redimi non licebat non necesse erat rem ad ipsum pervenire; poterat aliquis ad id negotium de populo accedere. omnes exclusi sunt non minus aperte quam pupillus. diem praestituit operi faciundo Kalendas Decembris, locat circiter Idus Septembris; angustiis temporis excluduntur omnes.

quid ergo? Habonius istam diem quo modo adsequitur? nemo Habonio molestus est neque Kalendis Decembribus neque Nonis neque Idibus; denique aliquanto ante in provinciam iste proficiscitur quam opus effectum est. posteaquam reus factus est, primo negabat se opus in acceptum referre posse; cum instaret Habonius, in me causam conferebat, quod eum codicem obsignassem. petit a me Habonius et amicos adlegat: facile impetrat. iste , quid ageret, nesciebat; si in acceptum non rettulisset, putabat se aliquid defensionis habiturum; Habonium porro intellegebat rem totam esse patefacturum,— tametsi quid poterat esse apertius quam nunc est?—ut uno minus teste ag eret , Habonio opus in acceptum rettulit quadriennio post quam diem operi dixerat.

hac condicione, si quis de populo redemptor accessisset, non esset usus; cum die ceteros redemptores exclusisset, tum in eius arbitrium ac potestatem venire nolebant qui sibi ereptam praedam arbitraretur. nunc ne argumentemur, quo ista pecunia pervenerit facit ipse indicium. primum cum vehementius cum eo D. Brutus contenderet, qui de sua pecunia HS DLX milia numeravit, quod iam iste ferre non poterat, opere addicto, praedibus acceptis de HS DEX milibus remisit D. Bruto HS cx milia. hoc , si aliena res esset, certe facere non potuisset. deinde nummi numerati sunt Cornificio, quem scribam suum fuisse negare non potest. postremo ipsius Haboni tabulae praedam illam istius fuisse clamant. Recital NOMINA HABONI .

hic etiam priore actione Q. Hortensius pupillum Iunium praetextatum venisse in vestrum conspectum et stetisse cum patruo testimonium dicente questus est, et me populariter agere atque invidiam commovere, quod puerum producerem, clamitavit. quid erat, Hortensi, tandem in illo puero populare, quid invidiosum? Gracchi, credo, aut Saturnini aut alicuius hominis eius modi produxeram filium, ut nomine ipso et memoria patris animos imperitae multitudinis commoverem . P. Iuni erat, hominis de plebe Romana, filius, quem pater moriens cum tutoribus et propinquis, tum legibus tum aequitati magistratuum, tum iudiciis vestris commendatum putavit.

hic istius scelerato nefarioque latrocinio bonis patriis fortunisque omnibus spoliatus venit in iudicium, si nihil aliud, saltem ut eum cuius opera ipse multos annos esset in sordibus paulo tamen obsoletius vestitum videret. itaque tibi, Hortensi, non illius aetas, sed causa, non vestitus, sed fortuna popularis videbatur, neque te tam commovebat quod ille cum toga praetexta, quam quod sine bulla venerat. vestitus enim neminem commovebat is quem illi mos et ius ingenuitatis dabat; quod ornamentum pueritiae pater dederat, indicium atque insigne fortunae, hoc ab isto praedone ereptum esse graviter tum et acerbe homines ferebant.

neque erant illae lacrimae populares magis quam nostrae, quam tuae, Q. Hortensi, quam horum qui sententiam laturi sunt, ideo quod communis est causa, commune periculum; communi praesidio talis improbitas tamquam aliquod incendium restinguendum est. habemus enim liberos parvos; incertum est quam longa cuiusque nostrum vita futura sit; consulere VIVI ac prospicere debemus ut illorum solitudo et pueritia quam firmissimo praesidio munita sit. quis est enim qui tueri possit liberum nostrorum pueritiam contra improbitatem magistratuum? mater , credo. scilicet magno praesidio fuit Anniae pupillae mater, femina primaria: minus illa deos hominesque implorante iste infanti pupillae fortunas patrias ademit. tutoresne defendent ? perfacile vero apud istius modi praetorem, a quo M. Marcelli tutoris in causa pupilli Iuni et oratio et voluntas et auctoritas repudiata est!

quaerimus etiam quid iste in ultima Phrygia, quid in extremis Pamphyliae partibus fecerit, qualis in bello praedonum praedo ipse fuerit qui in foro populi Romani pirata nefarius reperiatur? dubitamus quid iste in hostium praeda molitus sit, qui manubias sibi tantas ex L. Metelli manubiis fecerit, qui maiore pecunia quattuor columnas dealbandas quam ille omnis aedificandas locaverit? exspectemus quid dicant ex Sicilia testes? quis umquam templum illud aspexit quin avaritiae tuae, quin iniuriae, quin audaciae testis esset? quis a signo Vortumni in circum maximum venit quin is uno quoque gradu de avaritia tua commoneretur? quam tu viam tensarum atque pompae eius modi exegisti ut tu ipse illa ire non audeas. te putet quisquam, cum ab Italia freto diiunctus esses, sociis temperasse, qui aedem Castoris testem tuorum furtorum esse volueris? quam populus Romanus cotidie, iudices etiam tum cum de te sententiam ferent, videbunt .

atque etiam iudicium in praetura publicum exercuit; non enim praetereundum est ne id quidem. petita multa est is apud istum praetorem a Q. Opimio; qui adductus est in iudicium, verbo quod, cum esset tribunus plebis, intercessisset contra legem Corneliam, re vera quod in tribunatu dixisset contra alicuius hominis nobilis voluntatem. de quo iudicio si velim dicere omnia, multi appellandi laedendique sint , id quod mihi non est necesse; tantum dicam, paucos homines, ut levissime appellem , adrogantes hoc adiutore Q. Opimium per ludum et iocum fortunis omnibus evertisse.

is mihi etiam queritur quod a nobis IX solis diebus prima actio sui iudici transacta sit, cum apud ipsum tribus horis Q. Opimius, senator populi Romani, bona, fortunas, ornamenta omnia amiserit? cuius propter indignitatem iudici saepissime est actum in senatu ut genus hoc totum multarum atque eius modi iudiciorum tolleretur. iam vero in bonis Q. Opimi vendendis quas iste praedas, quam aperte, quam improbe fecerit, longum est dicere: hoc dico, nisi vobis id hominum honestissimorum tabulis planum fecero, fingi a me hoc totum temporis causa putatote.

iam qui ex calamitate senatoris populi Romani, cum praetor iudicio eius praefuisset, spolia domum suam referre et manubias detrahere conatus sit , is ullam ab sese calamitatem poterit deprecari? 

 nam de subsortitione illa Iuniana iudicum nihil dico. quid enim? contra tabulas quas tu protulisti audeam dicere? difficile est; non enim me tua solum et iudicum auctoritas, sed etiam anulus aureus scribae tui deterret. non dicam id quod probare difficile est; hoc dicam quod ostendam multos ex te viros primarios audisse, cum diceres ignosci tibi oportere quod falsum codicem protuleris; nam qua invidia C. Iunius conflagravit , ea, nisi providisses, tibi ipsi tum pereundum fuisset.

hoc modo iste sibi et saluti suae prospicere didicit referendo in tabulas et privatas et publicas quod gestum non esset, tollendo quod esset, et semper aliquid demendo, mutando, interpolando ; eo enim usque progreditur ut ne defensionem quidem maleficiorum suorum sine aliis maleficiis reperire possit . eius modi subsortitionem homo amentissimus suorum quoque iudicum fore putavit per sodalem suum Q. Curtium, iudicem quaestionis suae ; cui ego nisi vi populi atque hominum clamore atque convicio restitissem, ex hac decuria vestra , cuius mihi copiam quam largissime factam oportebat , quos iste adnuerat in suum consilium sine causa subsortiebatur.

multa 
 mihi necessario, iudices , praetermittenda sunt, ut possim aliquo modo aliquando de his rebus quae meae
 fidei commissae sunt dicere. recepi enim causam Siciliae: ea me ad hoc negotium
 provincia attraxit. ego tamen hoc onere suscepto et recepta causa Siciliensi
 amplexus animo sum aliquanto amplius. suscepi enim causam totius ordinis,
 suscepi causam rei publicae,
 quod putabam tum denique recte iudicari posse si non modo reus improbus adduceretur, sed etiam
 diligens ac 
 firmus accusator ad iudicium veniret .

quo 
 mihi maturius ad Siciliae causam veniendum est relictis ceteris eius furtis atque flagitiis, ut et viribus quam
 integerrimis agere et ad dicendum temporis satis habere possim. 
 atque antequam de incommodis Siciliae
 dico , pauca mihi videntur esse de provinciae dignitate,
 vetustate, utilitate dicenda . nam cum
 omnium sociorum provinciarumque rationem diligenter habere debetis, tum praecipue Siciliae,
 iudices, plurimis iustissimisque de causis, primum quod omnium nationum exterarum princeps
 Sicilia se ad amicitiam fidemque populi Romani adplicavit. prima omnium, id quod
 ornamentum imperi est, provincia est appellata; prima docuit maiores nostros quam praeclarum
 esset exteris gentibus imperare; sola fuit ea fide benivolentiaque erga populum Romanum ut
 civitates eius insulae, quae semel in amicitiam nostram venissent, numquam postea deficerent,
 pleraeque autem et maxime inlustres in amicitia perpetuo manerent.

itaque maioribus nostris in Africam ex hac provincia gradus imperi
 factus est; neque enim tam facile opes Carthaginis tantae concidissent nisi illud et rei frumentariae
 subsidium et receptaculum classibus nostris
 pateret. quare P. Africanus
 Carthagine deleta Siculorum urbis signis monumentisque pulcherrimis exornavit, ut,
 quos victoria populi Romani maxime laetari arbitrabatur, apud eos monumenta victoriae plurima
 conlocaret.

denique ille ipse M. Marcellus, cuius
 in Sicilia virtutem hostes, misericordiam victi, fidem ceteri Siculi perspexerunt, non solum
 sociis in eo bello consuluit, verum etiam superatis hostibus temperavit. Vrbem pulcherrimam
 Syracusas, —quae cum manu munitissima esset, tum loci natura terra ac mari
 clauderetur,—cum vi consilioque cepisset, non solum incolumem passus est
 esse, sed ita reliquit ornatam ut esset idem monumentum victoriae, mansuetudinis,
 continentiae, cum homines viderent et quid expugnasset et quibus pepercisset et quae
 reliquisset: tantum ille honorem habendum Siciliae putavit ut ne hostium quidem urbem ex
 sociorum insula tollendam arbitraretur.

itaque ad
 omnis res sic illa provincia semper usi sumus ut, quicquid ex sese posset efferre, id non
 apud nos nasci, sed domi nostrae conditum iam putaremus. deberet non ad
 diem dedit? quando id quod opus esse putaret non ultro pollicita est? quando id quod
 imperaretur recusavit? itaque ille M. Cato sapiens cellam penariam rei
 publicae nostrae, nutricem plebis Romanae Siciliam nominabat . nos vero experti sumus
 Italico maximo difficillimoque bello Siciliam nobis non pro penaria cella, sed pro aerario
 illo maiorum vetere ac referto fuisse; nam sine ullo sumptu nostro, coriis, tunicis,
 frumentoque suppeditando , maximos exercitus nostros vestivit,
 aluit, armavit.

quid ? illa quae forsitan ne sentiamus quidem, iudices, quanta sunt! quod
 multis locupletioribus civibus utimur, quod habent propinquam fidelem fructuosamque
 provinciam, quo facile excurrant, ubi libenter negotium gerant; quos illa partim mercibus
 suppeditandis cum quaestu compendioque dimittit, partim retinet, ut arare, ut pascere, ut
 negotiari libeat, ut denique sedes ac domicilium conlocare; quod commodum non mediocre rei
 publicae est, tantum
 civium numerum tam prope a domo tam bonis fructuosisque rebus
 detineri .

et quoniam quasi quaedam praedia populi Romani sunt vectigalia nostra atque
 provinciae, quem ad modum vos propinquis vestris praediis maxime delectamini, sic
 populo Romano iucunda suburbanitas est huiusce
 provinciae. iam vero hominum ipsorum, iudices, ea patientia virtus frugalitasque
 est ut proxime ad nostram disciplinam illam veterem, non ad hanc quae nunc
 increbruit videantur accedere: nihil ceterorum simile Graecorum, nulla desidia,
 nulla luxuries , contra summus labor in publicis privatisque rebus, summa
 parsimonia , summa diligentia.
 sic porro nostros homines diligunt ut iis solis neque publicanus
 neque negotiator odio sit.

magistratuum autem
 nostrorum iniurias ita multorum tulerunt ut numquam ante hoc tempus ad aram legum
 praesidiumque vestrum publico consilio confugerint ,
 tametsi et illum annum pertulerant qui sic eos adflixerat ut salvi esse non possent,
 nisi C. Marcellus quasi aliquo fato venisset, ut bis ex eadem familia salus Siciliae
 constitueretur, et post M. Antoni infinitum illud imperium
 senserant. sic a maioribus suis acceperant, tanta populi Romani in Siculos esse
 beneficia ut etiam iniurias nostrorum hominum perferendas putarent.

in neminem civitates ante hunc testimonium publice dixerunt; hunc
 denique ipsum pertulissent, si humano modo, si usitato more, si denique uno aliquo in genere
 peccasset. sed cum perferre non possent luxuriem, crudelitatem, avaritiam,
 superbiam, cum omnia sua commoda, iura, beneficia senatus populique Romani unius scelere ac
 libidine perdidissent, hoc statuerunt, aut illius iniurias per vos ulcisci ac persequi, aut, si
 vobis indigni essent visi quibus opem auxiliumque ferretis, urbis ac sedes suas relinquere , quandoquidem agros iam ante istius iniuriis exagitati
 reliquissent.

hoc consilio ab L. Metello legationes universae petiverunt ut quam primum isti
 succederet, hoc animo totiens apud patronos de suis miseriis deplorarunt, hoc commoti dolore
 postulata consulibus, quae non postulata sed in istum crimina viderentur esse, ediderunt.
 fecerunt etiam ut me, cuius fidem continentiamque cognorant , prope de vitae
 meae statu dolore ac lacrimis suis deducerent ut ego istum accusarem, a quo mea longissime
 ratio voluntasque abhorrebat; quamquam in hac causa multo pluris partis mihi defensionis quam
 accusationis suscepisse videor.

postremo ex tota
 provincia homines nobilissimi primique publice privatimque venerunt,
 gravissima atque amplissima quaeque civitas vehementissime suas iniurias persecuta
 est. 
 at quem ad modum, iudices, venerunt? videor enim mihi iam liberius apud
 vos pro Siculis loqui debere quam forsitan ipsi velint:
 saluti potius eorum consulam quam voluntati. ecquem existimatis umquam
 ulla in provincia reum absentem1 contra inquisitionem
 accusatoris tantis opibus , tanta
 cupiditate esse defensum? quaestores utriusque provinciae qui isto praetore fuerant
 cum fascibus mihi praesto fuerunt:

his porro qui successerunt,
 vehementer istius cupidi, liberaliter ex istius cibariis tractati, non minus acres contra me
 fuerunt. videte quid potuerit qui quattuor in una provincia quaestores studiosissimos
 defensores propugnatoresque habuerit, praetorem vero cohortemque totam sic studiosam ut facile
 appareret non tam illis Siciliam, quam inanem offenderant, quam Verrem ipsum, qui plenus
 decesserat, provinciam fuisse . minari Siculis si decrevissent legationes quae contra
 istum dicerent , minari si qui essent
 profecti, aliis si laudarent benignissime promittere, gravissimos privatarum rerum testis,
 quibus nos praesentibus denuntiavimus, eos vi custodiisque retinere.

quae 
 cum omnia facta sint , tamen unam solam scitote esse civitatem Mamertinam quae publice legatos,
 qui istum laudarent, miserit. eius autem legationis principem, civitatis
 nobilissimum civem , C. Heium, iuratum dicere audistis isti navem
 onerariam maximam Messanae esse publice coactis operis aedificatam; idemque Mamertinorum
 legatus, istius laudator, non solum istum bona sua, verum etiam sacra deosque penatis a
 maioribus traditos ex aedibus suis eripuisse dixit. praeclara laudatio, cum duabus
 in rebus legatorum una opera consumitur, in laudando atque repetendo ! atque ea
 ipsa civitas qua ratione isti amica sit, dicetur certo loco; reperietis enim, quae causae
 benivolentiae Mamertinis erga istum sint , eas ipsas causas
 satis iustas esse damnationis. Alia civitas nulla, iudices, publico
 consilio laudat.

vis illa summi imperi tantum
 potuit apud perpaucos homines, non civitates, ut aut levissimi quidam ex miserrimis
 desertissimisque oppidis invenirentur qui iniussu populi ac senatus proficiscerentur, aut
 ii qui contra istum legati decreti
 erant , et 
 testimonium publicum mandataque acceperant, vi ac metu retinerentur. quod ego
 in paucis tamen usu venisse non moleste
 tuli , quo
 reliquae tot et tantae et tam graves civitates, tota denique Sicilia plus auctoritatis apud
 vos haberet, cum videretis nulla vi retineri, nullo periculo prohiberi
 potuisse 
 quo minus experirentur ecquid apud vos querimoniae valerent antiquissimorum fidelissimorumque
 sociorum.

nam quod fortasse non nemo vestrum audierit, istum a Syracusanis publice laudari,
 id tametsi priore actione ex Heraclii Syracusani testimonio cuius modi esset cognovistis,
 tamen vobis alio loco ut se tota res habeat, quod ad eam civitatem attineat , demonstrabitur.
 intellegetis enim nullis hominibus quemquam tanto odio quanto istum Syracusanis et
 esse et fuisse. 
 
 at enim istum Siculi soli persequuntur:
 cives Romani qui negotiantur in Sicilia defendunt, diligunt,
 salvum esse cupiunt. primum , si ita 
 esset, tamen vos in hac quaestione de pecuniis repetundis, quae sociorum causa constituta est
 lege iudicioque sociali, sociorum querimonias audire oporteret.

sed intellegere potuistis priore actione civis Romanos
 honestissimos ex Sicilia plurimis maximisque de
 rebus, et quas ipsi accepissent iniurias et quas scirent esse aliis factas, pro
 testimonio dicere. ego hoc quod intellego, iudices, sic confirmo. videor 
 mihi gratum fecisse Siculis quod eorum iniurias meo labore, inimicitiis , periculo sim persecutus: non minus hoc gratum me
 nostris civibus intellego fecisse, qui hoc existimant, iuris libertatis rerum fortunarumque
 suarum salutem in istius damnatione consistere.

quapropter de istius praetura Siciliensi non recuso quin ita me audiatis ut, si
 cuiquam 
 generi hominum sive Siculorum sive nostrorum civium, si cuiquam ordini sive aratorum sive pecuariorum sive mercatorum probatus sit, si non horum omnium
 communis hostis praedoque fuerit, si cuiquam denique in re umquam ulla 
 temperarit , ut vos quoque ei temperetis. 
 qui simul atque ei sorte provincia Sicilia obvenit, statim Romae, ab
 urbe antequam proficisceretur, quaerere ipse secum et agitare cum suis coepit quibusnam
 rebus in ea provincia maximam uno anno pecuniam facere posset. nolebat in agendo
 discere,—tametsi non provinciae rudis erat et tiro: sed Siciliae paratus ad praedam
 meditatusque venire cupiebat.

O praeclare coniectum a vulgo in illam provinciam omen communis famae atque
 sermonis, cum ex nomine istius quid iste in provincia facturus esset
 perridicule homines augurabantur! etenim quis dubitare
 posset, cum istius in quaestura fugam et furtum recognosceret, cum in legatione oppidorum
 fanorumque spoliationes cogitaret, cum videret in foro latrocinia praeturae, qualis iste in
 quarto actu improbitatis futurus
 esset? atque ut intellegatis eum Romae
 quaesisse non modo genera
 furandi, sed etiam nomina certissima , accipite argumentum quo facilius de
 singulari eius impudentia existimare possitis.

quo die Siciliam attigit—videte satisne paratus ex illo omine urbano ad
 everrendam provinciam venerit,—statim Messana litteras Halaesam mittit (quas
 ego istum in Italia conscripsisse arbitror; nam simul atque e navi egressus est
 dedit ), Halaesinus
 ad se Dio continuo veniret; se de hereditate velle cognoscere quae eius filio a propinquo
 homine, Apollodoro Laphirone , venisset.

ea 
 erat, iudices, pergrandis pecunia. hic est Dio, iudices, nunc beneficio Q. Metelli
 civis Romanus factus; de quo multis viris primariis testibus multorumque tabulis vobis priore
 actione satis factum est, HS deciens numerata esse
 ut eam causam, in qua ne tenuissima quidem dubitatio posset esse, isto cognoscente obtineret; praeterea greges nobilissimarum
 equarum abactos, argenti vestisque stragulae domi quod fuerit
 esse direptum ; ita HS
 deciens Q. Dionem, quod hereditas ei venisset , nullam aliam ob causam
 perdidisse.

quid ? haec hereditas quo praetore
 Dionis filio venerat? eodem quo Anniae, P. Anni senatoris filiae , eodem quo M. Liguri senatori, C. Sacerdote praetore . quid ? tum nemo molestus Dioni fuerat? non 
 plus quam Liguri Sacerdote praetore. quid ? tum ad Verrem quis detulit?
 nemo ; nisi forte existimatis ei quadruplatores ad fretum praesto
 fuisse. ad urbem cum esset, audivit Dioni
 cuidam Siculo permagnam venisse hereditatem; heredem statuas
 iussum esse in foro ponere; nisi posuisset, Veneri Erycinae esse multatum. tametsi 
 positae essent ex testamento, tamen putabat , quoniam Veneris nomen esset,
 causam calumniae 
 se reperturum.

itaque adponit qui petat Veneri
 Erycinae illam hereditatem. non enim quaestor petit, ut est consuetudo, is qui
 Erycum montem obtinebat: petit Naevius Turpio quidam, istius excursor et emissarius, homo
 omnium ex illo conventu quadruplatorum deterrimus, C. Sacerdote praetore condemnatus iniuriarum; etenim erat eius
 modi causa ut ipse praetor, cum quaereret calumniatorem, paulo tamen consideratiorem reperire
 non posset. hunc hominem Veneri absolvit, sibi condemnat. maluit videlicet homines
 peccare quam deos: se potius a Dione quod non licebat, quam venerem quod non
 debebatur auferre.

quid ego hic nunc Sex. Pompei Chlori testimonium recitem, qui causam Dionis
 egit , qui omnibus rebus interfuit,
 hominis honestissimi, tametsi civis Romanus virtutis causa iam diu est, tamen omnium Siculorum
 primi ac nobilissimi? quid ipsius Q. Caecili Dionis, hominis probatissimi ac
 pudentissimi ? quid L. Caecili, L. Liguris , T. Manili , L. Caleni? quorum
 omnium testimoniis de hac Dionis pecunia confirmatum est. dixit hoc idem M.
 Lucullus, se de his Dionis incommodis pro hospitio quod sibi cum eo esset iam ante
 cognosse .

quid ? Lucullus, qui tum in Macedonia fuit, melius haec cognovit
 quam tu, Hortensi, qui Romae fuisti, ad quem Dio confugit, qui de Dionis iniuriis gravissime
 per litteras cum Verre questus es? nova tibi haec sunt? inopinata ? nunc primum hoc aures tuae crimen accipiunt? nihil ex Dione, nihil ex socru tua, femina primaria, Servilia, vetere Dionis hospita,
 audisti? nonne multa mei testes quae tu scis nesciunt? nonne te mihi testem in hoc
 crimine eripuit non istius innocentia, sed legis exceptio? recita .
 TESTIMONIA LVCVLLI, CHLORI,
 DIONIS.
 satisne vobis magnam pecuniam
 Venerius homo, qui e Chelidonis sinu in provinciam profectus esset , Veneris nomine quaesisse videtur?

accipite aliam in minore pecunia non minus
 impudentem calumniam. Sosippus et Philocrates fratres sunt Agyrinenses. Horum pater abhinc
 duo et xx annos est mortuus; in cuius
 testamento, quodam loco si commissum quid esset, multa erat Veneri. ipso 
 vicensimo anno , cum tot interea praetores, tot
 quaestores, tot calumniatores in provincia fuissent, hereditas ab his Veneris nomine petita
 est . causam Verres cognoscit, pecuniam per Volcatium accipit, fere ad 
 HS cccc
 milia, a duobus
 fratribus. multorum testimonia audistis antea. vicerunt Agyrinenses
 fratres ita ut egentes inanesque discederent.

at 
 enim ad Verrem pecunia ista non pervenit. quae ista defensio est ?
 utrum adseveratur in hoc an temptatur? mihi enim res nova est . Verres
 calumniatorem adponebat, Verres adesse iubebat, Verres cognoscebat, Verres
 iudicabat; pecuniae maximae dabantur; qui dabant causas obtinebant .
 tu mihi ita defendas, ' non est ista Verri numerata pecunia?'
 adiuvo te; mei quoque testes idem dicunt; Volcatio dicunt sese dedisse.
 quae vis erat in Volcatio tanta ut HS cccc milia duobus hominibus auferret? ecquis Volcatio, si sua sponte venisset, unam libellam
 dedisset? veniat nunc, experiatur: tecto recipiet nemo. at ego amplius
 dico: HS quadringentiens cepisse te arguo contra leges; nego tibi ipsi ullum nummum esse
 numeratum; sed cum ob tua decreta, ob edicta , ob imperia, ob iudicia
 pecuniae dabantur, non erat quaerendum cuius manu numerarentur, sed cuius iniuria cogerentur.

comites illi tui delecti manus erant tuae;
 praefecti, scribae, accensi, medici , haruspices, praecones manus erant tuae; ut
 quisque 
 te maxime cognatione adfinitate necessitudine aliqua attingebat, ita maxime manus tua
 putabatur; cohors tota illa , quae plus mali Siciliae
 dedit quam si centum cohortes fugitivorum fuissent, tua manus sine controversia
 fuit. quicquid ab horum quopiam captum est, id non modo tibi datum, sed tua manu
 numeratum iudicari necesse est. nam si hanc defensionem probabitis,
 ' non accepit ipse,' licet omnia de pecuniis
 repetundis iudicia tollatis. nemo umquam reus tam nocens adducetur qui ista defensione non
 possit uti; etenim cum Verres utatur, quis erit umquam posthac reus tam perditus qui non ad Q.
 \Muci innocentiam referatur, si cum isto conferatur? neque nunc tam isti
 mihi Verrem defendere videntur quam in Verre defensionis temptare rationem.

qua de re, iudices, magnopere vobis providendum est: pertinet hoc ad summam rem publicam et ad existimationem
 ordinis nostri salutemque sociorum. si enim innocentes existimari volumus, non
 solum nos , sed etiam
 nostros comites praestare
 debemus. primum omnium opera danda est ut eos nobiscum educamus qui nostrae famae capitique
 consulant; deinde, si in hominibus eligendis nos spes amicitiae fefellerit, ut
 vindicemus , missos faciamus, semper ita vivamus ut rationem reddendam nobis arbitremur.
 Africani est hoc, hominis liberalissimi—verum tamen ea liberalitas est probanda quae sine
 periculo existimationis est, ut in illo fuit:

cum ab eo
 quidam vetus adsectator et ex numero amicorum non impetraret uti se praefectum in Africam duceret, et id
 ferret moleste, ' noli ,' inquit, 'mirari si tu hoc a me non impetras.
 ego iam pridem ab eo cui meam existimationem caram fore arbitror peto ut mecum
 praefectus proficiscatur, et adhuc impetrare non possum.' etenim re vera multo
 magis est petendum ab hominibus, si salvi et honesti esse volumus, ut eant nobiscum in
 provinciam, quam in benefici loco deferendum. sed tu cum et tuos amicos in
 provinciam quasi in praedam invitabas et cum iis ac per eos praedabare et
 eos in contione anulis aureis donabas, non statuebas tibi non solum de tuis , sed etiam de illorum
 factis rationem esse reddendam?

cum hos sibi quaestus constituisset magnos
 atque uberes ex his causis quas ipse instituerat cum consilio, hoc est cum sua cohorte,
 cognoscere, tum illud infinitum genus invenerat ad innumerabilem pecuniam
 corripiendam. Dubium nemini est quin omnes omnium
 pecuniae positae sint in eorum potestate qui iudicia dant, et eorum qui iudicant, quin nemo
 vestrum possit aedis suas, nemo fundum, nemo bona patria obtinere, si, cum haec a quopiam
 vestrum petita sint, praetor improbus, cui nemo intercedere possit, det
 quem velit iudicem, iudex nequam et levis quod praetor iusserit iudicet.

si vero illud quoque accedit , ut praetor in ea
 verba iudicium det ut vel L. Octavius Balbus
 iudex, homo et iuris et offici peritissimus, non possit aliter iudicare, —si iudicium sit eius
 modi 
 
 L. OCTAVIVS IVDEX ESTO. SI PARET FVNDUM CAPENA- TEM, QVO DE AGITVR, EX IVRE QVIRITIVM P.
 SERVILI ESSE, NEQVE IS FVNDVS Q. CATVLO RESTITVETVR, 
 non necesse erit L. Octavio iudici cogere P. Servilium Q. Catulo fundum restituere, aut
 condemnare eum quem non oporteat? eius modi totum ius praetorium, omnis res iudiciaria fuit in Sicilia per triennium Verre praetore.
 decreta eius modi , SI NON
 ACCIPIT QVOD TE DEBERE DICIS, ACCVSES; SI PETIT , DVCAS: C. Fuficium duci iussit petitorem, L.
 Suettium, L. Racilium .
 iudicia eius modi : qui cives Romani erant iudicabant si Siculi
 essent, cum Siculos eorum legibus dari oporteret, qui Siculi, si cives Romani essent.

verum ut totum genus
 amplectamini iudiciorum, prius iura
 Siculorum, deinde istius instituta cognoscite. 
 Siculi hoc iure sunt ut, quod civis cum cive agat,
 domi certet suis legibus, quod Siculus cum Siculo non eiusdem civitatis, ut de eo praetor
 iudices ex P. Rupili decreto, quod is de decem legatorum sententia statuit, quam illi legem Rupiliam vocant, sortiatur. quod privatus a populo petit
 aut populus a privato, senatus ex aliqua civitate qui iudicet datur, cum alternae civitates
 reiectae sunt; quod civis Romanus a Siculo petit, Siculus iudex , quod Siculus a civi Romano,
 civis Romanus datur; ceterarum rerum selecti
 iudices ex conventu civium Romanorum proponi
 solent. inter aratores et decumanos lege frumentaria, quam Hieronicam appellant,
 iudicia fiunt.

haec omnia isto praetore non modo
 perturbata, sed plane et Siculis et civibus Romanis erepta sunt. primum suae leges:
 quod civis 
 cum civi ageret, aut eum iudicem quem commodum erat,—praeconem, haruspicem, medicum
 suum,—dabat, aut si legibus erat iudicium constitutum et ad civem suum iudicem venerant, libere civi iudicare non licebat.
 edictum enim hominis cognoscite, quo edicto omnia iudicia redegerat in suam
 potestatem, SI QUI PERPERAM IVDICASSET, SE COGNITVRVM; CVM
 COGNOSSET , ANIMADVERSVRVM. Idque cum faciebat, nemo dubitabat quin, cum iudex alium de
 suo iudicio putaret iudicaturum seque in eo capitis periculum aditurum, voluntatem
 spectaret eius quem statim de capite suo
 putaret 
 iudicaturum.

selecti ex conventu aut propositi ex
 negotiatoribus iudices nulli: haec
 copia, quam dico, iudicum cohors non Q. Scaevolae, qui tamen de cohorte sua dare non
 solebat , sed C. Verris. cuius 
 modi cohortem putatis hoc principe fuisse? sicubi videtis edictum, Sl QVI PERPERAM IVDICARIT SENATVS, eum
 quoque ostendam, si quando sit datus, coactu istius quod non senserit iudicasse. ex 
 lege Rupilia sortitio nulla, nisi cum nihil intererat istius; lege Hieronica iudicia
 plurimarum controversiarum sublata uno nomine omnia; de conventu ac negotiatoribus nulli
 iudices. quantam potestatem habuerit videtis, quas res gesserit cognoscite.

Heraclius est
 Hieronis filius Syracusanus, homo in primis domi suae nobilis et ante hunc praetorem vel
 pecuniosissimus Syracusanorum, nunc nulla alia calamitate nisi istius avaritia atque iniuria
 pauperrimus. huic hereditas ad HS facile triciens venit testamento propinqui sui
 Heraclii, plena domus caelati argenti
 optimi multaeque stragulae
 vestis pretiosorumque mancipiorum; quibus in rebus istius cupiditates et
 insanias 
 quis ignorat? erat in sermone res, magnam Heraclio pecuniam relictam ; non solum Heraclium divitem, sed etiam ornatum supellectile,
 argento, veste, mancipiis futurum.

audit haec
 etiam Verres, et primo illo suo leniore artificio Heraclium
 adgredi conatur, ut eum roget inspicienda ,
 quae non reddat . deinde a quibusdam Syracusanis
 admonetur,—hi autem quidam erant adfines istius, quorum iste uxores numquam alienas
 existimavit, Cleomenes et Aeschrio, qui quantum apud istum et quam turpi de causa potuerint ex
 reliquis criminibus intellegetis: hi, ut dico, hominem admonent rem esse praeclaram,
 refertam omnibus rebus, ipsum autem Heraclium hominem esse
 maiorem natu, non promptissimum; eum praeter Marcellos patronum, quem suo iure adire aut appellare posset, habere neminem; esse
 in eo testamento quo ille heres esset scriptus , ut statuas in palaestra deberet ponere.
 ' faciemus ut palaestritae negent ex testamento esse positas, petant hereditatem, quod eam palaestrae commissam
 esse dicant.'

placuit ratio Verri;
 nam hoc animo providebat, cum tanta hereditas in controversiam venisset iudicioque peteretur,
 fieri non posse ut sine praeda ipse discederet. adprobat consilium; auctor est ut
 quam primum agere incipiant, hominemque id aetatis minime litigiosum quam tumultuosissime
 adoriantur. scribitur Heraclio
 dica. primo mirantur omnes improbitatem
 calumniae; deinde qui istum nossent partim suspicabantur, partim plane videbant adiectum esse
 oculum hereditati. interea dies advenit quo die sese ex instituto ac lege Rupilia
 dicas sortiturum Syracusis iste edixerat. paratus ad hanc dicam sortiendam venerat.
 tum eum docet Heraclius non posse eo die sortiri, quod lex Rupilia vetaret diebus
 xxx sortiri dicam quibus scripta esset. dies xxx nondum fuerant.
 sperabat Heraclius, si illum diem effugisset, ante alteram sortitionem Q. Arrium,
 quem provincia tum maxime exspectabat, successurum.

iste omnibus dicis diem distulit, et eam diem constituit ut hanc Heraclii
 dicam sortiri post dies triginta ex lege posset. posteaquam ea dies venit, iste incipit simulare se velle sortiri.
 Heraclius cum advocatis adit et postulat ut sibi cum palaestritis, hoc est cum populo
 Syracusano, aequo iure disceptare liceat. adversarii postulant ut in eam rem
 iudices dentur, ex iis civitatibus quae in id forum convenirent electi, qui Verri viderentur: Heraclius contra, ut iudices
 ex lege Rupilia dentur, ut
 ab institutis superiorum, ab auctoritate senatus, ab iure omnium
 Siculorum ne recedatur.

quid ego istius in iure dicundo libidinem et scelera demonstrem? quis vestrum non in urbana iuris dictione cognovit? quis umquam isto praetore
 Chelidone invita lege agere potuit? non istum, ut non neminem, provincia corrupit;
 idem fuit qui Romae. cum id quod omnes intellegebant diceret Heraclius, ius esse
 certum Siculis inter se quo iure
 certarent, legem esse Rupiliam quam P. Rupilius consul de decem legatorum
 sententia dedisset, hanc omnis semper in Sicilia consules praetoresque servasse, negavit se e
 lege 
 Rupilia sortiturum: quinque iudices, quos commodum ipsi fuit, dedit.

quid hoc
 homine facias? quod supplicium dignum libidine eius invenias?
 praescriptum tibi cum esset, homo deterrime et impudentissime, quem ad modum iudices inter Siculos dares,
 cum imperatoris populi Romani auctoritas, legatorum decem, summorum hominum, dignitas, senatus
 consultum intercederet, quo senatus consulto P. Rupilius de decem legatorum sententia leges in Sicilia constituerat, cum omnes ante
 te praetorem Rupilias leges et in ceteris rebus et in
 iudiciis maxime 
 servassent , tu ausus es pro nihilo prae tua praeda tot res sanctissimas ducere? tibi
 nulla lex fuit, nulla religio, nullus existimationis pudor, nullus iudici metus? nullius apud
 te gravis auctoritas, nullum exemplum quod sequi velles?

verum , ut institui dicere, quinque iudicibus nulla lege, nullo instituto, nulla
 reiectione , nulla sorte ex libidine istius datis, non qui causam cognoscerent, sed
 qui quod imperatum esset iudicarent, eo die nihil actum est; adesse iubentur
 postridie.
 
 Heraclius interea, cum omnis insidias
 fortunis suis a praetore fieri videret, capit consilium de amicorum et propinquorum sententia
 non adesse ad iudicium; itaque illa nocte Syracusis profugit. iste postridie mane, cum multo
 maturius quam umquam antea surrexisset, iudices citari iubet. Vbi comperit Heraclium non
 adesse, cogere incipit eos ut absentem Heraclium condemnent. illi eum
 commonefaciunt ut, si sibi videatur , utatur instituto suo
 nec cogat ante horam decimam de absente secundum praesentem iudicare: impetrant.

interea sane perturbatus et ipse et eius amici et
 consiliarii moleste ferre coeperunt Heraclium profugisse; putabant absentis damnationem,
 praesertim tantae pecuniae, multo invidiosiorem fore quam si praesens damnatus esset.
 eo accedebat quod iudices e lege Rupilia dati non erant; multo etiam rem turpiorem
 fore et
 iniquiorem visum iri intellegebant. itaque hoc dum corrigere vult , apertior eius cupiditas improbitasque facta est.
 nam illis quinque iudicibus uti se negat; iubet, id quod initio lege Rupilia fieri
 oportuerat, citari Heraclium et eos qui dicam scripserant; ait se iudices ex lege velle sortiri. quod ab eo pridie, cum multis lacrimis cum
 oraret atque
 obsecraret , Heraclius impetrare
 non potuerat, id ei postridie venit in mentem, ex lege Rupilia sortiri dicas oportere.
 educit ex urna tris ; his ut absentem Heraclium
 condemnent imperat; itaque condemnant.

quae , malum, ista fuit amentia! Ecquando te
 rationem factorum tuorum redditurum putasti? ecquando his de rebus talis viros audituros
 existimasti? petatur hereditas ea ,
 quae nulla debetur, in praedam praetoris? interponatur nomen civitatis? imponatur honestae
 civitati turpissima persona calumniae? neque hoc solum, sed ita res agatur ut ne simulatio quidem
 aequitatis ulla adhibeatur? nam , per deos immortalis, quid interest utrum praetor
 imperet vique cogat aliquem de suis bonis omnibus decedere, an huiusce modi iudicium det, quo
 iudicio indicta causa fortunis omnibus everti necesse sit ?

profecto enim negare non potes te ex lege Rupilia sortiri iudices debuisse, cum praesertim Heraclius id
 postularet. sin illud dicis , te Heraclii
 voluntate ab lege recessisse, ipse te impedies, ipse tua defensione implicabere; quare enim
 primum ille adesse noluit, cum ex eo numero iudices haberet quos
 postularat ? deinde tu cur post
 illius fugam iudices alios sortitus es, si eos qui erant antea dati utriusque dederas
 voluntate? deinde ceteras dicas omnis illo foro M. Postumius quaestor sortitus est:
 hanc solam tu illo conventu reperiere sortitus.

ergo , inquiet aliquis, donavit populo
 Syracusano illam hereditatem. primum , si id confiteri velim, tamen istum
 condemnetis necesse est; neque enim permissum est ut impune nobis liceat, quod alicui
 eripuerimus, id alteri tradere. verum ex ista reperietis hereditate ita
 istum praedatum ut perpauca occulte fecerit; populum Syracusanum in maximam
 invidiam sua infamia, alieno praemio pervenisse, paucos Syracusanos,—eos qui nunc se publice laudationis causa venisse dicunt,—et tunc participes praedae fuisse et nunc non ad istius
 laudationem, sed ad communem litium aestimationem venisse . posteaquam damnatus est absens, non solum
 illius hereditatis de qua ambigebatur, quae erat HS triciens, sed omnium bonorum paternorum
 ipsius Heraclii, quae non minor erat pecunia, palaestrae Syracusanorum, hoc est Syracusanis,
 possessio traditur.

quae est ista praetura?
 eripis hereditatem quae venerat a propinquo, venerat testamento, venerat legibus;
 quae bona is qui testamentum fecerat huic
 Heraclio, aliquanto ante quam est mortuus, omnia utenda ac possidenda tradiderat, cuius hereditatis, cum ille
 aliquanto ante te praetorem esset mortuus, controversia fuerat nulla, mentionem fecerat nemo.
 verum esto.
 
 eripe hereditatem
 propinquis, da palaestritis, praedare in bonis alienis nomine civitatis, everte leges,
 testamenta, voluntates mortuorum, iura vivorum: num etiam patriis Heraclium bonis exturbare
 oportuit? qui simul ac profugit, quam impudenter, quam palam, quam acerbe, di
 immortales, illa bona direpta sunt! quam illa res calamitosa Heraclio, quaestuosa Verri,
 turpis Syracusanis, miseranda omnibus videbatur! nam illud quidem statim curatur, ut quicquid caelati argenti fuit in illis bonis
 ad istum deferatur, quicquid Corinthiorum vasorum, stragulae vestis: haec nemo dubitabat quin
 non modo ex illa domo capta et oppressa, verum ex tota provincia ad istum comportari necesse
 esset. mancipia quae
 voluit abduxit, alia divisit; auctio facta
 est, in qua cohors istius invicta dominata est.

verum illud est praeclarum. Syracusani qui praefuerant his Heraclii bonis verbo
 redigendis, re dispertiendis , reddebant eorum negotiorum rationem in senatu;
 dicebant scyphorum paria complura, hydrias argenteas pretiosas , vestem stragulam
 multam , mancipia
 pretiosa 
 data esse Verri ; dicebant quantum
 cuique eius iussu nummorum esset datum. gemebant Syracusani, sed tamen patiebantur.
 repente recitatur uno nomine HS ccc iussu praetoris data esse . fit maximus
 clamor omnium, non modo optimi cuiusque neque eorum quibus indignum semper visum erat bona
 privati populi nomine per summam iniuriam erepta, verum etiam ipsi illi auctores iniuriae et ex aliqua particula socii praedae
 ac rapinarum clamare coeperunt sibi ut haberet hereditatem. tantus in curia clamor
 factus est ut populus concurreret.

res ab omni conventu cognita celeriter isti domum nuntiatur.
 homo inimicus iis qui recitassent, hostis omnibus qui acclamassent, exarsit
 iracundia ac stomacho; verum tamen fuit tum sui dissimilis. Nostis os hominis, nostis
 audaciam; tamen tum rumore populi et clamore et manifesto furto grandis pecuniae
 perturbatus est. Vbi se collegit, vocat ad se Syracusanos; qui non posset negare ab illis pecuniam
 datam, non quaesivit procul alicunde, (neque enim probaret), sed proximum, paene alterum
 filium, quem illam pecuniam diceret abstulisse; ostendit se reddere coacturum. qui 
 posteaquam id audivit, habuit et dignitatis et aetatis et nobilitatis suae rationem; verba apud senatum
 fecit, docuit ad se nihil pertinere; de isto, id quod omnes videbant, ne ille quidem obscure
 locutus est. itaque illi Syracusani statuam postea statuerunt, et is, ut primum potuit, istum
 reliquit de provinciaque decessit.

et tamen aiunt
 eum queri solere non numquam se miserum
 quod non suis, sed suorum peccatis et criminibus prematur. triennium provinciam obtinuisti; gener,
 lectus adulescens, unum annum tecum fuit;
 sodales, viri fortes, legati tui primo anno te reliquerunt; unus legatus P. Tadius qui erat
 reliquus non ita tecum multum fuit; qui si semper una fuisset, tamen summa cura cum tuae, tum multo etiam magis suae famae pepercisset.
 quid est quod tu alios accuses? quid est quam ob rem putes te tuam culpam non modo
 derivare in aliquem, sed communicare cum altero posse?

numerantur illa HS ccc Syracusanis. ea quem ad modum ad istum postea
 per pseudothyrum revertantur, tabulis vobis testibusque , iudices, planum faciam. 
 ex hac iniquitate istius et improbitate,
 iudices, quod praeda ex illis bonis ad multos Syracusanos invito populo senatuque Syracusano venerat, et illa scelera quae
 per Theomnastum et
 Aeschrionem et Dionysodorum et Cleomenem invitissima civitate illa facta sunt: primum ut urbs
 tota spoliaretur, qua de re alius mihi locus ad dicendum est constitutus; ut omnia signa iste
 per eos homines quos nominavi, omne ebur ex aedibus sacris, omnis undique tabulas pictas,
 deorum denique simulacra quae vellet auferret; deinde ut in curia Syracusis, quem locum illi
 bouleuth/rion nomine appellant, honestissimo loco et apud illos clarissimo, ubi
 illius ipsius M. Marcelli,—qui eum Syracusanis locum, quem eripere belli ac victoriae lege
 posset, conservavit et reddidit,—statua ex aere
 facta est, ibi
 inauratam istius et alteram filio statuam ponerent , ut dum istius hominis memoria maneret
 senatus Syracusanus sine lacrimis et gemitu in curia esse non posset.

per eosdem istius furtorum iniuriarum uxorumque socios istius
 imperio Syracusis Marcellia tolluntur maximo gemitu luctuque civitatis, quem illi diem festum cum recentibus beneficiis C.
 Marcelli debitum
 reddebant, tum generi nomini familiae Marcellorum maxima voluntate tribuebant. Mithridates in
 Asia, cum eam provinciam totam occupasset, Mucia non sustulit. Hostis, et hostis in ceteris
 rebus nimis ferus et immanis, tamen honorem hominis deorum religione consecratum violare
 noluit: tu Syracusanos unum diem festum Marcellis impertire noluisti , per quos illi adepti sunt
 ut ceteros dies festos agitare possent?

at vero praeclarum
 diem illis 
 reposuisti Verria ut agerent, et ut ad eum diem quae sacris epulisque opus essent in compluris
 annos locarentur! iam in tanta istius impudentia remittendum aliquid videtur, ne
 omnia contendamus, ne omnia cum dolore agere videamur. nam me dies vox latera
 deficiant, si hoc nunc vociferari velim, quam miserum indignumque sit istius nomine apud eos
 diem festum esse qui se istius opera funditus exstinctos esse arbitrentur . O Verria praeclara! quo accessisti, quaeso , quo non attuleris
 tecum istum diem? etenim quam tu
 domum, quam urbem adisti, quod fanum denique, quod non eversum atque extersum reliqueris?
 quare appellentur sane ista Verria, quae non ex nomine sed ex manibus naturaque tua constituta esse videantur.

quam 
 facile serpat iniuria et peccandi consuetudo, quam non facile reprimatur, videte, iudices.
 Bidis oppidum est tenue sane, non longe a Syracusis. hic longe primus
 civitatis est Epicrates quidam . huic hereditas HS
 quingentorum milium venerat a muliere quadam propinqua, atque ita propinqua ut, ea etiamsi
 intestata esset mortua, Epicratem Bidinorum legibus heredem esse oporteret.
 recens erat illa res quam ante demonstravi, de Heraclio Syracusano, qui bona non
 perdidisset nisi ei venisset hereditas. huic quoque Epicrati venerat, ut dixi,
 hereditas.

cogitare coeperunt eius inimici nihilo
 minus eodem praetore hunc everti bonis posse
 quo Heraclius esset eversus. rem occulte instituunt; ad Verrem per
 eius interpretes deferunt. ita causa componitur ut item palaestritae
 Bidini peterent ab Epicrate hereditatem , quem ad modum palaestritae Syracusani ab Heraclio petivissent.
 numquam 1 vos praetorem tam palaestricum vidistis; verum ita palaestritas
 defendebat ut ab illis ipse unctior abiret . qui statim, quo quid praesens esset, iubet cuidam amicorum suorum numerari HS LXXX.

res occultari satis non potuit; per quendam eorum qui
 interfuerant fit Epicrates certior. primo contemnere et neglegere coepit , quod causa prorsus quod
 disputari posset nihil habebat. deinde cum de Heraclio cogitaret et istius
 libidinem nosset, commodissimum putavit esse de provincia clam abire; itaque fecit; profectus
 est Regium.
 quod ubi auditum est, aestuare
 illi qui pecuniam dederant, putare nihil agi posse absente Epicrate; nam Heraclius tamen
 adfuerat, cum primo sunt dati iudices; de hoc qui, antequam aditum in
 ius esset, antequam mentio denique controversiae facta esset ulla, discessisset, putabant
 nihil agi posse. homines Regium proficiscuntur; Epicratem conveniunt;
 demonstrant , id quod ille sciebat, se HS
 LXXX dedisse; rogant eum ut sibi id quod ab ipsis abisset pecuniae curet, ab sese caveat quem ad modum
 velit, de illa hereditate cum Epicrate neminem esse acturum.

Epicrates homines multis verbis ab se male acceptos dimittit ; redeunt illi Regio Syracusas, queri cum multis, ut fit,
 incipiunt se HS
 LXXX nummum frustra dedisse. res percrebruit et in ore atque sermone omnium coepit
 esse. Verres refert 
 illam suam Syracusanam; ait se velle de illis HS
 LXXX cognoscere; advocat multos. dicunt Bidini Volcatio se dedisse; illud non
 addunt, 'iussu istius.' Volcatium vocat, pecuniam referri imperat . Volcatius animo aequissimo nummos
 adfert, qui nihil amitteret, reddit inspectantibus multis: Bidini nummos auferunt.

dicet aliquis, ' quid ergo in hoc Verrem
 reprehendis, qui non modo ipse fur non est, sed ne alium quidem passus est esse?'
 attendite ; iam intellegetis hanc pecuniam, quae via modo visa est exire ab isto,
 eodem semita revertisse. quid enim debuit praetor facere, cum
 consilio re cognita cum comperisset suum comitem iuris decreti iudici corrumpendi causa,—qua in re
 ipsius praetoris caput existimatioque ageretur, —pecuniam accepisse, Bidinos autem pecuniam contra
 praetoris famam ac fortunas dedisse? non et in eum qui accepisset
 animadvertisset et in eos qui dedissent? tu , qui institueras in
 eos animadvertere qui perperam iudicassent, —quod saepe per imprudentiam fit,—hos pateris
 impune discedere qui ob tuum decretum , ob tuum iudicium pecuniam aut dandam aut
 accipiendam putarant ?

Volcatius idem
 apud te postea fuit, eques Romanus, tanta accepta ignominia; nam quid est turpius ingenuo,
 quid minus libero dignum quam in conventu maximo cogi a magistratu furtum reddere? qui si eo
 animo esset quo non modo eques Romanus, sed quivis liber debet esse, aspicere te postea non
 potuisset; inimicus, hostis esset tanta contumelia accepta, nisi tecum tum conlusisset et tuae
 potius existimationi servisset quam suae. qui quam tibi amicus non modo
 tum 
 fuerit quam diu tecum in provincia fuit, verum etiam nunc sit cum iam a ceteris amicis
 relictus es, et tu intellegis et nos existimare possumus. an hoc solum argumentum est
 nihil isto imprudente factum, quod Volcatius ei non succensuit? quod iste neque in Volcatium
 neque in Bidinos
 animadvertit ?

est magnum argumentum, verum illud maximum, quod illis ipsis
 Bidinis, quibus iste iratus esse debuit, a quibus comperit,
 quod iure agere cum Epicrate nihil possent, etiamsi adesset, idcirco suum decretum pecunia
 esse temptatum: iis , inquam, ipsis non modo illam hereditatem quae Epicrati venerat, sed, ut
 in Heraclio Syracusano, item in hoc,—paulo etiam atrocius, quod Epicrates appellatus omnino
 non erat,—bona patria fortunasque eius Bidinis tradidit. ostendit enim novo modo,
 si quis quid de absente peteret, se auditurum. adeunt Bidini, petunt hereditatem; procuratores
 postulant ut se ad leges suas reiciat aut ex lege Rupilia dicam scribi iubeat. adversarii non audebant
 contra dicere: exitus nullus reperiebatur. insimulant hominem fraudandi causa
 discessisse; postulant ut bona possidere iubeat .

debebat Epicrates nummum nullum nemini; amici, si quis quid peteret,
 iudicio se passuros, iudicatum solvi satis daturos esse
 dicebant. cum omnia consilia frigerent,
 admonitu istius insimulare coeperunt Epicratem litteras publicas corrupisse, a qua suspicione
 ille aberat plurimum: actionem eius rei postulant. amici recusare ne quod
 iudicium neve ipsius cognitio illo absente de existimatione eius constitueretur, et simul illud idem postulare non desistebant ut se ad leges suas reiceret.

iste amplam nactus, ubi videt esse aliquid quod amici absente
 Epicrate nollent defendere, adseverat se eius rei in primis actionem1 daturum. cum 
 omnes perspicerent ad istum non modo illos nummos qui per simulationem ab isto exierant
 revertisse, sed multo etiam pluris eum postea nummos abstulisse, amici Epicratem defendere
 destiterunt, iste Epicratis bona Bidinos omnia possidere et sibi habere iussit. ad 
 illa HS D hereditaria accessit ipsius antiqua HS quindeciens pecunia. Vtrum res ab initio ita
 ducta est an ad extremum ita perducta, an ita parva est pecunia, an is homo Verres ut haec quae dixi gratiis facta esse
 videantur ?

hic nunc de miseria Siculorum, iudices, audite.
 et Heraclius ille Syracusanus et hic Bidinus Epicrates expulsi bonis omnibus Romam
 venerunt; sordidati, maxima barba et capillo, Romae biennium prope fuerunt. cum L. Metellus in provinciam profectus est, tum isti bene commendati cum Metello una proficiscuntur.
 Metellus, simul ac venit Syracusas, utrumque rescidit , et de Epicrate et de Heraclio. in utriusque bonis
 nihil erat quod restitui posset, nisi si quid 
 moveri loco non potuerat .

fecerat hoc egregie primo adventu Metellus, ut omnis istius iniurias,
 quas modo posset, rescinderet et inritas faceret. quod Heraclium restitui iusserat ac non restituebatur,
 quisquis erat eductus senator Syracusanus ab Heraclio, duci iubebat; itaque permulti ducti
 sunt. Epicrates quidem continuo est restitutus. Alia iudicia Lilybaei, alia Agrigenti, alia
 Panhormi restituta sunt.
 census qui isto praetore sunt habiti non servaturum se Metellus ostenderat;
 decumas quas iste contra legem Hieronicam vendiderat sese venditurum Hieronica lege edixerat.
 omnia erant Metelli eius modi ut non tam suam praeturam gerere quam istius
 praeturam retexere videretur. simul atque ego in Siciliam veni, mutatus est.

venerat ad eum illo biduo Laetilius quidam, homo
 non alienus a litteris; itaque eo iste tabellario semper usus est . is epistulas compluris attulerat, in his unam
 domo quae totum mutarat hominem. repente coepit dicere se omnia Verris
 causa velle; sibi cum eo amicitiam cognationemque esse. mirabantur omnes hoc ei tum
 denique in mentem venisse, posteaquam tam multis eum factis decretisque iugulasset.
 erant qui putarent Laetilium legatum a Verre venisse, qui gratiam amicitiam
 cognationemque commemoraret. ex illo tempore a civitatibus
 laudationes petere, testis non solum deterrere verbis, sed etiam vi retinere coepit.
 quod nisi ego meo adventu illius conatus aliquantum repressissem, et apud Siculos
 non Metelli, sed Glabrionis litteris ac lege pugnassem, tam multos testis huc evocare non
 potuissem.

verum , quod institui dicere, miserias cognoscite sociorum . Heraclius ille et
 Epicrates longe mihi obviam cum suis omnibus processerunt, venienti Syracusas egerunt gratias
 flentes, Romam mecum decedere cupiverunt. quod erant
 oppida mihi complura etiam reliqua quae adire vellem, constitui cum hominibus quo die
 mihi Messanae praesto essent . eo 
 mihi nuntium miserunt se a praetore retineri. quibus ego testimonium denuntiavi,
 quorum edidi nomina Metello, cupidissimi veniendi , maximis iniuriis adfecti, adhuc non venerunt. hoc iure sunt socii
 ut iis ne deplorare quidem de suis incommodis liceat.

iam Heraclii Centuripini, optimi nobilissimique adulescentis, testimonium audistis;
 a quo HS C per calumniam malitiamque petita sunt. iste poenis compromissisque interpositis HS cccc extorquenda
 curavit, quodque iudicium secundum Heraclium de compromisso factum erat, cum civis Centuripinus inter duos civis diiudicasset , id inritum iussit esse eumque iudicem falsum iudicasse iudicavit; in
 senatu esse, locis commodisque publicis uti vetuit; si quis eum pulsasset, edixit
 sese iudicium iniuriarum non daturum; quicquid ab eo peteretur,
 iudicem de sua cohorte daturum, ipsi autem nullius actionem rei se daturum.

quae istius auctoritas tantum valuit ut neque illum pulsaret
 quisquam, cum praetor in provincia sua verbo permitteret, re hortaretur, neque quisquam ab eo
 quicquam peteret, cum iste calumniae licentiam sua auctoritate ostendisset ; ignominia
 autem illa gravis tam diu in illo homine fuit , quam diu iste in provincia
 mansit . hoc iniecto metu iudicibus novo more , nullo exemplo, ecquam rem putatis esse in Sicilia nisi ad
 nutum istius iudicatam? Vtrum id solum videtur esse actum, quod est tamen actum, ut haec
 Heraclio pecunia eriperetur, an etiam illud, in quo praeda erat maxima, ut nomine iudiciorum
 omnium bona atque fortunae in istius unius essent potestatem ?

iam 
 vero in rerum capitalium quaestionibus quid ego unam quamque rem colligam et causam?
 ex multis similibus ea sumam quae maxime improbitate excellere videbuntur. Sopater
 quidam fuit Halicyensis , homo domi suae
 cum primis locuples atque honestus; is ab inimicis suis apud C. Sacerdotem praetorem rei
 capitalis cum accusatus esset, facile eo iudicio est liberatus. huic eidem Sopatro
 idem inimici ad C. Verrem, cum is Sacerdoti successisset, eiusdem rei nomen detulerunt.
 res Sopatro facilis videbatur, et quod erat innocens et quod Sacerdotis iudicium
 improbare istum ausurum non arbitrabatur. citatur reus; causa agitur Syracusis;
 crimina tractantur ab accusatore ea quae erant antea non solum defensione, verum etiam iudicio
 dissoluta.

causam Sopatri defendebat Q. Minucius,
 eques Romanus in primis splendidus atque honestus, vobisque, iudices, non ignotus.
 nihil erat in causa quod metuendum aut omnino quod dubitandum videretur.
 interea istius libertus et accensus Timarchides , qui est,
 id quod ex plurimis testibus priore actione didicistis, rerum huiusce modi omnium transactor
 et administer, ad Sopatrum venit; monet hominem ne nimis iudicio Sacerdotis et causae suae
 confidat; accusatores inimicosque eius habere in animo pecuniam praetori dare; praetorem tamen
 ob salutem malle accipere, et simul malle, si fieri posset, rem iudicatam non
 rescindere. Sopater, cum hoc illi improvisum atque inopinatum accidisset, commotus est sane
 neque in praesentia Timarchidi quid responderet habuit, nisi se consideraturum quid sibi
 esset faciendum, et simul ostendit se in summa difficultate esse nummaria.
 post ad amicos rettulit; qui cum ei fuissent auctores redimendae salutis, ad
 Timarchidem venit. expositis suis difficultatibus hominem ad HS LXXX perducit,
 eamque ei pecuniam numerat.

posteaquam ad causam dicendam ventum est, tum vero sine
 metu sine cura omnes erant qui Sopatrum
 defendebant. crimen nullum erat, res erat iudicata, Verres nummos acceperat: quis posset
 dubitare quidnam esset futurum? res illo die non peroratur, iudicium
 dimittitur . iterum ad Sopatrum Timarchides venit, ait
 accusatores eius multo maiorem pecuniam praetori polliceri quam quantam hic dedisset; proinde,
 si saperet, videret 
 quid sibi esset faciendum . homo , quamquam erat et Siculus et reus, hoc
 est et iure iniquo et tempore adverso, ferre tamen atque audire diutius Timarchidem non
 potuit. ' facite ,' inquit, 'quod libet ; daturus non sum amplius.'
 idemque hoc amicis eius et defensoribus videbatur, atque eo etiam magis quod iste,
 quoquo modo se in ea quaestione praebebat, tamen in consilio habebat homines
 honestos e conventu Syracusano, qui Sacerdoti quoque in consilio fuerant tum cum est idem hic Sopater
 absolutus. hoc rationis habebant, facere eos nullo modo posse ut eodem crimine
 eisdem testibus Sopatrum condemnarent idem homines qui antea absolvissent. itaque hac una spe ad iudicium
 venitur.

quo posteaquam est ventum , cum in consilium frequentes
 convenissent idem qui solebant, et hac una spe
 tota defensio Sopatri niteretur, consili frequentia et dignitate, et quod erant, ut dixi, idem
 qui antea Sopatrum eodem illo crimine liberarant, cognoscite hominis apertam ac non modo
 non ratione, sed ne dissimulatione quidem tectam
 improbitatem et audaciam. M. Petilium, equitem Romanum, quem habebat in consilio, iubet operam
 dare, quod rei privatae iudex esset. Petilius recusabat, quod suos amicos, quos sibi in
 consilio esse vellet, ipse Verres retineret in consilio. iste homo
 liberalis negat se quemquam retinere eorum qui Petilio vellent adesse. itaque 
 discedunt omnes; nam ceteri quoque impetrant ne retineantur; qui se velle dicebant alterutri
 eorum qui tum illud iudicium habebant adesse. itaque iste solus cum sua cohorte
 nequissima relinquitur.

non dubitabat Minucius,
 qui Sopatrum defendebat, quin iste, quoniam consilium dimisisset, illo die rem illam
 quaesiturus non esset, cum repente iubetur dicere. respondet ,
 ' ad quos?' ' ad me,' inquit, 'si tibi idoneus videor qui de homine
 Siculo ac Graeculo iudicem.' ' idoneus es,' inquit, 'sed pervellem adessent ii qui
 adfuerant antea causamque cognorant.'
 ' dic ,' inquit; 'illi adesse non possunt.' ' nam hercule,' inquit
 Minucius, 'me quoque Petilius ut sibi in consilio adessem rogavit', et simul a subselliis abire coepit.

iste iratus hominem verbis vehementioribus
 prosequitur, atque ei gravius etiam minari coepit quod in se tantum crimen invidiamque
 conflaret . Minucius, qui Syracusis sic
 negotiaretur ut sui iuris dignitatisque meminisset, et qui sciret se ita in provincia rem
 augere oportere ut ne quid de libertate
 deperderet, homini quae visa sunt, et quae tempus illud tulit et causa,
 respondit ,
 causam sese dimisso atque ablegato consilio defensurum negavit. itaque a subselliis
 discessit, idemque hoc praeter Siculos ceteri Sopatri amici advocatique fecerunt.

iste quamquam est incredibili importunitate et audacia,
 tamen subito solus destitutus pertimuit et conturbatus est; quid ageret, quo se verteret
 nesciebat. si dimisisset eo tempore quaestionem, post, illis adhibitis in consilium
 quos ablegarat, absolutum iri Sopatrum videbat; sin autem hominem miserum atque innocentem ita
 condemnasset, cum ipse praetor sine consilio, reus
 autem sine patrono atque advocatis fuisset, iudiciumque C. Sacerdotis rescidisset, invidiam se
 sustinere tantam non posse arbitrabatur.
 itaque aestuabat dubitatione, versabat se utramque in partem non solum mente,
 verum etiam corpore, ut omnes qui aderant intellegere possent in animo eius metum cum
 cupiditate pugnare. erat hominum conventus maximus, summum silentium, summa
 exspectatio quonam esset eius cupiditas eruptura; crebro se accensus demittebat ad aurem
 Timarchides.

tum iste aliquando ' age 
 dic!' inquit. reus orare atque obsecrare ut cum consilio cognosceret. tum repente iste testis
 citari iubet; dicit unus et alter breviter; nihil interrogatur; praeco dixisse pronuntiat.
 iste , quasi metueret ne Petilius privato illo iudicio transacto aut
 prolato cum ceteris in consilium
 reverteretur, ita properans de sella exsilit, hominem innocentem a C. Sacerdote absolutum indicta causa de sententia scribae medici
 haruspicisque condemnat.

retinete , retinete hominem in civitate, iudices, parcite et conservate, ut sit
 qui vobiscum res iudicet, qui in senatu sine ulla cupiditate de bello et pace sententiam
 ferat. tametsi minus id quidem nobis, minus populo Romano laborandum est, qualis istius in senatu
 sententia futura sit. quae enim eius auctoritas erit? quando iste sententiam dicere
 audebit aut poterit? quando autem homo tantae luxuriae atque desidiae nisi
 Februario mense aspirabit in curiam? verum veniat sane, decernat bellum
 Cretensibus, liberet Byzantios, regem appellet Ptolomaeum, quae vult Hortensius omnia dicat et
 sentiat; minus haec ad nos, minus ad vitae nostrae discrimen, minus ad fortunarum nostrarum
 periculum pertinent .

illud est capitale, illud formidolosum, illud optimo cuique metuendum, quod
 iste, ex hoc iudicio si aliqua vi
 se eripuerit, in iudicibus sit necesse est,
 sententiam de capite civis Romani ferat, sit in eius exercitu signifer qui imperium iudiciorum
 tenere vult. hoc populus Romanus recusat, hoc ferre non potest; clamat permittitque
 vobis ut, si istis hominibus delectemini, si ex eo genere splendorem ordini atque ornamentum curiae
 constituere velitis, habeatis sane istum vobiscum 
 senatorem, etiam de vobis iudicem, si vultis, habeatis; de se homines, si qui extra istum
 ordinem sunt, quibus ne reiciendi quidem amplius quam trium iudicum praeclarae leges Corneliae
 faciunt potestatem, hunc hominem tam crudelem, tam sceleratum, tam nefarium nolunt iudicare.

etenim 
 si illud est flagitiosum , quod mihi omnium rerum turpissimum maximeque nefarium
 videtur, ob rem iudicandam pecuniam accipere, pretio habere addictam fidem et religionem,
 quanto illud flagitiosius improbius indignius, eum a quo pecuniam ob absolvendum acceperis
 condemnare, ut ne praedonum quidem praetor in fide retinenda consuetudinem
 conservet ! scelus est accipere ab reo : quanto magis ab accusatore, quanto etiam sceleratius ab utroque!
 fidem cum proposuisses venalem in provincia, valuit apud te plus is qui pecuniam
 maiorem dedit. concedo ; forsitan aliquis aliquando eius modi quidpiam fecerit.
 cum vero fidem ac religionem tuam iam alteri addictam pecunia accepta habueris, postea eandem adversario tradideris maiore pecunia, utrumque falles, et
 trades cui voles , et ei quem
 fefelleris ne pecuniam quidem reddes?

quem mihi
 tu Bulbum, quem Staienum? quod umquam huiusce modi monstrum aut prodigium audivimus aut vidimus, qui
 cum reo transigat, post cum accusatore decidat, honestos homines, qui causam norint, ableget
 a consilioque
 dimittat, ipse solus reum absolutum, a quo pecuniam acceperit, condemnet pecuniamque non
 reddat? hunc hominem in iudicum numero habebimus? hic alteram decuriam senatoriam
 iudex obtinebit? hic de capite libero iudicabit? huic iudicialis tabella committetur? quam
 iste non modo cera, verum etiam sanguine, si visum 
 erit, notabit.

quid 
 enim horum se negat fecisse? illud videlicet unum, quod necesse est, pecuniam accepisse.
 quidni iste neget? at eques Romanus, qui Sopatrum defendit, qui omnibus
 eius consiliis rebusque interfuit, Q. Minucius, iuratus dicit pecuniam datam, iuratus dicit
 Timarchidem dixisse maiorem pecuniam ab accusatoribus dari; dicent hoc multi Siculi, dicent omnes Halicyenses,
 dicet etiam praetextatus Sopatri filius, qui ab isto homine crudelissimo patre innocentissimo
 pecuniaque patria privatus est.

verum si de
 pecunia testibus planum facere non possem, illud negare posses aut nunc negabis, te consilio
 tuo dimisso, viris primariis qui in consilio C. Sacerdoti fuerant tibique esse solebant
 remotis, de re iudicata iudicavisse? teque eum quem C. Sacerdos adhibito consilio causa
 cognita absolvisset, eundem remoto consilio causa incognita condemnasse? cum haec
 confessus eris, quae in foro palam Syracusis in ore atque in oculis provinciae gesta sunt,
 negato tum sane, si voles, te pecuniam accepisse: reperies, credo, aliquem qui, cum haec quae
 palam gesta sunt videat, quaerat quid tu occulte egeris, aut qui dubitet utrum malit meis
 testibus an tuis defensoribus credere.

dixi iam ante me non
 omnia istius quae in hoc genere essent enumeraturum, sed electurum ea quae maxime
 excellerent.
 accipite nunc aliud eius
 facinus nobile et multis locis saepe commemoratum, et eius modi ut in uno omnia maleficia
 inesse videantur. attendite diligenter; invenietis enim id facinus natum a cupiditate, auctum per stuprum, crudelitate perfectum
 atque conclusum.

Sthenius est, hic qui nobis adsidet, Thermitanus, antea
 multis propter summam virtutem summamque nobilitatem, nunc propter suam
 calamitatem atque istius
 insignem iniuriam omnibus notus. huius hospitio Verres cum esset usus, et cum apud
 eum non solum Thermis saepenumero fuisset, sed etiam habitasset, omnia domo eius
 abstulit quae paulo magis animum cuiuspiam aut oculos possent commovere. etenim 
 Sthenius ab adulescentia paulo studiosius haec 
 compararat: supellectilem ex aere elegantiorem et Deliacam et Corinthiam, tabulas pictas, etiam argenti bene facti, prout Thermitani
 hominis facultates ferebant, satis. quae cum esset in Asia adulescens studiose, ut
 dixi, compararat, non tam suae delectationis causa quam ad invitationes adventusque nostrorum
 hominum, suorum amicorum atque hospitum.

quae posteaquam iste omnia abstulit, alia rogando, alia poscendo, alia sumendo,
 ferebat Sthenius ut poterat; angebatur animi necessario quod domum eius exornatam et instructam fere iam
 iste reddiderat nudam atque inanem; verum tamen dolorem suum nemini impertiebat; praetoris
 iniurias tacite, hospitis placide ferendas arbitrabatur.

interea iste cupiditate illa sua nota atque apud omnis pervagata, cum
 signa quaedam pulcherrima atque antiquissima Thermis in publico posita vidisset, adamavit; a
 Sthenio petere coepit ut ad ea tollenda operam suam profiteretur seque adiuvaret. Sthenius vero non solum negavit, sed
 etiam ostendit fieri id nullo modo posse ut signa antiquissima, monumenta P. Africani, ex
 oppido Thermitanorum incolumi illa civitate imperioque populi Romani tollerentur.

etenim 
 ut simul Africani quoque humanitatem et aequitatem cognoscatis, oppidum Himeram
 Carthaginienses quondam ceperant, quod fuerat in primis Siciliae clarum et ornatum. Scipio,
 qui hoc dignum populo Romano arbitraretur ,
 bello confecto socios sua per nostram victoriam recuperare, Siculis omnibus Carthagine capta
 quae potuit restituenda curavit. Himera deleta quos civis belli calamitas reliquos fecerat, ii
 se Thermis
 conlocarant in isdem agri finibus neque longe ab
 oppido antiquo, et se patrum fortunas et 
 dignitatem recuperare arbitrabantur cum illa maiorum ornamenta in eorum oppido conlocabantur.

erant signa ex aere complura; in his eximia
 pulchritudine ipsa Himera in muliebrem figuram habitumque formata ex oppidi nomine et
 fluminis. erat etiam Stesichori poetae statua senilis incurva cum libro summo, ut
 putant, artificio facta, qui fuit Himerae , sed et est et fuit tota Graecia
 summo propter ingenium honore et nomine. haec iste ad insaniam concupiverat.
 etiam , quod paene praeterii, capella quaedam est, ea quidem mire, ut etiam nos qui
 rudes harum rerum sumus intellegere possumus, scite facta et venuste. haec et alia
 Scipio non neglegenter abiecerat, ut homo intellegens Verres auferre posset, sed Thermitanis
 restituerat, non quo ipse hortos aut suburbanum aut locum omnino ubi ea poneret nullum
 haberet, sed quod , si domum abstulisset, non diu Scipionis appellarentur, sed eorum ad
 quoscumque illius morte venissent: nunc iis locis posita sunt ut mihi semper Scipionis fore
 videantur itaque dicantur.

haec 
 cum iste posceret agereturque ea res in
 senatu, Sthenius vehementissime restitit multaque, ut in primis Siculorum in dicendo copiosus
 est, commemoravit: urbem relinquere Thermitanis esse honestius quam pati tolli ex urbe monumenta
 maiorum, spolia hostium, beneficia clarissimi viri, indicia societatis populi Romani atque
 amicitiae. commoti animi sunt omnium; repertus est nemo quin mori diceret satius esse.
 itaque hoc adhuc oppidum Verres invenit prope solum in orbe terrarum unde nihil
 eius modi rerum de publico per vim, nihil occulte, nihil imperio, nihil gratia, nihil pretio
 posset auferre. verum hasce eius cupiditates exponam alio loco; nunc ad
 Sthenium revertar.

iratus iste vehementer Sthenio
 atque incensus hospitium ei renuntiat, domo eius emigrat atque adeo exit;
 nam iam ante emigrarat. Eum autem statim inimicissimi
 Stheni domum suam invitant, ut animum eius in Sthenium inflammarent ementiendo aliquid et
 criminando. hi autem erant inimici Agathinus,
 homo nobilis, et Dorotheus, qui habebat in matrimonio Callidamam, Agathini eius filiam; de qua
 iste audierat, itaque ad generum Agathini migrare maluit. Vna nox intercesserat cum iste
 Dorotheum sic diligebat ut diceres omnia inter eos esse communia, Agathinum ita observabat ut
 aliquem adfinem atque propinquum; contemnere etiam signum illud Himerae iam videbatur, quod
 eum multo magis figura et liniamenta hospitae delectabant.

itaque 
 hortari homines coepit ut aliquid Sthenio periculi crearent criminisque confingerent.
 dicebant se illi nihil habere quod dicerent. tum iste iis aperte ostendit et confirmavit eos in Sthenium quidquid vellent , simul atque ad se detulissent,
 probaturos. itaque illi non procrastinant, Sthenium statim educunt, aiunt ab eo
 litteras publicas esse corruptas. Sthenius postulat ut, cum secum sui cives agant de
 litteris publicis corruptis, eiusque rei legibus Thermitanorum actio sit, senatusque et
 populus Romanus Thermitanis, quod semper in amicitia fideque mansissent, urbem agros legesque
 suas reddidisset Publiusque Rupilius postea leges ita Siculis ex senatus consulto de x
 legatorum sententia dedisset ut cives inter sese 
 legibus suis agerent, idemque hoc haberet Verres ipse in edicto: ut de his omnibus causis se ad
 leges reiceret.

iste homo omnium aequissimus
 atque a cupiditate remotissimus se cogniturum esse confirmat; paratum ad causam dicendam
 venire hora nona iubet. non erat obscurum quid homo improbus ac nefarius cogitaret;
 neque enim ipse satis occultarat, nec mulier tacere potuerat . intellectum est id istum
 agere ut, cum Sthenium sine ullo argumento ac sine teste damnasset, tum homo nefarius de
 homine nobili atque id aetatis suoque hospite virgis supplicium crudelissime sumeret.
 quod cum esset perspicuum, de amicorum hospitumque suorum sententia Thermis
 Sthenius Romam profugit: hiemi fluctibusque sese committere maluit quam non istam communem
 Siculorum tempestatem calamitatemque vitaret .

iste 
 homo certus et diligens ad horam nonam praesto est, Sthenium citari iubet. quem 
 posteaquam videt non adesse, dolore ardere atque iracundia furere coepit, Venerios
 domum 
 Stheni mittere, equis circum agros eius villasque dimittere. itaque dum exspectat quidnam sibi
 certi adferatur, ante horam tertiam noctis de foro non discedit .
 postridie mane descendit; Agathinum ad se vocat; iubet eum de litteris publicis in
 absentem Sthenium dicere. erat eius modi causa ut ille ne sine adversario quidem
 apud inimicum iudicem reperire posset quid diceret;

itaque
 tantum verbo posuit, Sacerdote praetore Sthenium litteras publicas corrupisse. vix 
 ille hoc dixerat cum iste pronuntiat STHENIVM LITTERAS PVBLICAS CORRVPISSE VIDERI; et hoc
 praeterea addit homo Venerius novo modo nullo exemplo, OB EAM REM HS D VENERI ERYCINAE DE
 STHENI BONIS SE EXACTVRVM, bonaque eius
 statim coepit vendere; et vendidisset, si tantulum morae fuisset quo minus ei pecunia illa numeraretur.

ea posteaquam numerata est, contentus hac
 iniquitate iste non fuit; palam de sella ac tribunali pronuntiat, Sl QVIS ABSENTEM STHENIVM REI CAPITALIS REVM FACERE
 VELLET, SESE EIVS NOMEN RECEPTVRVUM et simul ut ad causam accederet nomenque deferret,
 Agathinum, novum adfinem atque hospitem, coepit hortari. tum ille clare omnibus
 audientibus se 
 id non esse facturum, neque se usque eo Sthenio esse inimicum ut eum rei capitalis adfinem
 esse diceret. hic tum repente
 Pacilius quidam, homo egens et levis, accedit; ait, si liceret, absentis nomen 
 deferre se velle. iste vero et licere et fieri solere, et se recepturum; itaque
 defertur; edicit statim ut Kalendis Decembribus adsit Sthenius Syracusis.

hic qui Romam pervenisset, satisque feliciter anni iam adverso
 tempore navigasset, omniaque habuisset aequiora et placabiliora quam animum praetoris atque
 hospitis, rem ad amicos suos detulit, quae, ut erat acerba atque indigna , sic videbatur omnibus. 
 itaque in senatu continuo Cn. Lentulus
 et L. Gellius consules faciunt mentionem placere statui, si
 patribus conscriptis videretur, ne absentes homines in provinciis rei fierent rerum
 capitalium; causam Stheni totam et istius crudelitatem et iniquitatem senatum docent.
 aderat in senatu Verres pater istius, et flens unum quemque
 senatorum rogabat ut filio suo parceret; neque tamen multum proficiebat; erat enim
 summa voluntas senatus. itaque sententiae dicebantur: CVM STHENIVS ABSENS
 REVS FACTVS ESSET, DE ABSENTE IVDICIVM NVLLVM FIERI PLACERE, ET, Sl QVOD ESSET FACTVM, ID RATVM ESSE NON PLACERE.

eo die transigi nihil potuit, quod et id
 temporis erat et ille pater istius invenerat homines qui dicendo tempus consumerent.
 postea senex Verres defensores atque hospites omnis Stheni convenit, rogat eos
 atque orat ne oppugnent filium suum, de Sthenio ne laborent; confirmat iis curaturum se esse
 ne quid ei per filium suum noceretur; se
 homines certos eius rei causa in Siciliam et terra et mari esse missurum. et erat
 spatium dierum fere xxx ante Kalendas Decembris, quo die iste ut Syracusis Sthenius adesset edixerat.

commoventur amici Stheni; sperant fore ut patris
 litteris nuntiisque filius ab illo furore revocetur. in senatu postea causa non
 agitur. veniunt ad istum domestici nuntii litterasque a patre adferunt ante
 Kalendas Decembris, cum isti etiam tum de Sthenio in integro tota res esset,
 eodemque ei tempore de eadem re litterae
 complures a multis eius amicis ac necessariis
 adferuntur. hic iste, qui prae cupiditate
 neque offici sui neque periculi neque pietatis neque humanitatis rationem habuisset umquam,
 neque in eo quod monebatur auctoritatem patris neque in eo quod rogabatur voluntatem
 anteponendam putavit libidini suae, mane Kalendis Decembribus, ut edixerat, Sthenium citari
 iubet.

si abs te istam rem parens tuus alicuius
 amici rogatu benignitate aut ambitione adductus petisset, gravissima tamen apud te voluntas
 patris esse debuisset; cum vero abs te tui capitis causa peteret hominesque certos domo
 misisset, hique eo tempore ad te venissent cum tibi in integro tota res esset, ne tum quidem
 te potuit si non pietatis, at salutis tuae ratio ad officium sanitatemque reducere?
 citat reum; non respondit; citat accusatorem; (attendite, quaeso, iudices, quanto
 opere istius amentiae fortuna ipsa adversata sit, et simul videte qui Stheni
 causam casus adiuverit); citatus accusator, M. Pacilius, nescio quo casu non respondit, non
 adfuit.

si praesens Sthenius reus esset factus,
 si manifesto in maleficio teneretur, tamen, cum accusator non adesset, Sthenium condemnari non
 oporteret. etenim si posset reus absente accusatore damnari , non ego a Vibone Veliam parvulo navigio inter fugitivorum ac
 praedonum ac tua tela venissem, quo tempore omnis illa mea festinatio fuit cum periculo
 capitis, ob eam causam ne tu ex reis eximerere si ego ad diem non adfuissem. quod 
 igitur tibi erat in tuo iudicio optatissimum, me cum citatus essem non adesse, cur Sthenio non
 putasti prodesse oportere, cum eius accusator non adfuisset? itaque fecit ut exitus principio simillimus reperiretur: quem
 absentem reum fecerat, eum absente accusatore condemnat.

nuntiabatur illi primis illis 
 temporibus, id quod pater quoque ad eum pluribus verbis scripserat, agitatam rem esse in
 senatu; etiam in contione tribunum plebis de causa Stheni, M. Palicanum, esse questum;
 postremo me ipsum apud hoc collegium tribunorum plebis, cum eorum omnium edicto non liceret
 Romae quemquam esse qui rei capitalis condemnatus esset, egisse causam Stheni, et, cum ita
 rem exposuissem quem ad modum nunc apud vos, docuissemque
 hanc damnationem duci non oportere, x tribunos plebis hoc statuisse, idque de omnium sententia
 pronuntiatum esse, NON VIDERI STHENIVM lMPEDIRI EDICTO QVO MINVS EI ROMAE LICERET 
 ESSE.

cum haec ad istum adferrentur,
 pertimuit aliquando et commotus est; vertit stilum in tabulis suis, quo facto causam
 omnem evertit suam; nihil enim sibi reliqui fecit quod defendi aliqua ratione posset.
 nam si ita defenderet, ' recipi nomen absentis licet; hoc fieri in
 provincia nulla lex vetat ,' mala et improba defensione, verum aliqua tamen uti
 videretur; postremo illo desperatissimo perfugio uti posset, se imprudentem fecisse, existimasse id licere . quamquam haec perditissima defensio est, tamen
 aliquid dici videretur. tollit ex tabulis id quod erat, et facit coram esse
 delatum .

hic 
 videte in quot se laqueos induerit, quorum ex nullo se, iudices, umquam expediet . primum ipse in Sicilia saepe et palam de
 loco superiore dixerat et in sermone multis demonstrarat licere nomen recipere absentis; se
 exemplo fecisse quod fecisset. haec eum dictitasse priore actione et
 Sex. Pompeius Chlorus dixit, de cuius virtute antea commemoravi, et Cn. Pompeius Theodorus,
 homo et Cn. Pompei, clarissimi viri, iudicio plurimis maximisque in rebus probatissimus et
 omnium existimatione ornatissimus , et Posides Macro Soluntinus, homo summa nobilitate
 existimatione virtute ornatissimus, et hac actione quam voletis multi dicent, et qui ex isto
 ipso audierunt viri primarii nostri ordinis,
 et alii qui interfuerunt cum absentis nomen reciperetur. deinde Romae, cum haec
 acta res esset in senatu, omnes istius amici, in
 his etiam pater eius hoc defendebat, licere fieri; saepe esse factum; iste quod fecisset aliorum
 exemplo institutoque fecisse.

dicit praeterea
 testimonium tota Sicilia, quae in communibus postulatis civitatum omnium consulibus edidit,
 rogare atque orare patres conscriptos ut statuerent ne absentium nomina reciperentur.
 qua de re Cn. Lentulum, patronum Siciliae, clarissimum adulescentem, dicere
 audistis, Siculos, cum se causam quae sibi in senatu pro his agenda esset docerent, de Stheni
 calamitate questos esse, propterque hanc iniuriam quae Sthenio facta esset eos statuisse ut
 hoc quod dico postularetur.

quae cum ita essent,
 tantane amentia praeditus atque audacia fuisti ut in re tam clara, tam testata, tam abs te
 ipso pervulgata tabulas publicas corrumpere auderes? at quem ad modum corrupisti?
 nonne ita ut omnibus nobis tacentibus ipsae tuae te tabulae condemnare possent?
 cedo , quaeso, codicem, circumfer, ostende. videtisne totum
 hoc nomen, coram ubi facit delatum, esse in
 litura? quid fuit istic antea scriptum? quod mendum ista litura correxit?
 quid a nobis, iudices, exspectatis argumenta huius criminis? nihil 
 dicimus; tabulae sunt in medio, quae se corruptas atque interlitas esse clamant.

ex istis etiam tu rebus effugere te posse confidis, cum te nos non opinione
 dubia, sed tuis vestigiis persequamur, quae tu in tabulis publicis expressa ac recentia
 reliquisti? is mihi etiam Sthenium litteras publicas corrupisse causa incognita
 iudicavit, qui defendere non poterit se non in ipsius Stheni nomine
 litteras publicas corrupisse?

videte porro aliam amentiam; videte ut, dum expedire sese vult, induat.
 cognitorem adscribit Sthenio—quem? cognatum aliquem aut propinquum?
 non . Thermitanum aliquem, honestum hominem ac nobilem? ne id quidem.
 at Siculum, in quo aliquis splendor dignitasque esset? neminem .
 quid igitur? civem Romanum. cui hoc probari potest?
 cum esset Sthenius civitatis suae nobilissimus, amplissima cognatione, plurimis
 amicitiis, cum praeterea tota Sicilia multum auctoritate et gratia posset, invenire neminem
 Siculum potuit qui pro se cognitor fieret?
 hoc probabis? an ipse civem Romanum maluit? cedo cui Siculo,
 cum is reus fieret, civis Romanus cognitor factus umquam sit. omnium praetorum
 litteras qui ante te fuerunt profer,
 explica; si unum inveneris, ego hoc tibi, quem ad modum in tabulis scriptum habes, ita gestum
 esse concedam.

at , credo, Sthenius hoc sibi
 amplum putavit, eligere ex civium Romanorum numero, ex amicorum atque hospitum
 suorum copia, quem cognitorem daret. quem delegit? quis in tabulis scriptus est? C.
 Claudius C. F. Palatina. non quaero quis hic sit Claudius, quam splendidus, quam
 honestus, quam idoneus propter cuius auctoritatem et dignitatem Sthenius ab omnium Siculorum
 consuetudine discederet et civem Romanum cognitorem daret. nihil horum quaero;
 fortasse enim Sthenius non splendorem hominis, sed familiaritatem secutus est.
 quid ? si omnium mortalium Sthenio nemo inimicior quam hic C. Claudius cum semper tum in his ipsis rebus et
 temporibus fuit, si de litteris corruptis contra venit, si contra omni ratione pugnavit, utrum
 potius pro Sthenio inimicum cognitorem esse factum an te ad Stheni periculum inimici eius
 nomine abusum esse credemus?

ac ne
 qui forte
 dubitet cuius modi hoc totum sit negotium, tametsi iam dudum omnibus istius improbitatem
 perspicuam esse confido, tamen paulum etiam attendite. videtis illum subcrispo
 capillo, nigrum, qui eo vultu nos intuetur ut sibi ipse peracutus esse videatur , qui tabulas tenet, qui
 scribit, qui monet, qui proximus est. is est Claudius, qui in Sicilia sequester
 istius, interpres, confector negotiorum, prope conlega Timarchidi numerabatur, nunc obtinet
 eum locum ut vix Apronio illi de familiaritate concedere videatur, ei qui se non
 Timarchidi sed ipsius Verris conlegam et socium esse dicebat.

dubitate etiam, si potestis, quin eum iste potissimum ex omni
 numero delegerit cui hanc cognitoris falsi
 improbam personam imponeret, quem et huic inimicissimum et sibi amicissimum esse arbitraretur!
 hic vos dubitabitis, iudices, tantam istius audaciam, tantam crudelitatem, tantam
 iniuriam vindicare? dubitabitis exemplum illorum iudicum sequi qui damnato Cn. Dolabella damnationem Philodami Opuntii resciderunt,
 quod is non absens reus factus esset, quae res iniquissima atque 
 acerbissima est, sed cum ei legatio iam Romam a suis civibus esset data? quod illi
 iudices multo in leviore causa statuerunt aequitatem secuti, vos id statuere in gravissima
 causa, praesertim aliorum auctoritate iam confirmatum, dubitabitis ?

at 
 quem hominem, C. Verres, tanta tam insigni iniuria adfecisti? quem hominem absentem de
 litteris corruptis causa incognita condemnasti ? cuius absentis nomen recepisti? quem
 absentem non modo sine crimine et sine teste, verum etiam sine accusatore damnasti?
 quem hominem? di immortales! non dicam amicum tuum , quod apud homines clarissimum est, non hospitem, quod sanctissimum est;
 nihil enim minus libenter de Sthenio commemoro, nihil aliud in eo quod reprehendi possit
 invenio nisi quod homo frugalissimus atque integerrimus te, hominem plenum stupri flagiti
 sceleris, domum suam invitavit, nisi quod, qui C. Mari, Cn. Pompei, C. Marcelli, L. Sisennae,
 tui defensoris, ceterorum virorum fortissimorum hospes fuisset atque esset, ad eum numerum
 clarissimorum hominum tuum quoque nomen adscripsit .

quare de hospitio violato et de tuo isto scelere nefario nil 
 queror; hoc dico non iis qui Sthenium norunt, hoc est nemini eorum qui in Sicilia
 fuerunt,—nemo enim ignorat quo hic in civitate sua splendore, qua apud omnis Siculos dignitate
 atque existimatione sit; sed ut illi quoque qui in ea provincia non fuerunt intellegere
 possint in quo homine tu statueris exemplum eius modi, quod cum propter
 iniquitatem rei tum etiam propter hominis dignitatem acerbum omnibus atque intolerandum
 videretur.

estne Sthenius is qui, omnis honores domi suae facillime cum adeptus esset,
 amplissime ac magnificentissime gessit, qui oppidum non maximum maximis ex pecunia sua locis
 communibus monumentisque decoravit, cuius de meritis in rem publicam Thermitanorum Siculosque
 universos fuit aenea tabula fixa Thermis in curia, in qua publice erat de huius beneficiis
 scriptum et incisum? quae tabula tum imperio tuo revulsa, nunc a me tamen
 deportata est, ut omnes huius honores inter suos et amplitudinem possent cognoscere.

estne hic qui apud Cn. Pompeium, clarissimum
 virum, cum accusatus esset, quod propter C. Mari familiaritatem et hospitium contra rem
 publicam sensisse eum inimici et accusatores eius dicerent, cumque 
 magis invidioso crimine quam vero arcesseretur, ita a Cn. Pompeio absolutus est ut in eo ipso iudicio Pompeius hunc hospitio suo
 dignissimum statueret ? ita porro laudatus
 defensusque ab omnibus Siculis ut idem Pompeius non ab homine solum, sed etiam a provincia
 tota se huius absolutione inire gratiam arbitraretur? postremo estne hic qui et
 animum in rem publicam habuit eius modi et tantum auctoritate apud suos civis potuit ut perficeret in Sicilia solus te praetore, quod
 non modo Siculus nemo sed ne Sicilia quidem tota potuisset, ut ex oppido Thermis nullum
 signum, nullum ornamentum, nihil ex sacro , nihil de publico attingeres, cum praesertim et essent
 multa praeclara et tu omnia concupisses?

denique 
 nunc vide quid inter te, cuius nomine apud Siculos dies festi aguntur et praeclara illa Verria celebrantur, cui statuae Romae stant inauratae a communi
 Siciliae , quem ad modum inscriptum videmus, datae—vide,
 inquam, quid inter te et hunc Siculum, qui abs te est, patrono Siciliae, condemnatus,
 intersit. hunc civitates ex Sicilia permultae testimonio suo legationibusque ad eam
 rem missis publice laudant: te, omnium Siculorum patronum, una Mamertina civitas, socia
 furtorum ac flagitiorum tuorum, publice laudat—ita tamen novo more ut legati
 laedant , legatio laudet—ceterae quidem civitates publice litteris legationibus
 testimoniis accusant, queruntur, arguunt: si tu absolutus sis, se funditus eversas esse arbitrantur.

hoc 
 de homine ac de huius bonis etiam in Eryco monte monumentum
 tuorum furtorum, flagitiorum crudelitatisque posuisti, in quo Stheni Thermitani nomen adscriptum est.
 vidi argenteum Cupidinem cum lampade. quid tandem habuit argumenti aut
 rationis res quam ob rem in eo potissimum Sthenianum praemium poneretur? utrum hoc signum
 cupiditatis tuae an tropaeum necessitudinis atque hospiti an amoris indicium esse voluisti?
 faciunt hoc homines quos in summa nequitia non solum libido et voluptas, verum etiam ipsius
 nequitiae fama delectet , ut multis in locis notas ac vestigia suorum flagitiorum relinqui velint.

ardebat amore illius hospitae propter quam
 hospiti iura violarat; hoc non solum sciri tum, verum etiam commemorari semper volebat; itaque
 ex illa ipsa re quam accusante Agathino gesserat Veneri potissimum deberi praemium statuit,
 quae illam totam accusationem iudiciumque conflarat. putarem te gratum in deos si hoc donum Veneri non de Stheni
 bonis dedisses, sed de tuis; quod facere
 debuisti, praesertim cum tibi illo ipso anno a Chelidone venisset hereditas.

hic ego, si hanc causam non omnium Siculorum
 rogatu recepissem, si hoc a me muneris non universa provincia poposcisset, si me animus atque
 amor in rem publicam existimatioque offensa nostri ordinis ac iudiciorum non hoc facere
 coegisset, atque haec una causa fuisset quod amicum atque hospitem meum Sthenium, quem ego in
 quaestura mea singulariter dilexissem, de
 quo optime existimassem, quem in provincia existimationis meae studiosissimum cupidissimumque
 cognossem ,
 tam crudeliter scelerate nefarieque tractasses, tamen digna causa videretur cur inimicitias
 hominis improbissimi susciperem, ut hospitis salutem fortunasque defenderem.

fecerunt hoc multi apud maiores nostros, fecit etiam nuper
 homo clarissimus, Cn. Domitius, qui M. Silanum, consularem hominem, accusavit propter
 Aegritomari Transalpini hospitis iniurias. putarem me idoneum qui exemplum sequerer
 humanitatis atque offici, proponeremque spem meis hospitibus ac necessariis quo tutiorem sese
 vitam meo praesidio victuros esse arbitrarentur; cum vero in communibus iniuriis totius
 provinciae Stheni quoque causa contineatur, multique uno tempore a me hospites atque amici
 publice privatimque defendantur, profecto vereri non debeo ne quis hoc quod facio non
 existimet me summi offici ratione impulsum coactumque suscepisse. 
 
 
 atque ut aliquando de rebus ab isto
 cognitis iudicatisque et de iudiciis datis
 dicere desistamus, et, quoniam facta istius in his generibus infinita sunt, nos modum aliquem
 et finem orationi nostrae criminibusque faciamus, pauca ex aliis generibus sumemus.

Audistis ob ius dicendum Q. Varium dicere procuratores suos isti
 centum triginta milia nummum dedisse, meministis Q. Vari testimonium, remque hanc totam C. Sacerdotis, hominis ornatissimi,
 testimonio comprobari, scitis Cn. Sertium, M. Modium, equites Romanos, sescentos praeterea
 civis Romanos multosque Siculos dixisse se isti pecuniam ob ius dicendum dedisse. de 
 quo crimine quid ego disputem, cum id totum positum sit in testibus? quid porro argumenter, qua de re
 dubitare nemo possit? an hoc dubitabit quisquam omnium, quin is venalem in Sicilia
 iuris dictionem habuerit qui Romae totum edictum atque omnia decreta vendiderit? et quin is ab
 Siculis ob decreta interponenda pecunias ceperit, qui M. Octavium Ligurem pecuniam ob ius
 dicendum poposcerit?

quod enim iste praeterea genus pecuniae cogendae praeteriit? quod non ab omnibus aliis
 praeteritum excogitavit? ecqua res apud civitates Siculas
 expetitur, in qua aut honos aliquis sit aut potestas aut procuratio, quin eam rem tu ad tuum
 quaestum nundinationemque hominum traduxeris? Dicta
 sunt priore actione et privatim et publice testimonia; legati Centuripini, Halaesini,
 Catinenses, Panhormitanique dixerunt, multarum praeterea civitatum, iam vero privatim plurimi.
 quorum ex testimoniis cognoscere potuistis tota Sicilia per triennium neminem ulla
 in civitate senatorem factum esse gratiis , neminem, ut leges eorum sunt, suffragiis,
 neminem nisi istius imperio aut litteris; atque in his omnibus senatoribus cooptandis non modo
 suffragia nulla fuisse, sed ne genera quidem spectata esse ex quibus in eum ordinem cooptari
 liceret, neque census neque aetates neque cetera Siculorum iura valuisse;

quicumque senator voluerit fieri, quamvis puer, quamvis indignus, quamvis
 ex eo loco ex quo non liceret, si is pretio apud istum idoneus 
 vinceret , factum esse semper; non modo Siculorum nihil in hac re valuisse leges,
 sed ne ab senatu quidem populoque Romano datas. quas enim leges sociis amicisque
 dat is qui habet imperium a populo Romano, auctoritatem legum dandarum ab senatu, eae
 debent et populi Romani et senatus existimari.

Halaesini pro multis ac magnis suis maiorumque suorum in
 rem publicam nostram meritis atque beneficiis suo iure nuper, L. Licinio Q. Mucio consulibus,
 cum haberent inter se controversias de senatu cooptando, leges ab senatu nostro petiverunt.
 decrevit senatus honorifico senatus consulto ut iis C. Claudius Appi filius
 pulcher praetor de senatu cooptando leges conscriberet. C. Claudius, adhibitis
 omnibus Marcellis qui tum erant, de eorum sententia leges Halaesinis dedit, in quibus multa
 sanxit de aetate hominum, ne qui minor
 xxx annis natus, de quaestu, quem qui fecisset ne legeretur, de censu, de ceteris rebus: quae
 omnia ante istum praetorem et nostrorum magistratuum auctoritate et Halaesinorum summa
 voluntate valuerunt. ab isto et praeco, qui voluit, illum ordinem pretio mercatus
 est, et pueri annorum senum septenumque denum senatorium nomen nundinati sunt; et quod
 Halaesini, antiquissimi et fidelissimi socii atque amici, Romae impetrarant, ut apud se ne
 suffragiis quidem fieri liceret, id pretio ut fieri posset effecit.

Agrigentini de
 senatu cooptando Scipionis leges antiquas habent, in quibus et illa eadem sancta sunt et hoc
 amplius: cum Agrigentinorum duo genera sint, unum veterum, alterum colonorum quos T.
 Manlius praetor ex senatus consulto de oppidis
 Siculorum deduxit Agrigentum, cautum est in Scipionis legibus ne plures essent in
 senatu 
 ex colonorum numero quam ex vetere 
 Agrigentinorum. iste , qui omnia iura pretio exaequasset omniumque rerum
 dilectum atque discrimen pecunia sustulisset, non modo illa quae erant aetatis
 ordinis quaestusque permiscuit, sed etiam in his duobus generibus civium novorum veterumque
 turbavit.

nam cum esset ex vetere numero quidam
 senator demortuus, et cum ex utroque genere par numerus reliquus esset, veterem cooptari
 necesse erat legibus, ut is amplior numerus esset. quae cum ita se res
 haberet , tamen ad istum emptum
 venerunt illum locum senatorium non solum veteres, verum etiam novi. fit ut pretio
 novus vincat litterasque a praetore adferat Agrigentum. Agrigentini ad istum legatos mittunt
 qui eum leges doceant consuetudinemque omnium annorum demonstrent, ut iste intellegeret ei se
 illum locum vendidisse cui ne commercium quidem esse oporteret; quorum oratione iste, cum
 pretium iam accepisset, ne tantulum quidem commotus est.

idem fecit Heracleae .
 nam eo quoque colonos P. Rupilius deduxit, legesque similis de cooptando senatu
 et de numero
 veterum ac novorum dedit. ibi non solum iste ut apud ceteros pecuniam accepit, sed
 etiam genera veterum ac novorum numerumque
 permiscuit.
 nolite exspectare dum omnis
 obeam oratione mea civitates: hoc uno complector 
 omnia, neminem isto praetore senatorem fieri potuisse nisi qui isti pecuniam
 dedisset .

hoc idem transfero in magistratus, curationes, sacerdotia; quibus in rebus non
 solum hominum iura, sed etiam deorum immortalium religiones omnis repudiavit. Syracusis lex
 est de religione, quae in annos singulos Iovis sacerdotem sortito capi iubeat, quod apud illos
 amplissimum sacerdotium putatur:

cum suffragiis tres ex
 tribus generibus creati sunt, res revocatur ad sortem. perfecerat iste imperio ut
 pro suffragio Theomnastus, familiaris suus, in tribus illis renuntiaretur: in sorte, cui
 imperare non potuerat , exspectabant homines quidnam acturus esset. homo , id quod erat
 facillimum, primo vetat sortiri: iubet extra sortem Theomnastum renuntiari. negant 
 id Syracusani per religiones sacrorum ullo modo fieri posse, fas denique negant esse.
 iubet iste sibi legem recitari . recitatur ; in qua scriptum erat ut, quot
 essent renuntiati, tot in hydriam sortes conicerentur; cuium 
 nomen exisset, ut is haberet id sacerdotium. iste homo ingeniosus et peracutus,
 ' optime ,' inquit, 'nempe scriptum ita est, QVOT RENVNTIATI ERVNT. quot ergo, inquit, sunt renuntiati?' respondent , ' tres .'
 ' numquid igitur oportet nisi tres sortis conici, unam educi?' ' nihil .'
 conici iubet tres, in quibus omnibus esset inscriptum nomen Theomnasti.
 fit clamor maximus, cum id universis indignum ac nefarium videretur.
 ita Iovis illud sacerdotium amplissimum per hanc rationem Theomnasto datur.

Cephaloedi
 mensis est certus, quo mense sacerdotem maximum creari oporteat. erat eius honoris
 cupidus Artemo quidam, Climachias cognomine, homo sane locuples et domi nobilis.
 sed is fieri nullo modo poterat si Herodotus quidam adesset: ei locus ille atque
 honos in illum annum ita deberi putabatur ut ne Climachias quidem contra diceret.
 res ad istum defertur et istius more deciditur: toreumata sane nota et pretiosa
 auferuntur. Herodotus Romae erat; satis putabat se ad comitia tempore venturum si pridie
 venisset. iste , ne aut alio mense ac fas erat comitia haberentur, aut Herodoto
 praesenti honos adimeretur, (id quod iste non laborabat, Climachias minime volebat),
 excogitat—dixi iam dudum, non est homo acutior quisquam nec fuit—excogitat, inquam, quem ad
 modum mense illo legitimo comitia haberentur nec tamen Herodotus adesse posset.

est consuetudo Siculorum ceterorumque Graecorum, quod suos
 dies mensisque congruere volunt cum solis lunaeque ratione, ut non numquam, si quid discrepet,
 eximant unum aliquem diem aut summum biduum ex mense, quos illi exaeresimos dies nominant;
 item non numquam uno die longiorem mensem faciunt aut biduo. quae cum iste cognosset novus astrologus, qui non tam caeli
 rationem quam caelati argenti duceret, eximi iubet non diem ex mense, sed ex anno unum
 dimidiatumque mensem hoc modo ut, quo die verbi causa esse oporteret Idus Ianuarias, is eo
 die Kalendas
 Martias proscribi iuberet : itaque fit omnibus recusantibus et
 plorantibus . dies is erat legitimus comitiis habendis. eo modo
 sacerdos Climachias renuntiatus est.

Herodotus cum
 Roma revertitur, diebus , ut ipse putabat, xv
 ante comitia, offendit eum mensem qui consequitur mensem comitialem, comitiis iam
 abhinc xxx diebus factis . tunc Cephaloeditani fecerunt intercalarium
 xxxxv dies longum, ut reliqui menses in suam rationem reverterentur.
 hoc si Romae fieri posset, certe aliqua ratione expugnasset iste ut dies xxxxv
 inter binos ludos tollerentur, per quos solos iudicium fieri posset .

iam 
 vero censores quem ad modum isto praetore in Sicilia creati sint, operae pretium est cognoscere. ille enim est
 magistratus apud Siculos qui diligentissime mandatur a populo propter hanc causam, quod omnes
 Siculi ex censu quotannis tributa conferunt ,
 in censu habendo potestas omnis aestimationis habendae summaeque faciendae censori
 permittitur. itaque et populus cui maximam fidem suarum rerum habeat maxima cura
 deligit, et propter magnitudinem potestatis hic magistratus a populo summa ambitione
 contenditur.

in ea re iste nihil obscure
 facere voluit, non in sortitione fallere
 neque dies de fastis eximere. nihil sane vafre nec malitiose facere conatus est;
 sed ut studia cupiditatesque honorum atque ambitiones ex omnibus civitatibus 
 tolleret , quae res evertendae rei publicae
 solent esse, ostendit sese in omnibus
 civitatibus censores esse facturum.

tanto 
 mercatu praetoris indicto concurritur undique ad istum Syracusas; flagrabat domus
 tota praetoria studio hominum et cupiditate;
 nec mirum omnibus comitiis tot civitatum unam in domum revocatis, tantaque ambitione
 provinciae totius in uno cubiculo inclusa. exquisitis palam pretiis et
 licitationibus factis, discribebat 
 censores binos in singulas civitates Timarchides. is suo labore suisque
 accessionibus huius negoti atque operis molestia consequebatur ut ad istum sine ulla
 sollicitudine summa pecuniae referretur. iam hic Timarchides quantam
 pecuniam fecerit plane adhuc cognoscere non potuistis; verum tamen priore actione quam varie, quam improbe praedatus esset, multorum
 testimoniis cognovistis.

sed 
 ne miremini qua ratione hic tantum apud istum libertus potuerit, exponam vobis breviter quid
 hominis sit, ut et istius nequitiam qui illum secum habuerit, eo praesertim numero ac loco, et
 calamitatem provinciae cognoscatis. in mulierum corruptelis et in omni eius modi
 luxuria atque nequitia mirandum in modum reperiebam hunc Timarchidem ad istius flagitiosas
 libidines singularemque nequitiam natum atque aptum fuisse; investigare, adire, appellare,
 corrumpere, quidvis facere in eius modi rebus quamvis callide, quamvis audacter, quamvis
 impudenter; eundem mira quaedam excogitare genera furandi; nam ipsum Verrem tantum avaritia
 semper hiante atque imminente fuisse, ingenio et cogitatione nulla, ut quicquid sua sponte
 faciebat, item ut vos Romae cognovistis, eripere potius quam fallere videretur.

haec vero huius erat ars et malitia miranda, quod
 accuratissime tota provincia quid cuique accidisset , quid cuique opus esset,
 indagare et odorari
 solebat; omnium adversarios , omnium inimicos diligenter cognoscere, conloqui,
 attemptare; ex utraque parte causas 
 voluntates perspicere, facultates et copias; quibus opus esset metum offerre, quibus expediret
 spem ostendere; accusatorum et quadruplatorum quicquid erat, habebat in potestate; quod cuique
 negoti conflare volebat, nullo labore faciebat; istius omnia decreta imperia litteras
 peritissime et callidissime venditabat.

ac non
 solum erat administer istius cupiditatum, verum etiam ipse sui meminerat, neque solum nummos,
 si qui isti exciderant, tollere solebat, ex quibus pecuniam maximam fecit, sed etiam
 voluptatum flagitiorumque istius ipse reliquias colligebat. itaque in Sicilia non
 Athenionem, qui nullum oppidum cepit, sed Timarchidem fugitivum omnibus oppidis per triennium scitote regnasse; in
 Timarchidi potestate sociorum populi Romani antiquissimorum atque amicissimorum liberos,
 matres familias, bona fortunasque omnis fuisse. is igitur, ut dico, Timarchides in
 omnis civitates accepto pretio censores dimisit: comitia isto praetore censorum ne simulandi
 quidem causa fuerunt.

iam 
 hoc impudentissime: palam—licebat enim videlicet legibus—singulis censoribus denarii
 treceni ad
 statuam praetoris imperati sunt. censores cxxx facti sunt; pecuniam illam ob
 censuram contra leges clam dederunt; haec
 denarium XXXVIIII milia palam
 salvis legibus contulerunt in statuam. primum quo tantam pecuniam? deinde quam ob
 rem censores ad statuam tibi conferebant? ordo aliqui censorum est, conlegium,
 genus aliquod hominum? nam aut publice civitates istos honores habent aut, si
 homines, generatim ,
 ut aratores, ut mercatores, ut navicularii; censores quidem qui magis quam aediles?
 ob beneficium? ergo hoc fatebere, abs te haec petita esse—nam empta non
 audebis dicere; te eos magistratus hominibus benefici, non rei publicae causa permisisse?
 hoc cum tute fateare, quisquam dubitabit quin tu istam apud populos provinciae
 totius invidiam atque offensionem non ambitionis neque beneficiorum
 conlocandorum, sed pecuniae conciliandae causa susceperis?

itaque illi censores fecerunt idem quod in nostra re publica solent ii qui per
 largitionem magistratus adepti sunt: dederunt operam ut ita potestatem gererent ut illam
 lacunam rei familiaris explerent. sic census habitus est te praetore ut eo censu
 nullius civitatis res publica posset 
 administrari; nam locupletissimi cuiusque censum extenuarant , tenuissimi auxerant. itaque in tributis
 imperandis tantum oneris plebi imponebatur ut, etiamsi homines tacerent, res ipsa illum censum repudiaret, id quod intellegi facillime re
 ipsa 
 potest. nam L. Metellus, qui, posteaquam
 ego inquirendi causa in Siciliam veni, repente L. Laetili adventu istius non modo amicus,
 verum etiam cognatus factus est,—is, quod videbat istius censu stari nullo modo posse, eum censum observari iussit qui viro fortissimo
 atque innocentissimo, Sex. Peducaeo, praetore habitus esset. erant enim tum
 censores legibus facti delecti a suis civitatibus, quibus, si quid commisissent, poenae
 legibus erant constitutae.

te autem praetore
 quis censor aut
 legem metueret qua non tenebatur, quoniam creatus lege non erat, aut animadversionem tuam,
 cum id quod abs te emerat vendidisset? teneat iam
 sane meos testis Metellus, cogat alios laudare, sicut in multis conatus est; modo haec faciat
 quae facit. quis enim umquam tanta a quoquam contumelia, quis tanta ignominia
 adfectus est? Quinto quoque anno Sicilia tota censetur. erat censa praetore Peducaeo; quintus annus cum in te
 praetorem incidisset, censa denuo est .
 postero anno L. Metellus mentionem tui census fieri vetat; censores dicit de
 integro sibi creari placere; interea Peducaeanum censum observari iubet. hoc si
 tuus inimicus fecisset , tamen, si animo aequo provincia tulisset, inimici iudicium grave videretur.
 fecit amicus recens et cognatus voluntarius; aliter enim, si provinciam retinere,
 si salvus ipse in provincia vellet esse, facere non potuit. exspectas etiam quid hi
 iudicent?

si tibi magistratum abrogasset, minore ignominia te adfecisset quam cum ea quae
 in magistratu gessisti sustulit atque inrita iussit esse. neque in hac re sola fuit
 eius modi, sed, antequam ego in Siciliam veni, in maximis rebus ac plurimis; nam et Heraclio
 Syracusanos tuos illos palaestritas bona restituere iussit, et Epicrati Bidinos, et
 pupillo Drepanitano A. Claudium, et, nisi mature Laetilius in Siciliam cum litteris venisset,
 minus xxx diebus Metellus totam trienni praeturam tuam rescidisset.

et quoniam de ea pecunia quam tibi ad statuam
 censores contulerunt dixi, non mihi praetermittendum videtur ne illud quidem genus pecuniae
 conciliatae quam tu a civitatibus statuarum nomine coegisti. video enim eius
 pecuniae summam esse pergrandem, ad HS viciens : tantum conficietur ex testimoniis et
 litteris civitatum. et iste hoc concedit nec potest
 aliter dicere. quare cuius modi putamus esse illa quae negat, cum haec tam improba
 sint quae
 fatetur ? quid enim vis
 constitui? consumptam esse istam omnem pecuniam in statuis? fac ita esse;
 tamen hoc ferendum nullo modo est, tantam a sociis pecuniam auferri ut omnibus in angiportis praedonis improbissimi statua ponatur ,
 qua vix tuto transiri posse videatur .

verum 
 ubi tandem aut in quibus statuis ista tanta pecunia consumpta est? ' consumetur ,'
 inquies. scilicet exspectemus legitimum illud quinquennium; si hoc intervallo non
 consumpserit, tum denique nomen eius de pecuniis repetundis statuarum nomine deferemus.
 reus est maximis plurimisque criminibus in iudicium vocatus: HS viciens ex hoc uno genere captum videmus. si condemnatus eris, non,
 opinor, id ages ut ista pecunia in quinquennio consumatur in statuis; sin absolutus eris, quis
 erit tam amens qui te ex tot tantisque criminibus elapsum post quinquennium statuarum nomine
 arcessat ? ita si neque adhuc
 consumpta est ista pecunia et
 est perspicuum non consumptum iri, licet iam intellegamus inventam esse rationem quare et iste
 HS viciens ex hoc uno genere conciliarit et ceperit, et ceteri— si hoc a vobis erit comprobatum—quam volent magnas hoc nomine pecunias
 capere possint; ut iam videamur non a pecuniis capiendis homines absterrere , sed, cum genera quaedam pecuniarum capiendarum comprobarimus, honesta nomina turpissimis rebus imponere.

etenim , si C. Verres HS c milia populum verbi gratia Centuripinum poposcisset eamque ab iis
 pecuniam abstulisset, non, opinor, esset dubium quin eum, cum id planum fieret, condemnari
 necesse esset. quid ? si eundem populum HS cc milia poposcit eaque coegit atque
 abstulit, num idcirco absolvetur quod adscriptum est eam pecuniam datam statuarum nomine?
 non , opinor; nisi forte id agimus, non ut magistratibus nostris moram
 accipiendi , sed ut sociis causam dandi
 adferre videamur. 
 quodsi quem statuae magno opere delectant, et si quis earum honore aut gloria
 ducitur, is haec tamen constituat necesse est, primum averti pecuniam domum non placere,
 deinde ipsarum statuarum modum quendam esse oportere, deinde illud, certe ab invitis exigi non
 oportere .

ac de avertenda pecunia quaero abs
 te utrum ipsae civitates solitae sint statuas tibi faciundas locare ei cui possent optima condicione locare , an aliquem
 procuratorem praeficere qui statuis faciundis praeesset, an tibi, an cui tu
 imperasses, adnumerare pecuniam? nam si per eos statuae fiebant a quibus tibi iste
 honos habebatur, audio; sin Timarchidi pecunia numerabatur, desine, quaeso, simulare te, cum
 in manifestissimo furto teneare,
 gloriae studiosum ac monumentorum fuisse. 
 quid vero? modum statuarum haberi nullum placet? atqui habeatur
 necesse est.

etenim sic considerate. Syracusana
 civitas, ut eam potissimum nominem, dedit ipsi statuam—est honos—et patri—bella haec pietatis
 et quaestuosa simulatio—et filio—ferri hoc potest, hunc enim puerum non oderant; verum
 quotiens et quot nominibus a Syracusanis statuas auferes? Vt in foro statuerent, abstulisti,
 ut in curia, coegisti, ut pecuniam conferrent in eas statuas quae Romae ponerentur imperasti;
 ut idem darent homines aratorum nomine, dederunt; ut idem pro parte in commune Siciliae
 conferrent, etiam id contulerunt. Vna civitas cum tot nominibus pecuniam contulerit idemque
 hoc civitates ceterae fecerint, nonne res ipsa vos admonet ut putetis modum aliquem huic cupiditati constitui oportere?
 quid ? si hoc voluntate sua nulla civitas fecit, si omnes imperio, metu, vi, malo
 adductae tibi pecuniam statuarum nomine
 contulerunt, per deos immortalis, num cui dubium esse poterit quin, etiamsi statuerit accipere
 ad statuas licere, idem tamen statuat eripere certe non licere?

primum igitur in hanc rem testem totam Siciliam citabo, quae mihi
 una voce statuarum nomine magnam pecuniam per
 vim coactam esse demonstrat . nam 
 legationes omnium civitatum in postulatis communibus, quae fere omnia ex tuis iniuriis nata
 sunt, etiam hoc ediderunt, VT STATVAS NE CVI, NISI CVM IS DE PROVINCIA DECESSISSET,
 POLLICERENTVR. tot praetores in Sicilia
 fuerunt, totiens apud maiores nostros Siculi senatum adierunt, totiens hac memoria: tamen
 huiusce novi postulati genus atque principium tua praetura attulit.

quid enim tam novum non solum re, sed genere ipso postulandi? nam
 cetera quae sunt in isdem postulatis de iniuriis tuis sunt nova, sed tamen non novo modo postulantur. rogant et orant Siculi patres conscriptos ut
 nostri magistratus posthac decumas lege Hieronica vendant. tu primus contra
 vendideras. audio . ne in cellam quod imperatur aestiment. hoc 
 quoque propter tuos ternos denarios nunc primum postulatur, sed genus ipsum postulandi non est
 novum. ne absentis nomen recipiatur. ex Stheni calamitate et tua natum
 est iniuria. cetera non colligam. sunt omnia Siculorum postulata eius
 modi ut crimina collecta in unum reum te esse videantur, quae tamen omnia novas iniurias
 habent, sed postulationum formulas usitatas;

hoc postulatum
 de statuis ridiculum esse videatur ei qui rem sententiamque
 non perspiciat. postulant enim, non uti ne cogantur statuere; quid igitur? ut ipsis ne liceat.
 quid est hoc? petis a me, quod in tua potestate est, ut id tibi facere ne liceat;
 pete potius ne quis te invitum polliceri aut facere cogat. ' nihil egero ,' inquit; 'negabunt enim omnes se coegisse; si me
 salvum esse vis, mihi impone istam vim ut omnino mihi ne liceat polliceri.' ex tua
 praetura primum haec est nata postulatio; qua cum utuntur, hoc significant atque adeo aperte
 ostendunt, sese ad statuas tuas pecuniam metu ac malo coactos invitissimos contulisse.

quid ? si hoc non dicant, tibi non necesse sit ipsi id confiteri? vide et perspice qua defensione
 sis usurus: iam intelleges hoc tibi de statuis confitendum
 esse.
 mihi enim renuntiatur ita constitui
 a tuis patronis, hominibus ingeniosis, causam tuam, et ita eos abs te institui et doceri, ut quisque
 ex provincia Sicilia gravior homo atque honestior testimonium vehementius dixerit,
 sicuti multi primarii viri
 multa dixerunt, te statim hoc istis tuis defensoribus dicere, ' inimicus est
 propterea quod arator est.' itaque uno genere, opinor, circumscribere habetis in
 animo genus hoc aratorum, quod eos infenso animo atque inimico venisse dicatis quia fuerit in
 decumis iste vehementior. ergo aratores inimici omnes et adversarii sunt : nemo est eorum quin perisse te cupiat? omnino praeclare te habes
 cum is ordo atque id hominum genus, quod optimum atque honestissimum est, a quo uno et summa
 res publica et illa provincia maxime continetur, tibi est inimicissimum.

verum esto; alio loco de aratorum animo et
 iniuriis videro; nunc, quod mihi abs te datur, id accipio, eos tibi esse inimicissimos.
 nempe ita dicis: propter decumas. concedo : non quaero, iure an iniuria
 sint inimici. quid ergo? illae quid sibi statuae
 equestres inauratae volunt, quae populi Romani oculos animosque maxime offendunt, propter
 aedem Volcani? nam inscriptum esse video quandam ex his statuis aratores dedisse.
 si honoris causa statuam dederunt, inimici non sunt; credamus testibus; tum enim
 honori tuo, nunc iam religioni suae consulunt. sin autem metu coacti dederunt,
 confiteare necesse est te in provincia pecunias statuarum nomine per vim ac metum coegisse. Vtrum tibi
 commodum est elige.

equidem libenter hoc iam crimen de statuis relinquam, ut mihi tu illud concedas,
 quod tibi honestissimum est, aratores tibi ad statuam honoris tui causa voluntate sua
 contulisse. da mihi hoc; iam tibi maximam partem defensionis praecideris; non enim
 poteris aratores tibi iratos esse atque inimicos dicere. O causam singularem! o defensionem
 miseram ac perditam! nolle hoc accipere reum ab accusatore, et eum reum qui praetor in Sicilia
 fuerit, aratores ei statuam sua voluntate statuisse, aratores de eo bene existimare, amicos
 esse, salvum cupere!
 metuit ne hoc vos existimetis; obruitur enim aratorum testimoniis. Vtar eo quod
 datur.

certe hoc vobis ita iudicandum est, eos
 qui isti inimicissimi sunt , ut ipse existimari
 vult, ad istius honores atque monumenta pecunias voluntate sua non contulisse.
 atque ut hoc totum facillime intellegi possit, quem voles eorum testium quos
 produxero, qui ex Sicilia testes
 sunt , sive
 togatum sive Siculum, rogato, et
 eum qui tibi inimicissimus esse videbitur, qui se spoliatum abs te esse 
 dicet, ecquid suo nomine in tuam statuam contulerit; neminem reperies qui neget; etenim omnes
 dederunt.

quemquam igitur putas dubitaturum quin
 is quem tibi inimicissimum esse oporteat, qui abs te gravissimas iniurias 
 acceperit, pecuniam statuae nomine dederit vi atque imperio adductus, non officio ac
 voluntate? huius ego pecuniae, iudices, quae
 permagna est impudentissimeque coacta ab invitis, non habui rationem neque habere
 potui,—quantum ab aratoribus, quantum ab negotiatoribus qui Syracusis, qui Agrigenti, qui
 Panhormi, qui Lilybaei negotiantur esset coactum: eam iam intellegitis ipsius quoque confessione ab invitissimis
 coactam esse.

venio 
 nunc ad civitates Siciliae, de quibus facillime iudicium fieri voluntatis potest. an 
 etiam Siculi inviti contulerunt? non est probabile. etenim sic C. Verrem
 praeturam in Sicilia gessisse constat ut, cum utrisque satis facere non posset, et Siculis et
 togatis, offici potius in socios quam ambitionis in civis rationem duxerit. itaque 
 eum non solum PATRONVM illius insulae, sed etiam SOTERA inscriptum vidi Syracusis.
 hoc quantum est? ita magnum ut Latine uno verbo exprimi non possit.
 is est nimirum SOTER qui salutem dedit. huius nomine etiam dies festi
 agitantur, pulchra illa Verria, non quasi Marcellia, sed pro Marcelliis, quae illi istius
 iussu sustulerunt; huius fornix in foro Syracusis est, in quo nudus filius stat, ipse autem ex
 equo nudatam ab se provinciam prospicit; huius statuae locis omnibus , quae hoc demonstrare
 videantur, prope modum non minus multas statuas istum posuisse Syracusis quam abstulisse; huic
 etiam Romae videmus in basi statuarum maximis litteris incisum, A COMMVNI
 SICILIAE DATAS.

quam 
 ob rem qui hoc probare potes cuiquam,
 tantos honores habitos esse ab invitis? hic tibi etiam multo magis quam paulo ante
 in aratoribus videndum et considerandum est quid velis . Magna res est utrum tibi Siculos publice
 privatimque amicos an inimicos existimari velis. si inimicos, quid te futurum est?
 quo confugies? ubi nitere? modo aratorum, honestissimorum hominum ac
 locupletissimorum et 
 Siculorum et civium Romanorum, maximum numerum abs te abalienasti: nunc de Siculis civitatibus
 quid ages? dices tibi Siculos esse amicos? qui poteris? qui, quod nullo in homine
 antea fecerant , ut in eum publice testimonium dicerent,—cum praesertim ex ea provincia
 condemnati sint complures qui ibi praetores fuerunt , duo soli absoluti,—hi nunc veniunt cum litteris, veniunt cum mandatis,
 veniunt cum testimoniis publicis; qui, si te publice laudarent , tamen id more potius suo quam merito tuo facere viderentur,
 hi cum de tuis
 factis publice conqueruntur, nonne hoc
 indicant, tantas esse iniurias ut multo maluerint de suo more decedere quam de tuis moribus
 non dicere?

confitendum igitur est tibi necessario Siculos inimicos esse, qui quidem
 et in te gravissima postulata
 consulibus ediderint , et me ut hanc causam salutisque suae defensionem susciperem
 obsecrarint ; qui cum a praetore prohiberentur, a quattuor
 quaestoribus impedirentur, omnium minas atque omnia pericula prae salute sua levia
 duxerint ; qui priore actione ita testimonia graviter vehementerque
 dixerint ut Artemonem Centuripinum legatum et publice testem Q. Hortensius accusatorem, non testem esse diceret. etenim 
 ille cum propter virtutem et fidem cum Androne, homine honestissimo et certissimo, tum etiam
 propter eloquentiam legatus a suis civibus electus est, ut posset multas istius et varias
 iniurias quam apertissime vobis planissimeque explicare. 
 dixerunt Halaesini, Catinenses,
 Tyndaritani, Hennenses, Herbitenses, Agyrinenses, Netini , Segestani:
 enumerare omnis non est necesse. scitis quam multi et quam multa priore actione dixerint: nunc et illi et
 reliqui dicent.

omnes denique hoc in hac causa
 intellegent, hoc animo esse Siculos ut, si in istum animadversum non sit, sibi relinquendas
 domos ac sedes suas et ex Sicilia decedendum atque adeo fugiendum esse arbitrentur.
 hos homines tu persuadebis ad honorem atque amplitudinem tuam pecunias maximas
 voluntate sua contulisse? credo , qui te in tua civitate incolumem esse nollent, hi
 monumenta tuae formae ac nominis in suis civitatibus esse cupiebant. res 
 declarabit ut cupierint. iam dudum enim mihi nimium tenuiter Siculorum erga
 te voluntatis argumenta colligere videor, utrum statuas voluerint tibi statuere an coacti
 sint .

de quo hoc homine auditum est umquam, quod tibi
 accidit, ut eius in provincia statuae in locis publicis positae, partim etiam in aedibus
 sacris, per vim et per universam multitudinem deicerentur? tot homines in Asia
 nocentes, tot in Africa, tot in Hispania, Gallia, Sardinia, tot in ipsa Sicilia fuerunt: ecquo
 de homine hoc umquam audivistis ? novum est, iudices, in Siculis
 quidem et in omnibus Graecis monstri simile. non crederem hoc de statuis nisi
 iacentis revulsasque vidissem, propterea quod apud omnis Graecos hic mos est, ut honorem
 hominibus habitum in monumentis eius modi non nulla religione deorum consecrari arbitrentur.

itaque Rhodii, qui prope soli bellum illud superius cum
 Mithridate rege gesserint , omnisque eius copias acerrimumque impetum moenibus litoribus classibusque
 suis exceperint , tamen, cum ei regi inimici praeter ceteros essent, statuam eius,
 quae erat apud ipsos in celeberrimo urbis loco,
 ne tum quidem in ipsis urbis periculis attigerunt. ac forsitan vix convenire videretur, quem
 ipsum hominem cuperent evertere, eius effigiem simulacrumque servare; sed tamen videbam, apud
 eos cum essem, et religionem esse quandam in his rebus a maioribus traditam, et hoc
 disputari , cum statua se eius habuisse temporis
 rationem quo posita esset, cum homine eius quo gereret bellum atque hostis
 esset. videtis igitur consuetudinem
 religionemque Graecorum, quae monumenta hostium in bello ipso soleat defendere, eam summa in
 pace praetoris populi Romani
 statuis praesidio non fuisse.

Tauromenitani, quorum est
 civitas foederata, homines quietissimi, qui maxime ab iniuriis nostrorum magistratuum remoti
 consuerant esse praesidio foederis,—hi tamen istius evertere statuam non
 dubitarunt ; qua abiecta basim tamen in foro manere voluerunt, quod gravius in istum
 fore putabant si scirent homines statuam eius a Tauromenitanis esse deiectam quam si nullam
 umquam positam esse arbitrarentur. Tyndaritani deiecerunt in foro et eadem de causa equum inanem reliquerunt. Leontinis, misera in
 civitate atque inani, tamen istius in gymnasio statua deiecta est. nam quid ego de
 Syracusanis loquar? quod non est proprium
 Syracusanorum, sed et illorum et commune conventus illius ac
 prope totius provinciae. quanta illuc multitudo, quanta vis hominum convenisse dicebatur
 tum cum statuae sunt illius deiectae et eversae! at quo loco!
 celeberrimo ac religiosissimo, ante ipsum Serapim, in primo aditu vestibuloque
 templi. quod nisi Metellus hoc tam graviter egisset atque illam rem imperio
 edictoque prohibuisset, vestigium statuarum istius in tota Sicilia nullum esset relictum.

atque ego hoc non vereor, ne quid horum non
 modo impulsu verum omnino adventu meo factum esse videatur. omnia ista ante facta
 sunt non modo quam ego Siciliam, verum etiam quam iste Italiam attigit. dum ego in
 Sicilia sum, nulla statua deiecta est: posteaquam illinc decessi , quae sint gesta
 cognoscite. Centuripinorum senatus decrevit populusque
 iussit ut, quae statuae Verris ipsius
 et patris eius 
 et filii essent, eas quaestores demoliendas locarent, dumque ea demolitio fieret, senatores ne minus
 triginta adessent. videte gravitatem civitatis ac dignitatem. neque eas
 in urbe sua statuas esse voluerunt quas inviti per vim atque imperium dedissent, neque
 eius hominis
 in quem ipsi cum gravissimo testimonio publice, quod numquam antea, Romam mandata legatosque
 misissent; et id gravius esse putarunt si publico
 consilio, quam si

per vim multitudinis factum esse
 videretur. cum hoc consilio statuas Centuripini publice sustulissent, audit
 Metellus; graviter fert; evocat ad se Centuripinorum magistratus et decem primos; nisi restituissent statuas,
 vehementer minatur . illi ad senatum renuntiant: statuae, quae
 istius causae nihil prodessent, reponuntur; decreta Centuripinorum, quae de statuis erant
 facta, non tolluntur . hic ego aliud alii concedo: Metello, homini sapienti,
 prorsus non possum ignoscere si quid stulte facit. quid ? ille hoc putabat Verri
 criminosum fore, si statuae eius essent deiectae, quod saepe vento aut aliquo casu fieri
 solet? non erat in hoc neque crimen ullum neque reprehensio. ex quo
 igitur crimen atque accusatio nascitur? ex hominum iudicio et voluntate.

ego ,
 si Metellus statuas Centuripinos reponere non coegisset, haec dicerem, videte ,
 iudices, quantum et quam acerbum dolorem sociorum atque amicorum animis inusserint istius
 iniuriae, cum Centuripinorum amicissima ac fidelissima civitas,
 quae tantis officiis cum populo Romano coniuncta est ut non solum rem publicam nostram, sed
 etiam in quovis homine privato nomen ipsum Romanum semper dilexerit, ea publico consilio atque
 auctoritate iudicarit C. Verris statuas esse in urbe sua non oportere. recitarem 
 decreta Centuripinorum; laudarem illam civitatem , id quod verissime possem; commemorarem decem milia civium esse Centuripinorum,
 fortissimorum fidelissimorumque sociorum; eos omnis hoc statuisse, monumentum istius in sua
 civitate nullum esse oportere.

haec tum dicerem,
 si statuas Metellus non reposuisset: velim quaerere nunc ex ipso Metello, quidnam sua vi et
 auctoritate mihi ex hac oratione praeciderit. eadem opinor omnia convenire.
 neque enim, si maxime statuae deiectae essent ego eas vobis possem iacentis
 ostendere; hoc uno uterer, civitatem tam gravem iudicasse statuas C. Verris
 demoliendas. hoc mihi Metellus non eripuit; haec etiam addidit, ut quererer, si mihi videretur, tam iniquo iure sociis atque
 amicis imperari ut iis ne in suis quidem beneficiis libero iudicio uti liceret, vos
 rogarem ut coniecturam faceretis qualem in his rebus in me L. Metellum
 fuisse putaretis, in quibus rebus obesse mihi posset, cum in hac re tam aperta
 cupiditate fuerit, in qua nihil obfuit. sed ego Metello non irascor neque ei suam
 vacationem eripio, qua ille apud
 omnis utitur, ut nihil malitiose neque consulto fecisse videatur.

iam 
 igitur est ita perspicuum ut negare non possis nullam tibi statuam voluntate cuiusquam datam,
 nullam pecuniam statuarum nomine nisi vi expressam et coactam. quo quidem in
 crimine non illud solum intellegi volo, te ad statuas HS viciens coegisse, sed multo etiam illud
 magis, quod simul demonstratum est quantum odium in te aratorum, quantum omnium Siculorum sit et fuerit. in quo quae
 vestra defensio futura sit coniectura adsequi non queo.

' oderunt Siculi; togatorum enim causa multa feci.' at hi quidem acerrimi inimici sunt. ' inimicos habeo civis
 Romanos, quod sociorum commoda ac iura defendi.' at socii in hostium numero
 sese abs te habitos queruntur. ' aratores inimici sunt
 propter decumas.' quid ? qui agros immunis liberosque arant , cur oderunt? cur Halaesini, cur Centuripini, cur Segestani,
 cur Halicyenses? quod genus hominum, quem numerum, quem ordinem proferre
 possum qui te
 non oderit, sive civium Romanorum sive Siculorum? ut, etiamsi causas cur te oderint non possim dicere, tamen illud dicendum putem, quem omnes
 mortales oderint, eum vobis quoque odio esse oportere.

an hoc dicere audebis, utrum de te aratores , utrum denique Siculi
 universi bene existiment, aut quo modo existiment , ad
 rem id non pertinere? neque tu hoc dicere audebis, nec si cupias licebit; eripiunt
 enim tibi istam orationem contemnendorum Siculorum atque
 aratorum statuae illae equestres, quas tu paulo ante quam ad urbem venires poni
 inscribique iussisti, ut omnium inimicorum tuorum animos accusatorumque tardares.

quis enim tibi molestus esset aut quis appellare te auderet, cum videret statuas ab negotiatoribus , ab aratoribus , a communi Siciliae positas ? quod est aliud in illa
 provincia genus hominum? nullum . ergo ab universa provincia,
 generatimque a 
 singulis eius partibus, non solum diligitur, sed etiam ornatur. quis hunc attingere
 audeat? potes igitur dicere nihil
 tibi obesse oportere aratorum, negotiatorum, Siculorumque omnium testimonia, cum eorum nominibus in statuarum inscriptione oppositis
 omnem te speraris invidiam atque infamiam tuam posse exstingere? an, quorum tu
 auctoritate statuas cohonestare tuas conatus es, eorum ego dignitate accusationem meam
 comprobare non potero?

Nisi forte quod apud publicanos gratiosus fuisti, in ea
 re spes te aliqua consolatur. quae gratia ne quid tibi prodesse posset ego mea
 diligentia perfeci; ut etiam obesse deberet tu tua sapientia
 curasti. etenim rem totam, iudices,
 breviter cognoscite. in scriptura Siciliae pro magistro est quidam L. Carpinatius,
 qui et sui quaestus causa, et fortasse quod sociorum interesse arbitrabatur, bene penitus in
 istius familiaritatem sese dedit. is cum praetorem circum omnia fora sectaretur
 neque ab eo umquam discederet, in eam iam
 venerat familiaritatem consuetudinem que in vendendis istius decretis et iudiciis transigendisque
 negotiis, ut prope alter Timarchides numeraretur;

hoc erat
 etiam capitalior, quod idem pecunias iis qui ab
 isto aliquid mercabantur faenori dabat. ea autem faeneratio erat eius
 modi , iudices, ut etiam is quaestus huic
 cederet; nam quas pecunias ferebat iis expensas quibuscum contrahebat,
 eas aut scribae istius aut Timarchidi aut etiam isti ipsi referebat
 acceptas. idem praeterea pecunias istius extraordinarias grandis suo nomine
 faenerabatur.

hic primo Carpinatius, antequam in istius familiaritatem
 tantam pervenisset ,
 aliquotiens ad socios litteras de istius iniuriis miserat; Canuleius vero, qui in portu
 Syracusis operas dabat, furta quoque istius permulta nominatim ad socios perscripserat, ea
 quae sine portorio Syracusis erant exportata; portum autem et scripturam eadem societas
 habebat. ita factum est ut essent permulta quae ex societatis litteris dicere in
 istum et proferre possemus.

verum 
 accidit ut Carpinatius, qui iam
 cum isto summa consuetudine, praeterea re ac ratione coniunctus esset, crebras postea litteras
 ad socios de istius summis officiis in rem communem beneficiisque mitteret. etenim 
 cum iste omnia quaecumque Carpinatius postulabat facere ac decernere solebat, tum ille
 etiam plura scribebat ad socios, ut, si posset, quae antea scripserat, ea plane exstingueret. ad extremum vero, cum iste iam
 decedebat, eius modi litteras ad eos misit: ut huic frequentes obviam prodirent,
 gratias agerent, facturos se si quid imperasset studiose pollicerentur.
 itaque socii fecerunt vetere instituto publicanorum, non quo istum ullo honore
 dignum arbitrarentur, sed quod sua interesse putabant se memores gratosque existimari: gratias
 isti egerunt, Carpinatium saepe ad se de eius officiis litteras misisse dixerunt.

iste 
 cum respondisset ea se libenter fecisse operasque Carpinati magno opere 
 laudasset, dat amico suo cuidam negotium, qui tum magister erat eius societatis, ut diligenter
 caveret atque prospiceret ne quid esset in litteris sociorum quod contra caput suum aut
 existimationem valere
 posset. itaque ille multitudine sociorum remota decumanos convocat, rem defert.
 statuunt illi atque decernunt ut eae litterae quibus existimatio C. Verris laederetur
 removerentur, operaque daretur ne ea res C. Verri fraudi esse posset.

si ostendo hoc decrevisse 
 decumanos, si planum facio hoc decreto remotas esse litteras, quid exspectatis amplius?
 possumne magis rem iudicatam adferre, magis reum condemnatum in iudicium
 adducere? at quorum iudicio condemnatum! nempe eorum quos ii qui
 severiora iudicia desiderant arbitrantur res iudicare oportere
 publicanorum iudicio ; quos videlicet nunc populus iudices poscit,
 de quibus, ut eos iudices habeamus, legem ab homine non nostri generis, non ex equestri loco
 profecto, sed nobilissimo

promulgatam videmus; decumani,
 hoc est principes et quasi senatores publicanorum, removendas de medio litteras censuerunt.
 habeo ex iis qui adfuerunt quos
 producam, quibus hoc committam, homines honestissimos ac locupletissimos, istos
 ipsos principes equestris ordinis, quorum splendore vel maxime istius qui legem
 promulgavit oratio et causa nititur . venient in medium,
 dicent quid statuerint; profecto, si recte homines novi, non mentientur; litteras enim
 communis de medio removere potuerunt, fidem suam et religionem removere non possunt.
 ergo equites Romani, qui te suo iudicio condemnarunt, horum iudicio
 condemnari 
 noluerunt: vos nunc utrum illorum iudicium an
 voluntatem sequi malitis, considerate.

at vide quid te
 amicorum tuorum studium, quid tuum consilium, quid sociorum voluntas adiuvet. dicam 
 paulo promptius ; neque enim iam vereor ne quis hoc me magis accusatorie quam libere
 dixisse arbitretur. si istas litteras non decreto decumanorum magistri removissent,
 tantum possem in te dicere quantum in litteris invenissem: nunc decreto isto facto litterisque
 remotis tantum mihi licet dicere quantum possum, tantum iudici suspicari quantum velit.
 dico te maximum pondus auri argenti eboris purpurae, plurimam vestem Melitensem,
 plurimam stragulam, multam Deliacam supellectilem, plurima vasa Corinthia, magnum numerum
 frumenti, vim mellis maximam Syracusis exportasse; his pro rebus quod portorium non esset
 datum, litteras ad socios misisse L. Canuleium, qui in portu operas daret. satisne 
 magnum crimen hoc videtur?

nullum , opinor,
 maius. qui defendet 
 Hortensius? postulabit ut litteras Canulei proferam? crimen eius modi nisi litteris
 confirmetur inane esse dicet? clamabo litteras remotas esse de medio, decreto
 sociorum erepta mihi esse istius indicia ac monumenta furtorum. aut hoc contendat
 numquam esse factum, aut omnia tela excipiat necesse est. negas esse
 factum? placet ista mihi defensio, descendo; aequa enim contentio ,
 aequum certamen proponitur. producam testis, et producam pluris eodem
 tempore ; quoniam tum cum actum est una
 fuerunt, nunc quoque una sint ; cum interrogabuntur, obligentur non solum iuris iurandi
 atque existimationis periculo, sed etiam communi inter se conscientia.

si planum fit hoc ita quem ad modum dico esse factum, num poteris dicere, Hortensi, nihil in istis fuisse litteris quod Verrem
 laederet? non modo id non dices, sed ne illud quidem tibi dicere licebit, tantum
 quantum ego dicam non fuisse. ergo hoc vestro consilio et gratia perfecistis, ut,
 quem ad modum paulo ante dixi, et mihi summa facultas ad accusandum daretur, et iudici libera
 potestas ad credendum .

quod 
 cum ita sit, nihil fingam tamen. meminero me non sumpsisse quem accusarem, sed
 recepisse quos defenderem; vos ex me causam non a me prolatam, sed ad me delatam audire
 oportere; me Siculis satis esse facturum si quae cognovi in Sicilia, quae accepi ab ipsis,
 diligenter exposuero, populo Romano si nullius vim, nullius potentiam pertimuero, vobis si facultatem vere atque
 honeste iudicandi fide et diligentia mea fecero, mihimet si ne minimum quidem de meo
 curriculo vitae, quod mihi semper propositum fuit, decessero.

quapropter nihil est quod metuas ne quid in te confingam: etiam
 quod laetere habes. multa enim quae scio a te esse commissa, quod aut nimium turpia aut parum
 credibilia sunt, praetermittam. tantum agam de hoc toto nomine 
 societatis. Vt iam scire possis, quaeram decretumne sit. cum id
 invenero , quaeram remotaene
 sint litterae. cum id quoque constabit, vos iam hoc me tacito intellegetis: si illi qui hoc istius causa decreverunt
 equites Romani nunc idem in eum iudices essent, istum sine dubio condemnarent, de quo
 litteras eas quae istius furta indicarent et ad se missas et suo decreto remotas scirent esse. quem igitur ab iis
 equitibus Romanis, qui istius causa cupiunt omnia, qui ab eo benignissime tractati sunt,
 condemnari necesse esset, is a vobis, iudices, ulla via aut ratione absolvi potest ?

ac ne forte ea, quae remota de medio atque
 erepta nobis sunt, omnia ita condita fuisse atque ita abdita latuisse videantur ut
 haec 
 diligentia, quam ego a me exspectari maxime puto, nihil eorum investigare , nihil adsequi potuerit, —quae consilio aliquo aut ratione
 inveniri potuerunt inventa sunt, iudices: manifestis in rebus hominem iam teneri
 videbitis . nam quod in
 publicanorum causis vel plurimum aetatis meae versor vehementerque illum ordinem observo,
 satis commode mihi videor eorum consuetudinem usu tractandoque cognosse.

itaque 
 ut hoc comperi, remotas esse litteras societatis, habui rationem eorum annorum per quos iste
 in Sicilia fuisset; dein quaesivi, quod erat inventu facillimum, qui per
 eos annos
 magistri illius societatis fuissent, apud quos tabulae fuissent. sciebam enim hanc
 magistrorum qui tabulas haberent consuetudinem esse, ut, cum tabulas novo magistro traderent,
 exempla litterarum ipsi habere non nollent. itaque ad L. Vibium, equitem Romanum,
 virum primarium, quem reperiebam magistrum 
 fuisse eo ipso anno qui mihi maxime quaerendus erat, primum veni. sane homini
 praeter opinionem improviso incidi. scrutatus sum quae potui et quaesivi omnia:
 inveni duos solos libellos a L. Canuleio missos sociis ex portu Syracusis, in quibus erat
 scripta ratio mensuum complurium rerum exportatarum istius nomine
 sine portorio: itaque obsignavi statim.

non erat
 haec ex eodem genere quod ego maxime genus ex sociorum litteris
 reperire cupiebam; verum tantum inveni, iudices, quod apud vos quasi exempli causa proferre
 possem. sed tamen quicquid erit in his libellis, quantulumcumque videbitur esse, hoc quidem certe manifestum erit: de ceteris ex
 hoc coniecturam facere debebitis. recita mihi, quaeso, hunc primum libellum, deinde
 illum alterum. LIBELLI CANVELIANI. 
 non quaero unde cccc amphoras mellis habueris, unde tantum
 Melitensium , unde L tricliniorum lectos, unde tot candelabra; non,
 inquam, iam quaero unde haec habueris, sed quo tantum tibi opus fuerit, id quaero.
 omitto de melle, sed tantumne Melitensium, quasi etiam amicorum uxores, tantum
 lectorum, quasi omnium istorum villas ornaturus esses?

et cum haec paucorum mensuum ratio in his libellis
 sit, facite ut vobis trienni totius veniat in mentem. sic contendo, ex his parvis
 libellis apud unum magistrum societatis
 repertis vos iam coniectura adsequi posse cuius modi praedo iste in illa provincia fuerit,
 quam multas cupiditates, quam varias, quam infinitas habuerit, quantam pecuniam non solum
 numeratam, verum etiam in huiusce modi rebus positam confecerit; quae vobis alio loco planius
 explicabuntur.

nunc hoc attendite.
 his exportationibus quae recitatae sunt scribit HS cx socios perdidisse ex vicensima portori Syracusis.
 pauculis igitur mensibus, ut hi pusilli et contempti libelli indicant, furta
 praetoris, quae essent HS ZZZcc , ex uno oppido solo exportata sunt. cogitate 
 nunc,—cum illa Sicilia sit, hoc est insula quae undique exitus maritimos habeat,—quid ex
 ceteris locis exportatum putetis, quid Agrigento, quid Lilybaeo, quid Panhormo, quid Thermis,
 quid Halaesa, quid Catina, quid ex ceteris oppidis, quid vero Messana, quem iste sibi locum
 maxime tutum esse arbitrabatur, ubi animo semper soluto liberoque erat, quod sibi iste
 Mamertinos delegerat ad quos omnia quae aut diligentius servanda aut occultius exportanda
 erant deportaret. his inventis libellis ceteri remoti et diligentius sunt
 reconditi; nos tamen, ut omnes intellegant hoc nos sine cupiditate agere, his ipsis libellis
 contenti sumus.

nunc 
 ad sociorum tabulas accepti et expensi, quas removere honeste nullo modo potuerunt, et ad
 amicum tuum Carpinatium revertemur. inspiciebamus Syracusis a Carpinatio confectas
 tabulas societatis, quae significabant multis nominibus eos homines versuram a Carpinatio
 fecisse qui pecunias Verri dedissent; quod erit vobis luce clarius, iudices, tum cum eos ipsos produxero qui dederunt; intellegetis enim illa tempora
 per quae, cum essent in periculo, pretio sese redemerunt cum societatis tabulis non solum
 consulibus verum etiam mensibus convenire.

cum 
 haec maxime cognosceremus et in manibus tabulas haberemus, repente aspicimus lituras
 eius modi 
 quasi quaedam vulnera tabularum recentia. statim suspicione offensi ad ea ipsa
 nomina oculos animumque transtulimus. erant acceptae pecuniae C. VERRVCIO C.
 F. , sic
 tamen ut usque ad alterum R litterae constarent integrae, reliquae omnes essent in litura;
 alterum, tertium, quartum, permulta erant eiusdem modi nomina. cum 
 manifesto res
 flagitiosa litura tabularum atque insignis
 turpitudo teneretur , quaerere incipimus de Carpinatio quisnam is esset Verrucius quicum tantae pecuniae rationem
 haberet. haerere homo, versari , rubere. quod lege excipiuntur
 tabulae publicanorum quo minus Romam deportentur, ut res quam maxime clara et testata esse posset, in ius
 ad Metellum Carpinatium voco tabulasque societatis in forum defero . fit maximus concursus hominum, et, quod erat
 Carpinati nota cum isto praetore societas ac faeneratio, summe exspectabant omnes
 quidnam 
 in tabulis teneretur.

rem ad Metellum defero, me tabulas perspexisse sociorum; in his
 tabulis magnam rationem C. Verruci permultis nominibus esse, meque hoc perspicere ex consulum
 mensuumque ratione, hunc Verrucium neque ante adventum C. Verris neque post
 decessionem quicquam cum Carpinatio rationis habuisse; postulo ut mihi respondeat qui sit
 is Verrucius, mercator an negotiator an arator an pecuarius, in
 Sicilia sit an iam decesserit. clamare omnes ex conventu neminem umquam
 in Sicilia fuisse Verrucium. ego instare ut mihi responderet quis esset, ubi esset, unde esset; cur servus societatis
 qui tabulas conficeret semper 
 in Verruci nomine certo ex loco mendosus esset.

atque haec postulabam, non quo illum cogi putarem oportere ut ad ea mihi responderet invitus, sed
 ut omnibus istius furta, illius flagitium, utriusque audacia perspicua esse posset.
 itaque illum in iure metu conscientiaque peccati mutum atque exanimatum ac vix
 vivum relinquo, tabulas in foro summa hominum frequentia exscribo; adhibentur in
 scribendo ex conventu viri primarii, litterae
 lituraeque omnes adsimulatae et expressae de tabulis in libros transferuntur.

haec omnia summa cura et diligentia recognita et collata et ab
 hominibus honestissimis obsignata sunt. si Carpinatius mihi tum respondere noluit,
 responde tu mihi nunc , Verres, quem esse hunc tuum paene gentilem Verrucium putes. fieri 
 non potest ut, quem video te praetore in Sicilia fuisse et quem ex ipsa ratione intellego
 locupletem fuisse, eum tu in tua provincia non cognoveris . atque adeo, ne hoc
 aut longius aut obscurius esse possit, procedite in medium atque explicate descriptionem
 imaginemque tabularum, ut omnes mortales 
 istius avaritiae non iam vestigia sed ipsa cubilia videre possint. Liber explicetur .

videtis Verrucium? videtis primas litteras integras? videtis extremam partem nominis , codam illam
 Verrinam tamquam in luto demersam esse in litura? sic 
 habent se tabulae, iudices, ut videtis. quid exspectatis, quid quaeritis amplius?
 tu ipse, Verres, quid sedes, quid moraris? nam aut exhibeas nobis
 Verrucium necesse est aut te Verrucium esse fateare. 
 laudantur oratores veteres,
 Crassi illi et Antonii, quod crimina diluere dilucide, quod copiose reorum causas defendere
 solerent : nimirum illi non ingenio solum his patronis, sed fortuna etiam
 praestiterunt. nemo enim tum ita peccabat ut defensioni locum non relinqueret; nemo
 ita vivebat ut nulla eius vitae pars summae turpitudinis esset
 expers; nemo ita in manifesto peccato 
 tenebatur ut, cum impudens fuisset in facto, tum impudentior videretur si negaret.

nunc vero quid faciat Hortensius ? avaritiaene
 crimina frugalitatis laudibus deprecetur? at hominem flagitiosissimum
 libidinosissimum nequissimumque defendit. an ab hac eius infamia nequitia vestros animos in aliam partem fortitudinis commemoratione traducat?
 at homo inertior, ignavior, magis vir inter mulieres, impura inter viros
 muliercula proferri non potest. at mores commodi. quis contumacior, quis
 inhumanior, quis superbior? at haec sine cuiusquam malo. quis acerbior,
 quis insidiosior, quis crudelior umquam fuit? in hoc homine atque in eius modi
 causa quid facerent omnes Crassi et Antonii? tantum , opinor, Hortensi: ad
 causam non accederent neque in alterius impudentia sui pudoris existimationem
 amitterent. liberi enim ad causas solutique veniebant, neque
 committebant ut, si impudentes
 in defendendo esse noluissent , ingrati
 in deserendo existimarentur.

omnes 
 qui alterum, iudices, nullis impulsi inimicitiis, nulla privatim laesi iniuria, nullo praemio
 adducti in iudicium rei publicae causa vocant providere debent non solum quid oneris in
 praesentia tollant, sed quantum in omnem vitam negoti suscipere conentur. legem enim sibi ipsi
 dicunt innocentiae continentiae virtutumque omnium qui ab altero rationem
 vitae reposcunt, atque eo magis si id, ut ante dixi, faciunt nulla re commoti alia nisi
 utilitate communi.

nam qui sibi hoc sumpsit, ut
 corrigat mores aliorum ac peccata reprehendat, quis huic ignoscat si qua in re ipse ab religione offici declinarit? quapropter hoc etiam magis ab
 omnibus eius modi civis laudandus ac diligendus est, quod non solum ab re publica civem improbum removet,
 verum etiam se ipsum eius modi fore profitetur ac praestat ut sibi non modo communi voluntate
 virtutis atque offici, sed etiam vi quadam magis necessaria recte sit
 honesteque vivendum.

itaque hoc, iudices, ex
 homine clarissimo atque eloquentissimo ,
 L. Crasso, saepe auditum est, cum se nullius rei tam paenitere diceret quam quod C. Carbonem
 umquam in iudicium vocavisset; minus enim liberas omnium rerum voluntates habebat, et vitam
 suam pluribus quam vellet observari oculis arbitrabatur. atque ille his praesidiis
 ingeni fortunaeque munitus tamen hac cura continebatur, quam sibi nondum confirmato
 consilio sed ineunte aetate susceperat, cum minus etiam praecipitur 
 eorum virtus et integritas qui ad hanc rem adulescentuli, quam qui iam firmata aetate descendunt. illi enim, ante quam potuerunt existimare quanto liberior
 vita sit eorum qui neminem accusarint, gloriae causa atque ostentationis accusant: nos qui iam
 et quid facere et quantum iudicare possemus ostendimus, nisi facile cupiditates
 nostras teneremus, numquam ipsimet nobis praecideremus istam licentiam libertatemque vivendi.

atque 
 ego hoc plus oneris habeo quam qui ceteros accusarunt,—si onus est id appellandum quod
 cum laetitia feras ac voluptate : verum tamen ego hoc amplius suscepi quam ceteri quod ita
 postulatur ab hominibus ut his abstineant 
 maxime vitiis in quibus alterum reprehenderint . Furem aliquem aut rapacem
 accusaris: vitanda tibi semper erit omnis avaritiae suspicio. maleficum quempiam
 adduxeris aut crudelem: cavendum erit semper ne qua in re asperior aut
 inhumanior fuisse videare. corruptorem , adulterum: providendum diligenter ne
 quod in vita vestigium libidinis appareat: omnia postremo quae vindicaris in altero tibi ipsi
 vehementer fugienda sunt. etenim non modo accusator, sed ne obiurgator quidem
 ferendus est is qui, quod in altero vitium
 reprehendit, in eo ipse reprehenditur .

ego in uno homine omnia vitia quae possunt in homine perdito
 nefarioque esse reprehendo; nullum esse dico indicium libidinis sceleris audaciae quod non in
 istius unius vita perspicere possitis.
 ergo in isto reo legem hanc mihi, iudices , statuo, vivendum ita esse ut isti non modo factis dictisque omnibus, sed
 etiam oris oculorumque illa contumacia ac superbia quam videtis, dissimillimus esse ac semper
 fuisse videar. patior , non moleste
 fero ,
 iudices, eam vitam quae mihi sua sponte antea iucunda fuerit nunc iam mea lege et condicione
 necessariam quoque futuram.

et in
 hoc homine saepe a me quaeris, Hortensi, quibus inimicitiis aut qua iniuria adductus ad
 accusandum descenderim? Mitto iam rationem offici mei necessitudinisque Siculorum: de ipsis
 tibi inimicitiis respondeo. an tu maiores ullas inimicitias putas esse quam
 contrarias hominum sententias ac dissimilitudines studiorum ac voluntatum? fidem sanctissimam
 in vita qui putat, potest ei non inimicus esse qui quaestor consulem suum consiliis commissis,
 pecunia tradita, rebus omnibus creditis spoliare, relinquere, prodere, oppugnare ausus sit?
 pudorem ac pudicitiam qui colit, potest animo aequo istius
 cotidiana adulteria, meretriciam disciplinam, domesticum lenocinium videre? qui 
 religiones deorum immortalium retinere vult, ei qui fana spoliarit omnia, qui ex tensarum
 orbitis praedari sit ausus, inimicus non esse qui potest? qui iure aequo omnis
 putat esse oportere, is tibi non infestissimus sit, cum cogitet varietatem libidinemque
 decretorum tuorum? qui sociorum iniuriis provinciarumque incommodis doleat, is in te non
 expilatione Asiae, vexatione Pamphyliae, squalore et lacrimis Siciliae concitetur? qui civium
 Romanorum iura ac libertatem sanctam apud omnis haberi velit , is non tibi plus etiam quam inimicus esse debeat, cum tua
 verbera, cum securis, cum cruces ad civium Romanorum supplicia fixas recordetur?

an si qua in re contra rem meam decrevisset
 aliquid iniuria, iure ei me inimicum esse arbitrarere : cum omnia contra omnium
 bonorum rem causam rationem utilitatem voluntatemque fecerit, quaeris cur ei sim inimicus cui
 populus Romanus infestus est ? qui praesertim plus etiam quam pars virilis postulat pro voluntate populi
 Romani oneris ac muneris suscipere
 debeam. quid ? illa quae leviora videntur
 esse non cuiusvis animum possunt movere, quod ad
 tuam ipsius amicitiam ceterorumque hominum magnorum atque nobilium faciliorem
 aditum istius habet nequitia et audacia quam cuiusquam nostrum virtus et integritas?
 odistis hominum novorum industriam , despicitis eorum frugalitatem, pudorem
 contemnitis, ingenium vero et virtutem depressam exstinctamque cupitis: Verrem amatis!

ita credo: si non virtute, non industria, non
 innocentia, non pudore, non pudicitia, at sermone, at litteris, at humanitate eius
 delectamini. nihil eorum est, contraque sunt omnia cum summo dedecore ac
 turpitudine tum singulari stultitia atque inhumanitate oblita. huic homini si cuius
 domus patet, utrum ea patere an hiare ac poscere aliquid videtur? hunc vestri
 ianitores, hunc cubicularii diligunt; hunc liberti vestri, hunc servi ancillaeque amant; hic
 cum venit extra ordinem vocatur; hic solus introducitur; ceteri saepe frugalissimi homines
 excluduntur. ex quo intellegi potest eos vobis esse carissimos qui ita
 vixerint ut sine vestro praesidio salvi esse non possint.

quid ? hoc cuiquam ferendum putas esse, nos ita vivere in pecunia tenui ut prorsus nihil adquirere velimus,
 ut dignitatem nostram populique Romani beneficia non copiis sed virtute tueamur, istum rebus
 omnibus undique ereptis impune eludentem circumfluere atque abundare? huius argento dominia
 vestra , huius signis et tabulis forum comitiumque ornari, praesertim cum vos vestro
 Marte his rebus omnibus abundetis? Verrem esse qui vestras villas suis manubiis ornet? Verrem
 esse qui cum L. Mummio certet, ut pluris hic sociorum urbis quam ille hostium spoliasse
 videatur, pluris hic villas ornamentis fanorum quam ille fana spoliis hostium
 ornasse? et is erit ob eam rem vobis carior ut ceteri libentius suo periculo
 vestris cupiditatibus serviant?

verum 
 haec et dicentur alio loco et dicta sunt: nunc proficiscemur ad reliqua, si pauca ante
 fuerimus a vobis, iudices, deprecati.
 superiore omni oratione perattentos vestros animos habuimus: id fuit nobis gratum
 admodum. sed multo erit gratius si reliqua voletis attendere, propterea quod in his
 omnibus quae antea dicta sunt erat quaedam ex ipsa varietate ac novitate rerum et criminum delectatio, nunc tractare causam instituimus
 frumentariam, quae magnitudine iniuriae et re criminibus ceteris
 antecellet , iucunditatis in agendo et varietatis minus habebit. vestra 
 autem auctoritate et prudentia dignissimum est, iudices, in audiendi diligentia non minus religioni tribuere quam voluptati .

in hac causa
 frumentaria cognoscenda haec vobis proponite, iudices, vos de rebus fortunisque Siculorum
 omnium , de civium Romanorum qui arant in
 Sicilia bonis, de vectigalibus a maioribus traditis, de vita victuque populi Romani cognituros: quae si magna atque adeo maxima vobis
 videbuntur , quam varie et quam copiose dicantur exspectare nolite. 
 neminem vestrum praeterit, iudices, omnem utilitatem opportunitatemque provinciae
 Siciliae, quae ad commoda populi Romani adiuncta sit, consistere in re frumentaria maxime;
 nam ceteris
 rebus adiuvamur ex illa provincia, hac vero alimur ac sustinemur.

ea causa tripertita,
 iudices, erit in accusatione; primum enim de
 decumano, deinde de empto dicemus frumento, postremo de aestimato. 
 inter Siciliam ceterasque provincias,
 iudices, in agrorum vectigalium ratione hoc interest, quod ceteris aut impositum vectigal est
 certum, quod stipendiarium dicitur, ut Hispanis et plerisque Poenorum quasi victoriae praemium
 ac poena belli, aut censoria locatio constituta est, ut Asiae lege Sempronia: Siciliae
 civitates sic in amicitiam fidemque accepimus ut eodem iure essent quo fuissent, eadem
 condicione populo Romano parerent qua suis antea paruissent.

perpaucae Siciliae civitates sunt 
 bello a maioribus nostris subactae; quarum ager cum esset publicus populi Romani factus, tamen
 illis est redditus; is ager a censoribus locari solet. foederatae civitates duae
 sunt , quarum decumae venire non soleant,
 Mamertina et Tauromenitana, quinque praeterea sine foedere immunes
 civitates ac
 liberae, Centuripina, Halaesina, Segestana, Halicyensis, Panhormitana; praeterea omnis ager
 Siciliae civitatum decumanus est, itemque ante imperium populi Romani ipsorum Siculorum
 voluntate et institutis fuit.

videte nunc maiorum
 sapientiam , qui cum Siciliam tam
 opportunum subsidium belli atque pacis ad rem publicam adiunxissent, tanta cura Siculos tueri
 ac retinere voluerunt ut non modo eorum agris vectigal novum nullum imponerent, sed ne legem
 quidem venditionis decumarum neve vendundi aut tempus aut locum commutarent, ut certo
 tempore anni, ut ibidem in Sicilia, denique ut lege Hieronica venderent. voluerunt 
 eos in suis rebus ipsos interesse, eorumque animos non modo lege nova sed ne nomine quidem
 legis novo commoveri.

itaque decumas lege Hieronica semper vendundas censuerunt, ut iis iucundior esset
 muneris illius functio, si eius regis qui Siculis carissimus fuit non solum instituta
 commutato imperio, verum etiam nomen maneret. hoc iure ante Verrem praetorem Siculi
 semper usi sunt: hic primus instituta omnium, consuetudinem a maioribus traditam, condicionem
 amicitiae, ius societatis convellere et commutare ausus est.

qua in
 re primum illud reprehendo et accuso, cur in re tam vetere , tam usitata quicquam novi feceris. ingenio aliquid adsecutus es?
 tot homines sapientissimos et clarissimos , qui illam provinciam ante te tenuerunt,
 prudentia consilioque vicisti? est tuum, est ingeni diligentiaeque tuae: do hoc
 tibi et concedo. scio te Romae, cum praetor esses, edicto tuo possessiones
 hereditatum a liberis ad alienos, a primis heredibus ad secundos, a legibus ad libidinem tuam
 transtulisse; scio te edicta superiorum omnium correxisse et possessiones hereditatum non
 secundum eos qui proferrent, sed secundum eos qui dicerent testamentum factum dedisse; easque
 res novas abs te prolatas et inventas magno tibi quaestui fuisse scio; eundemque te memini
 censorias quoque leges in sartis tectis exigendis tollere et commutare, ne is redimeret cuia
 res esset, ne pupillo tutores propinquique consulerent quo minus fortunis omnibus everteretur;
 exiguam diem praefinire operi qua ceteros ab negotio excluderes, ipse in tuo redemptore nullam
 certam diem observares.

quam ob rem novam legem
 te in decumis statuisse non miror, hominem in edictis praetoriis , in censoriis
 legibus tam prudentem, tam exercitatum,—non, inquam, miror te aliquid excogitasse; sed quod
 tua sponte iniussu populi sine senatus auctoritate iura provinciae Siciliae
 mutaveris , id reprehendo, id accuso.

L. Octavio et
 C. Cottae consulibus senatus permisit ut vini et olei decumas et frugum minutarum, quas
 ante quaestores in Sicilia vendere consuessent, Romae
 venderent, legemque his rebus quam ipsis videretur dicerent . cum locatio fieret,
 publicani postularunt quasdam res ut ad legem adderent neque tamen a ceteris censoriis legibus
 recederent. contra dixit is qui casu
 tum Romae fuit, tuus hospes, Verres,—hospes, inquam, et familiaris tuus,—Sthenius hic
 Thermitanus. consules causam cognorunt ; cum viros primarios atque amplissimos
 civitatis multos in consilium advocassent, de consili sententia pronuntiarunt se lege
 Hieronica vendituros.

itane vero? prudentissimi viri summa auctoritate praediti, quibus
 senatus legum dicendarum in locandis vectigalibus omnem potestatem permiserat populusque
 Romanus idem iusserat, Siculo uno
 recusante cum amplificatione vectigalium nomen Hieronicae legis mutare noluerunt: tu, homo
 minimi consili, nullius auctoritatis, iniussu populi ac senatus, tota Sicilia recusante, cum
 maximo detrimento atque adeo exitio vectigalium totam Hieronicam legem sustulisti?

at 
 quam legem corrigit, iudices, atque adeo totam tollit! acutissime ac
 diligentissime scriptam, quae
 lex omnibus
 custodiis subiectum aratorem decumano tradidit, ut neque in segetibus neque in areis neque in
 horreis neque in amovendo neque in exportando frumento grano uno posset arator sine maxima
 poena fraudare decumanum. scripta lex ita diligenter est ut eum scripsisse appareat
 qui alia vectigalia non haberet, ita acute ut Siculum, ita severe ut tyrannum; qua lege
 Siculis tamen arare expediret; nam ita diligenter constituta sunt iura decumano ut tamen ab
 invito aratore plus decuma non possit auferri.

cum haec essent ita constituta,
 Verres tot annis atque adeo saeculis tot inventus est qui haec non commutaret sed
 everteret , eaque quae iam diu ad salutem
 sociorum utilitatemque rei publicae composita comparataque essent ad suos
 improbissimos quaestus converteret; qui primum certos instituerit nomine decumanos, re vera ministros ac satellites
 cupiditatum suarum, per quos ostendam sic provinciam per triennium vexatam atque vastatam,
 iudices, ut eam multis annis multorum innocentia sapientiaque recreare nequeamus.

Eorum
 omnium qui decumani vocabantur princeps erat
 Q. ille Apronius, quem videtis; de cuius improbitate singulari gravissimarum legationum
 querimonias audivistis. aspicite , iudices, vultum hominis et aspectum, et ex ea
 contumacia quam hic in perditis rebus retinet illos eius spiritus Siciliensis quos fuisse
 putetis cogitate ac recordamini . hic est Apronius
 quem in provincia tota Verres, cum undique nequissimos homines conquisisset, et cum ipse secum sui similis duxisset non parum multos,
 nequitia luxuria audacia sui simillimum iudicavit; itaque istos inter se perbrevi tempore non
 res, non ratio, non commendatio aliqua, sed studiorum turpitudo similitudoque coniunxit.

Verris mores improbos impurosque nostis: fingite vobis si
 potestis, aliquem qui in omnibus isti rebus par ad
 omnium flagitiorum nefarias libidines esse possit; is erit Apronius ille qui, ut ipse non
 solum vita sed corpore atque ore significat, immensa aliqua vorago est aut gurges vitiorum turpitudinumque omnium. hunc in
 omnibus stupris, hunc in fanorum expilationibus, hunc in impuris conviviis principem
 adhibebat; tantamque habet morum similitudo coniunctionem atque concordiam ut Apronius, qui
 aliis inhumanus ac barbarus, isti uni commodus ac disertus videretur; ut quem omnes odissent
 neque videre vellent, sine eo iste esse non posset; ut cum alii ne conviviis quidem isdem
 quibus Apronius, hic isdem etiam poculis uteretur; postremo ut odor Aproni taeterrimus oris et
 corporis,—quem, ut aiunt, ne bestiae quidem ferre possent,—uni isti suavis et iucundus
 videretur. ille erat in tribunali proximus, in cubiculo solus, in convivio dominus,
 ac tum maxime cum accubante praetextato praetoris filio saltare in convivio 
 nudus 
 coeperat.

hunc , uti dicere institui, principem Verres ad fortunas 
 aratorum vexandas diripiendasque esse voluit: huius audaciae nequitiae crudelitati
 fidelissimos socios optimosque civis scitota hoc praetore traditos, iudices, atque addictos
 fuisse novis institutis et edictis, tote Hieronica lege, quem ad modum antea dixi, reiecta ac repudiata.

primum edictum, iudices, audite praeclarum: quantum decumanus edidisset
 aratorem sibi decumae dare oportere, ut tantum arator decumano dare cogeretur. quo 
 modo? quantum poposcerit Apronius, dato. quid est hoc? utrum praetoris
 institutum in socios an in hostis victos insani edictum atque imperium tyranni? ego 
 tantundem dabo quantum ille poposcerit? poscet omne quantum exaravero.
 quid omne? plus immo etiam, inquit, si volet. quid tum? quid censes?
 aut dabis aut contra edictum fecisse damnabere. per deos immortalis,
 quid est hoc? veri enim simile non est.

sic 
 mihi persuadeo, iudices, tametsi omnia in istum hominem convenire putetis, tamen hoc vobis
 falsum videri. ego enim, cum hoc tota Sicilia diceret, tamen adfirmare non auderem,
 si haec edicta non ex ipsius tabulis totidem verbis recitare possem, sicuti faciam.
 da , quaeso, scribae, recitet ex codice professionem. recita . EDICTVM DE
 PROFESSIONE . negat me recitare totum; nam id
 significare nutu videtur. quid praetereo? an illud, ubi caves tamen Siculis et
 miseros respicis aratores? dicis enim te in decumanum, si plus abstulerit quam debitum sit, in
 octuplum iudicium daturum .
 nihil mihi placet praetermitti; recita hoc quoque quod postulat totum.
 recita . EDICTVM DE IVDICIO IN OCTVPLVM. Iudicio ut arator decumanum
 persequatur? miserum atque iniquum! ex agro homines
 traducis in forum, ab aratro ad subsellia, ab usu rerum rusticarum ad insolitam litem atque iudicium?

cum 
 omnibus in aliis vectigalibus, Asiae Macedoniae Hispaniae Galliae Africae Sardiniae, ipsius
 Italiae quae vectigalia sunt —cum in his, inquam, rebus omnibus publicanus petitor ac pignerator, non ereptor neque possessor soleat esse, tu de
 optimo, de iustissimo, de honestissimo genere hominum, hoc est de aratoribus, ea iura
 constituebas quae omnibus aliis essent contraria? Vtrum est aequius, decumanum petere an
 aratorem repetere? iudicium integra re an perdita fieri? eum qui manu quaesierit, an eum qui
 digito sit licitus possidere? quid ? qui
 singulis iugis arant, qui ab opere ipsi non recedunt,—quo in numero magnus ante te praetorem
 numerus ac 
 magna multitudo Siculorum fuit,— quid facient cum dederint Apronio quod poposcerit? relinquent
 arationes, relinquent Larem familiarem suum? venient Syracusas, ut te praetore videlicet aequo
 iure Apronium, delicias ac vitam tuam, iudicio recuperatorio persequantur?

verum esto: reperietur aliqui fortis et experiens arator, qui,
 cum tantum dederit decumano quantum ille deberi dixerit, iudicio repetat et poenam octupli
 persequatur: exspecto vim edicti, severitatem praetoris: faveo aratori, cupio octupli damnari
 Apronium. quid tandem postulat arator? nihil nisi ex edicto iudicium in octuplum.
 quid Apronius? non recusat. quid praetor? iubet recuperatores reicere.
 ' decurias scribamus .'
 quas decurias? 'de cohorte mea reicies,' inquit. ' quid ? ista
 cohors quorum hominum est?' Volusi
 haruspicis et Corneli medici et horum canum quos tribunal meum vides lambere; nam de conventu
 nullum umquam iudicem nec recuperatorem dedit; iniquos decumanis aiebat omnis esse qui ullam agri glebam possiderent.
 veniendum erat ad eos contra Apronium qui nondum Aproniani convivi crapulam
 exhalassent.
 
 O praeclarum et commemorandum iudicium! o
 severum edictum! o tutum perfugium aratorum!

atque ut intellegatis cuius modi ista iudicia in octuplum, cuius modi istius de
 cohorte recuperatores existimati sint, sic attendite. ecquem putatis
 decumanum , hac licentia permissa ut
 tantum ab aratore quantum poposcisset auferret, plus quam deberetur poposcisse?
 considerate cum vestris animis vosmet ipsi ecquem putetis, praesertim cum id non
 solum avaritia sed etiam imprudentia accidere potuerit. multos necesse est.
 at ego omnis dico plus, ac multo plus , quam decumam abstulisse.
 cedo mihi unum ex triennio praeturae tuae qui octupli damnatus sit.
 damnatus ? immo vero in quem iudicium ex edicto tuo postulatum sit. nemo 
 erat videlicet aratorum qui iniuriam sibi factam queri posset, nemo decumanorum qui grano
 amplius sibi quam deberetur deberi professus esset. immo vero contra
 rapiebat et asportabat quantum a quoque volebat Apronius, omnibus autem locis aratores
 spoliati ac vexati querebantur; neque tamen ullum iudicium reperietur.

quid est hoc? tot viri
 fortes honesti gratiosi, tot Siculi, tot equites Romani, ab homine nequissimo ac turpissimo
 laesi poenam octupli sine ulla dubitatione commissam non persequebantur? quae 
 causa, quae ratio est? una illa, iudices, quam videtis, quod ultro etiam inlusos se et
 inrisos ab iudicio discessuros videbant. etenim quod esset iudicium, cum
 ex Verris turpissimo flagitiosissimoque comitatu tres recuperatorum nomine adsedissent
 adseculae istius, non a patre ei traditi sed a meretricula commendati?

ageret videlicet causam arator; nihil sibi frumenti ab Apronio
 relictum, bona sua etiam direpta, se pulsatum verberatumque diceret; conferrent viri boni
 capita, de comissatione loquerentur inter se ac de mulierculis, si quas a praetore abeuntis
 possent deprehendere; res agi videretur. surrexisset Apronius, nova dignitas
 publicani, non ut decumanus squaloris plenus ac pulveris, sed unguentis oblitus, vino
 vigiliisque languidus; omnia primo motu ac spiritu suo vini unguenti corporis odore
 complesset. dixisset haec quae volgo dicere solebat, non se decumas emisse, sed
 bona fortunasque aratorum, non se decumanum esse Apronium, sed Verrem alterum dominum illorum
 ac tyrannum. quae cum dixisset, illi viri optimi de cohorte istius recuperatores non de absolvendo Apronio deliberarent, sed
 quaererent ecquo modo petitorem ipsum Apronio condemnare possent .

hanc 
 tu licentiam diripiendorum aratorum cum decumanis, hoc est cum Apronio permisisses, ut quantum
 vellet posceret, quantum poposcisset auferret, hoc tibi defensionis ad iudicium tuum
 comparabas, habuisse te edictum recuperatores daturum in octuplum ? si mehercule ex omni copia conventus Syracusani,
 splendidissimorum honestissimorumque hominum , faceres potestatem aratori non modo
 reiciendi sed etiam sumendi recuperatores, tamen hoc novum genus iniuriae ferre nemo posset, te, cum tuos omnis fructus
 publicano tradidisses et rem de manibus amisisses, tum bona tua repetere ac persequi lite
 atque iudicio.

cum vero verbo iudicium sit in
 edicto, re quidem vera tuorum comitum,
 hominum nequissimorum, conlusio cum decumanis, sociis tuis atque adeo procuratoribus, tamen
 audes ullius mentionem iudici facere? praesertim cum id non modo oratione mea sed etiam
 re ipsa refellatur, quod in tantis incommodis aratorum iniuriisque decumanorum nullum ex isto
 praeclaro edicto non modo factum sed ne postulatum quidem iudicium invenitur .

erit tamen in aratores lenior quam videtur. nam qui in decumanos octupli
 iudicium se daturum edixit, idem habuit in edicto se in aratorem in quadruplum daturum.
 quis hunc audet dicere aratoribus infestum aut inimicum fuisse? quanto lenior est
 quam in publicanum! edixit ut, quod decumanus edidisset sibi dari oportere, id ab
 aratore magistratus Siculus exigeret. quid est reliqui iudici quod in
 aratorem dari possit ? ' non malum est,' inquit, 'esse istam formidinem,
 ut, cum exactum sit ab aratore, tamen ne se commoveat reliquus metus iudici sit.'
 si iudicio vis a me exigere, remove Siculum magistratum: si hanc vim adhibes, quid
 opus est iudicio? quis porro erit quin malit decumanis tuis dare quod poposcerint, quam ab adseculis tuis
 quadruplo condemnari?

illa 
 vero praeclara est clausula edicti, quod omnium controversiarum quae essent inter aratorem et
 decumanum, si uter velit, edicit se recuperatores daturum. primum quae potest esse
 controversia, cum is qui petere debet aufert, et cum is non quantum debetur sed quantum
 commodum est aufert, ille autem unde ablatum est iudicio suum recuperare nullo modo potest?
 deinde in hoc homo luteus etiam callidus ac veterator esse vult, quod ita scribit,
 SI VTER VOLET , RECVPERATORES DABO.
 quam lepide se furari putat! Vtrique facit potestatem, sed utrum ita scripserit,
 'si uter volet' an 'si decumanus volet ,'
 nihil interest; arator enim tuos istos recuperatores numquam volet.

quid ? illa cuius modi sunt quae ex tempore ab Apronio admonitus
 edixit? Q. Septicio, honestissimo equite Romano, resistente Apronio et adfirmante se plus
 decuma non daturum, exoritur peculiare edictum repentinum, ne quis frumentum de area tolleret
 antequam cum decumano pactus esset. ferebat hanc quoque iniquitatem
 septicius et imbri frumentum corrumpi in area patiebatur, cum illud edictum
 repente uberrimum et quaestuosissimum nascitur, ut an te Kalendas Sextilis omnis decumas ad
 aquam deportatas haberent.

hoc edicto non Siculi,
 nam eos quidem superioribus edictis satis perdiderat atque adflixerat, sed isti ipsi equites
 Romani qui suum ius retinere se contra Apronium posse erant arbitrati, splendidi homines et
 aliis praetoribus gratiosi, vincti Apronio traditi sunt. attendite enim cuius modi
 edicta sint. NE TOLLAT, inquit, EX AREA, NISI ERIT PACTVS. satis haec magna vis est
 ad inique paciscendum; malo enim plus dare quam non mature ex area tollere. at ista
 vis Septicium et non nullos septici similis non coercet, qui ita dicunt,
 ' non tollam potius quam paciscar.' his hoc opponitur ,
 ' deportatum habeas ante Kalendas Sextilis.' deportabo igitur. 'Nisi
 pactus eris, non commovebis.' sic deportandi dies praestituta tollere cogebat ex
 area: prohibitio tollendi, nisi pactus esset, vim adhibebat pactioni, non voluntatem.

iam 
 vero illud non solum contra legem Hieronicam nec solum contra consuetudinem superiorum, sed
 etiam contra omnia iura Siculorum, quae habent a senatu populoque Romano, ne quis extra suum
 forum vadimonium promittere cogatur. statuit iste ut arator decumano quo vellet decumanus
 vadimonium promitteret, ut hic quoque Apronio, cum ex Leontino usque Lilybaeum aliquem vadaretur, ex miseris aratoribus calumniandi
 quaestus accederet. quamquam illa fuit ad calumniam singulari consilio reperta
 ratio, quod edixerat ut aratores iugera sationum suarum profiterentur. quae res cum
 ad pactiones iniquissimas magnam vim habuit, sicut ostendam, neque ad ullam
 utilitatem rei publicae pertinuit, tum vero ad calumnias, in quas omnes inciderent quos vellet
 Apronius.

Vt enim quisque contra voluntatem eius dixerat,
 ita in eum iudicium de professione iugerum postulabatur, cuius iudici metu magnus a multis
 frumenti numerus ablatus magnaeque pecuniae coactae sunt; non quo iugerum numerum vere
 profiteri esset difficile aut amplius etiam profiteri, quid enim in eo periculi esse
 posset ? sed causa erat iudici postulandi quod
 ex edicto professus non esset. iudicium autem quod fuerit isto praetore, si quae
 cohors et qui comitatus fuerit meministis, scire debetis. quid igitur est quod ex
 hac iniquitate novorum edictorum intellegi velim, iudices? iniuriamne factam
 sociis? at videtis. auctoritatem superiorum repudiatam? non audebit negare.

tantum 
 Apronium isto praetore potuisse? confiteatur necesse est.
 sed vos fortasse, quod vos lex commonet, id in hoc loco quaeretis, num quas ex
 hisce rebus pecunias ceperit. docebo cepisse maximas, omnisque eas iniquitates de
 quibus antea dixi sui quaestus causa constituisse vincam , si prius illud propugnaculum quo
 contra omnis meos impetus usurum se putat ex defensione eius deiecero. 
 'Magno,' inquit, 'decumas vendidi.' quid ais ? an tu decumas, homo audacissime atque amentissime, vendidisti? tu 
 partis eas quas te senatus populusque Romanus voluit, an fructus integros atque adeo bona
 fortunasque aratorum omnis vendidisti? si palam praeco iussu tuo praedicasset non
 decumas frumenti sed dimidias venire partis, et ita emptores accessissent ut ad dimidias
 partis emendas, si pluris vendidisses tu dimidias quam ceteri decumas, cuinam mirum videretur?
 quid ? si praeco decumas pronuntiavit, re vera,—hoc est lege, edicto,
 condicione,—plus etiam quam dimidiae venierunt, tamen hoc tibi praeclarum putabis, te
 pluris quod non licebat quam ceteros quod oportebat vendidisse? pluris decumas
 vendidisti quam ceteri.

quibus rebus id adsecutus es? innocentia? aspice 
 aedem Castoris; deinde, si audes, fac mentionem innocentiae. diligentia ?
 codicis lituras tui contemplare in Stheni Thermitani nomine; deinde aude te
 dicere diligentem. ingenio ?
 qui testis interrogare priore actione nolueris et iis tacitus os tuum praebere
 malueris, quamvis et te et patronos tuos ingeniosos esse dicito. quare igitur id
 quod ais adsecutus es? Magna est laus si superiores
 consilio vicisti, posterioribus exemplum atque auctoritatem reliquisti. tibi 
 fortasse idoneus fuit nemo quem imitarere; at te videlicet inventorem rerum optimarum ac
 principem imitabuntur omnes.

quis arator te
 praetore decumam dedit? quis duas? quis non maximo se adfectum beneficio putavit cum tribus
 decumis pro una defungeretur, praeter paucos qui propter societatem furtorum
 tuorum nihil omnino dederunt?
 vide inter importunitatem tuam senatusque bonitatem quid intersit.
 senatus cum temporibus rei publicae cogitur ut decernat ut alterae decumae
 exigantur, ita decernit ut pro his decumis pecunia solvatur aratoribus, ut,
 quod plus sumitur quam debetur, id emi non auferri putetur: tu cum tot
 decumas non senatus consulto, sed novis edictis tuis nefariisque institutis exigeres et
 eriperes, magnum te fecisse arbitrare si pluris vendideris quam L. Hortensius, pater
 istius Q. Hortensi, quam Cn. Pompeius, quam C. Marcellus , qui ab aequitate, ab lege, ab
 institutis non recesserunt?

an tibi unius anni aut bienni ratio fuit habenda , salus
 provinciae, commoda rei frumentariae, ratio rei publicae in posteritatem fuit neglegenda? cum rem ita constitutam accepisses ut
 et populo Romano satis frumenti ex Sicilia suppeditaretur et aratoribus tamen arare atque
 agros colere expediret, quid effecisti, quid adsecutus es? Vt populo Romano nescio quid te
 praetore ad decumas accederet, deserendas arationes
 relinquendasque curasti. successit tibi L. Metellus. tu innocentior quam
 Metellus? tu laudis et honoris cupidior? tibi enim consulatus quaerebatur, Metello
 paternus honos et avitus neglegebatur. multo minoris vendidit non modo quam tu, sed
 etiam quam qui ante te vendiderunt. quaero ,
 si ipse excogitare non potuerat quem ad modum quam plurimo venderet, ne tua quidem recentia
 proximi praetoris vestigia persequi poterat, ut tuis praeclaris abs te principe inventis et
 excogitatis edictis atque institutis uteretur?

ille vero tum se minime Metellum fore putavit 
 si te ulla in re imitatus esset; qui ab urbe Roma, quod nemo umquam post hominum memoriam
 fecit, cum sibi in provinciam proficiscendum putaret, litteras ad Siciliae
 civitates miserit, per quas hortatur
 et rogat ut arent, ut serant. in beneficio praetor hoc
 petit aliquanto ante adventum suum et simul ostendit se lege Hieronica venditurum, hoc est in
 omni ratione decumarum nihil istius simile facturum. atque haec non cupiditate
 aliqua scribit inductus ut in alienam provinciam mittat litteras ante tempus, sed consilio, ne, si tempus sationis praeterisset,
 granum ex provincia Sicilia nullum
 haberemus.

cognoscite Metelli litteras.
 recita . EPISTVLA L. METELLI. 
 
 hae litterae, iudices, L. Metelli, quas
 audistis, hoc quantum est ex Sicilia frumenti hornotini exaraverunt: glebam commosset in agro
 decumano Siciliae nemo, si Metellus hanc epistulam non misisset. quid ? Metello
 divinitus hoc venit in mentem an ab Siculis ,
 qui Romam frequentissimi convenerant, negotiatoribusque Siciliae doctus est? quorum quanti conventus ad Marcellos,
 antiquissimos Siciliae patronos, quanti ad Cn. Pompeium tum 
 consulem designatum, ceterosque illius provinciae necessarios fieri soliti sint, quis ignorat?
 quod quidem, iudices, nullo umquam de homine factum est, ut absens accusaretur ab iis palam
 quorum in bona liberosque summum imperium potestatemque haberet. tanta vis erat
 iniuriarum ut homines quidvis perpeti quam non de istius improbitate deplorare et conqueri
 mallent.

quas litteras cum ad omnis civitates
 prope suppliciter misisset Metellus, tamen antiquum modum sationis nulla ex parte
 adsequi potuit; diffugerant enim permulti, id quod ostendam, nec solum arationes
 sed etiam sedes suas patrias istius iniuriis exagitati reliquerant. 
 non mehercule augendi criminis causa, iudices, dicam, sed, quem ipse
 accepi oculis animoque sensum, hunc vere apud vos et, ut potero, planissime
 exponam.

nam cum quadriennio post in Siciliam
 venissem, sic mihi adfecta visa est ut eae terrae solent in quibus
 bellum acerbum diuturnumque versatum est. quos ego campos antea collisque
 nitidissimos viridissimosque vidissem, hos ita vastatos nunc ac desertos videbam ut ager ipse
 cultorem desiderare ac lugere dominum videretur. Herbitensis ager et Hennensis, Murgentinus,
 Assorinus, Imacharensis, Agyrinensis ita relictus erat ex maxima parte ut non solum iugorum 
 sed etiam dominorum multitudinem quaereremus; Aetnensis vero ager, qui solebat esse
 cultissimus, et, quod caput est rei frumentariae, campus Leontinus,—cuius antea species haec erat ut, cum obsitum
 vidisses, annonae caritatem non vererere,—sic erat deformis atque horridus ut in uberrima
 Siciliae parte Siciliam quaereremus; labefactarat enim vehementer aratores iam superior annus,
 proximus vero funditus everterat.

tu mihi etiam audes mentionem facere decumarum? tu in tanta
 improbitate , in tanta
 acerbitate, in tot ac tantis iniuriis, cum in arationibus et in earum rerum iure provincia Sicilia
 consistat, eversis funditus aratoribus, relictis agris, cum in provincia tam locuplete ac
 referta non modo rem sed ne spem quidem ullam reliquam cuiquam feceris, aliquid te populare
 putabis habere cum
 dices te pluris quam ceteros decumas vendidisse? quasi vero aut
 populus Romanus hoc voluerit aut senatus hoc tibi mandaverit, ut, cum omnis aratorum fortunas decumarum nomine eriperes, in
 posterum fructu illo commodoque rei frumentariae populum Romanum privares , deinde, si quam partem tuae praedae ad summam decumarum
 addidisses, bene de re publica , bene de populo Romano meritus viderere. 
 atque perinde loquor quasi in eo sit iniquitas eius reprehendenda, quod propter
 gloriae cupiditatem, ut aliquos summa frumenti decumani vinceret, acerbiorem legem, duriora
 edicta interposuerit, omnium superiorum auctoritatem repudiarit.

Magno tu decumas vendidisti. quid ? si doceo te non minus domum
 tuam avertisse quam Romam misisse decumarum nomine, quid habet populare oratio tua, cum ex provincia populi Romani aequam partem tu tibi sumpseris
 ac populo
 Romano miseris? quid ? si duabus partibus doceo te amplius frumenti abstulisse quam
 populo Romano misisse, tamenne putamus patronum tuum in hoc crimine cerviculam iactaturum et
 populo se ac coronae daturum? haec vos antea , iudices, audistis, verum fortasse ita audistis ut auctorem rumorem
 haberetis sermonemque omnium . cognoscite nunc innumerabilem pecuniam frumentario nomine
 ereptam, ut simul illam quoque eius vocem improbam agnoscatis qui se uno quaestu decumarum
 omnia sua pericula redempturum esse dicebat.

audivimus hoc iam diu, iudices: nego quemquam esse vestrum quin saepe audierit socios istius fuisse decumanos.
 nihil aliud arbitror falso in istum esse dictum ab iis qui male de isto
 existimarint , nisi hoc. nam 
 socii putandi sunt quos inter res communicata est: ego rem totam fortunasque aratorum
 omnis istius fuisse dico, Apronium
 Veneriosque servos,—quod isto praetore fuit novum genus publicanorum,—ceterosque decumanos
 procuratores istius quaestus et administros rapinarum fuisse dico .

' quo modo hoc doces?' quo modo ex illa
 locatione columnarum docui istum esse praedatum: opinor, ex eo maxime quod iniquam legem
 novamque dixisset. quis enim umquam conatus est iura omnia et consuetudinem omnium
 commutare cum vituperatione sine quaestu? Pergam atque insequar longius. iniqua lege vendebas, quo pluris
 venderes. cur addictis iam et venditis decumis, cum iam ad summam
 decumarum nihil, ad tuum quaestum multum posset accedere, subito atque ex tempore nova
 nascebantur edicta? nam ut vadimonium decumano, quocumque is vellet, promitteretur,
 ut ex area, nisi pactus esset, arator ne tolleret, ut ante Kalendas Sextilis decumas
 deportatas haberet , haec omnia iam venditis decumis anno tertio te edixisse dico; quae si rei
 publicae causa faceres, in vendundo essent pronuntiata; quia tua causa faciebas, quod erat
 imprudentia praetermissum, id quaestu ac tempore admonitus reprehendisti .

illud vero cui
 probari potest, te sine tuo quaestu, ac maximo quaestu, tantam tuam infamiam, tantum capitis
 tui fortunarumque tuarum periculum neglexisse ut, cum totius Siciliae cotidie gemitus
 querimoniasque audires, cum, ut ipse dixisti, reum te fore putares, cum huiusce iudici
 discrimen ab opinione tua non abhorreret, paterere tamen aratores indignissimis iniuriis
 vexari ac diripi? profecto , quamquam es singulari crudelitate et audacia, tamen abs
 te totam abalienari provinciam, tot homines honestissimos ac locupletissimos tibi inimicissimos fieri
 nolles, nisi hanc rationem et cogitationem salutis tuae pecuniae cupiditas ac praesens illa
 praeda superaret.

etenim quoniam summam
 ac numerum
 iniuriarum vobis, iudices, non possum expromere , singillatim autem de unius cuiusque incommodo
 dicere infinitum est, genera ipsa iniuriarum, quaeso, cognoscite. 
 
 Nympho est Centuripinus, homo gnavus et industrius,
 experientissimus ac diligentissimus arator .
 is cum arationes magnas conductas haberet, quod homines etiam locupletes, sicut
 ille est, in Sicilia facere consuerunt, easque magna impensa magnoque instrumento tueretur,
 tanta ab isto iniquitate oppressus est ut non modo arationes relinqueret, sed etiam ex Sicilia
 profugeret Romamque una cum multis ab isto eiectis veniret. fecit ut decumanus
 Nymphonem negaret ex edicto illo praeclaro, quod nullam ad aliam rem nisi
 ad huius modi quaestus pertinebat, numerum iugerum professum esse.

Nympho cum se vellet aequo 
 iudicio defendere, dat iste viros optimos recuperatores, eundem illum medicum Cornelium, is
 est Artemidorus Pergaeus, qui in sua patria dux isti quondam et magister ad spoliandum Dianae
 templum fuit, et haruspicem Volusium et Valerium praeconem. Nympho antequam plane constitit
 condemnatur. quanti fortasse quaeritis. nulla erat edicti poena certa:
 frumenti eius omnis quod in areis esset.
 sic Apronius decumanus non decumam debitam, non frumentum remotum atque celatum,
 sed tritici Vll milia medimnum ex Nymphonis arationibus edicti poena, non redemptionis aliquo
 iure tollit.

Xenonis Menaeni,
 nobilissimi hominis, uxoris fundus erat colono locatus; colonus, quod decumanorum iniurias
 ferre non poterat, ex agro profugerat. Verres in Xenonem iudicium dabat illud suum damnatorium
 de iugerum professione. Xeno ad se pertinere negabat; fundum elocatum esse dicebat.
 dabat iste iudicium, SI
 PARERET 
 IVGERA EIVS FVNDI PLVRA ESSE QVAM COLONVS ESSET PROFESSVS, tum uti Xeno damnaretur. dicebat ille non modo se non arasse ,
 id quod satis erat, sed nec
 dominum eius esse fundi nec locatorem; uxoris esse; eam ipsam suum negotium gerere, ipsam
 locavisse. defendebat Xenonem homo summo splendore et summa auctoritate praeditus,
 M. Cossutius. iste nihilo minus iudicium HS IDDD dabat.
 ille tametsi recuperatores de cohorte latronum sibi parari videbat, tamen iudicium
 se accepturum esse dicebat. tum iste maxima voce Veneriis imperat, ut Xeno
 audiret, dum res iudicetur hominem ut adservent ; cum iudicata sit, ad
 se ut adducant; et illud simul ait , se non putare illum,
 si propter divitias poenam damnationis contemneret, etiam virgas contempturum. hac 
 ille vi et hoc metu adductus tantum decumanis dedit quantum iste imperavit.

Polemarchus est
 Murgentinus, vir bonus atque honestus. ei cum pro iugeribus quinquaginta medimna DCC decumae
 imperarentur, quod recusabat, domum ad istum in ius eductus est, et, cum iste etiam cubaret,
 in cubiculum introductus est, quod nisi mulieri et decumano patebat alii nemini.
 ibi cum pugnis et calcibus concisus esset, qui DCC medimnis decidere noluisset,
 mille promisit. Eubulidas est Grospus Centuripinus, homo cum
 virtute et nobilitate domi suae, tum etiam pecunia princeps. huic homini, iudices,
 honestissimae civitatis honestissimo non modo frumenti scitote sed
 etiam vitae et sanguinis tantum relictum esse quantum Aproni
 libido tulit; nam vi malo plagis adductus est ut frumenti daret, non quantum
 deberet , sed quantum
 cogeretur.

Sostratus et Numenius et Nymphodorus eiusdem
 civitatis cum ex agris tres fratres consortes profugissent, quod iis plus frumenti imperabatur quam quantum exararant, hominibus
 coactis in eorum arationes Apronius venit, omne instrumentum diripuit, familiam abduxit, pecus
 abegit. postea cum ad eum Nymphodorus venisset Aetnam et oraret ut sibi sua restituerentur,
 hominem corripi ac suspendi iussit in oleastro quodam, quae est arbor, iudices, Aetnae in
 foro. tam diu pependit in arbore socius amicusque populi Romani in sociorum urbe ac
 foro, colonus aratorque vester , quam diu voluntas Aproni tulit.

genera iam dudum innumerabilium iniuriarum, iudices, singulis nominibus profero,
 infinitam multitudinem iniuriarum praetermitto. vos ante oculos animosque vestros
 tota Sicilia decumanorum hos impetus, aratorum direptiones, huius importunitatem, Aproni
 regnum proponite. contempsit Siculos; non duxit homines nec ipsos ad persequendum
 vehementis fore, et vos eorum iniurias 
 leviter laturos existimavit.

esto ; falsam de illis habuit opinionem, malam de vobis; verum
 tamen, cum de Siculis male mereretur, civis Romanos coluit, iis indulsit, eorum voluntati et
 gratiae deditus fuit. iste civis Romanos? at nullis inimicior aut
 infestior fuit. Mitto vincla, mitto carcerem, mitto verbera, mitto securis, crucem denique
 illam praetermitto quam iste civibus Romanis testem humanitatis in eos ac benivolentiae suae
 voluit esse,—mitto, inquam, haec omnia atque in aliud dicendi tempus reicio; de decumis, de
 civium Romanorum condicione in arationibus disputo; qui quem ad modum essent accepti, iudices,
 audistis ex ipsis; bona sibi erepta esse 
 dixerunt .

verum haec, quoniam eius
 modi causa fuit , ferenda sunt, nihil valuisse aequitatem, nihil consuetudinem;
 damna denique, iudices, nulla tanta sunt quae non viri fortes ac magno et libero animo adfecti ferenda
 arbitrentur . quid si equitibus Romanis non obscuris neque ignotis, sed
 honestis et inlustribus manus ab Apronio isto praetore sine ulla dubitatione adferebantur?
 quid exspectatis, quid amplius a me dicendum putatis? an id
 agendum ut eo celerius de isto transigamus
 quo maturius ad Apronium possimus , id quod
 ego illi iam in Sicilia pollicitus sum, pervenire?
 qui C. Matrinium, iudices, summa virtute hominem, summa industria, summa gratia, Leontinis in
 publico biduum tenuit. A Q.
 Apronio , iudices, homine in dedecore nato, ad turpitudinem
 educato, ad Verris flagitia libidinesque accommodato, equitem Romanum scitote biduum cibo
 tectoque prohibitum, biduum Leontinis in foro custodiis Aproni retentum atque adservatum, neque
 ante dimissum quam ad condicionem eius depectus est.

nam 
 quid ego de Q. Lollio, iudices, dicam , equite Romano spectato atque honesto? clara res est quam dicturus sum,
 tota Sicilia celeberrima atque notissima. qui cum araret in Aetnensi, cumque is
 ager Apronio cum ceteris agris esset traditus, equestri vetere illa auctoritate et gratia
 fretus adfirmavit se decumanis plus quam deberet non daturum. refertur eius sermo
 ad Apronium. enim vero iste ridere ac mirari Lollium nihil de Matrinio, nihil de
 ceteris rebus audisse. mittit ad hominem Venerios. hoc quoque attendite,
 apparitores a praetore adsignatos habuisse decumanum, si hoc mediocre argumentum videri potest
 istum decumanorum nomine ad suos quaestus esse abusum. adducitur a Veneriis atque
 adeo attrahitur Lollius, commodum cum Apronius e palaestra redisset, et in triclinio
 quod in foro Aetnae straverat recubuisset. statuitur Lol- Iius in illo tempestivo
 gladiatorum convivio.

non mehercule haec quae loquor crederem, iudices, tametsi vulgo audieram,
 nisi mecum ipse senex, cum mihi atque huic voluntati accusationis meae
 lacrimans gratias ageret, summa cum
 auctoritate esset locutus. statuitur , ut dico, eques Romanus annos prope Lxxxx
 natus in Aproni convivio, cum interea Apronius caput atque os suum unguento
 confricaret . ' quid est, Lolli?' inquit; 'tu nisi malo coactus recte facere
 nescis?' homo quid ageret, taceret responderet, quid faceret denique illa
 aetate et auctoritate praeditus nesciebat. Apronius interea cenam ac pocula poscebat; servi
 autem eius, qui et moribus isdem essent quibus dominus et eodem genere ac loco nati, praeter
 oculos Lolli haec omnia ferebant. ridere convivae, cachinnare ipse Apronius, nisi
 forte existimatis eum in vino ac ludo non risisse qui nunc in
 periculo atque exitio suo risum tenere non
 possit . ne multa, iudices: his
 contumeliis scitote Q. Lollium coactum ad Aproni leges condicionesque venisse.

Lollius aetate et morbo impeditus ad testimonium dicendum venire non
 potuit. quid opus est Lollio? nemo hoc nescit, nemo tuorum amicorum,
 nemo abs te productus, nemo abs te interrogatus nunc se primum hoc dicet audire. M. Lollius, filius
 eius , adulescens lectissimus, praesto est:
 huius verba audietis. nam Q. Lollius, eius filius, qui Calidium accusavit, adulescens et bonus et fortis et in
 primis disertus, cum his iniuriis
 contumeliisque commotus in Siciliam esset profectus, in itinere occisus est.
 cuius mortis causam fugitivi sustinent, re quidem vera nemo in Sicilia dubitat
 quin eo sit occisus quod habere clausa non potuerit sua consilia de Verre. iste 
 porro non dubitabat quin is, qui alium antea studio adductus accusasset, sibi
 advenienti praesto esset futurus, cum esset parentis iniuriis et domestico dolore commotus.

iamne 
 intellegitis, iudices, quae pestis, quae immanitas in vestra antiquissima fidelissima proximaque
 provincia versata sit? iam 
 videtis quam ob causam Sicilia, tot hominum antea furta rapinas iniquitates ignominiasque perpessa, hoc non potuerit novum ac
 singulare atque incredibile genus iniuriarum contumeliarumque perferre ? iam omnes
 intellegunt cur universa provincia defensorem suae salutis eum quaesiverit cuius iste fidei
 diligentiae perseverantiae nulla ratione eripi possit. tot iudiciis interfuistis,
 tot homines nocentis et improbos accusatos et vestra et superiorum memoria scitis esse: ecquem
 vidistis, ecquem audistis in tantis furtis, in tam apertis, in tanta audacia, in tanta
 impudentia esse versatum ?

Apronius stipatores Venerios secum habebat; ducebat eos circum civitates; publice sibi
 convivia parari , sterni
 triclinia, et in foro sterni iubebat; eo vocari 
 homines honestissimos non solum Siculos sed etiam equites Romanos, ut, quicum vivere nemo umquam
 nisi turpis impurusque voluisset, ad eius convivium spectatissimi atque honestissimi viri
 tenerentur. haec tu, omnium mortalium profligatissime ac perditissime, cum scires, cum audires
 cotidie, cum videres, si sine tuo quaestu maximo fierent, cum tanto periculo tuo fieri paterere atque concederes? tantum 
 apud te quaestus Aproni, tantum eius sermo inquinatissimus et blanditiae flagitiosae valuerunt
 ut numquam animum tuum cura tuarum fortunarum cogitatioque tangeret?

cernitis , iudices, quod et quantum incendium decumanorum impetu
 non solum per agros sed etiam per reliquas fortunas aratorum, neque solum per bona sed etiam
 per iura libertatis et civitatis isto praetore pervaserit. videtis pendere alios ex
 arbore, pulsari alios, alios autem verberari, porro alios in publico custodiri, destitui
 alios in convivio, condemnari alios a medico et praecone praetoris; bona tamen interea nihilo
 minus eorum omnium ex agris auferri ac diripi. quid est hoc? populi Romani
 imperium? praetoriae leges , iudicia? socios fidelis, provincia suburbana . nonne omnia potius eius
 modi sunt quae, si Athenio rex
 fugitivorum vicisset, in Sicilia non fecisset? non , inquam, iudices, esset
 ullam partem istius nequitiae fugitivorum insolentia consecuta. 
 
 privatim hoc modo: quid? publice
 civitates tractatae quem ad modum sunt? Audistis permulta, iudices, testimonia civitatum, et
 reliquarum audietis.

ac primum de Agyrinensi
 populo fideli et inlustri breviter cognoscite. Agyrinensis est in primis honesta Siciliae
 civitas hominum ante hunc praetorem locupletium summorumque aratorum. eius agri
 decumas cum emisset idem Apronius, Agyrium venit. qui cum apparitoribus eo et vi ac
 minis venisset, poscere pecuniam grandem coepit ut accepto lucro
 discederet; nolle se negoti quicquam habere dicebat, sed accepta pecunia velle quam primum in aliam
 civitatem occurrere . sunt omnes Siculi non contemnendi, si per nostros magistratus
 liceat, sed homines et satis fortes et plane frugi ac sobrii, et in primis haec civitas de qua loquor, iudices.

itaque homini improbissimo respondent Agyrinenses sese
 decumas ei quem ad modum deberent daturos: lucrum, cum ille magno praesertim emisset, non
 addituros.
 
 Apronius certiorem facit istum cuia res
 erat . statim , tamquam coniuratio aliqua Agyri contra rem publicam
 facta aut legatus praetoris pulsatus esset, ita Agyrio magistratus et quinque primi accitu
 istius evocantur. veniunt Syracusas; praesto est Apronius; ait eos ipsos qui
 venissent contra edictum praetoris fecisse. quaerebant , quid?
 respondebat se ad recuperatores esse dicturum. iste aequissimus homo
 formidinem illam suam miseris Agyrinensibus iniciebat: recuperatores se de cohorte sua daturum
 minabatur. Agyrinenses, viri fortissimi, iudicio se passuros esse dicebant.

ingerebat iste Artemidorum Cornelium medicum et Tlepolemum
 Cornelium pictorem et eius modi 
 recuperatores, quorum civis Romanus nemo erat, sed Graeci sacrilegi iam pridem improbi,
 repente Cornelii. videbant Agyrinenses, quicquid ad eos recuperatores Apronius
 attulisset, illum perfacile probaturum: condemnari cum istius invidia infamiaque malebant quam
 ad eius condiciones pactionesque accedere. quaerebant quae in verba recuperatores
 daret. respondebat , Sl PARERET ADVERSVS
 EDICTVM FECISSE; qua in re in iudicio dicturum esse aiebat . iniquissimis verbis, improbissimis recuperatoribus
 conflictari malebant quam quicquam cum isto sua voluntate decidere. summittebat 
 iste Timarchidem qui moneret eos, si saperent, ut transigerent. pernegabant .
 ' quid ergo? in singulos HS quinquagenis milibus damnari mavultis?' Malle dicebant.
 tum iste clare omnibus audientibus, ' qui damnatus erit,' inquit,
 'virgis ad necem caedetur.' hic illi flentes rogare atque orare coeperunt ut sibi
 suas segetes fructusque omnis arationesque
 vacuas Apronio tradere liceret, ut ipsi sine ignominia molestiaque discederent.

hac lege, iudices, decumas vendidit Verres. dicat licet Hortensius, si volet, magno Verrem decumas 
 vendidisse.
 
 haec condicio fuit isto
 praetore aratorum, ut secum praeclare agi arbitrarentur si vacuos agros Apronio tradere
 liceret; multas enim cruces propositas effugere cupiebant. quantum Apronius
 edidisset deberi, tantum ex edicto dandum
 erat. etiamne si plus edidisset 
 quam quantum natum esset? etiam , quando magistratus ex istius edicto exigere debebant. at 
 arator repetere poterat. verum Artemidoro recuperatore. quid si minus
 dedisset arator quam poposcisset Apronius?
 iudicium in aratorem in quadruplum. ex quo iudicum numero?
 ex cohorte praetoria praeclara hominum honestissimorum. quid amplius?
 minus te iugerum professum esse dico: recuperatores reice, quod adversus edictum
 feceris. ex quo numero? ex eadem cohorte. quid erit extremum?
 si damnatus eris, atque adeo cum damnatus eris ,—nam dubitatio
 damnationis illis recuperatoribus quae poterat esse?—virgis te ad necem caedi necesse erit.
 his legibus, his condicionibus erit quisquam tam stultus qui decumas venisse
 arbitretur, qui aratori novem partis reliquas factas esse existimet, qui non intellegat istum
 sibi quaestui praedaeque habuisse bona possessiones fortunasque aratorum?
 virgarum metu Agyrinenses quod imperatum esset facturos se esse dixerunt.

accipite nunc quid imperarit, et dissimulate, si potestis, vos intellegere ipsum
 praetorem, id quod tota Sicilia perspexit , redemptorem decumarum atque
 adeo aratorum dominum ac regem fuisse. imperat Agyrinensibus ut decumas ipsi
 publice accipiant, Apronio lucrum dent. si magno emerat, quoniam tu es qui
 diligentissime pretia exquisisti, qui, ut
 ais, magno vendidisti, quare putabas emptori lucrum addi oportere? esto , putabas:
 quam ob rem imperabas ut adderent? quid est aliud capere et conciliare pecunias, in quo te lex tenet, si
 hoc non est, vi atque imperio cogere invitos lucrum dare alteri, hoc est pecuniam dare?

quid tum? Apronio , deliciis
 praetoris, lucelli aliquid iussi sunt dare. putatote Apronio datum, si Apronianum
 lucellum ac non praetoria praeda vobis videbitur. imperas ut decumas accipiant,
 Apronio dent lucri tritici medimnum XXXIII. quid est hoc ? Vna civitas ex uno agro plebis Romanae prope
 menstrua cibaria praetoris imperio donare Apronio cogitur . tu magno decumas vendidisti, cum tantum lucri decumano sit
 datum? profecto , si pretium exquisisses diligenter tum cum vendebas, x medimnum
 potius addidissent quam HS DC postea. Magna praeda videtur: audite reliqua et diligenter
 attendite, quo minus miremini Siculos re necessaria coactos auxilium a patronis, ab
 consulibus , ab senatu, ab legibus, ab iudiciis petivisse.

Vt probaret Apronius hoc triticum quod ei dabatur, imperat Agyrinensibus
 Verres ut in medimna singula dentur Apronio
 HS.
 quid est hoc? tanto numero frumenti
 lucri nomine imperato et expresso, nummi praeterea exiguntur ut probetur frumentum? an poterat non modo Apronius, sed quivis,
 exercitui si metiendum esset, improbare Siculum frumentum, quod illi ex area, si vellet,
 admetiri licebat? frumenti tantus
 numerus imperio tuo datur et cogitur. non est satis; nummi praeterea imperantur.
 dantur . Parum est. pro decumis hordei alia pecunia cogitur; iubes HS
 xxx lucri dari. ita ab una civitate vi minis imperio iniuriaque praetoris
 eripiuntur tritici medimnum XXXIII et praeterea HS LX. at haec obscura
 sunt ? aut, si omnes homines velint, obscura esse
 possunt? quae tu palam egisti, in conventu imperasti, omnibus inspectantibus coegisti; qua de
 re Agyrinenses magistratus et quinque primi, quos tu tui quaestus causa evocaras, acta et
 imperia tua domum ad senatum suum renuntiaverunt; quorum renuntiatio legibus illorum litteris
 publicis mandata est; quorum legati, homines nobilissimi, Romae sunt, qui hoc idem pro
 testimonio dixerunt!

cognoscite Agyrinensium
 publicas litteras, deinde testimonium publicum civitatis. recita . LITTERAE
 PUBLICAE, TESTl- MONIVM PVBLICLUM. Animadvertistis 
 in hoc testimonio, iudices, Apollodorum, cui Pyragro cognomen est, principem suae civitatis, lacrimantem testari ac dicere numquam post
 populi Romani nomen ab Siculis auditum et cognitum Agyrinensis contra quemquam infimum civem
 Romanum dixisse aut fecisse quippiam, qui nunc contra praetorem populi Romani magnis iniuriis
 et magno dolore publice testimonium dicere cogerentur. Vni mehercule huic civitati, Verres,
 obsistere tua defensio non potest ; tanta auctoritas est in eorum
 hominum fidelitate, tantus dolor in iniuria, tanta religio in testimonio. verum non
 una te tantum , sed universae
 similibus adflictae iniuriis et incommodis civitates legationibus ac testimoniis publicis persequuntur.

etenim 
 deinceps videamus Herbitensis civitas honesta et antea copiosa quem ad modum spoliata ab isto
 ac vexata sit. at quorum hominum! summorum aratorum, remotissimorum a foro,
 iudiciis, controversiis, quibus parcere et consulere, homo impurissime, et quod genus hominum studiosissime conservare debuisti.
 primo anno venierunt eius agri decumae tritici modium XVIII Atidius, istius item
 minister in decumis, cum emisset et praefecti nomine cum venisset Herbitam cum Veneriis,
 locusque ei publice quo deverteretur datus esset, coguntur Herbitenses ei lucri
 dare tritici modium XXXVIII
 DCCC , cum decumae venissent tritici modium XVIII. atque hoc tantum
 lucri coguntur dare publice tum cum iam privatim 
 aratores ex agris spoliati atque exagitati decumanorum iniuriis profugissent.

anno secundo cum emisset Apronius decumas tritici modium XXVDCCC et ipse Herbitam cum illa sua praedonum copia manuque venisset,
 populus publice coactus est ei conferre lucri tritici modium XXI et accessionis HS oo oo.
 de accessione dubito an Apronio ipsi data sit merces operae atque impudentiae: de
 tritici quidem numero tanto quis potest dubitare quin ad istum praedonem frumentarium sicut
 Agyrinense frumentum pervenerit? anno 
 tertio vero in hoc agro consuetudine usus est regia. solere aiunt reges barbaros
 Persarum ac Syrorum pluris uxores habere, his autem
 uxoribus civitates attribuere hoc modo: haec civitas mulieri in redimiculum praebeat, haec in collum, haec in crinis. ita 
 populos habent universos non solum conscios libidinis suae, verum etiam administros.

eandem istius, qui se regem Siculorum esse
 dicebat, licentiam libidinemque fuisse cognoscite. 
 Aeschrionis Syracusani uxor est Pipa ,
 cuius nomen istius nequitia tota Sicilia pervulgatum 
 est; de qua muliere versus plurimi supra tribunal et supra praetoris caput scribebantur.
 hic Aeschrio, Pipae vir adumbratus, in Herbitensibus decumis novus instituitur
 publicanus. Herbitenses cum viderent, si ad Aeschrionem pretium resedisset , se ad arbitrium
 libidinosissimae mulieris spoliatum iri, liciti sunt usque adeo quoad se efficere
 posse arbitrabantur. supra adiecit Aeschrio; neque enim metuebat, ne praetore Verre decumana mulier damno
 adfici posset. addicitur medimnum VIIIC , dimidio fere pluris quam superiore anno.
 aratores funditus evertebantur, et eo magis quod iam superioribus annis adflicti erant ac paene perditi.
 intellexit iste ita magno venisse ut amplius ab Herbitensibus exprimi non posset:
 demit de capite medimna DC, iubet in tabulas pro medimnum VIIIC referri VIID.

hordei 
 decumas eiusdem agri Docimus 
 emerat. hic est Docimus ad quem iste deduxerat Tertiam, Isidori mimi filiam, vi
 abductam ab Rhodio tibicine. huius Tertiae plus etiam quam Pipae, plus quam
 ceterarum, ac prope dicam tantum apud istum in Siciliensi praetura auctoritas potuit quantum
 in urbana Chelidonis. veniunt Herbitam duo praetoris aemuli non molesti,
 muliercularum deterrimarum improbissimi cognitores; incipiunt postulare, poscere, minari; non
 poterant tamen, cum cuperent, Apronium imitari ; Siculi Siculos non tam pertimescebant.
 cum omni ratione tamen illi calumniarentur, promittunt Herbitenses vadimonium
 Syracusas. eo posteaquam ventum est, coguntur Aeschrioni, hoc est Pipae, tantum
 dare quantum erat de capite demptum, tritici modium IIIDC. Mulierculae publicanae noluit ex
 decumis nimium lucri dare, ne forte ab nocturno suo quaestu animum ad vectigalia redimenda
 transferret.

transactum putabant Herbitenses, cum
 iste, ' quid ? de hordeo,'
 inquit, 'et de 
 Docimo, amiculo meo, quid cogitatis?' atque hoc agebat in cubiculo, iudices, atque
 in lecto suo. negabant illi
 quicquam sibi esse mandatum. ' non audio: numerate HS. xll. ' quid facerent
 miseri, aut quid recusarent? praesertim cum in lecto decumanae mulieris vestigia viderent recentia, quibus illum inflammari
 ad perseverandum intellegebant. ita civitas una sociorum atque amicorum duabus
 deterrimis mulierculis Verre praetore vectigalis fuit. 
 atque ego nunc eum frumenti numerum et eas pecunias publice decumanis ab
 Herbitensibus datas esse dico; quo illi frumento et quibus pecuniis tamen ab decumanorum
 iniuriis civis suos non redemerunt. perditis enim iam et direptis aratorum bonis, haec
 decumanis merces dabatur ut aliquando ex eorum agris atque ex urbibus abirent.

itaque cum Philinus Herbitensis, homo disertus et prudens
 et domi nobilis, de calamitate aratorum et de fuga et de reliquorum paucitate publice diceret,
 animadvertistis, iudices, gemitum populi Romani, cuius frequentia huic causae numquam
 defuit. qua de paucitate aratorum alio
 loco dicam: nunc illud quod praeterii non omnino relinquendum videtur. nam , per deos immortalis, quod
 de capite iste dempsit, quo tandem modo vobis non modo ferendum, verum etiam audiendum
 videtur?

Vnus adhuc fuit post Romam conditam, —di immortales
 faxint, ne sit alter!—cui res publica totam se traderet
 temporibus et malis coacta domesticis, L. Sulla. hic tantum potuit ut nemo illo
 invito nec bona nec patriam nec vitam retinere posset; tantum animi habuit ad audaciam ut
 dicere in contione non dubitaret, bona civium Romanorum cum venderet, se praedam suam vendere.
 eius omnis res gestas non solum obtinemus, verum etiam propter maiorum
 incommodorum et calamitatum metum publica auctoritate defendimus: unum hoc aliquot senatus
 consultis reprehensum, decretumque
 est ut, quibus ille de capite dempsisset, ii pecunias in aerarium referrent.
 statuit senatus hoc ne illi quidem esse
 licitum cui concesserat omnia, a populo
 factarum quaesitarumque rerum
 summas imminuere.

illum viris fortissimis
 iudicarunt patres conscripti remittere de summa non potuisse: te mulieri deterrimae recte
 remisisse senatores iudicabunt? ille , de quo legem populus Romanus iusserat ut ipsius
 voluntas ei posset esse pro lege, tamen in hoc uno genere veterum religione legum
 reprehenditur: tu, qui omnibus legibus implicatus tenebare, libidinem tibi tuam pro lege esse voluisti? in illo reprehenditur,
 quod ex ea pecunia remiserit quam ipse quaesierat: tibi concedetur, qui de capite vectigalium
 populi Romani remisisti?

atque 
 in hoc genere audaciae multo etiam impudentius in decumis Acestensium versatus est; quas cum
 addixisset eidem illi Docimo, hoc est Tertiae , tritici modium v, et accessionem ascripsisset HS MD,
 coegit Acestensis a Docimo tantundem publice accipere; id quod ex Acestensium publico
 testimonio cognoscite. recita . TESTMIONIVM PV- BLICUM. Audistis quanti decumas
 acceperit a Docimo civitas, tritici modium v et accessionem: cognoscite nunc quanti se
 vendidisse rettulerit. LEX DECVMIS VENDVNDIS C. VERRE PR. hoc nomine
 videtis tritici modium CI3 CI3 CI3 de capite esse dempta, quae cum de populi
 Romani victu, de vectigalium nervis, de sanguine detraxisset aerari, Tertiae mimae condonavit.
 Vtrum impudentius ab sociis abstulit an turpius meretrici dedit an improbius populo Romano
 ademit an audacius tabulas publicas commutavit? ex horum severitate te ulla vis
 eripiet aut ulla largitio? non eripiet . sed si eripuerit, non intellegis haec quae iam dudum loquor ad
 aliam quaestionem atque ad peculatus iudicium pertinere?

itaque hoc mihi reservabo genus totum integrum : ad illam quam
 institui causam frumenti ac decumarum revertar. 
 qui cum agros maximos et feracissimos per se ipsum, hoc est per Apronium, Verrem alterum,
 depopularetur, ad minores civitates habebat alios quos tamquam canis immitteret, nequam
 homines et improbos, quibus aut frumentum aut pecuniam publice cogebat
 dari. A. Valentius est in Sicilia interpres, quo iste
 interprete non ad linguam Graecam, sed ad furta et flagitia uti solebat. fit hic
 interpres , homo levis atque egens, repente decumanus; emit agri Liparensis miseri
 atque ieiuni decumas tritici medimnis DC. Liparenses vocantur; ipsi accipere decumas et
 numerare Valentio coguntur lucri HS xxx. per deos immortalis, utrum tibi sumes ad
 defensionem, tantone minoris te decumas vendidisse ut ad medimna DC HS xxx lucri statim sua
 voluntate civitas adderet, hoc est tritici medimnum ii, an, cum magno
 decumas vendidisses, te expressisse ab invitis Liparensibus hanc pecuniam?

sed quid ego ex te quaero quid defensurus sis, potius quam
 cognoscam ex ipsa civitate quid gestum sit? recita testimonium publicum
 Liparensium, deinde quem ad modum nummi Valentio sint dati. TESTIMONIVM PVBLICVM. Qvo MODO
 SOLVTVM SIT, EX LITTERIS PVBLICIS. etiamne haec tam parva civitas, tam procul
 a manibus tuis atque a conspectu remota, seiuncta a Sicilia,
 in insula inculta tenuique posita ,
 cumulata aliis tuis maioribus iniuriis, in hoc quoque frumentario genere praedae tibi et
 quaestui fuit? quam tu totam insulam cuidam tuorum sodalium sicut aliquod
 munusculum condonaras, ab hac etiam haec frumentaria lucra tamquam a mediterraneis
 exigebantur? itaque qui tot annis agellos suos te praetore redimere a piratis
 solebant, idem se ipsos a te pretio imposito redemerunt.

quid 
 vero ? a
 Tissensibus, perparva ac tenui civitate, sed aratoribus laboriosissimis frugalissimisque hominibus,
 nonne plus lucri nomine eripitur quam quantum omnino frumenti exararant? ad quos
 tu decumanum Diognetum Venerium misisti, novum genus publicani. cur hoc auctore non
 Romae quoque servi publici ad vectigalia accedunt ? anno secundo
 Tissenses HS xxi lucri dare coguntur inviti; tertio anno xii mod. tritici lucri Diogneto Venerio dare coacti sunt. hic 
 Diognetus, qui ex publicis vectigalibus tanta lucra facit, vicarium nullum habet, nihil omnino
 peculi. vos etiam nunc dubitate, si potestis, utrum tantum numerum tritici Venerius
 apparitor istius sibi acceperit an huic exegerit.

atque haec ex publico Tissensium testimonio cognoscite. TESTIMONIVM PVBLICVM
 TISSENSIVM. obscure , iudices, praetor ipse decumanus est, cum eius apparitores
 frumentum a civitatibus exigant, pecunias imperent, aliquanto plus ipsi lucri auferant quam quantum
 populo Romano decumarum nomine daturi sunt !
 haec aequitas in tuo imperio fuit, haec praetoris dignitas, ut servos Venerios Siculorum dominos esse
 velles; hic dilectus, hoc discrimen te praetore fuit, ut aratores in servorum numero essent,
 servi in publicanorum.

quid ?
 Amestratini miseri, impositis ita magnis decumis ut ipsis reliqui nihil fieret, nonne tamen
 numerare pecunias coacti sunt? addicuntur decumae M. Caesio, cum adessent legati
 Amestratini; statim cogitur Heraclius legatus numerare HS XXII. quid hoc est? quae
 est ista praeda, quae vis, quae direptio sociorum? si erat Heraclio ab senatu
 mandatum ut emeret, emisset: si non erat, qui poterat sua sponte pecuniam numerare? Caesio
 renuntiat se dedisse.

cognoscite renuntiationem
 ex litteris publicis. recita . ex LITTERIS PVBLICIS .
 quo senatus consulto erat hoc legato permissum? nullo . cur 
 fecit? coactus est. quis hoc dicit? tota civitas.
 recita testimonium publicum. TESTIMONIVM PVBLICVM. Ab hac eadem civitate anno
 secundo simili ratione extortam esse pecuniam et sex . Vennonio datam ex eodem
 testimonio cognovistis. at Amestratinos, homines tenuis, cum eorum decumas medimnis
 DCCC vendidisses Bariobali Venerio—cognoscite nomina publicanorum!—cogis eos plus lucri addere
 quam quanti venierant, cum magno venissent. dant Bariobali medimna DCCCL , HS MD. Profecto
 numquam iste tam amens fuisset ut ex agro populi Romani plus frumenti servo Venerio quam
 populo Romano tribui pateretur, nisi omnis ea praeda servi nomine ad istum ipsum perveniret.

Petrini, cum eorum decumae magno addictae essent, tamen
 invitissimi P. Naevio Turpioni, homini improbissimo, qui iniuriarum Sacerdote praetore
 damnatus est, HS lii dare coacti sunt. itane dissolute decumas vendidisti ut, cum
 esset medimnum HS xv, venissent autem decumae medimnum III, hoc est HS xxxxv, lucri decumano
 HS r.ll darentur? at permagno decumas eius agri vendidisti. videlicet 
 gloriatur non Turpioni lucrum datum esse, sed Petrinis pecuniam ereptam.

quid ?
 Halicyenses, quorum incolae decumas dant, ipsi agros immunis habent, nonne huic eidem
 Turpioni, cum decumae c med. venissent, HS xv dare coacti sunt? si id quod maxime
 vis posses probare, haec ad decumanos lucra venisse, nihil te attigisse, tamen hae pecuniae
 per vim atque iniuriam tuam captae et conciliatae tibi fraudi
 ac damnationi esse deberent; cum vero hoc nemini persuadere possis, te tam amentem fuisse ut
 Apronium et 
 Turpionem, servos homines, tuo liberumque tuorum periculo divites fieri velles, dubitaturum
 quemquam existimas quin illis emissariis haec tibi omnis pecunia quaesita sit?

Segestam item ad immunem civitatem Venerius Symmachus decumanus
 immittitur. is ab isto litteras adfert, ut sibi contra omnia senatus consulta,
 contra omnia iura , contraque legem Rupiliam extra forum vadimonium promittant
 aratores. audite litteras quas ad Segestanos miserit. LITTERAE C. VERRIS.
 hic Venerius quem ad modum aratores eluserit, ex una pactione hominis honesti
 gratiosique cognoscite; in eodem enim genere sunt cetera.

Diocles est Panhormitanus, Phimes cognomine, homo inlustris ac nobilis . arabat is agrum conductum in Segestano; nam commercium
 in eo agro nemini est; conductum habebat HS sex milibus. pro decuma , cum pulsatus a Venerio esset, decidit HS xvi et
 medimnis DCLIIII. id ex
 tabulis ipsius cognoscite. NOMEN DIOCLIS
 PANHORMITANI. huic eidem Symmacho C. Annaeus Brocchus senator, homo eo splendore,
 ea virtute, qua omnes existimatis, nummos praeter frumentum coactus est dare. Venerione servo
 te praetore talis vir, senator populi Romani, quaestui fuit?

hunc 
 ordinem si dignitate antecellere non existimabas, ne hoc quidem sciebas, iudicare?
 antea cum equester ordo iudicaret, improbi et rapaces magistratus in provinciis
 inserviebant publicanis; ornabant eos qui in operis erant; quemcumque equitem Romanum in provincia
 viderant, beneficiis ac liberalitate prosequebantur; neque tantum illa res nocentibus proderat
 quantum obfuit multis, cum aliquid contra utilitatem eius ordinis voluntatemque fecissent.
 retinebatur hoc tum nescio quo modo quasi communi consilio ab illis diligenter,
 ut, qui unum equitem Romanum contumelia dignum putasset, ab universo ordine malo dignus
 iudicaretur:

tu sic ordinem senatorium despexisti, sic ad
 iniurias libidinesque tuas omnia coaequasti, sic habuisti statutum cum animo ac
 deliberatum, omnis qui habitarent in
 Sicilia, aut qui Siciliam te praetore attigissent, iudices reicere ut illud non cogitares
 tamen , ad eiusdem ordinis homines te iudices esse
 venturum? in quibus si ex ipsorum domestico incommodo nullus dolor insideret, tamen esset illa
 cogitatio, in alterius iniuria sese despectos
 dignitatemque ordinis contemptam et abiectam. quod mehercule, iudices, mihi non
 mediocriter ferendum videtur; habet enim quendam aculeum contumelia, quem pati pudentes ac
 viri boni difficillime possunt.

spoliasti 
 Siculos; solent enim muti esse in iniuriis suis .
 vexasti negotiatores; inviti enim Romam raroque decedunt. equites 
 Romanos ad Aproni iniurias dedisti; quid enim iam nocere possunt quibus non licet iudicare?
 quid ? cum senatores summis iniuriis
 adficis, quid aliud dicis nisi hoc, ' cedo mihi etiam istum senatorem, ut hoc
 amplissimum nomen senatorium non modo ad invidiam imperitorum, sed etiam ad contumeliam
 improborum natum esse videatur?'

neque hoc in uno
 fecit Annaeo, sed in omnibus senatoribus, ut ordinis nomen non tantum ad honorem quantum ad
 ignominiam valeret. in C. Cassio, clarissimo et fortissimo viro, cum is eo ipso tempore primo istius anno consul esset, tanta
 improbitate usus est ut, cum eius uxor, femina primaria, paternas haberet arationes in Leontino, frumentum omne decumanos
 auferre iusserit. hunc tu in hac causa testem, Verres, habebis,
 quoniam iudicem ne haberes providisti.

vos autem,
 iudices, putare debetis esse quiddam nobis inter nos commune atque coniunctum.
 multa sunt imposita huic ordini munera, multi labores, multa pericula non solum
 legum ac iudiciorum, sed etiam rumorum ac temporum: sic est hic ordo quasi propositus atque
 editus in altum ut ab omnibus ventis invidiae circumflari posse videatur . in hac tam misera
 et iniqua condicione vitae ne
 hoc quidem retinebimus, iudices, ut magistratibus nostris in obtinendo iure nostro ne
 contemptissimi ac despicatissimi esse videamur?

Thermitani
 miserunt qui decumas emerent agri sui. Magni sua putabant interesse publice potius quamvis
 magno emi quam in aliquem istius emissarium inciderent . adpositus erat Venuleius quidam qui emeret. is 
 liceri non destitit; illi quoad videbatur ferri aliquo modo posse contenderunt; postremo
 liceri destiterunt. addicitur Venuleio tritici medimnum VIII milibus.
 legatus Posidorus renuntiat.
 cum omnibus hoc intolerandum videretur, tamen Venuleio dantur, ne accedat, tritici
 mod. vll et praeterea HS II: ex quo facile apparet quae merces decumani, quae praetoris praeda
 esse videatur . cedo Thermitanorum
 mihi litteras et testimonium. TABVLAE THERMITANORVM ET TESTIMONIVM.

Imacharensis iam omni frumento ablato, iam omnibus iniuriis tuis exinanitos,
 tributum facere miseros ac perditos coegisti, ut Apronio darent HS xx. recita et
 decretum de tributis et publicum testimonium. SENATVS CONSVLTVM DE TRIBVTO
 CONFERVNDO. TESTIMONIVM IMACHARENSIVM. Hennenses, cum decumae venissent agri Hennensis med.
 VIIICC, Apronio coacti sunt dare tritici modium XVIII et HS III milia. quaeso ,
 attendite quantus numerus frumenti cogatur ex omni agro decumano. nam per omnis
 civitates quae decumas debent percurrit oratio mea, et in hoc genere nunc, iudices, versor,
 non in quo singillatim aratores eversi bonis omnibus sint, sed quae publice decumanis
 lucra data sint, ut aliquando ex eorum agris atque urbibus expleti atque saturati cum hoc
 cumulo quaestus decederent.

Calactinis quam ob rem imperasti anno tertio ut decumas agri sui, quas
 Calactae dare consueverant, Amestrati M. Caesio decumano darent? quod neque ante te
 praetorem illi fecerant neque tu ipse hoc ita statueras antea per biennium. Theomnastus
 Syracusanus in agrum Mutycensem cur abs te immissus est? qui aratores ita vexavit ut illi in
 alteras decumas, id quod in aliis quoque civitatibus ostendam, triticum emere necessario
 propter inopiam cogerentur.

iam vero ex
 Hyblensium pactionibus intellegetis, quae factae sunt cum
 decumano Cn. Sergio, sexiens tanto quam quantum satum sit ablatum
 esse ab aratoribus. recita sationes et pactiones ex litteris publicis.
 cognoscite pactiones Menaenorum cum Venerio servo. cognoscite item
 professiones sationum et pactiones Menaenorum. patiemini , iudices, ab sociis , ab aratoribus populi Romani, ab eis qui vobis laborant,
 vobis serviunt, qui ita plebem Romanam ab sese ali volunt ut sibi ac liberis suis tantum
 supersit quo ipsi ali possint, ab his per summam iniuriam, per acerbissimas contumelias plus
 aliquanto ablatum esse quam natum sit ?

Sentio, iudices, moderandum mihi esse iam orationi meae fugiendamque vestram satietatem.
 non versabor in uno genere diutius, et ita cetera de oratione mea tollam ut in
 causa tamen relinquam.
 audietis Agrigentinorum, fortissimorum virorum, diligentissimorum
 aratorum , querimonias;
 cognoscetis Entellinorum, hominum summi laboris summaeque industriae,
 dolorem et iniurias; Heracliensium, Gelensium , Soluntinorum incommoda proferentur; Catinensium,
 locupletissimorum hominum amicissimorumque, agros vexatos ab Apronio cognoscetis-;
 Tyndaritanam, nobilissimam civitatem, Cephaloeditanam, Haluntinam, Apolloniensem, Enguinam,
 Capitinam perditas esse hac iniquitate decumarum intellegetis; Inensibus, Murgentinis,
 Assorinis, Helorinis, Ietinis nihil omnino relictum; Cetarinos, Scherinos, parvarum civitatum
 homines, omnino abiectos esse ac perditos; omnis denique agros decumanos per triennium populo
 Romano ex parte decuma, C. Verri ex omni reliquo vectigalis fuisse, et plerisque aratoribus
 nihil omnino superfuisse; si cui quid autem aut relictum aut remissum sit, id fuisse
 tantum quantum ex eo quo istius avaritia contenta fuit redundarit.

duarum mihi civitatum reliquos feci agros, iudices, fere optimos ac
 nobilissimos, Aetnensem et Leontinum . Horum ego agrorum missos faciam
 quaestus trienni; unum annum eligam, quo facilius id quod institui explicare possim.
 sumam annum tertium, quod et recentissimus est et ab isto ita administratus ut,
 cum se certe decessurum videret, non laboraret si aratorem nullum in Sicilia omnino
 esset relicturus. Agri Aetnensis et Leontini decumas agemus. attendite , iudices,
 diligenter. Agri sunt feraces, annus tertius, decumanus Apronius.

de Aetnensibus perpauca dicam; dixerunt enim ipsi priore actione
 publice. memoria tenetis Artemidorum Aetnensem, legationis eius principem, publice dicere Apronium venisse Aetnam cum
 Veneriis; vocasse ad se magistratus , imperasse ut in foro sibi medio lecti sternerentur, cotidie solitum esse non modo in publico,
 sed etiam de publico convivari; cum in eius conviviis symphonia caneret maximisque poculis ministraretur,
 retineri solitos esse aratores, atque ab eis non modo per iniuriam sed etiam per
 contumeliam tantum exprimi frumenti quantum Apronius imperasset.

Audistis haec, iudices; quae nunc ego omnia praetereo et relinquo.
 nihil de luxuria Aproni loquor, nihil de insolentia, nihil de permissa ab isto
 licentia , nihil de singulari nequitia
 ac turpitudine: tantum de quaestu ac lucro dicam unius agri et unius anni , quo facilius
 vos coniecturam de triennio et de tota Sicilia facere possitis. sed mihi Aetnensium
 brevis est ratio ; ipsi enim venerunt, ipsi publicas litteras deportaverunt ; docuerunt vos quid
 lucelli fecerit homo non malus, familiaris praetoris, Apronius. id , quaeso, ex
 ipsorum testimonio cognoscite.
 
 recita .
 TESTIMONIVM AETNENSIUM 
 quid ais? dic , dic, quaeso, clarius, ut populus Romanus de suis
 vectigalibus, de suis aratoribus, de suis sociis atque amicis audiat. L MED., HS L
 per deos immortalis! unus ager uno anno trecenta milia mod. tritici et praeterea
 HS L lucri dat Apronio! tantone minoris decumae venierunt quam fuerunt, an, cum
 satis magno venissent, hic tantus tamen frumenti pecuniaeque numerus ab aratoribus per vim
 ablatus est? Vtrum enim horum dixeris, in eo culpa et crimen haerebit.

nam illud quidem non dices—quod utinam dicas!—ad Apronium non
 pervenisse tantum. ita te non modo publicis tenebo sed etiam privatis aratorum
 pactionibus ac litteris ut intellegas non te diligentiorem in faciendis furtis
 fuisse quam me in
 deprehendendis . hoc tu feres? hoc quisquam defendet? hoc hi, si aliter
 de te statuere voluerint, sustinebunt? uno adventu ex uno agro Q. Apronium, praeter eam quam
 dixi pecuniam numeratam, ccc milia mod. tritici lucri nomine sustulisse!

quid ? hoc Aetnenses soli dicunt? immo etiam
 Centuripini, qui agri Aetnensis multo maximam partem possident; quorum legatis, hominibus
 nobilissimis, androni et Artemoni, senatus ea mandata dedit quae publice ad
 civitatem ipsorum pertinebant; de iis iniuriis quas cives Centuripini non in suis sed in
 aliorum finibus acceperant , senatus et populus Centuripinus legatos noluit mittere; ipsi aratores
 Centuripini, qui numerus est in Sicilia maximus hominum honestissimorum et locupletissimorum,
 tris legatos, civis suos, delegerunt, ut eorum testimonio non unius agri sed prope totius
 Siciliae calamitates cognosceretis. arant enim tota Sicilia fere Centuripini, et
 hoc in te graviores certioresque testes sunt, quod ceterae civitates suis solum
 incommodis commoventur, Centuripini, quod in omnium fere finibus possessiones habent, etiam
 ceterarum civitatum damna ac detrimenta senserunt.

verum , uti dixi, ratio certa est Aetnensium et publicis et privatis litteris
 consignata. meae diligentiae pensum magis in Leontino agro est exigendum propter
 hanc causam, quod ipsi Leontini publice non sane me multum adiuverunt; neque enim eos isto praetore hae decumanorum iniuriae laeserunt, potius
 etiam, iudices, adiuverunt. mirum fortasse hoc vobis aut incredibile videatur, in
 tantis aratorum incommodis Leontinos, qui principes rei frumentariae fuerint, expertis
 incommodorum atque iniuriarum fuisse. hoc causae est, iudices, quod in agro
 Leontino praeter unam Mnasistrati familiam glebam Leontinorum possidet nemo. itaque 
 Mnasistrati, hominis honestissimi atque optimi viri, testimonium, iudices,
 audistis : ceteros Leontinos, quibus non modo Apronius in agris sed ne tempestas
 quidem ulla nocere potuit, exspectare nolite: etenim non modo incommodi nihil ceperunt, sed
 etiam in Apronianis illis rapinis in quaestu sunt compendioque versati.

quapropter , quoniam Leontina civitas me atque legatio propter eam quam dixi causam defecit, mihimet ineunda ratio et
 via reperiunda est qua ad Aproni quaestum, sive adeo qua ad istius ingentem immanemque praedam
 possim pervenire. Agri Leontini decumae tertio anno venierunt tritici medimnum XXXVI, hoc est tritici mod. cc et XVI milibus. Magno,
 iudices, magno; neque enim hoc possum negare. itaque necesse est aut damnum aut
 certe non magnum lucrum fecisse decumanos ; hoc enim solet usu venire iis qui magno redemerunt.

quid , si ostendo in hac una emptione lucri
 fieri tritici mod. c? quid, si cc? quid, si ccc ? quid, si cccc milia? dubitabitis etiam cui ista
 tanta praeda quaesita sit? iniquum me esse quispiam dices, qui ex lucri magnitudine
 coniecturam capiam furti atque praedae. quid , si doceo, iudices, eos qui cccc
 mod. lucri faciunt damnum facturos fuisse, si tua iniquitas, si tui ex cohorte recuperatores
 non intercederent, num quis poterit in tanto lucro tantaque iniquitate dubitare quin propter
 improbitatem tuam tam magnos quaestus feceris,
 propter magnitudinem quaestus improbus esse volueris?

quo 
 modo igitur hoc adsequar, iudices , ut sciam
 quantum lucri factum sit? non ex Aproni tabulis, quas ego cum conquirerem
 non inveni, et cum in ius ipsum eduxi expressi ut conficere tabulas se negaret. si mentiebatur, quam ob rem removebat, si
 hae tabulae nihil tibi erant obfuturae? si omnino nullas confecerat litteras, ne id quidem
 satis significat illum non suum negotium gessisse? ea est enim ratio
 decumanorum ut sine plurimis
 litteris confici non possit; singula enim nomina aratorum et cum singulis pactiones
 decumanorum litteris persequi et conficere necesse est. iugera professi sunt
 aratores omnes imperio atque instituto
 tuo: non opinor quemquam minus esse professum quam quantum arasset, cum tot cruces, tot
 supplicia , tot ex cohorte recuperatores proponerentur.
 in iugero Leontini agri medimnum fere tritici seritur perpetua atque aequabili
 satione; ager efficit cum octavo, bene ut agatur; verum ut omnes di adiuvent,
 cum decumo. quod si quando accidit, tum fit ut tantum decumae sit quantum severis,
 hoc est ut, quot iugera sint sata, totidem medimna decumae debeantur.

hoc cum ita esset, primum illud dico, pluribus milibus
 medimnum venisse decumas agri Leontini quam
 quot milia iugerum sata essent in agro Leontino. quodsi fieri non poterat ut plus quam x
 medimna ex iugero exararent , medimnum autem ex iugero decumano dari oportebat , cum ager, id quod perraro evenit,
 cum decumo extulisset, quae erat ratio decumanis, siquidem decumae ac non bona venibant
 aratorum, ut pluribus aliquanto medimnis decumas emerent quam iugera erant sata? in 
 Leontino iugerum subscriptio ac professio non est plus xxx; decumae xxxvl medimnum
 venierunt. erravit an potius insanivit Apronius? immo tum insanisset,
 si aratoribus id 
 quod deberent licitum esset, et non quod Apronius imperasset necesse fuisset dare.

si ostendam minus tribus medimnis in iugerum neminem dedisse decumae, concedes,
 opinor, ut cum decumo fructus arationis perceptus sit, neminem minus tribus decumis dedisse.
 atque hoc in benefici loco
 petitum est ab Apronio, ut in iugera singula ternis medimnis decidere liceret. nam 
 cum a multis quaterna, etiam quina exigerentur, multis autem non modo granum
 nullum ,
 sed ne paleae quidem ex omni fructu atque ex annuo labore relinquerentur, tum aratores
 Centuripini, qui numerus in agro Leontino maximus est, unum in locum convenerunt, hominem suae
 civitatis in primis honestum ac nobilem, andronem Centuripinum, legarunt ad
 Apronium, (eundem quem hoc tempore ad hoc iudicium legatum et testem Centuripina civitas
 misit), ut is apud eum causam aratorum ageret, ab eoque peteret ut ab aratoribus Centuripinis
 ne amplius in iugera singula quam terna medimna exigeret.

hoc vix ab Apronio in summo beneficio pro iis qui etiam tum incolumes erant impetratum
 est. id cum impetrabatur, hoc videlicet impetrabatur, ut pro singulis decumis
 ternas decumas dare liceret. quodsi tua res non ageretur, a te potius postularent
 ne amplius quam singulas, quam ab Apronio ut ne plus quam ternas decumas darent.
 nunc ut hoc tempore ea quae regie seu potius tyrannice statuit in aratores
 Apronius praetermittam, neque eos appellem a quibus omne frumentum eripuit, et quibus nihil
 non modo de fructu sed ne de bonis quidem suis reliqui fecit, ex hisce ternis medimnis, quod
 benefici gratiaeque causa concessit, quid lucri fiat cognoscite.

professio est agri Leontini ad iugerum xxx; haec sunt ad tritici medimnum xc, id
 est mod. DXXXX; deductis tritici mod. CCXVI, quanti decumae venierunt, reliqua
 sunt tritici CCCXXIIII. adde totius summae DXXXX milium mod. tris quinquagesimas;
 fit tritici mod. XXXIICCCC (ab omnibus enim ternae praeterea quinquagesimae exigebantur); sunt
 haec iam ad CCCLX mod. tritici. at ego cccc lucri facta esse dixeram; non enim duco
 in hac ratione eos quibus ternis medimnis non est licitum decidere. verum ut hac
 ipsa ratione summam mei promissi compleam, ad singula medimna multi HS binos, multi HS
 singulos semis accessionis cogebantur dare, qui minimum,
 singulos nummos. minimum ut sequamur, quoniam xc med. duximus, accedant eo novo
 pessimoque exemplo HS xc.

hic mihi etiam dicere
 audebit magno se decumas vendidisse, cum ex eodem agro dimidio ipse plus abstulerit quam
 populo Romano miserit? CCXVI decumas agri Leontini vendidisti; si ex lege, magno; si ut lex esset libido tua , si ut quae dimidiae essent decumae vocarentur,
 parvo vendidisti; multo enim pluris fructus annui Siciliae venire potuerunt, si id te senatus
 aut populus Romanus facere voluisset. etenim decumae saepe tanti venierunt, cum lege Hieronica venirent, quanti nunc lege
 Verria venierunt. cedo mihi C. Norbani decumas venditas. C. NORBANI DECVMAE
 VENDITAE AGRI LEON- TINI. atqui tum neque iudicium de modo iugerum dabatur,
 neque erat Artemidorus Cornelius recuperator, neque ab
 aratore magistratus Siculus tantum exigebat quantum decumanus ediderat, nec beneficium petebatur a decumano, ut in
 iugera singula ternis medimnis decidere liceret, nec nummorum accessionem cogebatur arator
 dare nec ternas quinquagesimas frumenti addere: et tamen populo Romano magnus frumenti numerus
 mittebatur.

quid 
 vero istae sibi quinquagesimae, quid porro nummorum accessiones volunt? quo id iure atque adeo
 quo id more fecisti? nummos dabat arator. quo modo aut unde?
 qui, si largissimus esse vellet, cumulatiore mensura uteretur, ut antea solebant facere in
 decumis, cum aequa lege et condicione venibant. is nummum dabat! Vnde? de frumento?
 quasi habuisset te praetore quod venderet. de vivo igitur erat aliquid resecandum, ut esset unde Apronio ad illos fructus
 arationum hoc corollarium nummorum adderetur. iam id porro utrum libentes an inviti
 dabant? libentes ? amabant, credo, Apronium. inviti ? qua re nisi vi et
 malo cogebantur? iam iste homo amentissimus in vendundis decumis nummorum faciebat
 accessiones ad singulas decumas, neque multum; bina aut terna milia nummum addebat; fiunt per
 triennium HS fortasse D milia . hoc neque exemplo cuiusquam neque
 ullo iure fecit, neque eam pecuniam rettulit;
 neque hoc parvum crimen quem ad modum defensurus sit homo quisquam umquam
 excogitabit .

quod cum ita sit, audes dicere te magno decumas vendidisse, cum sit perspicuum te
 bona fortunasque aratorum non populi Romani, sed tui quaestus causa vendidisse? Vt si qui
 vilicus ex eo fundo qui sestertia dena meritasset, excisis arboribus ac
 venditis, demptis tegulis, instrumento, pecore abalienato, domino xx milia nummum pro x
 miserit, sibi alia praeterea centum confecerit, primo dominus ignarus incommodi sui gaudeat
 vilicoque delectetur, quod tanto plus sibi mercedis ex fundo refectum sit, deinde, cum audierit eas
 res quibus fundi fructus et cultura continetur amotas et venditas, summo supplicio vilicum
 adficiat et secum male actum putet: item populus Romanus, cum audit pluris decumas vendidisse
 C. Verrem quam
 innocentissimum hominem cui iste successit, C. Sacerdotem , putat se bonum in arationibus fructibusque suis habuisse
 custodem ac vilicum; cum senserit istum omne instrumentum aratorum, omnia subsidia vectigalium
 vendidisse, omnem spem posteritatis avaritia sua sustulisse, arationes et agros vectigalis
 vastasse atque exinanisse, ipsum maximos quaestus praedasque fecisse, intelleget secum actum
 esse pessime, istum autem summo supplicio
 dignum existimabit.

Vnde ergo hoc
 intellegi potest? ex hoc maxime, quod ager decumanus provinciae Siciliae propter
 istius avaritiam desertus est. neque id solum accidit uti minus multis iugis ararent , si qui in agris remanserunt, sed etiam ut permulti
 locupletes homines, magni et navi aratores, agros latos ac fertilis desererent totasque
 arationes derelinquerent . id 
 adeo sciri facillime potest ex litteris publicis civitatum, propterea quod lege Hieronica
 numerus aratorum quotannis apud magistratus publice subscribitur. recita tandem,
 quot acceperit aratores agri Leontini Verres: LXXXIlII. quot anno tertio
 profiteantur: xxxll. duo et quinquaginta aratores ita video deiectos ut
 iis ne
 vicarii quidem successerint. quot aratores adveniente te fuerunt agri Mutycensis?
 videamus ex litteris publicis. CLXXXVII. quid ? anno tertio? LXXXVI.
 centum et unum aratores unus ager istius iniuria desiderat, atque adeo
 nostra res publica, quoniam illa populi
 Romani vectigalia sunt, hunc tot patrum familias numerum desiderat et reposcit.
 ager Herbitensis primo anno habuit aratores CCLII, tertio cxx: hinc CXXXII patres
 familias extorres profugerunt. Agyrinensis ager—quorum hominum, quam honestorum, quam
 locupletium!—CCL aratores habuit primo anno praeturae tuae.

quid ?
 tertio anno? LXXX, quem ad modum legatos Agyrinensis recitare ex publicis
 litteris audistis.
 pro di immortales! si ex provincia tota cLxx aratores eiecisses, possesne
 severis iudicibus salvus esse? Vnus ager Agyrinensis cLxx aratoribus inanior cum sit, vos
 coniecturam totius provinciae nonne facietis? atque hoc peraeque in omni agro
 decumano reperietis; quibus aliquid tamen reliqui fuerit ex magno patrimonio, eos in agris
 minore instrumento, minus multis iugis remansisse, quod metuebant, si
 discessissent , ne reliquas fortunas omnis
 amitterent; quibus autem iste nihil reliqui quod perderent fecerat, eos plane non solum ex
 agris, verum etiam ex civitatibus suis profugisse. illi ipsi qui remanserant, vix
 decuma pars aratorum, relicturi agros omnes erant, nisi ad eos Metellus Roma litteras misisset
 se decumas
 lege Hieronica venditurum, et nisi ab iis hoc petivisset, ut sererent quam plurimum; quod illi
 semper sui causa fecerant, cum eos nemo rogaret, quam diu intellegebant sese
 sibi et populo Romano, non Verri et Apronio serere, impendere, laborare.

iam vero, iudices, si Siculorum fortunas neglegitis, si quem ad modum socii populi
 Romani a magistratibus nostris tractentur non laboratis, at vos communem populi Romani causam
 suscipite atque defendite. eiectos aratores esse dico, agros vectigalis vexatos
 atque exinanitos a Verre, populatam vastatamque 
 provinciam: haec omnia doceo litteris civitatum, ostendo testimoniis et publicis honestissimarum
 civitatum et privatis primariorum
 virorum.
 
 quid vultis amplius?
 num exspectatis dum L. Metellus, is qui multos in istum testis imperio et
 potestate deterruit, idem absens de istius scelere, improbitate, audacia testimonium dicat?
 non opinor. at is optime qui successit isti potuit cognoscere.
 ita est; verum amicitia impeditur. at debet vos certiores facere quo
 pacto se habeat provincia. debet ; verum tamen non cogitur.

num quis in Verrem L. Metelli testimonium requirit ? nemo .
 num quis postulat? non opinor. quid ? si testimonio L.
 Metelli ac litteris haec omnia vera esse docebo, quid dicetis? utrum Metellum falsum scribere an amicum laedendi esse cupidum, an
 praetorem quem ad modum provincia adflicta sit nescire? recita litteras L. Metelli,
 quas ad Cn. Pompeium et M. Crassum consules, quas ad M. Mummium praetorem, quas ad quaestores
 urbanos misit. EPISTVLA L. METELLI. DECVMAS FRVMENTI LEGE HIERONICA VENDIDI.
 cum scribit se lege Hieronica vendidisse, quid scribit? ita se
 vendidisse ut omnis praeter Verrem. cum scribit se lege Hieronica vendidisse, quid
 scribit? se per istum erepta Siculis maiorum nostrorum beneficia, ius ipsorum,
 condicionem societatis, amicitiae, foederum reddidisse. dicit quanti cuiusque agri
 decumas vendiderit; deinde quid scribit?

recita 
 de epistula reliqua . SVMMA VI DATA EST A ME OPERA VT QVAM PLVRIMO
 DECVMAS VENDEREM. Cur igitur, Metelle, non ita magno vendidisti? quia desertas
 arationes, inanis agros, provinciam miseram perditamque offendisti . quid ? id ipsum quod satum est qua
 ratione quisquam qui sereret inventus est? recita . Litteras ait se misisse et confirmasse , suam se interposuisse
 auctoritatem; tantum modo aratoribus Metellus obsides non dedit se in nulla re Verri similem futurum. at quid est tandem in
 quo se elaborasse dicit ? recita .
 VT ARATORES, QVI RELIQVI ERANT, QVAM PLVRIMVM SERERENT. Qui reliqui? quid hoc est 'reliqui'?
 quo ex bello, qua ex vastitate? quaenam in Sicilia tanta clades aut quod bellum tam diuturnum, tam calamitosum te
 praetore versatum est ut is qui tibi successerit 'reliquos' aratores collegisse et recreasse
 videatur?

cum 
 bellis Carthaginiensibus Sicilia vexata est, et post nostra patrumque memoria cum bis in ea
 provincia magnae fugitivorum copiae versatae sunt, tamen aratorum interitio facta nulla est.
 tum sementi prohibita aut messe amissa fructus annuus interibat; tamen incolumis
 numerus manebat dominorum atque aratorum; tum qui M. Laevino aut P. Rupilio aut M'. Aquilio
 praetores in eam provinciam successerant aratores reliquos non colligebant. tantone 
 plus Verres cum Apronio provinciae Siciliae calamitatis importavit quam aut Hasdrubal cum
 Poenorum exercitu, aut Athenio cum fugitivorum maximis copiis, ut temporibus illis, simul
 atque hostis superatus esset, ager araretur omnis neque aratori praetor per litteras
 supplicaret neque eum praesens oraret ut quam plurimum sereret; nunc autem ne post abitum
 quidem huius importunissimae pestis quisquam reperiretur qui sua voluntate araret, pauci
 essent reliqui qui L. Metelli auctoritate in agros atque ad suum larem
 familiarem redirent?

his te litteris, homo audacissime atque amentissime, iugulatum esse non sentis?
 non vides, cum is qui tibi successit aratores reliquos appellet, hoc eum diserte scribere, reliquos hos esse non ex bello neque ex
 aliqua eius modi calamitate, sed ex tuo scelere, importunitate, avaritia, crudelitate?
 recita cetera . TAMEN
 PRO EO VT TEMPORIS DIFFI- CVLTAS ARATORVMQVE PENVRIA TVLIT. 'Aratorum,' inquit, 'penuria.'
 si ego accusator totiens de re eadem dicerem, vererer ne animos vestros
 offenderem, iudices. clamat Metellus, NISI LITTERAS MISISSEM: non est satis. NISI
 PRAESENS CONFIRMASSEM: ne id quidem satis est. RELI- QVOS, inquit, ARATORES.
 reliquos ? prope lugubri verbo calamitatem provinciae Siciliae significat: addit,
 ARATORVM PENVRIA.

exspectate etiam, iudices, exspectate ,
 si potestis, auctoritatem accusationis meae. dico aratores istius avaritia eiectos:
 scribit Metellus 'reliquos' ab se esse confirmatos. dico agros relictos
 arationesque esse desertas : scribit Metellus aratorum esse 'penuriam'. hoc 
 cum scribit, illud ostendit, deiectos , fortunis omnibus
 expulsos esse populi Romani socios atque amicos. quibus si qua calamitas propter
 istum salvis vectigalibus nostris accidisset, animum advertere tamen in eum vos
 oporteret , praesertim cum ea lege iudicaretis quae sociorum causa esset constituta: cum
 vero perditis profligatisque sociis vectigalia populi Romani sint deminuta, res frumentaria,
 commeatus, copiae, salus urbis atque exercituum nostrorum in posteritatem istius avaritia
 interierit, saltem populi Romani commoda respicite si sociis fidelissimis prospicere non
 laboratis.

atque ut intellegatis ab isto prae
 lucro praedaque praesenti nec vectigalium nec posteritatis habitam esse rationem, cognoscite
 quid ad extremum scribat Metellus . IN
 RELIQVVM TAMEN TEMPVS VECTIGALIBVS PROSPEXI. in reliquum tempus vectigalibus ait
 se prospexisse. non scriberet se vectigalibus prospexisse nisi hoc vellet
 ostendere, te vectigalia perdidisse. quid enim erat quod vectigalibus prospiceret
 Metellus in decumis et in tota re frumentaria,
 si iste non vectigalia populi Romani quaestu suo pervertisset?
 atque ipse Metellus, qui vectigalibus prospicit, qui 'reliquos' aratores colligit,
 quid adsequitur nisi hoc, ut arent, si qui possunt, quibus aratrum saltem aliquod satelles
 istius Apronius reliquum fecit, qui tamen in agris spe atque exspectatione Metelli
 remanserunt? quid ceteri Siculi? quid ille maximus numerus aratorum qui non modo ex
 agris eiecti sunt, sed etiam ex civitatibus suis, ex provincia denique bonis fortunisque
 omnibus ereptis profugerunt, qua ratione ii revocabuntur? quot praetorum innocentia
 sapientiaque opus est ut illa aratorum multitudo aliquando in suis agris ac
 sedibus conlocetur?

ac ne
 miremini tantam multitudinem profugisse quantam ex litteris publicis aratorumque
 professionibus cognovistis, scitote tantam acerbitatem istius, tantum scelus in aratores
 fuisse,—incredibile dictu est , iudices, sed et
 factum et tota Sicilia pervagatum ,—ut homines
 propter iniurias licentiamque decumanorum mortem sibi ipsi consciverint. Centuripinum Dioclem,
 hominem locupletem, suspendisse se constat quo die sit ei nuntiatum Apronium decumas
 redemisse. Tyracinum, principem civitatis, eadem ratione mortem oppetisse dixit apud vos
 homo nobilissimus, Archonidas Helorinus, cum audisset tantum decumanum professum esse ex
 edicto istius sibi deberi quantum ille bonis suis omnibus efficere non posset. haec 
 tu, tametsi omnium hominum dissolutissimus crudelissimusque semper fuisti, tamen numquam
 perpeterere, propterea quod ille gemitus luctusque provinciae ad tui capitis periculum
 pertinebat ; non, inquam, perpeterere ut homines iniuriae tuae remedium morte ac
 suspendio quaererent, nisi ea res ad quaestum et ad praedam tuam pertineret.

quid ? illud perpeterere ? attendite , iudices; omnibus enim nervis mihi contendendum est atque in hoc
 elaborandum , ut omnes intellegant quam improbam,
 quam manifestam, quam confessam rem pecunia redimere conetur. grave crimen est hoc
 et vehemens et post hominum memoriam iudiciaque de pecuniis repetundis constituta gravissimum,
 praetorem socios habuisse decumanos. non 
 hoc nunc primum audit privatus
 de inimico, reus ab accusatore: iam antea in sella sedens praetor, cum provinciam Siciliam
 obtineret, cum ab omnibus non solum, id quod commune est, propter imperium, sed etiam, id quod
 istius praecipuum est, propter crudelitatem metueretur, miliens audivit, cum eius animum ad
 persequendum non neglegentia tardaret, sed conscientia sceleris avaritiaeque suae
 refrenaret . loquebantur enim decumani palam, et praeter ceteros is qui
 apud istum plurimum poterat maximosque agros populabatur, Apronius, perparvum ex illis magnis
 lucris ad se pervenire, praetorem esse socium.

hoc cum palam decumani tota provincia loquerentur tuumque nomen in re tam turpi
 nefariaque interponerent, nihilne tibi venit in mentem existimationi tuae consulere, nihil
 denique capiti ac fortunis tuis providere? cum tui nominis terror in auribus animisque
 aratorum versaretur, cum decumani aratoribus ad pactiones faciendas non suam vim, sed tuum
 scelus ac nomen opponerent. ecquod iudicium Romae tam dissolutum, tam perditum, tam
 nummarium fore putasti, quo ex iudicio te ulla salus servare posset? cum
 planum fieret, decumis contra instituta leges consuetudinemque omnium venditis, in aratorum bonis
 fortunisque diripiendis decumanos dictitasse tuas esse partis, tuam rem, tuam praedam, idque
 te tacuisse et, cum dissimulare non posses, potuisse tamen perpeti et perferre, quod magnitudo
 lucri obscuraret periculi magnitudinem plusque aliquanto apud te pecuniae cupiditas quam
 iudici metus posset.

esto , cetera negare non potes; ne illud quidem
 tibi reliquum fecisti, ut hoc posses dicere,
 nihil eorum te audisse, nihil ad tuas auris de infamia tua pervenisse.
 querebantur cum luctu et gemitu aratores: tu id nesciebas? fremebat 
 tota provincia: nemo id tibi renuntiabat? Romae querimoniae de tuis iniuriis conventusque
 habebantur: ignorabas haec? ignorabas haec omnia? quid ? cum palam Syracusis te audiente maximo conventu L.
 Rubrius Q.
 Apronium sponsione lacessivit, Nl APRONIVS DICTITARET TE SIBI IN DECVMIS ESSE SOCIVM, haec te
 vox non perculit, non perturbavit, non ut capiti et fortunis tuis prospiceres excitavit?
 tacuisti , sedasti etiam litis illorum, et sponsio illa ne fieret
 laborasti. pro di immortales, hoc aut
 innocens homo perpeti potuisset, aut quamvis nocens, qui modo iudicia Romae fore putaret, non
 aliqua simulatione existimationi se hominum venditasset?

quid est hoc? sponsio fit de capite ac fortunis tuis: tu sedes et quiescis? non persequeris? non perseveras? non perquiris
 cui dixerit Apronius, quis audierit? unde hoc natum, quem ad modum prolatum sit? si 
 tibi aliquis ad aurem accessisset et dixisset Apronium dictitare te sibi esse socium,
 commoveri te oportuit, evocare Apronium, nec illum ante tibi satis facere quam tu omnium
 existimationi satis fecisses: cum vero in foro celeberrimo tanta frequentia hoc verbo ac
 simulatione Apronio, re vera tibi obiectum esset, tu umquam tantam plagam tacitus accipere
 potuisses nisi hoc ita statuisses, in re tam 
 manifesta quicquid dixisses te deterius esse facturum?

quaestores , legatos, praefectos, tribunos suos multi missos fecerunt et de
 provincia decedere iusserunt, quod illorum culpa se minus commode audire arbitrarentur aut
 quod peccare ipsos aliqua in re iudicarent: tu Apronium, hominem vix liberum, contaminatum,
 perditum, flagitiosum, qui non modo animum integrum sed ne animam quidem puram conservare
 potuisset, eum in tanto tuo dedecore profecto verbo quidem graviore appellasses, neque apud te tam sancta religio
 societatis fuisset ut tui capitis periculum neglegeres, nisi rem tam notam esse omnibus et tam
 manifestam videres.

cum eodem Apronio postea P. Scandilius, eques
 Romanus, quem vos omnes nostis, eandem sponsionem de societate fecit quam Rubrius facere
 voluerat. institit , oppressit, non remisit; facta est sponsio HS v ; coepit
 Scandilius recuperatores aut iudicem
 postulare. satisne vobis praetori improbo
 circumdati cancelli videntur in sua provincia, immo vero in sella ac tribunali, ut aut de suo
 capite iudicium fieri patiatur praesens ac sedens, aut confiteatur se omnibus iudiciis
 convinci necesse esse? sponsio est, NI TE APRONIVS SOCIVM IN DECVMIS ESSE DICAT;
 provincia tua est, ades, abs te iudicium postulatur; quid facis, quid decernis?
 recuperatores dicis te daturum. bene agis; tametsi qui tantis erunt
 cervicibus recuperatores qui audeant in provincia, cum praetor adsit, non solum contra
 voluntatem eius sed etiam contra fortunas iudicare?

verum esto; manifesta res est; nemo esset quin hoc se audisse 
 liquido diceret; locupletissimus quisque ac certissimus testis esset; nemo erat Sicilia tota quin
 sciret decumas esse praetoris, nemo quin audisset id Apronium dictitasse; praeterea conventus honestus
 Syracusis, multi equites Romani, viri primarii, ex qua copia recuperatores reici oporteret,
 qui aliter iudicare nullo modo possent. instat Scandilius poscere recuperatores.
 tum iste homo innocens, qui illam suspicionem levare atque ab sese removere
 cuperet, recuperatores dicit se de cohorte sua daturum.

pro 
 deum hominumque fidem, quem ego accuso? in quo meam industriam ac diligentiam spectari volo?
 quid est quod ego dicendo aut cogitando efficere aut adsequi debeam? teneo , teneo,
 inquam , in mediis vectigalibus populi Romani, in ipsis fructibus provinciae
 Siciliae furem manifesto avertentem rem frumentariam omnem, pecuniam maximam,—teneo,
 inquam, ita ut negare non possit. nam quid hic dicet? sponsio facta est
 cum cognitore tuo Apronio de fortunis tuis omnibus, ni socium te sibi in decumis esse dictitaret; exspectant omnes quantae tibi ea res
 curae sit, quem ad modum hominum existimationi te atque innocentiam tuam probari velis. hic tu medicum et haruspicem et
 praeconem tuum recuperatores dabis aut etiam illum ipsum quem tu in cohorte tua Cassianum iudicem habebas, si qua res maior esset,
 Papirium Potamonem, hominem severum ex vetere illa equestri disciplina? Scandilius postulare
 de conventu recuperatores. tum iste negat se de existimatione sua cuiquam nisi suis
 commissurum. negotiatores sibi putant esse turpe id forum
 sibi iniquum eierare ubi negotientur; praetor provinciam suam sibi totam iniquam
 eierat .

impudentiam singularem! hic postulat se Romae
 absolvi qui in sua provincia iudicarit 
 absolvi se nullo modo posse, qui plus existimet apud lectissimos senatores pecuniam
 quam apud tris negotiatores metum valere! Scandilius vero negat sese apud Artemidorum
 recuperatorem verbum esse facturum, et tamen auget atque onerat te bonis condicionibus, si
 tu uti velis; si ex
 provincia Sicilia tota statuas idoneum iudicem 
 aut recuperatorem nullum posse reperiri, postulat abs te ut Romam rem reicias.

hic enim vero tu exclamas hominem improbum, qui postulet
 ibi de tua existimatione iudicium fieri ubi te invidiosum esse intellegat : negas te Romam reiecturum, negas de conventu
 recuperatores daturum, cohortem tuam proponis.
 Scandilius rem se totam relicturum dicit et suo tempore esse rediturum. quid tu ibi
 tum? quid facis? Scandilium cogis—quid? sponsionem acceptam facere? impudenter 
 tollis exspectatum existimationis tuae iudicium: non facis. quid ergo?

Apronio permittis ut quos velit de cohorte sumat recuperatores?
 indignum uni potius ex iniquis sumundi quam utrique ex aequis reiciundi fieri
 potestatem. neutrum facis eorum. quid ergo? estne aliquid quod
 improbius fieri possit ? est ; cogit
 enim Scandilium quinque illa milia nummum dare atque adnumerare Apronio. 
 quid potuit elegantius facere praetor cupidus existimationis bonae, qui ab
 se 
 omnem suspicionem propulsare, qui se eripere ex infamia
 cuperet?
 
 adductus erat in sermonem,
 invidiam, vituperationem; dictitarat homo improbus atque impurus, Apronius, socium esse praetorem;
 venerat res in iudicium atque discrimen ; potestas erat isti homini integro atque innocenti data, ut, in
 Apronium cum animum advertisset , sese gravissima
 levaret infamia. quid excogitat poenae, quid animadversionis in Apronium?
 cogit Scandilium Apronio ob singularem improbitatem atque audaciam
 praedicationemque nefariae societatis HS v mercedis ac praemi nomine dare.

quid interfuit, homo audacissime, utrum hoc decerneres, an id quod
 Apronius dictitabat tute de te profiterere ac
 dictitares? quem hominem, si qui pudor in te atque adeo si qui metus fuisset, sine
 supplicio dimittere non debuisti, hunc abs te sine praemio discedere noluisti?
 omnia simul intellegere potestis , iudices, ex hoc uno crimine Scandiliano:
 primum hoc non esse Romae natum de societate decumarum, non ab accusatore fictum, non,—ut
 solemus interdum in defensionibus dicere,—crimen domesticum ac vernaculum, non ex tempore
 periculi tui constitutum, sed vetus, agitatum iam et te praetore iactatum, et non ab inimicis
 Romae compositum sed Romam ex provincia deportatum .

simul illud intellegi potest istius in Apronium studium,
 Aproni de isto non modo confessio verum etiam commemoratio. eodem accedit quod hoc
 quoque intellegere potestis, istum statuisse in provincia sua existimationis suae iudicium
 extra cohortem suam committendum fuisse nemini. 
 
 ecquis est iudex cui non ab initio
 decumani criminis persuasum sit istum in aratorum bona fortunasque impetum fecisse?
 quis hoc non ex eo statim iudicavit , quod ostendi istum decumas nova lege atque adeo
 nulla lege contra omnium consuetudinem atque instituta vendidisse?

verum ut istos ego iudices tam severos, tam diligentis, tam
 religiosos non habeam , ecquis est ex iniuriarum magnitudine, improbitate decretorum, iudiciorum
 iniquitate qui hoc non iam dudum statuerit et iudicarit? etiam sane sit aliquis dissolutior in iudicando, legum offici rei publicae sociorum atque amicorum
 neglegentior: quid? is possitne de istius improbitate dubitare, cum tanta lucra facta, tam
 iniquas pactiones vi et metu expressas cognoverit, cum tanta praemia
 civitates vi atque imperio, virgarum ac mortis metu, non modo Apronio atque eius similibus
 verum etiam Veneriis servis dare coactas?

quodsi 
 quis sociorum incommodis minus commovetur,—si quem
 aratorum fugae calamitates exsilia suspendia denique non permovent,—non possum dubitare quin
 is tamen, cum vastatam Siciliam, relictos agros ex civitatum litteris et ex epistula L. Metelli
 cognoverit, statuat fieri non posse ut de isto non severissime iudicetur. erit 
 etiam aliquis qui haec omnia dissimulare
 ac neglegere possit? attuli sponsiones ipso praesente factas de decumarum societate
 ab ipso prohibitas iudicari: quid est quod possit quisquam manifestius hoc desiderare?
 non dubito quin vobis satis fecerim, iudices; verum tamen progrediar longius, non
 mehercule quo magis hoc vobis persuadeatur quam iam persuasum esse confido, sed ut
 ille aliquando impudentiae suae finem faciat, aliquando desinat ea se putare emere quae ipse semper habuit venalia,—fidem
 ius iurandum veritatem officium religionem,—desinant amici eius ea dictitare quae detrimento
 maculae invidiae infamiae nobis omnibus esse possint.

at qui amici! O miserum, o invidiosum offensumque paucorum culpa atque
 indignitate ordinem senatorium! Albam Aemilium sedentem in faucibus macelli loqui palam
 vicisse Verrem, emptos habere iudices, alium HS cccc, alium HS D, quem minimo, ccc!
 atque ei cum responsum esset fieri non posse, multos testis esse dicturos, me
 praeterea causae non defuturum, ' licet hercle ,' inquit, 'omnes omnia dicant, in
 illo, nisi ita res manifesta erit adlata ut responderi nihil possit, vicimus.'

bene agis, Alba: ad tuam veniam condicionem. nihil 
 putas valere in iudiciis coniecturam, nihil suspicionem, nihil ante actae vitae
 existimationem, nihil virorum bonorum testimonia, nihil civitatum auctoritates ac litteras:
 res manifestas quaeris. non 
 quaero iudices Cassianos, veterem iudiciorum severitatem non requiro, vestram in hac
 re fidem dignitatem religionem in iudicando non imploro;
 Albam habebo iudicem, eum hominem qui se ipse
 scurram improbissimum existimari vult, cum a scurris semper
 potius gladiator quam scurra appellatus sit ; adferam rem eius modi in decumis ut Alba fateatur istum in re frumentaria et in
 bonis aratorum aperte palamque esse praedatum.

decumas agri Leontini magno dicis te vendidisse. ostendi iam illud
 initio, non existimandum magno vendidisse eum qui verbo decumas vendiderit, re et condicione
 et lege et edicto et licentia decumanorum decumas aratoribus nullas reliquas fecerit.
 etiam illud ostendi, vendidisse alios magno decumas agri Leontini ceterorumque
 agrorum, et lege Hieronica vendidisse et pluris etiam quam te vendidisse, nec aratorem
 quemquam esse questum; nec enim fuit quod quisquam queri posset, cum lege aequissime scripta
 venderent, neque illud umquam aratoris interfuit, quanti decumae venirent. non enim
 ita est ut, si magno venierint, plus arator debeat, si parvo, minus; ut frumenta nata sunt,
 ita decumae veneunt; aratoris autem interest ita se frumenta habere ut decumae quam plurimo
 venire possint; dum arator ne plus decuma det, expedit ei decumam esse quam maximam.

verum hoc, ut opinor , esse vis caput
 defensionis tuae, magno te decumas vendidisse, atque aliorum quidem agrorum pro portione magno
 decumas vendidisse , agri vero Leontini, qui plurimum efficit, tritici mod. CCXVI. si doceo pluris
 aliquanto potuisse te vendere, neque iis voluisse addicere qui contra Apronium licerentur, et Apronio
 multo minoris quam aliis potueris vendere tradidisse,— si hoc doceo, poteritne te
 ipse Alba, tuus antiquissimus non solum amicus verum
 etiam amator, absolvere? 
 
 dico equitem Romanum, hominem in primis
 honestum, Q. Minucium, cum sui similibus ad decumas agri Leontini tritici mod. non mille non
 duo nec tria milia, sed ad unas unius agri
 decumas tritici modium triginta voluisse addere: ei potestatem emendi non esse factam, ne res abiret ab
 Apronio.

negare hoc, nisi forte negare
 omnia constituisti, nullo modo potes;
 palam res gesta est maximo conventu Syracusis; testis est tota provincia, propterea quod
 undique ad emendas decumas solent eo convenire. quod sive fateris sive convinceris,
 quot et quam manifestis in rebus
 teneare non vides? primum tuam rem illam et praedam fuisse; nam ni ita esset, cur tu
 Apronium malebas, quem omnes tuum procuratorem esse in decumis, tuum negotium agere loquebantur, quam
 Minucium decumas agri Leontini sumere? deinde immensum atque infinitum lucrum esse
 factum; nam si xxx tu commotus non esses, certe hoc idem lucri Minucius
 Apronio libenter dedisset, si ille accipere voluisset.

quantam igitur illi spem praedae propositam arbitramur fuisse qui tantum
 praesens lucrum nulla opera insumpta contempserit atque despexerit? deinde ipse
 Minucius numquam tanti habere voluisset, si decumas tu lege Hieronica venderes; sed quia tuis novis
 edictis et iniquissimis institutis plus aliquanto se quam decumas ablaturum videbat, idcirco
 longius progressus est. at Apronio semper plus etiam multo abs te permissum est
 quam quod edixeras. quantum igitur quaestum putamus factum esse per eum cui quidvis
 licitum sit, cum tantum lucri voluerit addere is cui, si decumas emisset, idem non liceret?

postremo illa quidem certe tibi praecisa
 defensio est , in qua tu semper omnia tua
 furta atque flagitia latere posse arbitratus es, magno te decumas vendidisse, plebi Romanae
 consuluisse, annonae prospexisse. non potest hoc dicere is qui negare non potest se
 unius agri decumas xxx milibus modium minoris quam potuerit vendidisse; ut etiamsi tibi hoc
 concedam, Minucio ideo te non tradidisse quod iam addixisses Apronio (aiunt enim te
 ita dictitare, quod ego exspecto cupioque te illud defendere)—verum ut ita sit, tamen non potes hoc quasi praeclarum
 aliquid praedicare , magno te decumas
 vendidisse, cum fuisse fateare qui multo pluris voluerit emere.

tenetur igitur iam, iudices, et manifesto tenetur avaritia, cupiditas hominis,
 scelus, improbitas, audacia. quid ? si haec quae dico ipsius amici defensoresque
 iudicarunt, quid amplius vultis ? adventu L. Metelli praetoris, cum omnis eius comites iste sibi
 suo illo panchresto medicamento amicos reddidisset , aditum est ad Metellum;
 eductus est Apronius. eduxit vir primarius, C. Gallus senator; postulavit
 ab L.
 Metello ut ex edicto suo iudicium daret in Apronium, QVOD PER VIM AVT METVM ABSTVLISSET, quam formulam Octavianam et Romae Metellus
 habuerat et habebat in provincia. non impetrat, cum hoc diceret Metellus, praeiudicium se de capite C. Verris per hoc iudicium nolle fieri. tota Metelli
 cohors hominum non ingratorum aderat Apronio; C. Gallus, homo vestri ordinis, a suo
 familiarissimo L. Metello iudicium ex edicto non potest impetrare.

non reprehendo Metellum,—pepercit homini amico et, quem ad modum
 ipsum dicere audivi, necessario: non reprehendo, inquam, Metellum, sed hoc miror, quo modo de
 quo homine praeiudicium noluerit fieri per recuperatores, de hoc ipse non modo praeiudicarit
 verum gravissime ac vehementissime iudicarit. primum enim si Apronium absolutum iri
 putaret ,
 nihil erat quod ullum praeiudicium vereretur; deinde si condemnato Apronio coniunctam cum eo
 Verris causam omnes erant existimaturi, Metellus quidem certe iam hoc iudicabat, eorum rem
 causamque esse coniunctam, qui statueret Apronio
 condemnato de isto praeiudicium futurum. et simul una res utrique rei est
 argumento, et aratores vi et metu coactos Apronio multo plus quam debuerint dedisse, et
 Apronium istius rem suo nomine egisse, cum L. Metellus statuerit non posse Apronium condemnari
 quin simul de istius scelere atque improbitate iudicaretur.

venio 
 nunc ad epistulam Timarchidi , liberti istius et accensi; de qua cum dixero, totum hoc
 crimen decumanum peroraro . haec epistula est, iudices, quam nos Syracusis in aedibus
 Aproni cum litteras conquireremus invenimus. Missa est, ut ipsa significat, ex itinere, cum
 Verres iam de provincia decessisset, Timarchidi manu scripta. recita . EPISTVLA
 TIMARCHIDI . TIMARCHIDES VERRIS ACCENSVS SALVTEM DICIT. Iam hoc
 quidem non reprehendo quod adscribit 
 'accensus'; cur enim sibi hoc scribae soli
 sumant , 'L. PAPIRIVS SCRIBA'? volo 
 ego hoc esse commune
 accensorum, lictorum, viatorum. FAC DILIGENTIAM ADHIBEAS, QVOD AD PRAETORIS EXISTIMATIONEM
 ATTINET. Commendat Apronio Verrem, et hortatur ut inimicis eius resistat. bono 
 praesidio munitur existimatio tua, siquidem in Aproni constituitur diligentia atque
 auctoritate. HABES VIRTVTEM, ELOQVENTIAM .

quam 
 copiose laudatur Apronius a Timarchide, quam magnifice! cui ego illum non putem
 placere oportere qui tanto opere Timarchidi probatus sit?
 HABES SVMPTVM VNDE FACIAS. necesse est, si quid redundarit de vestro frumentario
 quaestu, ad illum potissimum per quem agebatis defluxisse. SCRIBAS, APPARITORES RECENTIS
 ARRIPE; CVM L. VOLTEIO, QVI PLVRIMVM POTEST, CAEDE, CONCIDE. videte quam valde
 malitiae suae confidat Timarchides, qui etiam Apronio improbitatis praecepta det.
 iam hoc 'caede, concide'! nonne 
 vobis verba
 domo patroni depromere videtur ad omne genus nequitiae accommodata? VOLO, Ml FRATER , FRATERCVLO TVO CREDAS. consorti quidem in lucris atque
 furtis , gemino et
 simillimo nequitia, improbitate, audacia.
 
 IN COHORTE
 CARVS HABEBERE . quid est hoc 'in cohorte'? quo pertinet?
 Apronium doces? quid? in vestram cohortem te monitore an sua sponte pervenerat? QVOD
 CVIQVE OPVS EST,OPPONE.
 qua impudentia putatis eum in dominatione fuisse qui in fuga tam improbus sit?
 ait omnia pecunia effici posse: dare, profundere oportere, si velis vincere.
 non hoc mihi tam molestum est Apronio suadere Timarchidem, quam quod hoc idem
 patrono suo praecipit. TE POSTVLANTE OMNES VINCERE SOLENT.

/Verre quidem praetore, non Sacerdote, non Peducaeo, non hoc ipso Metello. SCIS METELLVM
 SAPIENTEM ESSE. hoc vero ferri iam non potest, inrideri viri optimi, L. Metelli,
 ingenium et contemni ac despici a fugitivo Timarchide. SI VOLTEIVM HABEBIS, OMNIA LVDI- BVNDVS
 CONFICIES . hic vehementer errat Timarchides, qui aut Volteium pecunia
 corrumpi putet posse, aut Metellum
 unius arbitratu gerere praeturam, sed errat coniectura domestica . quia multos et per se et per alios multa
 ludibundos apud Verrem effecisse vidit ,
 ad omnis eosdem patere aditus arbitratur. facilius vos efficiebatis ludibundi quae
 volebatis a Verre, quod multa eius ludorum genera noratis. INCVLCATVM EST METELLO ET VOLTEIO
 TE ARATORES EVERTISSE. quis istuc Apronio attribuebat, cum aratorem aliquem
 everterat, aut Timarchidi, cum ob iudicandum aut decernendum aut imperandum aliquid aut
 remittendum pecuniam acceperat, aut Sextio lictori , cum aliquem innocentem securi
 percusserat? nemo ; omnes ei tum attribuebant quem nunc
 condemnari volunt.

OB- TVDERVNT EIVS AVRIS TE SOCIVM PRAETORIS FVISSE.
 videsne hoc quam clarum sit et fuerit,
 cum etiam Timarchides hoc metuat? concedesne 
 non hoc crimen nos in te 
 confingere, sed iam pridem ad crimen aliquam defensionem libertum quaerere?
 libertus et accensus tuus, et tibi ac liberis tuis omnibus in rebus coniunctus ac
 proximus, ad Apronium scribit vulgo esse ab omnibus ita demonstratum Metello, tibi Apronium in
 decumis socium fuisse. FAC SCIAT
 IMPROBITATEM ARATORVM; IPSI SVDABVNT, Sl DI VOLVNT. Quod istuc, per deos
 immortalis, aut qua de causa excitatum esse dicamus in aratores tam infestum odium atque
 tantum? quantam iniuriam fecerunt
 Verri aratores ut eos etiam libertus et accensus eius tam irato animo ac litteris insequatur? 
 
 neque ego huius fugitivi, iudices, vobis
 epistulam recitassem, nisi
 ut ex ea totius familiae praecepta et instituta et
 disciplinam cognosceretis. videtis ut moneat Apronium quibus rebus ac muneribus
 se insinuet in
 familiaritatem Metelli, Volteium corrumpat, scribas accensumque pretio deleniat . ea praecipit quae vidit, ea monet alienum hominem
 quae domi didicit ipse; verum in hoc errat uno, quod existimat easdem vias ad omnium
 familiaritates esse munitas.

quamquam merito sum iratus Metello, tamen haec
 quae vera sunt dicam. Apronius ipsum Metellum non pretio, ut Verrem, non convivio, non
 muliere, non sermone impuro atque
 improbo posset corrumpere, quibus rebus non sensim atque moderate ad istius amicitiam
 adrepserat, sed brevi tempore totum hominem totamque eius praeturam possederat; cohortem autem
 Metelli, quam vocat, quid erat quod corrumperet, ex qua recuperatores in aratorem nulli
 dabantur?

nam quod scribit Metelli filium puerum
 esse, vehementer errat; non enim ad omnis praetorum filios idem aditus sunt. O Timarchide,
 Metelli est filius in provincia non puer, sed adulescens pudens ac bonus , dignus illo loco ac nomine; vester
 iste puer
 praetextatus in provincia quem ad modum fuisset non 
 dicerem si pueri esse illam culpam ac non patris existimarem. tune , cum te ac tuam
 vitam nosses, in Siciliam tecum grandem praetextatum filium ducebas, ut, etiamsi natura puerum
 a paternis vitiis atque a generis similitudine abduceret, consuetudo tamen eum et disciplina
 degenerare non sineret?

fac enim fuisse in
 eo C. Laeli
 aut M.
 Catonis materiem atque indolem: quid ex eo boni sperari atque effici potest qui in patris
 luxurie sic vixerit ut nullum umquam pudicum neque sobrium convivium viderit, qui in epulis
 cotidianis adulta aetate per triennium inter impudicas mulieres et intemperantis viros
 versatus sit, nihil umquam audierit a patre quo pudentior aut melior esset, nihil umquam
 patrem facere viderit quod cum imitatus esset non, id quod turpissimum est, patris
 similis putaretur?

quibus in rebus non solum filio, Verres , verum etiam rei publicae fecisti iniuriam. susceperas enim liberos non solum
 tibi sed etiam patriae, qui non modo tibi voluptati sed etiam qui aliquando usui rei publicae
 esse possent . Eos instituere atque erudire ad maiorum instituta, ad
 civitatis disciplinam, non ad tua
 flagitia neque ad tuas turpitudines debuisti: esset ex inerti atque improbo et impuro parente
 navus et pudens et probus filius, haberet
 aliquid abs te res publica muneris.
 nunc pro te Verrem substituisti alterum civitati; nisi forte hoc
 deteriorem , si fieri potest, quod tu eius modi evasisti non in hominis luxuriosi,
 sed tantum in furis ac divisoris disciplina educatus;

quid isto
 fore festivius arbitramur, si est tuus natura filius, consuetudine discipulus, voluntate similis?
 quem ego, iudices, quamvis bonum fortemque facile paterer evadere; non enim me
 inimicitiae commovent, si quae mihi cum isto futurae sunt. nam si in omnibus rebus
 innocens fuero meique similis, quid mihi istius inimicitiae nocebunt? sin aliqua in re Verris
 similis fuero, non magis mihi deerit inimicus quam Verri defuit. etenim , iudices,
 eius modi res publica debet esse, et erit veritate iudiciorum constituta, ut inimicus neque
 deesse nocenti possit neque obesse
 innocenti. quapropter nulla res est quam ob rem ego istum nolim ex paternis probris
 ac vitiis emergere; id quod tametsi isti difficile est, tamen haud scio an fieri possit,
 praesertim si, sicut nunc fit, custodes amicorum eum
 sectabuntur, quoniam pater tam neglegens ac dissolutus est.

verum huc longius quam voluntas fuit ab
 epistula Timarchidi digressa est oratio mea, qua recitata conclusurum me esse crimen
 decumanum dixeram; ex quo intellexistis innumerabilem frumenti numerum per
 triennium aversum ab re publica esse ereptumque aratoribus. 
 
 sequitur ut de frumento empto vos,
 iudices, doceam, maximo atque impudentissimo furto; de quo dum certa et pauca et magna dicam
 breviter, attendite. frumentum emere in Sicilia debuit Verres ex senatus consulto et ex lege Terentia et Cassia
 frumentaria. emundi duo genera
 fuerunt, unum decumanum ,
 alterum quod praeterea civitatibus aequaliter esset distributum; illius decumani tantum quantum ex primis decumis
 fuisset, huius imperati in annos singulos tritici mod. DCCC; pretium autem constitutum
 decumano in modios singulos HS III, imperato HS III S. ita in frumentum imperatum
 HS duodetriciens in annos singulos Verri decernebatur quod aratoribus solveret, in alteras
 decumas fere 
 ad nonagiens. sic per triennium ad hanc frumenti emptionem Siciliensem prope
 centiens et viciens erogatum est.

hanc pecuniam tantam datam tibi ex aerario
 inopi atque exhausto, datam ad frumentum, hoc est ad necessitatem salutis et vitae , datam ut Siculis aratoribus , quibus tanta onera res publica imponeret, solveretur, abs
 te sic laceratam esse dico ut possim illud probare, si velim, omnem te hanc pecuniam domum
 tuam avertisse. etenim sic hanc rem totam administrasti ut hoc quod dico probari
 aequissimo iudici possit. sed ego habebo rationem auctoritatis meae; meminero quo
 animo, quo consilio ad causam publicam
 accesserim; non agam tecum accusatorie, nihil fingam, nihil cuiquam probari volo me dicente quod non
 ante mihimet ipsi probatum sit.

in hac pecunia
 publica, iudices, haec insunt tria genera furtorum : primum, cum posita esset pecunia apud eas
 societates unde erat attributa, binis centesimis faeneratus est, deinde permultis civitatibus
 pro frumento nihil solvit omnino, postremo, si cui civitati solvit, tantum detraxit quantum
 commodum fuit, nulli quod debitum est reddidit. 
 ac primum hoc ex te quaero: tu, cui
 publicani ex Carpinati litteris gratias egerunt, pecunia publica ex aerario erogata, ex
 vectigalibus populi Romani ad emendum frumentum attributa, fueritne tibi quaestui,
 pensitaritne tibi binas centesimas? credo te negaturum; turpis enim est et
 periculosa confessio.

mihi autem hoc perarduum
 est demonstrare. quibus enim testibus? publicanis ? tractati 
 honorifice sunt: tacebunt. Litteris eorum? decreto decumanorum remotae sunt.
 quo me igitur vertam? rem tam improbam, crimen tantae audaciae tantaeque
 impudentiae propter inopiam testium ac litterarum praetermittam? non faciam,
 iudices, utar teste—quo? P. Vettio Chilone, homine equestris ordinis honestissimo atque
 ornatissimo, qui isti ita et amicus et necessarius est ut, etiamsi vir bonus non esset, tamen quod
 contra istum diceret grave videretur, ita vir bonus est ut, etiamsi inimicissimus isti esset,
 tamen eius testimonio credi oporteret.

admiratur et exspectat quidnam Vettius
 dicturus sit. nihil dicet ex tempore, nihil ex sua voluntate, nihil, cum utrumvis
 licuisse videatur. misit in Siciliam litteras ad Carpinatium, cum esset magister scripturae et sex
 publicorum, quas ego Syracusis apud Carpinatium in litterarum adlatarum libris, Romae in
 litterarum missarum apud
 magistrum L. Tullium, familiarem tuum, inveni; quibus ex litteris impudentiam
 faeneratoris , quaeso, cognoscite. LITTERAE MISSAE P. VETTI, P.
 SERVILI, C. ANTISTI MAGI- STRORVM praesto se tibi ait futurum Vettius et observaturum quem ad modum rationes ad
 aerarium referas, ut, si hanc ex faenore pecuniam populo non rettuleris, reddas
 societati.

possumus hoc teste, possumus P. Servili et C. Antisti magistrorum
 litteris , primorum hominum atque honestissimorum, possumus auctoritate societatis,
 cuius litteris utimur, quod dicimus obtinere, an aliqua firmiora aut graviora quaerenda
 sunt?
 
 Vettius, tuus familiarissimus, Vettius, tuus
 adfinis, cuius sororem habes in matrimonio, tuae frater uxoris , Vettius, frater tui quaestoris, testatur litteris impudentissimum
 tuum furtum certissimumque peculatum; nam quo alio nomine pecuniae publicae
 faeneratio est appellanda? RECITA RELIQVA. Scribam 
 tuum dicit, Verres, huius perscriptorem faenerationis fuisse: ei quoque magistri minantur in
 litteris, et casu scribae tum duo magistri fuerunt cum Vettio. binas centesimas ab
 sese ablatas
 ferendum non putant, et recte non putant . quis enim hoc fecit umquam, quis denique conatus est
 facere aut posse fieri cogitavit, ut, cum senatus usura publicanos saepe iuvisset, magistratus a
 publicanis pecuniam pro usura auderet auferre? certe huic homini spes nulla salutis esset,
 si publicani, hoc est si equites Romani iudicarent:

minor
 esse 
 nunc, iudices, vobis disceptantibus debet, et tanto minor quanto est honestius alienis
 iniuriis quam re sua commoveri. 
 quid ad haec respondere cogitas? utrum factum negabis an tibi hoc licitum esse
 defendes? negare qui potes? an ut tanta auctoritate litterarum, tot testibus
 publicanis convincare licuisse vero qui?
 si hercule te
 tuam pecuniam praetorem in provincia faeneratum
 docerem, tamen effugere non posses; sed publicam, sed ob frumentum decretam, sed a publicanis
 faenore acceptam , hoc licuisse cuiquam
 probabis? quo non modo ceteri, sed tu ipse nihil audacius improbiusque fecisti. non 
 mehercule hoc, quod omnibus singulare
 videtur,—de quo mihi deinceps dicendum est,— possum, iudices, dicere audacius esse aut
 impudentius, quod permultis civitatibus pro frumento nihil solvit omnino: maior haec praeda
 fortasse , sed illa impudentia certe non minor.

et quoniam de illa faeneratione satis dictum est, nunc de hac tota pecunia
 aversa, quaeso, cognoscite. 
 Siciliae civitates multae sunt, iudices, ornatae
 atque honestae, ex quibus in primis numeranda est civitas Halaesina; nullam enim reperietis
 aut officiis fideliorem aut copiis locupletiorem aut auctoritate graviorem. huic 
 iste in annos singulos cum sexagena milia
 tritici modium imperavisset, pro tritico nummos abstulit, quanti erat in Sicilia
 triticum; quos de publico nummos acceperat, retinuit omnis. obstipui , iudices, cum hoc
 mihi primum Halaesae demonstravit in senatu Halaesinorum homo summo ingenio, summa prudentia,
 summa auctoritate praeditus, Halaesinus Aeneas, cui senatus dederat publicam causam ut mihi
 fratrique meo gratias ageret, et simul qui nos ea quae ad iudicium pertinerent doceret.

demonstravit hanc istius
 consuetudinem ac rationem fuisse: quod omnis frumenti copia decumarum nomine penes istum esset redacta, solitum esse
 istum pecuniam cogere a civitatibus, frumentum improbare, quantum frumenti esset Romam mittendum, tantum de suo quaestu ac de sua copia
 frumenti mittere. posco rationes, inspicio litteras, video frumenti granum
 Halaesinos, quibus sexagena milia modium imperata erant, nullum dedisse, pecuniam Volcatio,
 Timarchidi, scribae 
 dedisse: reperio genus huius modi, iudices, praedae, ut praetor, qui frumentum emere
 debeat , non emat sed vendat, pecunias, quas civitatibus distribuere
 debeat , eas omnis avertat atque auferat. non mihi iam furtum, sed
 monstrum ac prodigium videbatur civitatum frumentum improbare, suum probare ; cum suum
 probasset , pretium ei frumento constituere; quod constituisset, id a civitatibus
 auferre, quod a populo Romano accepisset, tenere.

quot 
 vultis esse in uno furto peccatorum gradus, ut, si singulis insistere velim, progredi iste non
 possit ? improbas frumentum Siculorum. quid ? ipse quod mittis?
 peculiarem habes aliquam Siciliam quae tibi ex alio genere frumentum suppeditare possit?
 cum senatus decernit ut ematur in Sicilia frumentum, aut cum populus iubet, hoc,
 ut opinor, intellegit, ex Sicilia Siculum frumentum apportari oportere: tu cum civitatum
 Siciliae vulgo omne frumentum improbas, num ex Aegypto aut Syria frumentum Romam
 missurus es ?
 improbas Halaesinum, Thermitanum, Cephaloeditanum , Amestratinum, Tyndaritanum, Herbitense, multarum praeterea
 civitatum! quid accidit tandem ut horum populorum agri frumentum eius modi te
 praetore ferrent,—quod numquam antea ,—ut neque tibi neque populo Romano posset probari, praesertim cum ex isdem agris
 eiusdem anni frumentum ex decumis Romam mancipes advexissent ? quid acciderat ut ex eodem horreo decumanum
 probaretur, emptum improbaretur? Dubiumne est quin ista omnis improbatio cogendae pecuniae
 causa nata sit?

esto , improbas Halaesinum, habes
 ab alio populo quod probes: eme illud quod placet, missos fac eos quorum frumentum improbasti.
 sed ab iis quos repudias exigis tantum pecuniae quantum ad eum numerum frumenti satis
 sit quem ei 
 civitati imperas emendum . in medimna singula video ex litteris publicis tibi Halaesinos
 HS quinos denos dedisse. ostendam ex tabulis locupletissimorum aratorum eodem
 tempore neminem in Sicilia pluris frumentum vendidisse. 
 
 quae est ergo ista ratio aut quae potius
 amentia , frumentum improbare id quod ex eo loco sit ex quo senatus et populus
 Romanus emi voluerit, et ex eo acervo ex quo partem
 tu idem decumarum nomine probaris; deinde a civitatibus pecuniam ad emendum frumentum cogere,
 cum ex aerario acceperis? Vtrum enim te lex Terentia
 Siculorum pecunia frumentum emere an populi Romani pecunia frumentum a Siculis emere
 iussit?

iam vero ab isto omnem illam ex aerario
 pecuniam, quam his oportuit civitatibus pro frumento dari, lucri factam videtis.
 accipis enim HS xv pro medimno; tanti enim est illo tempore medimnum; retines HS
 XXI ; tanti enim est frumentum Siciliense ex lege aestimatum.
 quid interest utrum hoc feceris an frumentum Siciliense non improbaris, sed
 frumento probato et accepto pecuniam publicam tenueris omnem neque quicquam ulli dissolveris
 civitati? cum aestimatio legis eius modi sit ut ceteris temporibus tolerabilis Siculis, te
 praetore etiam grata esse debuerit. est enim modius lege HS IIIS aestimatus, fuit autem te praetore, ut tu in multis epistulis ad amicos tuos gloriaris, HS II . sed fuerit HS iis , quoniam tu tantum a
 civitatibus in modios singulos exegisti; cum, si solveres Siculis tantum quantum te populus Romanus iusserat, aratoribus fieri gratissimum
 posset, tu non modo eos accipere quod oportebat noluisti, sed etiam dare quod non debebant
 coegisti?

atque haec ita gesta esse, iudices,
 cognoscite et ex litteris publicis civitatum et ex testimoniis publicis,
 in quibus nihil fictum , nihil ad
 tempus accommodatum intellegetis; omnia quae dicimus rationibus populorum non interpositis
 neque perturbatis neque repentinis, sed certis, institutis, ordine relata atque confecta sunt.
 recita . RATIONES HALAE- SINORVM. Cui pecuniam datam
 dicit? dic etiam clarius. VOLCATIO, TIMARCHIDI, MAEVIO. 
 
 quid est, Verres? ne illam quidem
 tibi defensionem reliquam fecisti, mancipes
 in istis rebus esse versatos, mancipes frumentum improbasse, mancipes pretio cum
 civitatibus decidisse, et eosdem abs
 te illarum civitatum nomine pecunias abstulisse, deinde ipsos sibi frumentum coemisse, nihil
 haec ad te pertinere? mala 
 mehercule ac misera defensio praetorem hoc dicere: ' ego frumentum neque attigi
 neque aspexi , mancipibus potestatem probandi improbandique permisi; mancipes a civitatibus
 pecunias extorserunt, ego autem, quam pecuniam populis dare debui, mancipibus dedi!'

mala est haec quidem , ut dixi, ac potius perdita maximorum peccatorum, huius autem iniquitatis et inertiae
 confessio, non defensio criminis; sed tamen hac ipsa tibi, si uti cupias, non licet; vetat te
 Volcatius, tuae tuorumque deliciae, mentionem mancipis facere; Timarchides autem, columen
 familiae vestrae, premit fauces defensionis tuae, cui simul et Volcatio pecunia a
 civitate numerata est; iam vero scriba tuus anulo aureo suo, quem ex his rebus invenit,
 ista te ratione uti non sinet. quid igitur est reliquum nisi uti fateare te Romam
 frumentum emptum Siculorum pecunia misisse publicam pecuniam domum tuam convertisse? 
 O consuetudo peccandi, quantam habes iucunditatem improbis et audacibus, cum poena afuit et
 licentia consecuta est!

iste in hoc genere
 peculatus non nunc primum invenitur, sed nunc demum tenetur . vidimus huic ab aerario pecuniam numerari
 quaestori ad sumptum exercitus consularis, vidimus paucis post mensibus et exercitum et
 consulem spoliatum ; illa omnis pecunia latuit in illa caligine ac tenebris quae totam rem
 publicam tum occuparant . iterum gessit hereditariam quaesturam, cum
 a Dolabella
 magnam pecuniam avertit, sed eius rationem cum damnatione Dolabellae permiscuit.
 commissa est pecunia tanta praetori; non reperietis hominem timide nec leviter
 haec improbissima lucra ligurrientem; devorare omnem pecuniam publicam non dubitavit.
 ita serpit illud insitum in natura
 malum consuetudine peccandi libera, finem ut audaciae statuere ipse non possit.

tenetur igitur aliquando, et in rebus cum maximis tum manifestis tenetur; atque
 in eam fraudem mihi videtur 
 divinitus incidisse, non solum ut eas poenas quas proxime meruisset solveret, sed ut illa
 etiam scelera eius in Carbonem et in Dolabellam vindicarentur. 
 
 etenim nova quoque alia res,
 iudices ,
 exstitit in hoc crimine, quae tollat omnem
 dubitationem superioris illius decumani criminis. nam ut illud missum faciam, permultos
 aratores in alteras decumas et in haec DCCC milia modium, quod emptum populo Romano darent,
 non habuisse, et a tuo procuratore, hoc est ab Apronio, emisse, ex quo intellegi potest nihil
 te aratoribus reliqui fecisse,—ut hoc praeteream, quod multorum est testimoniis expositum,
 potest illo quicquam esse certius, in tua potestate atque in tuis horreis omne frumentum
 Siciliae per triennium atque omnis fructus agri decumani fuisse?

cum enim a civitatibus
 pro frumento pecuniam exigebas, unde erat frumentum quod Romam mitteres, si tu id non
 omne clausum et compressum possidebas?
 ita in eo frumento primus tibi ille quaestus erat ipsum frumentum , quod
 erat ereptum ab aratoribus, alter, quod frumentum improbissime per triennium partum non semel sed
 bis, neque uno sed duobus pretiis unum et idem frumentum vendidisti, semel civitatibus HS xv
 in medimnum, iterum populo Romano, a quo HS XXI in medimna pro eodem illo frumento abstulisti.

at enim frumentum Centuripinorum et
 Agrigentinorum et non nullorum fortasse praeterea probasti et his populis pecuniam
 dissolvisti. sint sane aliquae civitates in eo numero, quarum frumentum improbare nolueris;
 quid tandem? his civitatibus omnisne pecunia quae pro frumento debita est dissoluta est? Vnum
 mihi reperi non populum, sed aratorem: vide, quaere, circumspice, si quis forte est ex ea provincia, in qua tu triennium praefuisti, qui
 te nolit perisse: unum, inquam, da mihi ex illis aratoribus qui tibi ad statuam pecuniam
 contulerunt, qui sibi dicat omne esse pro frumento quod oportuerit solutum.
 confirmo , iudices, neminem esse dicturum.

ex 
 omni pecunia quam aratoribus solvere debuisti certis nominibus deductiones fieri solebant,
 primum pro spectatione et collybo, deinde pro nescio quo cerario. haec omnia,
 iudices, non rerum certarum, sed furtorum improbissimorum sunt vocabula. nam 
 collybus esse qui potest, cum utuntur omnes uno genere nummorum? cerarium 
 vero—quid ? quo modo hoc nomen ad rationes magistratus, quo modo ad pecuniam publicam
 adlatum est? nam illud genus tertium deductionis erat eius modi, quasi non modo
 liceret sed etiam oporteret, nec solum oporteret sed plane necesse esset . scribae nomine de tota pecunia binae quinquagesimae
 detrahebantur. quis tibi hoc 
 concessit, quae lex, quae senatus auctoritas, quae porro aequitas, ut tantam pecuniam scriba
 tuus auferret sive de aratorum bonis sive de populi Romani vectigalibus?

nam si potest ista pecunia sine aratorum
 iniuria detrahi, populus Romanus habeat, in tantis praesertim aerari angustiis; sin autem et
 populus Romanus voluit, et aequum est ita solvi aratoribus, tuus apparitor parva mercede
 populi conductus de aratorum bonis
 praedabitur? et in hac causa scribarum ordinem in me concitabit Hortensius et eorum
 commoda a me labefactari atque oppugnari iura dicet? quasi vero hoc scribis ullo
 exemplo sit aut ullo iure concessum.
 quid ego vetera repetam aut quid eorum scribarum mentionem faciam quos constat
 sanctissimos homines atque innocentissimos fuisse? non me fugit, iudices, vetera exempla pro fictis fabulis iam audiri
 atque haberi: in his temporibus versabor miseris ac perditis. nuper , Hortensi,
 quaestor fuisti. quid tui scribae fecerint, tu potes dicere: ego de meis hoc dico,
 cum in eadem ista Sicilia pro frumento pecuniam civitatibus solverem et mecum duos
 frugalissimos homines scribas haberem, L. Mamilium et L. Sergium, non modo istas duas
 quinquagesimas, sed omnino nummum nullum cuiquam esse
 deductum. dicerem hoc mihi
 totum esse attribuendum, iudices,
 si illi umquam hoc a me postulassent, si umquam omnino cogitassent.

quam ob rem enim scriba deducat, ac non potius mulio qui advexerit ,
 tabellarius cuius adventu certiores facti
 petiverunt, praeco qui adire iussit, viator aut Venerius qui fiscum sustulit? quae 
 pars operae aut opportunitatis in scriba est cur ei non modo merces tanta detur, sed cur cum eo tantae pecuniae partitio fiat?
 ' ordo est honestus.' quis negat, aut quid ea res ad hanc rem pertinet?
 est vero honestus, quod eorum hominum fidei tabulae publicae periculaque
 magistratuum committuntur. itaque ex his scribis qui digni sunt illo ordine,
 patribus familias , viris bonis
 atque honestis, percontamini quid sibi istae quinquagesimae velint: iam omnibus intellegetis novam
 rem totam atque indignam videri.

ad eos me scribas revoca, si placet, noli hos colligere,
 qui nummulis corrogatis de nepotum donis ac de scaenicorum corollariis, cum decuriam emerunt,
 ex primo ordine explosorum in secundum ordinem civitatis se venisse dicunt. Eos scribas tecum
 disceptatores huius criminis habebo qui istos scribas esse moleste ferunt . tametsi cum in eo ordine videamus esse
 multos non idoneos, qui ordo industriae propositus est et dignitati, mirabimur turpis aliquos
 ibi esse quo cuivis pretio licet 
 pervenire? tu ex pecunia publica HS
 terdeciens scribam tuum permissu tuo cum abstulisse fateare, reliquam tibi ullam defensionem putas esse? hoc quemquam
 ferre posse, hoc quemquam
 denique nunc tuorum advocatorum animo aequo audire arbitrare, qua in civitate C. Catoni,
 consulari homini, clarissimo viro, HS vll1 lis aestimata sit, in eadem civitate apparitori tuo
 esse concessum ut HS terdeciens uno nomine auferret?

hinc ille est anulus aureus quo tu istum in
 contione donasti; quae tua donatio singulari impudentia nova Siculis omnibus, mihi vero etiam incredibilis
 videbatur. saepe enim nostri imperatores superatis hostibus, optime re publica
 gesta, scribas suos anulis aureis in contione donarunt: tu vero quibus rebus gestis, quo hoste
 superato contionem donandi causa advocare ausus es? neque enim solum scribam tuum
 anulo, sed etiam virum fortissimum ac tui dissimillimum, Q. Rubrium,
 excellentem virtute auctoritate copiis, corona et phaleris et torque donasti, M.
 Cossutium, sanctissimum virum atque honestissimum, M. Castricium, summo splendore ingenio
 gratia praeditum.

quid haec sibi horum trium
 civium Romanorum dona voluerunt? Siculos praeterea potentissimos
 nobilissimosque donasti,
 qui non, quem ad modum sperasti, tardiores fuerunt, sed ornatiores tuo iudicio ad testimonia
 dicenda venerunt. quibus ex hostium spoliis, de qua victoria, qua ex praeda aut
 manubiis haec abs te donatio constituta est? an
 quod te praetore paucorum adventu myoparonum classis pulcherrima, Siciliae praesidium
 propugnaculumque provinciae, piratarum manibus incensa est? an quod ager Syracusanus praedonum
 incendiis te praetore vastatus est? an quod
 forum Syracusanum nauarchorum sanguine redundavit? an quod in portu Syracusano piraticus
 myoparo navigavit? nihil possum reperire quam ob rem te in istam amentiam incidisse
 arbitrer, nisi forte id egisti ut hominibus ne oblivisci quidem rerum tuarum male
 gestarum liceret.

anulo est aureo scriba donatus, et ad eam
 donationem contio est advocata. quod erat os tuum, cum videbas in contione eos homines quorum ex bonis
 istum anulo aureo donabas , qui ipsi anulos aureos
 posuerant liberisque suis detraxerant, ut esset unde scriba tuus hoc tuum munus ac beneficium
 tueretur? quae porro praefatio tuae donationis fuit? illa scilicet vetus atque imperatoria, QVANDOQVE TV
 QVIDEM IN PROELIO, IN BELLO, IN RE MILITARI—cuius ne mentio quidem te praetore
 ulla facta est: an illa, QVANDO- QVE TV NVLLA VMQVAM MIHI IN CVPIDITATE AC TVRPITV- DINE
 DEFVISTI OMNIBVSQVE IN ISDEM FLAGITIIS MECVM ET IN LEGATIONE ET IN PRAETVRA ET HIC IN SICILIA
 VERSATVS ES, OB EAS RES TE, QVONIAM RE LOCVPLETAVI, HOC ANVLO AVREO DONO? vera 
 haec fuisset oratio; neque enim iste anulus aureus abs te datus istum virum fortem, sed
 hominem locupletem esse declarat. ita eundem anulum ab alio datum testem virtutis
 duceremus, abs te donatum comitem pecuniae iudicamus.

dictum , iudices, est de decumano frumento, dictum de empto, extremum reliquum
 est de aestimato; quod cum magnitudine
 pecuniae tum iniuriae genere quemvis debet commovere, tum vero eo magis
 quod ad hoc crimen non ingeniosa aliqua defensio sed improbissima confessio comparatur.
 nam cum ex senatus consulto et ex legibus frumentum in cellam ei sumere liceret
 idque frumentum senatus ita aestimasset, quaternis HS tritici modium, binis hordei,
 iste 
 hordei 
 numero ad summam tritici adiecto tritici modios singulos cum aratoribus denariis
 ternis aestimavit. non est
 in hoc crimen, Hortensi, ne forte ad hoc meditere, multos saepe viros
 bonos et fortis et innocentis cum aratoribus et cum civitatibus frumentum , in cellam quod sumi oporteret, aestimasse et pecuniam pro
 frumento abstulisse. scio quid soleat fieri, scio quid liceat; nihil quod antea
 fuerit in consuetudine bonorum nunc in istius facto reprehenditur;

hoc reprehendo, quod, cum in Sicilia HS binis tritici modius esset, ut istius
 epistula ad te missa declarat, summum HS ternis, id quod et testimoniis omnium et tabulis aratorum
 planum factum antea est, tum iste pro tritici modiis singulis ternos ab aratoribus
 denarios 
 exegit;
 
 hoc crimen est, ut intellegas non ex
 aestimatione neque ex ternis denariis pendere crimen, sed ex coniunctione annonae atque aestimationis. 
 etenim haec aestimatio nata est initio, iudices, non ex praetorum aut consulum,
 sed ex civitatum et aratorum commodo. nemo enim
 fuit initio tam impudens qui, cum frumentum deberetur, pecuniam posceret. certe hoc
 ab aratore primum est profectum, aut ab ea civitate cui imperabatur; cum aut frumentum
 vendidisset aut servare vellet aut in eum locum quo imperabatur portare
 nollet, petivit in benefici loco et gratiae ut sibi pro frumento quanti frumentum esset dare
 liceret. ex huiusce modi principio atque ex liberalitate et accommodatione
 magistratuum consuetudo aestimationis introducta est.

secuti sunt avariores magistratus, qui tamen in avaritia sua non solum viam
 quaestus invenerunt, verum etiam exitum ac rationem defensionis. instituerunt 
 semper in ultima ac difficillima ad portandum loca frumentum imperare, ut vecturae
 difficultate ad quam vellent aestimationem pervenirent. in hoc genere facilior est
 existimatio quam reprehensio, ideo quod eum qui hoc facit avarum possumus existimare, crimen
 in eo constituere non tam facile possumus, quod videtur concedendum
 magistratibus nostris esse ut iis quo loco velint frumentum accipere liceat. itaque 
 hoc est quod multi fortasse fecerunt, sed ita multi ut ii quos
 innocentissimos meminimus aut audivimus non fecerint.

quaero nunc abs te , Hortensi,
 cum utrisne tandem istius factum collaturus es?
 cum iis, credo, qui benignitate adducti per beneficium et gratiam civitatibus
 concesserunt ut nummos pro frumento darent. ita credo petisse ab isto aratores ut,
 cum HS ternis tritici modium vendere non possent, pro singulis modiis ternos
 denarios dare liceret. an quoniam hoc non audes dicere, illuc confugies,
 vecturae difficultate adductus ternos denarios dare maluisse? cuius vecturae? quo
 ex loco in quem locum ne portarent? Philomelio Ephesum? video quid inter annonam
 interesse soleat, video quot dierum via sit, video Philomeliensibus expedire, quanti Ephesi
 sit frumentum, dare potius in Phrygia quam Ephesum portare aut ad emendum
 frumentum Ephesum pecuniam et legatos mittere.

in Sicilia vero quid eius modi est? Henna mediterranea est maxime.
 coge ut ad aquam tibi, id quod summi iuris est, frumentum Hennenses
 admetiantur vel Phintiam vel Halaesam vel Catinam,
 loca inter se maxime diversa: eodem die quo iusseris deportabunt. tametsi ne
 vectura quidem est opus. nam totus quaestus hic, iudices, aestimationis ex annonae
 natus est varietate. hoc enim magistratus in provincia adsequi potest, ut ibi
 accipiat ubi est carissimum. ideo valet ista ratio aestimationis in Asia, valet in
 Hispania, valet in iis provinciis in quibus unum
 pretium frumento esse non solet: in Sicilia vero quid cuiusquam intererat quo loco daret?
 neque enim portandum erat, et, quo quisque vehere iussus esset, ibi tantidem frumentum emeret quanti domi vendidisset.

quam ob rem, si vis, Hortensi, docere aliquid ab isto
 simile in aestimatione atque a ceteris esse factum, doceas oportebit aliquo in loco Siciliae praetore Verre
 ternis denariis tritici modium fuisse. 
 
 
 vide quam tibi defensionem patefecerim,
 quam iniquam in socios, quam remotam ab utilitate rei publicae, quam seiunctam a voluntate ac
 sententia legis. tu , cum tibi ego frumentum in meis agris atque in mea civitate,
 denique cum in
 iis locis in quibus es , versaris, rem geris, provinciam administras, paratus sim dare, angulum mihi
 aliquem eligas provinciae reconditum ac derelictum? iubeas ibi me metiri quo portare non
 expediat, ubi emere non possim?

improbum 
 facinus, iudices, non ferendum, nemini lege concessum, sed fortasse adhuc in nullo etiam
 vindicatum! tamen ego hoc , quod ferri
 nego posse, Verri, iudices, concedo et largior. si ullo in loco eius provinciae
 frumentum tanti fuit quanti iste aestimavit, hoc crimen in istum reum valere oportere non
 arbitror. verum enim vero, cum esset HS binis aut etiam ternis quibusvis in locis
 provinciae, duodenos sestertios exegisti. si mihi tecum neque de annona neque de
 aestimatione tua potest esse controversia, quid sedes, quid exspectas, quid
 defendis ? utrum tibi pecuniae coactae conciliatae videntur adversus leges, adversus rem publicam cum maxima
 sociorum iniuria, an vero id recte , ordine, e re
 publica, sine cuiusquam iniuria factum esse defendis ?

cum tibi senatus ex aerario pecuniam
 prompsisset et singulos tibi denarios adnumerasset quos tu pro singulis modiis aratoribus solveres , quid facere debuisti? si quod L. Piso ille Frugi,
 qui legem de pecuniis repetundis primus tulit, cum emisses quanti esset, quod superaret
 pecuniae rettulisses; si ut ambitiosi homines aut benigni, cum pluris senatus aestimasset quam
 quanti esset annona, ex senatus aestimatione, non ex annonae ratione solvisses; sin, ut
 plerique faciunt, in quo erat aliqui quaestus, sed is honestus atque concessus,
 frumentum, quoniam vilius erat, ne emisses, sumpsisses id nummorum quod tibi senatus cellae
 nomine concesserat. 
 
 hoc vero quid est? quam habet rationem
 non quaero aequitatis, sed ipsius improbitatis atque impudentiae? neque enim est
 fere quicquam quod homines palam facere audeant in magistratu quamvis improbe , quin eius facti si
 non bonam, at aliquam rationem adferre soleant.

hoc quid est? venit praetor; frumentum, inquit, me abs te emere
 oportet. optime . modium denario . benigne ac liberaliter; nam ego ternis HS non possum vendere.
 mihi frumentum non opus est, nummos
 volo. nam sperabam , inquit arator, me ad denarios perventurum; sed, si ita
 necesse est, quanti frumentum sit considera. video esse binis HS. quid 
 ergo a me tibi nummorum dari potest, cum senatus tibi quaternos HS dederit? quid 
 poscit ?
 attendite et, vos quaeso, simul, iudices , aequitatem praetoris attendite.

Quaternos
 HS, quos mihi senatus decrevit et ex aerario dedit, ego habebo et in cistam transferam de
 fisco. quid postea? quid? pro singulis modiis, quos tibi impero, tu mihi octonos HS dato. qua 
 ratione? quid quaeris rationem? non tantam rationem res habet quantam utilitatem
 atque praedam. dic , dic , inquit ille, planius. senatus te voluit mihi
 nummos, me tibi frumentum dare: tu eos nummos quos mihi senatus dare voluit ipse
 habebis ; a me, cui singulos denarios a te
 dari oportuit, binos
 auferes et huic praedae ac direptioni cellae nomen impones ?

haec deerat iniuria et haec calamitas
 aratoribus te praetore qua reliquis fortunis omnibus everterentur. nam quid esse
 reliqui poterat ei qui per hanc iniuriam non modo fructum omnem amitteret , sed etiam
 omne 
 instrumentum vendere cogeretur? quonam se verteret? ex quo fructu nummos quos tibi
 daret inveniret? decumarum nomine tantum erat ablatum quantum voluntas tulerat
 Aproni: pro alteris decumis emptoque frumento aut nihil datum aut tantum datum quantum reliqui scribae fecerant , aut ultro
 etiam, id quod didicistis,
 ablatum. cogantur etiam nummi ab aratore?
 quo modo, quo iure, quo exemplo? nam cum fructus diripiebantur aratorum atque omni
 lacerabantur iniuria, videbatur id perdere arator quod aratro ipse quaesisset, in quo
 elaborasset, quod agri segetesque extulissent;

quibus
 iniuriis gravissimis tamen illud erat miserum solacium, quod id perdere videbatur quod alio
 praetore eodem ex agro reparare posset. nummos vero ut det arator
 quos non exarat , quos non aratro ac manu quaerit,
 boves et aratrum ipsum atque omne instrumentum vendat necesse est. non enim debetis
 hoc cogitare: habet idem in nummis, habet in urbanis praediis. nam 
 cum aratori aliquid imponitur, non hominis si quae sunt praeterea facultates, sed
 arationis ipsius vis ac ratio consideranda est, quid ea sustinere, quid pati, quid efficere
 possit ac debeat; quamquam illi quoque homines sunt 
 ab isto omni ratione exinaniti ac perditi, tamen hoc vobis est statuendum, quid aratorem ipsum
 arationis nomine muneris in rem publicam fungi ac sustinere velitis. imponitis 
 decumas, patiuntur; alteras, temporibus vestris serviendum putant; dent emptum praeterea; dabunt, si voletis.

haec quam sint gravia, et quid his rebus detractis possit ad
 dominos puri ac reliqui pervenire, credo vos ex vestris impensis , ex vestris rebus rusticis
 coniectura adsequi posse. addite nunc eodem istius edicta, instituta, iniurias;
 addite Aproni Veneriorumque servorum in agro decumano regna ac rapinas. quamquam 
 haec omitto: de cella loquor. placet vobis
 in cellam magistratibus vestris frumentum Siculos gratis 
 dare? quid hoc indignius, quid iniquius? atque hoc scitote aratoribus Verre praetore
 optandum ac petendum fuisse. 
 
 
 Sositheus est Entellinus, homo cum primis prudens et domi nobilis, cuius verba audietis , qui
 ad hoc iudicium legatus
 publice cum Artemone et Menisco, primariis viris, missus est. is cum in senatu
 Entellino multa mecum de istius iniuriis ageret, hoc dixit: si hoc de cella atque hac
 aestimatione concederetur, velle Siculos senatui polliceri frumentum in cellam gratis, ne
 posthac tantas pecunias magistratibus nostris decerneremus.

perspicere vos certo scio Siculis quanto opere hoc expediat non ad
 aequitatem condicionis , sed ad minima malorum eligenda. nam qui mille modium Verri suae partis in cellam gratis dedisset, duo milia
 nummum aut summum tria dedisset, idem nunc pro eodem numero frumenti HS viii dare coactus
 est. hoc arator adsequi per triennium certe fructu suo non potuit: vendiderit
 instrumentum necesse est. quodsi hoc munus et hoc 
 vectigal aratio tolerare, hoc est Sicilia ferre ac pati potest, populo Romano ferat potius
 quam nostris magistratibus . Magna
 est enim pecunia, magnum praeclarumque vectigal, si modo id salva
 provincia, si sine iniuria sociorum percipere possumus . nihil detraho
 magistratibus; tantundem detur in cellam quantum semper datum est; quod praeterea Verres
 imperat, id, si facere non possunt, recusent; si possunt, populi Romani potius hoc sit
 vectigal quam praeda praetoris.

deinde cur in
 uno genere solo frumenti ista aestimatio
 constituatur , si est aequa et ferenda? debet populo Romano Sicilia
 decumas; det pro singulis modiis tritici ternos
 denarios, sibi habeat frumentum. data tibi est pecunia , Verres, una qua frumentum
 tibi emeres in cellam, altera qua frumentum emeres a civitatibus quod Romam mitteres.
 tibi datam pecuniam domi retines, et praeterea pecuniam permagnam tuo nomine
 aufers; fac idem in eo frumento quod ad populum Romanum pertinet; exige eadem aestimatione
 pecuniam a civitatibus, et refer quam accepisti: iam refertius erit aerarium populi Romani quam umquam fuit.

' at enim istam rem in publico frumento Sicilia non ferret , hanc rem in meo frumento tulit.' proinde quasi
 aut aequior sit ista aestimatio in tuo quam in populi Romani commodo , aut ea res quam ego dico et ea quam tu fecisti inter se
 genere iniuriae, non magnitudine pecuniae differat. 
 verum istam ipsam cellam ferre nullo modo possunt: ut omnia remittantur, ut
 omnibus iniuriis et calamitatibus quas te praetore tulerunt in posterum liberentur, istam
 se cellam atque istam aestimationem negant ullo
 modo ferre posse.

multa Sosippus Agrigentinus apud
 Cn. Pompeium consulem nuper, homo disertissimus et omni doctrina et virtute ornatissimus, pro tota Sicilia de aratorum miseriis
 graviter et copiose dixisse ac deplorasse dicitur; ex quibus hoc iis qui aderant,—nam magno
 conventu acta res est,— indignissimum videbatur, qua in re senatus optime ac benignissime cum
 aratoribus egisset, large liberaliterque aestimasset, in ea re praedari praetorem, bonis
 everti aratores, et id non modo fieri sed ita fieri quasi liceat concessumque sit.

quid ad haec Hortensius? falsum esse crimen?
 hoc numquam dicet. non magnam hac ratione pecuniam captam?
 ne id quidem dicet. non iniuriam factam Siculis atque aratoribus?
 qui poterit dicere? quid igitur dicet ? fecisse alios. quid est hoc? utrum
 crimini defensio an
 comitatus exsilio quaeritur? tu in hac re publica atque in hac hominum libidine et,
 ut adhuc habuit se status iudiciorum, etiam
 licentia, non ex iure, non ex aequitate, non ex lege, non ex eo quod oportuerit , non ex eo
 quod licuerit, sed ex eo quod aliqui fecerit, id quod reprehenditur recte factum esse
 defendes?

fecerunt alii quidem aliquam multa ; cur in hoc uno crimine isto genere defensionis
 uteris? sunt quaedam omnino in te singularia, quae in nullum hominem alium dici
 neque convenire possint, quaedam tibi cum multis communia. ergo , ut omittam tuos
 peculatus, ut ob ius dicendum pecunias acceptas, ut eius modi cetera quae forsitan alii quoque
 etiam fecerint, illud in quo te gravissime accusavi, quod ob iudicandam rem pecuniam
 accepisses, eadem ista ratione defendes, fecisse alios? Vt ego adsentiar orationi, defensionem
 tamen non probabo. potius enim te damnato ceteris angustior locus improbitatis
 defendendae relinquetur , quam
 te absoluto alii quod audacissime fecerunt recte fecisse existimentur.

lugent omnes provinciae, queruntur omnes liberi populi , regna denique etiam omnia de
 nostris cupiditatibus et iniuriis expostulant; locus intra Oceanum iam nullus est neque tam
 longinquus neque tam reconditus quo non per haec tempora nostrorum hominum libido iniquitasque
 pervaserit; sustinere iam populus Romanus omnium nationum non vim, non arma, non bellum, sed
 luctum , lacrimas, querimonias non potest.
 in eius modi re ac moribus, si
 is qui erit adductus in iudicium, cum manifestis in flagitiis tenebitur, alios eadem fecisse dicet, illi exempla non deerunt: rei
 publicae salus deerit , si
 improborum exemplis improbi iudicio ac periculo liberabuntur.

placent vobis hominum mores? placet ita geri magistratus ut
 geruntur? placet socios sic tractari, quod restat, ut per haec tempora tractatos videtis?
 cur haec a me opera consumitur? quid sedetis? cur non in media oratione mea
 consurgitis atque disceditis? vultis autem istorum audacias ac libidines aliqua ex parte resecare? desinite 
 dubitare utrum sit utilius propter multos improbos uni parcere, an unius improbi supplicio
 multorum improbitatem coercere.

tametsi quae ista sunt exempla multorum?
 nam cum in causa tanta , cum in crimine maximo dici a defensore coeptum est factitatum
 esse aliquid, exspectant ii qui audiunt exempla ex vetere memoria, ex monumentis ac litteris,
 plena dignitatis, plena antiquitatis;
 
 haec enim
 plurimum solent et auctoritatis habere ad probandum et iucunditatis ad audiendum. Africanos
 mihi et Catones et Laelios commemorabis et eos fecisse idem dices? quamvis res mihi non placeat, tamen contra hominum auctoritatem pugnare non
 potero. an , cum eos non poteris, proferes hos recentis, Q. Catulum patrem, C.
 Marium, Q. Scaevolam, M. Scaurum, Q. Metellum? qui omnes provincias habuerunt et frumentum
 cellae nomine imperaverunt. Magna est hominum auctoritas, et tanta ut etiam delicti
 suspicionem tegere possit.

non habes ne ex his
 quidem hominibus qui nuper fuerunt ullum auctorem istius aestimationis. quo 
 me igitur aut ad quae exempla revocas? ab illis hominibus, qui tum
 versati sunt in re publica cum et optimi mores erant et hominum existimatio gravis habebatur
 et iudicia severa fiebant , ad hanc
 hominum libidinem ac licentiam me abducis, et, in quos aliquid exempli populus Romanus statui
 putat oportere, ab iis tu defensionis exempla quaeris? non fugio ne hos quidem
 mores, dum modo ex his ea quae probat populus Romanus exempla, non ea quae condemnat sequamur.
 non circumspiciam, non quaeram foris: habeo 
 iudices tecum principes civitatis, P. Servilium et Q. Catulum, qui tanta auctoritate sunt,
 tantis rebus gestis, ut in illo antiquissimorum clarissimorumque hominum, de quibus antea dixi, numero reponantur.

exempla quaerimus, et ea non antiqua. modo uterque
 horum exercitum habuit. quaere ,
 Hortensi, quoniam te recentia exempla delectant, quid fecerint. itane vero? Q.
 Catulus frumento est usus, pecuniam non coegit; P. Servilius quinquennium exercitui cum
 praeesset et ista ratione innumerabilem pecuniam facere cum posset , non statuit sibi
 quicquam licere quod non patrem suum, non avum Q. Metellum, clarissimum hominem , facere vidisset:
 C. Verres reperietur qui, quicquid expediat, id licere dicat? quod nemo nisi improbus
 fecerit, id aliorum exemplo se fecisse
 defendat? 
 at in Sicilia factitatum est.
 quae est ista condicio Siciliae? cur quae optimo iure propter vetustatem,
 fidelitatem, propinquitatem esse
 debet, huic praecipua lex iniuriae
 definitur?

sed in ista ipsa Sicilia non quaeram exemplum foris: hoc ipso ex
 consilio utar exemplis. C. Marcelle, te appello. Siciliae provinciae, cum esses pro consule,
 praefuisti: num quae in tuo imperio pecuniae
 cellae nomine coactae sunt? neque ego hoc in tua laude pono: alia sunt tua facta
 atque consilia summa laude digna, quibus illam tu provinciam adflictam et perditam erexisti
 atque recreasti; nam hoc de cella ne Lepidus quidem fecerat, cui tu successisti.
 quae sunt tibi igitur exempla in Sicilia cellae, si hoc crimen non modo Marcelli facto, sed ne
 Lepidi quidem potes defendere?

an me ad M.
 Antoni aestimationem frumenti exactionemque
 pecuniae revocaturus es? ' ita ,' inquit, 'ad Antoni'; hoc enim mihi significasse et
 adnuisse visus est. ex omnibus igitur populi Romani
 praetoribus , consulibus, imperatoribus M.
 Antonium delegisti, et
 eius unum improbissimum factum, quod imitarere! et hic utrum mini difficile est
 dicere an his existimare ita se in isto infinito imperio M. Antonium gessisse ut multo isti
 perniciosius sit dicere se ih re improbissima voluisse Antonium imitari quam si
 posset 
 defendere nihil in vita se M. Antoni simile fecisse? homines in iudiciis ad crimen
 defendendum non quid fecerit quispiam proferre solent, sed quid probarit . Antonium, cum multa
 contra sociorum salutem , multa
 contra utilitatem provinciarum et faceret et cogitaret, in mediis eius iniuriis et cupiditatibus mors oppressit. tu mihi,
 quasi eius omnia facta atque consilia
 senatus, populus, iudices comprobarint, ita M. Antoni exemplo istius audaciam defendis?

at 
 idem fecit Sacerdos. hominem innocentem et summa prudentia praeditum nominas; sed
 tum idem fecisse erit existimandus si eodem consilio fecerit. nam genus
 aestimationis ipsum a me numquam est reprehensum, sed eius aequitas aratorum commodo et
 voluntate perpenditur. non potest reprehendi ulla aestimatio quae aratori non modo incommoda non est sed etiam grata est.
 Sacerdos ut in provinciam venit, frumentum in cellam imperavit. cum esset ante
 novum tritici modius denariis v petiverunt ab
 eo civitates ut aestimaret. remissior aliquanto eius fuit aestimatio quam
 annona ; nam aestimavit denariis iii .
 vides eandem aestimationem propter temporis dissimilitudinem in illo laudis causam
 habere, in te criminis, in illo benefici, in te iniuriae.

eodem tempore praetor Antonius iii
 denariis aestimavit post messem, summa in
 vilitate, cum aratores frumentum dare gratis mallent , et aiebat se tantidem aestimasse quanti
 Sacerdotem, neque mentiebatur; sed eadem ista 
 aestimatione alter sublevarat aratores, alter everterat. quod nisi omnis frumenti
 ratio ex temporibus esset et annona, non ex numero neque ex summa consideranda, numquam tam
 grati hi sesquimodii, Q. Hortensi, fuissent, quos tu cum ad mensurae tam exiguam rationem
 populo Romano in capita descripsisses ,
 gratissimum omnibus fecisti; caritas enim annonae faciebat ut istuc , quod re parvum videtur, tempore magnum videretur.
 idem istuc si in vilitate populo Romano largiri voluisses, derisum tuum beneficium
 esset atque contemptum.

noli 
 igitur dicere istum idem fecisse quod Sacerdotem, quoniam non eodem tempore neque simili fecit annona:
 dicito potius, quoniam habes auctorem idoneum, quod Antonius uno adventu et vix menstruis
 cibariis fecerit, id istum per triennium fecisse, et istius innocentiam M. Antoni facto atque
 auctoritate defendito. nam de sex . quidem Peducaeo, fortissimo atque
 innocentissimo viro, quid dicetis? de quo quis umquam arator questus est? aut quis non ad hoc
 tempus innocentissimam omnium diligentissimamque praeturam illius hominis existimat?
 biennium provinciam obtinuit. cum alter annus in vilitate, alter in
 summa caritate fuerit, num aut in vilitate nummum arator quisquam dedit aut in caritate
 de aestimatione frumenti questus est? at uberiora cibaria facta sunt caritate.

credo ; neque id est novum neque reprehendendum.
 modo C. Sentium vidimus, hominem vetere illa ac singulari innocentia praeditum,
 propter caritatem frumenti quae fuerat in Macedonia permagnam ex cibariis pecuniam deportare.
 quam ob rem non ego invideo commodis tuis, si quae ad te lege venerunt: iniuriam queror,
 improbitatem coarguo , avaritiam in crimen et in iudicium voco. 
 quodsi suspiciones inicere velitis ad pluris homines et ad pluris provincias
 crimen hoc pertinere, non ego istam defensionem vestram pertimescam, sed me omnium provinciarum defensorem esse profitebor.
 etenim hoc dico, et magna voce dico, Vbicumque hoc factum est, improbe factum est;
 quicumque hoc fecit, supplicio dignus est.

nam ,
 per deos immortalis, videte, iudices, et prospicite animis quid futurum sit. multi 
 magnas pecunias ab invitis civitatibus atque ab invitis aratoribus ista ratione cellae nomine
 coegerunt,—omnino ego neminem video praeter istum, sed do hoc vobis et concedo, esse multos:
 in hoc homine rem adductam in iudicium videtis. quid facere potestis? utrum, cum
 iudices sitis de pecunia capta conciliata,
 tantam pecuniam captam neglegere, an, cum lex sociorum causa rogata sit, sociorum querimonias
 non audire?

verum hoc quoque vobis remitto;
 neglegite praeterita, si vultis; sed ne reliquas spes turbetis atque omnis provincias
 evertatis, id providete, ne avaritiae, quae antehac occultis itineribus atque angustis uti
 solebat, auctoritate vestra viam patefaciatis inlustrem atque latam. nam si hoc
 probatis et si licere pecunias isto nomine capi iudicatis, certe hoc, quod adhuc nemo nisi
 improbissimus fecit, posthac nemo nisi stultissimus non faciet. improbi sunt qui
 pecunias contra leges cogunt, stulti qui quod licere iudicatum est
 praetermittunt .

deinde , iudices, videte, quam infinitam sitis hominibus licentiam pecuniarum
 eripiendarum daturi . si , ternos
 denarios qui coegit erit absolutus, quaternos, quinos , denos denique aut
 vicenos coget alius. quae erit reprehensio? in quo primum iniuriae gradu resistere
 incipiet severitas iudicis? quotus erit iste denarius qui non sit ferendus, et in quo primum
 aestimationis iniquitas atque improbitas reprehendatur? non enim a vobis summa, sed
 genus aestimationis erit comprobatum, neque hoc potestis iudicare, ternis denariis aestimare
 licere, denis non licere . Vbi enim semel ab annonae ratione et ab aratorum voluntate res ad
 praetoris libidinem translata est, non est
 iam in lege neque in officio, sed in voluntate hominum atque avaritia positus modus
 aestimandi.
 
 quapropter , si vos semel in
 iudicando finem aequitatis et legis transieritis, scitote vos nullum ceteris in aestimando
 finem improbitatis et avaritiae reliquisse.

videte igitur quam multa simul a vobis postulentur. absolvite eum qui se
 fateatur maximas pecunias cum summa sociorum iniuria cepisse. non est satis: sunt
 alii quoque complures qui idem fecerint.
 absolvite etiam illos, si qui sunt, ut uno iudicio quam plurimos
 improbos liberetis. ne id quidem satis est: facite ut ceteris posthac
 idem liceat. licebit : adhuc parum est. permittite ut liceat quanti
 quisque velit tanti aestimare. permissum est : stultissimus
 quisque posthac minimo aestimabit . videtis iam profecto, iudices, hac
 aestimatione a vobis comprobata neque modum posthac avaritiae cuiusquam neque poenam
 improbitatis futuram.

quam ob rem quid agis,
 Hortensi? consul es designatus, provinciam sortiturus es ; de aestimatione frumenti cum
 dices, sic te audiemus quasi id quod ab isto recte factum esse defendes te facturum profiteare, et
 quasi quod isti licitum esse dices vehementer cupias tibi licere.
 atqui , si id licebit, nihil est quod putetis quemquam posthac commissurum ut de
 pecuniis repetundis condemnari possit. quantam enim quisque concupierit pecuniam,
 tantam licebit per cellae nomen aestimationis magnitudine consequatur.

at 
 enim est quiddam quod, etiamsi palam in defendendo 9 non dicet Hortensius, tamen ita dicet ut vos id suspicari et cogitare possitis, pertinere
 hoc ad commodum senatorium, pertinere ad utilitatem eorum qui iudicent, qui in provinciis cum
 potestate aut cum legatione se futuros aliquando
 arbitrentur. praeclaros vero existimas iudices nos habere, quos alienis peccatis
 concessuros putes quo facilius ipsis peccare liceat. ergo id volumus populum
 Romanum, id provincias, id socios nationesque
 exteras existimare, si senatores iudicent, hoc certe unum genus infinitae pecuniae per summam
 iniuriam cogendae nullo modo posse reprehendi? quod si ita est, quid possumus
 contra illum praetorem dicere qui cotidie templum tenet, qui rem publicam
 sistere negat posse nisi ad equestrem ordinem
 iudicia referantur?

quodsi ille hoc unum agitare
 coeperit, esse aliquod genus cogendae pecuniae senatorium commune et iam prope
 concessum 
 ordini, quo genere ab sociis maxima pecunia per summam iniuriam auferatur , neque id ullo modo senatoriis iudiciis reprehendi posse,
 idque, dum equester ordo iudicarit , numquam esse
 commissum, quis obsistet? quis erit tam cupidus vestri , tam fautor ordinis, qui de transferendis iudiciis possit recusare? 
 
 
 atque utinam posset aliqua ratione hoc
 crimen quamvis falsa, modo humana atque usitata defendere: minore periculo vestro, minore
 periculo provinciarum omnium iudicaretis. negaret hac aestimatione se usum, vos id
 credidissetis: homini credidisse, non factum
 comprobasse videremini . nullo modo negare potest; urgetur a tota Sicilia; nemo est ex
 tanto numero aratorum a quo pecunia cellae nomine non sit exacta.

vellem etiam hoc posset dicere, nihil ad se istam rationem
 pertinere, per quaestores rem frumentariam esse administratam. ne id quidem ei
 licet dicere, propterea quod ipsius litterae
 recitantur ad civitates de ternis denariis missae. quae est igitur defensio?
 ' feci quod arguis; coegi pecunias 
 maximas cellae nomine; sed hoc mihi licuit, vobis si prospicitis licebit.'
 periculosum provinciis genus iniuriae confirmari iudicio, perniciosum
 nostro ordini populum Romanum existimare non
 posse eos homines qui ipsi legibus teneantur leges in iudicando religiose defendere.
 atque isto praetore, iudices,, non solum aestimandi frumenti modus non fuit, sed
 ne imperandi quidem; neque enim id quod debebatur , sed quantum commodum fuit 
 imperavit. summam faciam vobis ex publicis litteris ac testimoniis civitatum frumenti in cellam imperati:
 reperietis quinquiens tanto, iudices amplius istum quam quantum in cellam ei sumere licitum sit civitatibus imperasse. quid ad
 hanc impudentiam addi potest, si et aestimavit tanti ut homines ferre non possent, et tanto
 plus quam erat ei concessum legibus imperavit?

quapropter cognita tota re 
 frumentaria, iudices, iam facillime perspicere potestis 
 amissam esse populo Romano Siciliam, fructuosissimam atque opportunissimam provinciam, nisi
 eam vos istius damnatione recuperatis .
 quid est enim Sicilia si agri cultionem sustuleris et si aratorum numerum ac nomen
 exstinxeris? quid autem potest esse in calamitate residui quod non ad miseros aratores isto praetore per summam
 iniuriam ignominiamque pervenerit? quibus, cum decumas dare deberent, vix ipsis decumae
 relictae sunt; cum pecunia deberetur, soluta non est; cum optima aestimatione senatus
 frumentum eos in cellam dare voluisset, etiam instrumenta agrorum vendere coacti sunt.

dixi 
 iam antea , iudices, ut has omnis
 iniurias tollatis, tamen ipsam rationem arandi spe magis et iucunditate quadam quam fructu
 atque emolumento teneri. etenim ad incertum casum et eventum certus quotannis labor
 et certus sumptus impenditur. annona porro pretium nisi in calamitate fructuum non
 habet; si autem ubertas in percipiendis fructibus fuit, consequitur vilitas in vendendis, ut
 aut male vendendum intellegas, si bene processit, aut male perceptos fructus, si recte licet
 vendere. totae autem res rusticae eius modi sunt ut eas non ratio neque labor, sed
 res incertissimae, venti tempestatesque , moderentur. hinc cum unae decumae lege et
 consuetudine detrahantur ,
 alterae novis institutis propter annonae rationem imperentur , ematur praeterea frumentum quotannis publice, postremo etiam
 in cellam magistratibus et legatis imperetur, quid aut quantum praeterea est quod aut liberum
 possit habere ille arator ac dominus in potestate suorum fructuum aut in ipsis fructibus
 solutum?

quodsi haec ferunt omnia, si potius vobis ac rei publicae quam sibi et suis commodis opera sumptu
 labore deserviunt, etiamne haec nova debent edicta et imperia praetorum et Aproni dominationem
 et Veneriorum servorum furta rapinasque ferre ? etiamne frumentum pro empto gratis dare?
 etiamne in cellam cum cupiant gratis dare ultro pecuniam grandem addere ? etiamne haec tot
 detrimenta atque damna cum maximis iniuriis contumeliisque perferre? itaque haec,
 iudices, quae pati nullo modo potuerunt non pertulerunt. arationes omnis tota Sicilia
 desertas atque a dominis relictas esse cognoscitis; neque quicquam aliud agitur hoc iudicio
 nisi ut antiquissimi socii et fidelissimi , Siculi, coloni populi Romani atque aratores, vestra severitate et
 diligentia me duce atque auctore in agros
 atque in sedes suas revertantur.

venio 
 nunc ad istius, quem ad modum ipse appellat, studium, ut amici eius, morbum et insaniam, ut
 Siculi, latrocinium; ego quo nomine appellem nescio; rem vobis proponam, vos eam suo non
 nominis pondere penditote. genus ipsum prius cognoscite, iudices; deinde fortasse
 non magno opere quaeretis quo id nomine
 appellandum putetis. nego in Sicilia tota, tam locupleti , tam vetere provincia, tot oppidis, tot familiis tam
 copiosis, ullum argenteum vas, ullum Corinthium aut Deliacum fuisse, ullam gemmam aut margaritam, quicquam ex auro aut ebore factum, signum ullum aeneum,
 marmoreum, eburneum, nego ullam picturam neque in tabula neque in textili quin
 conquisierit, inspexerit, quod placitum sit abstulerit.

Magnum videor dicere: attendite etiam quem ad modum dicam. non enim verbi neque
 criminis augendi causa complector omnia: cum dico nihil istum eius modi rerum in tota
 provincia reliquisse, Latine me scitote, non accusatorie loqui. etiam planius:
 nihil in aedibus cuiusquam, ne in hospitis quidem, nihil in locis communibus, ne in fanis quidem,
 nihil apud Siculum, nihil apud civem Romanum, denique nihil istum, quod ad oculos animumque
 acciderit, neque privati neque publici neque profani neque sacri tota in Sicilia reliquisse.

Vnde igitur potius incipiam quam ab ea civitate quae tibi
 una in amore atque in deliciis fuit, aut ex quo potius numero quam ex ipsis laudatoribus tuis?
 facilius enim perspicietur qualis apud eos fueris qui te oderunt, qui accusant,
 qui persequuntur, cum apud tuos Mamertinos inveniare improbissima ratione esse praedatus. 
 C. Heius est Mamertinus—omnes hoc mihi qui Messanam
 accesserunt facile concedunt —omnibus rebus illa in civitate ornatissimus. huius 
 domus est vel optima Messanae, notissima quidem certe et nostris hominibus apertissima
 maximeque hospitalis. ea domus ante istius adventum ornata sic fuit ut urbi quoque
 esset ornamento; nam ipsa Messana, quae situ moenibus portuque ornata sit, ab his rebus quibus
 iste delectatur sane vacua atque nuda est.

erat 
 apud Heium sacrarium magna cum dignitate in aedibus a maioribus traditum perantiquum, in quo
 signa pulcherrima quattuor summo artificio, summa nobilitate, quae non modo istum hominem
 ingeniosum et intellegentem, verum etiam quemvis nostrum, quos iste idiotas appellat,
 delectare possent, unum Cupidinis marmoreum Praxiteli; nimirum didici etiam, dum in istum
 inquiro, artificum nomina. idem , opinor, artifex eiusdem modi Cupidinem fecit illum
 qui est Thespiis, propter quem Thespiae visuntur; nam alia visendi causa nulla est.
 atque ille L. Mummius , cum Thespiadas, quae ad aedem felicitatis sunt, ceteraque
 profana ex illo oppido signa tolleret, hunc marmoreum Cupidinem, quod erat consecratus, non
 attigit.

verum ut
 ad illud sacrarium redeam, signum erat hoc quod dico Cupidinis e marmore, ex altera parte
 Hercules egregie factus ex aere. is dicebatur esse Myronis, ut opinor, et
 certe . item ante hos deos erant arulae, quae cuivis religionem sacrari
 significare possent. erant aenea duo praeterea signa, non maxima verum eximia
 venustate, virginali habitu atque vestitu, quae manibus sublatis sacra quaedam more
 Atheniensium virginum reposita in capitibus sustinebant; Canephoroe ipsae vocabantur; sed
 earum artificem —quem ? quemnam? recte admones—Polyclitum esse
 dicebant . Messanam ut quisque nostrum venerat, haec visere solebat; omnibus haec
 ad visendum patebant cotidie ;
 domus erat non domino magis ornamento quam civitati.

C.
 Claudius, cuius aedilitatem magnificentissimam 6 scimus fuisse, usus est hoc Cupidine tam diu
 dum forum dis immortalibus populoque Romano habuit ornatum, et, cum hospes esset Heiorum,
 Mamertini autem populi patronus, ut illis benignis usus est ad commodandum, sic ipse diligens
 fuit ad reportandum. nuper homines nobilis eius modi , iudices,—sed
 quid dico 'nuper'? immo
 vero modo ac plane paulo ante vidimus, qui forum et basilicas non spoliis provinciarum sed
 ornamentis amicorum, commodis hospitum non furtis nocentium ornarent; qui tamen signa atque
 ornamenta sua cuique reddebant, non ablata ex urbibus sociorum atque amicorum quadridui causa , per simulationem aedilitatis, domum deinde atque ad suas villas auferebant.

haec omnia quae dixi signa, iudices, ab Heio
 e sacrario Verres abstulit; nullum, inquam, horum reliquit
 neque aliud ullum tamen praeter unum pervetus ligneum, bonam Fortunam, ut opinor;
 eam iste habere domi suae noluit. 
 
 pro deum hominumque fidem! quid hoc est?
 quae haec causa est, quae ista impudentia? quae dico signa, antequam abs te sublata
 sunt, Messanam cum imperio nemo venit quin viserit . tot praetores, tot
 consules in Sicilia cum in pace tum etiam in bello fuerunt, tot homines cuiusque modi—non loquor de integris,
 innocentibus, religiosis —tot cupidi, tot improbi, tot audaces, quorum nemo sibi tam vehemens,
 tam potens, tam nobilis visus est qui ex illo sacrario quicquam poscere aut tollere aut
 attingere auderet: Verres quod ubique erit pulcherrimum auferet? nihil habere cuiquam
 praeterea licebit? tot domus locupletissimas istius domus una capiet? idcirco nemo superiorum
 attigit ut hic tolleret? ideo C. Claudius pulcher rettulit ut C. Verres posset
 auferre? at non requirebat ille Cupido lenonis domum ac meretriciam disciplinam;
 facile illo sacrario patrio continebatur; Heio se a maioribus relictum esse sciebat in
 hereditate sacrorum, non quaerebat meretricis heredem.

sed quid ego tam vehementer invehor? verbo uno repellar. ' emi ,' inquit. di immortales, praeclaram defensionem! mercatorem in
 provinciam cum imperio ac securibus misimus, omnia qui signa, tabulas pictas, omne argentum,
 aurum, ebur, gemmas coemeret, nihil cuiquam relinqueret! haec enim mihi ad omnia
 defensio patefieri videtur, emisse. primum , si id quod vis tibi ego concedam, ut
 emeris,—quoniam in toto hoc genere hac una defensione usurus es,— quaero cuius modi tu iudicia
 Romae putaris esse, si tibi hoc quemquam concessurum putasti, te in praetura atque imperio tot
 res tam pretiosas, omnis denique res quae alicuius preti fuerint , tota ex provincia coemisse?

videte 
 maiorum diligentiam, qui nihildum etiam istius modi suspicabantur, verum tamen ea quae
 parvis in rebus accidere poterant providebant. neminem 
 qui cum potestate aut legatione in provinciam esset profectus tam amentem fore putaverunt ut
 emeret argentum, dabatur enim de publico; ut vestem, praebebatur enim legibus; mancipium
 putarunt, quo et omnes utimur et non praebetur a populo: sanxerunt ne quis emeret nisi in
 demortui locum. si qui Romae esset demortuus? immo, si quis ibidem; non enim te
 instruere domum tuam voluerunt in provincia, sed illum usum provinciae supplere.

quae 
 fuit causa cur tam diligenter nos in provinciis ab emptionibus removerent? haec ,
 iudices, quod putabant ereptionem esse, non emptionem, cum venditori suo arbitratu vendere non
 liceret. in provinciis intellegebant, si is qui esset cum imperio ac potestate quod
 apud quemque esset emere vellet, idque ei liceret, fore uti quod quisque vellet, sive esset
 venale sive non esset, quanti vellet auferret. 
 
 dicet aliquis: ' noli isto modo agere cum Verre, noli eius facta ad
 antiquae religionis rationem exquirere; concede ut impune emerit, modo ut bona ratione emerit, nihil pro
 potestate, nihil ab invito, nihil per iniuriam.' sic agam: si, quod venale habuit
 Heius , id quanti aestimabat tanti vendidit, desino quaerere cur emeris.

quid 
 igitur nobis faciendum est? num argumentis utendum in re eius modi? quaerendum ,
 credo, est Heius iste num aes alienum habuerit, num auctionem fecerit; si fecit, num tanta
 difficultas eum rei nummariae tenuerit, tanta egestas, tanta vis presserit ut sacrarium suum
 spoliaret, ut deos patrios venderet. at hominem video auctionem fecisse nullam,
 vendidisse praeter fructus suos nihil umquam, non modo in aere alieno nullo, sed in suis
 nummis multis esse et semper fuisse; si haec contra ac dico essent omnia, tamen illum haec,
 quae tot annos in familia sacrarioque maiorum fuissent, venditurum non fuisse.
 ' quid , si magnitudine pecuniae persuasum est ?' veri simile non est ut ille homo tam
 locuples, tam honestus, religioni suae monumentisque maiorum pecuniam anteponeret.

' sunt ista; verum tamen abducuntur homines non numquam
 etiam ab institutis suis magnitudine pecuniae.' videamus quanta ista pecunia fuerit
 quae potuerit Heium, hominem maxime locupletem, minime avarum, ab humanitate, a pietate,
 ab religione deducere. ita iussisti, opinor, ipsum in tabulas
 referre: ' haec omnia signa Praxiteli, Myronis, Polycliti HS sex milibus
 quingentis Verri vendita.' sic rettulit.
 recita . ex TABVLIS. iuvat me haec praeclara nomina artificum, quae isti ad caelum ferunt, Verris
 aestimatione sic concidisse. Cupidinem Praxiteli HS MDC! profecto hinc natum est,
 ' malo emere quam rogare.'

dicet 
 aliquis: ' quid ? tu ista permagno aestimas?' ego vero ad meam rationem
 usumque meum non aestimo; verum tamen a vobis ita arbitror spectari oportere, quanti haec
 eorum iudicio qui studiosi sunt harum rerum aestimentur, quanti venire soleant, quanti haec
 ipsa, si palam libereque venirent, venire possent, denique ipse Verres quanti aestimet.
 numquam enim, si denariis cccc Cupidinem illum putasset, commisisset ut
 propter eum in sermonem hominum atque in tantam vituperationem veniret.

quis vestrum igitur nescit quanti haec aestimentur? in 
 auctione signum aeneum non maximum HS XL venire non vidimus ? quid ? si velim
 nominare homines qui aut non minoris aut etiam pluris emerint, nonne possum? etenim 
 qui modus est in his rebus cupiditatis, idem est aestimationis; difficile est finem facere pretio nisi libidini feceris. video igitur Heium
 neque voluntate neque difficultate aliqua temporis nec magnitudine pecuniae adductum esse ut
 haec signa venderet, teque ista simulatione emptionis vi, metu, imperio, fascibus ab homine eo
 quem, una cum ceteris sociis, non solum
 potestati tuae sed etiam fidei populus Romanus commiserat eripuisse atque abstulisse.

quid mihi tam optandum, iudices, potest esse in
 hoc crimine quam ut haec eadem dicat ipse Heius? nihil profecto; sed ne difficilia
 optemus. Heius est Mamertinus; Mamertina civitas istum publice communi consilio sola laudat;
 omnibus iste ceteris Siculis odio est, ab his solis amatur; eius autem legationis quae ad
 istum laudandum missa est princeps est Heius—etenim est primus civitatis: ne forte, dum
 publicis mandatis serviat, de privatis iniuriis reticeat.

haec cum scirem et cogitarem, commisi tamen , iudices, Heio; produxi prima actione, neque id
 tamen ullo periculo feci. quid enim poterat Heius respondere, si esset improbus, si
 sui dissimilis? esse illa signa domi suae, non esse apud Verrem? qui poterat
 quicquam eius modi dicere? Vt homo turpissimus esset impudentissimeque mentiretur, hoc
 diceret, illa se habuisse venalia, eaque sese quanti voluerit vendidisse.
 homo domi suae nobilissimus, qui vos de religione sua ac dignitate vere existimare
 maxime vellet, primo dixit se istum publice laudare, quod sibi ita mandatum esset; deinde
 neque se habuisse illa venalia neque ulla
 condicione, si utrum vellet liceret, adduci umquam potuisse ut venderet illa quae in sacrario
 fuissent a maioribus suis relicta et tradita.

quid 
 sedes, Verres? quid exspectas? quid te a Centuripina civitate, a Catinensi, ab Halaesina, a
 Tyndaritana ,
 Hennensi, Agyrinensi ceterisque Siciliae civitatibus circumveniri atque opprimi dicis?
 tua te altera patria, quem ad modum dicere solebas, Messana circumvenit,—tua,
 inquam, Messana, tuorum adiutrix scelerum, libidinum testis, praedarum ac furtorum receptrix.
 adest enim vir amplissimus eius civitatis legatus huius iudici causa domo missus, princeps laudationis tuae, qui te publice
 laudat,—ita enim mandatum atque imperatum est; tametsi rogatus
 de cybaea tenetis memoria quid responderit: aedificatam publicis operis publice coactis, eique
 aedificandae publice Mamertinum senatorem praefuisse. idem ad vos privatim,
 iudices, confugit; utitur hac lege qua iudicium est, communi arce sociorum. tametsi 
 lex est de pecuniis repetundis , ille se negat pecuniam repetere, quam ereptam non
 tanto opere desiderat: sacra se maiorum suorum repetere abs te dicit,
 deos penatis te patrios reposcit.

ecqui pudor
 est, ecquae religio, Verres, ecqui metus? habitasti apud Heium Messanae, res illum
 divinas apud eos deos in suo sacrario prope cotidiano 
 facere vidisti; non movetur pecunia, denique quae ornamenti causa fuerunt non requirit; tibi
 habe Canephoros, deorum simulacra restitue. quae quia dixit, quia tempore dato
 modeste apud vos socius amicusque populi Romani questus est, quia religioni suae non modo in
 dis patriis repetendis sed etiam in ipso testimonio ac iure iurando proximus fuit, hominem
 missum ab isto scitote esse Messanam de legatis unum,—illum ipsum qui navi istius aedificandae
 publice praefuit,—qui a senatu peteret ut Heius adficeretur ignominia.

homo 
 amentissime, quid putasti? impetraturum te? quanti is a civibus suis fieret, quanti auctoritas eius haberetur
 ignorabas? verum fac te impetravisse, fac aliquid gravius in Heium statuisse
 Mamertinos: quantam putas auctoritatem laudationis
 eorum futuram, si in eum quem constet verum pro testimonio dixisse poenam constituerint?
 tametsi quae est ista laudatio , cum laudator interrogatus laedat necesse est? quid ?
 isti laudatores tui nonne testes mei sunt? Heius est laudator: laesit gravissime. producam 
 ceteros: reticebunt quae poterunt libenter, dicent quae necesse erit ingratiis . negent isti onerariam navem maximam aedificatam esse Messanae?
 negent , si possunt. negent ei navi faciundae senatorem Mamertinum publice praefuisse? Vtinam negent! sunt etiam
 cetera; quae malo integra reservare, ut quam minimum dem illis temporis ad meditandum confirmandumque periurium.

haec tibi laudatio procedat in numerum? hi te homines auctoritate
 sua sublevent? qui te neque debent adiuvare si possint, neque possunt si velint; quibus tu
 privatim iniurias plurimas contumeliasque imposuisti, quo in oppido multas familias
 totas in perpetuum infamis tuis stupris
 flagitiisque fecisti. at publice commodasti. non sine magno quidem rei
 publicae provinciaeque Siciliae detrimento. tritici modium L_X_ empta populo Romano dare debebant et solebant: abs te solo remissum
 est. res publica detrimentum fecit quod per te imperi ius in una civitate imminutum
 est: Siculi, quod ipsum non de summa frumenti detractum est, sed translatum in Centuripinos et
 Halaesinos, immunis populos, et hoc plus impositum quam ferre possent.

navem imperare ex foedere debuisti ; remisisti in triennium; militem nullum umquam poposcisti per tot
 annos. fecisti item ut praedones solent; qui cum hostes communes sint omnium, tamen aliquos sibi instituunt amicos, quibus non modo
 parcant verum etiam praeda quos augeant, et eos maxime qui habent oppidum oportuno loco, quo
 saepe adeundum sit navibus .
 Phaselis illa, quam cepit P.
 Servilius, non fuerat urbs antea Cilicum atque praedonum; Lycii illam, Graeci homines,
 incolebant. sed quod erat eius modi loco atque ita proiecta in altum ut et exeuntes
 e Cicilia praedones saepe ad eam necessario devenirent, et, cum se ex hisce locis reciperent,
 eodem deferrentur, adsciverunt sibi illud oppidum piratae primo commercio, deinde etiam
 societate.

Mamertina civitas improba antea non erat; etiam
 erat inimica improborum, quae C. Catonis, illius qui consul fuit, impedimenta retinuit.
 at cuius hominis! clarissimi ac potentissimi; qui tamen cum consul
 fuisset, condemnatus est. ita , C. Cato , duorum hominum clarissimorum nepos, L. Pauli et M.
 Catonis, et P. Africani sororis filius: quo damnato tum , cum severa iudicia fiebant, HS VIII lis aestimata est. huic Mamertini irati fuerunt , qui maiorem sumptum quam
 quanti Catonis lis aestimata est in Timarchidi prandium saepe fecerunt.

verum haec civitas isti praedoni ac piratae Siciliensi Phaselis
 fuit; huc omnia undique deferebantur, apud istos relinquebantur; quod celari opus erat,
 habebant sepositum et reconditum; per istos quae volebat clam imponenda, occulte exportanda
 curabat; navem denique maximam, quam onustam furtis in Italiam mitteret, apud istos faciundam
 aedificandamque curavit; pro hisce rebus vacatio data est
 ab isto sumptus, laboris, militiae, rerum denique omnium; per triennium soli non modo in
 Sicilia verum, ut opinio mea fert, his quidem temporibus in omni orbe terrarum vacui,
 expertes, soluti ac liberi fuerunt ab omni sumptu, molestia, munere. hinc illa
 Verria nata sunt, quod in convivium sex .

Cominium protrahi iussit, in quem scyphum de manu iacere conatus est, quem obtorta gula de
 convivio in vincla atque in tenebras abripi iussit; hinc illa crux in quam iste civem Romanum
 multis inspectantibus sustulit, quam non ausus est usquam defigere nisi apud eos quibuscum
 omnia scelera sua ac latrocinia communicavit . 
 
 laudatum etiam vos quemquam venitis? qua
 auctoritate? utrum quam apud senatum an quam apud populum Romanum habere debetis?

ecqua civitas est, non modo in provinciis nostris
 verum in ultimis nationibus, aut tam potens aut tam libera aut etiam tam immanis ac barbara,
 rex denique ecquis est qui senatorem populi Romani tecto ac domo non invitet? qui honos non
 homini solum habetur, sed primum populo Romano, cuius beneficio nos in hunc ordinem venimus,
 deinde ordinis auctoritati, quae nisi gravis erit apud socios et exteras nationes, ubi erit
 imperi nomen et dignitas? Mamertini me publice non invitarunt. me cum dico, leve
 est: senatorem populi Romani si non invitarunt, honorem debitum detraxerunt non homini sed
 ordini. nam ipsi Tullio patebat domus locupletissima et amplissima Cn. Pompei basilisci , quo, etiamsi esset invitatus
 a vobis, tamen devertisset; erat etiam Percenniorum, qui nunc item Pompeii sunt, domus
 honestissima, quo Lucius frater meus summa illorum voluntate devertit. senator 
 populi Romani, quod in vobis fuit, in vestro oppido iacuit et pernoctavit in publico.
 nulla hoc civitas umquam alia commisit. 'Amicum enim nostrum in iudicium vocabas.'
 tu quid ego privatim negoti geram
 interpretabere imminuendo honore senatorio?

verum haec tum queremur si quid de vobis per eum ordinem agetur, qui ordo a
 vobis adhuc solis contemptus est. in populi Romani quidem conspectum quo ore vos
 commisistis? nec prius illam crucem, quae etiam nunc civis Romani sanguine redundat, quae fixa
 est ad portum urbemque vestram, revellistis neque in profundum abiecistis locumque illum omnem
 expiastis, quam Romam atque in horum conventum adiretis? in Mamertinorum solo
 foederato atque pacato monumentum istius crudelitatis constitutum est. vestrane 
 urbs electa est ad quam cum adirent ex Italia cives crucem civis Romani prius quam quemquam amicum
 populi Romani viderent? quam vos Reginis, quorum civitati invidetis, itemque incolis vestris,
 civibus Romanis, ostendere soletis, quo minus sibi adrogent minusque vos despiciant, cum
 videant ius civitatis illo supplicio esse mactatum.

verum 
 haec emisse te dicis. quid ? illa Attalica tota Sicilia nominata ab eodem Heio
 peripetasmata 
 emere oblitus es? licuit eodem modo ut signa. quid enim actum est? an
 litteris pepercisti? verum hominem amentem hoc fugit: minus clarum putavit fore
 quod de armario quam quod de sacrario esset ablatum. at quo modo abstulit?
 non possum dicere planius quam ipse apud vos dixit Heius. cum 
 quaesissem num quid aliud de bonis eius pervenisset ad Verrem, respondit istum ad se misisse
 ut sibi mitteret Agrigentum peripetasmata. quaesivi misisset ne ; respondit, id
 quod necesse erat, se dicto audientem fuisse praetori, misisse . rogavi pervenissentne Agrigentum;
 dixit pervenisse. quaesivi quem ad modum revertissent; negavit adhuc revertisse.
 risus populi atque admiratio omnium vestrum facta est.

hic tibi in mentem non venit iubere ut haec quoque referret HS Vl
 milibus D se tibi vendidisse? metuisti ne aes alienum tibi cresceret, si HS VI
 milibus D tibi constarent ea quae tu facile posses vendere HS ducentis milibus? fuit tanti,
 mihi crede; haberes quod defenderes; nemo quaereret quanti illa res esset; si modo te posses
 dicere emisse, facile cui velles tuam causam et factum
 probares; nunc de peripetasmatis quem ad modum te expedias non habes.

quid ? a phylarcho Centuripino,
 homine locupleti ac nobili, phalerass
 pulcherrime factas, quae regis Hieronis fuisse dicuntur, utrum tandem abstulisti an emisti?
 in Sicilia quidem cum essem, sic a Centuripinis, sic a ceteris audiebam,—non enim
 parum res erat clara: tam te has phaleras a phylarcho Centuripino abstulisse
 dicebant quam alias item nobilis ab Aristo Panhormitano, quam tertias a Cratippo Tyndaritano.
 etenim si phylarchus vendidisset, non ei, posteaquam reus factus es,
 redditurum te promisisses. quod quia vidisti pluris scire, cogitasti, si ei
 reddidisses, te minus habiturum, rem nihilo minus testatam futuram: non reddidisti.
 dixit 
 phylarchus pro testimonio se, quod nosset tuum istum morbum, ut amici tui
 appellant , cupisse te celare de
 phaleris; cum abs te appellatus esset, negasse habere sese; apud alium quoque eas habuisse
 depositas, ne qua invenirentur; tuam tantam fuisse
 sagacitatem ut eas per illum ipsum inspiceres, ubi erant depositae; tum se
 deprensum negare non potuisse; ita ab se invito phalera sublatas gratiis .

iam ,
 ut haec omnia reperire ac perscrutari solitus sit, iudices, est operae pretium cognoscere.
 Cibyratae sunt fratres quidam, Tlepolemus et Hiero, quorum alterum fingere opinor e cera
 solitum esse, alterum esse pictorem. hosce opinor, Cibyrae cum in suspicionem
 venissent suis civibus fanum expilasse Apollinis, veritos poenam iudici ac legis domo
 profugisse. quod Verrem artifici sui cupidum cognoverant tum, cum iste, id quod ex testibus didicistis, Cibyram cum inanibus
 syngraphis venerat, domo fugientes ad eum se exsules, cum iste esset in Asia , contulerunt. habuit eos secum
 illo tempore
 et in legationis praedis atque furtis multum illorum opera consilioque usus est.

hi sunt illi quibus in tabulis refert sese Q. Tadius
 'dedisse iussu istius, Graecis pictoribus'. Eos iam bene cognitos et re probatos secum in
 Siciliam duxit. quo posteaquam venerunt, mirandum in modum (canis venaticos
 diceres) ita odorabantur omnia et pervestigabant ut, ubi quidque esset, aliqua ratione
 invenirent. aliud minando , aliud pollicendo, aliud per servos, aliud per liberos, per amicum aliud,
 aliud per inimicum inveniebant; quicquid illis placuerat, perdendum erat. nihil 
 aliud optabant quorum poscebatur argentum nisi ut id Hieroni et
 Tlepolemo displiceret.

verum 
 mehercule hoc, iudices, dicam. memini Pamphilum Lilybitanum, amicum et hospitem
 meum, nobilem hominem, mihi narrare, cum iste ab sese hydriam Boethi manu factam praeclaro
 opere et grandi pondere per potestatem abstulisset, se sane tristem et conturbatum domum
 revertisse, quod vas eius modi, quod sibi a patre et a maioribus
 esset relictum, quo solitus esset uti ad festos dies, ad hospitum adventus, a se esset
 ablatum. ' cum sederem,' inquit, 'domi tristis, accurrit Venerius; iubet me scyphos
 sigillatos ad praetorem statim adferre. permotus sum,' inquit; 'binos habebam;
 iubeo promi utrosque, ne quid plus mali nasceretur, et mecum ad praetoris domum ferri.
 eo cum venio, praetor quiescebat; fratres illi Cibyratae inambulabant.
 qui me ubi viderunt, "Vbi sunt, Pamphile," inquiunt, "scyphi?" ostendo 
 tristis; laudant. incipio queri me nihil habiturum quod alicuius esset preti si
 etiam scyphi essent ablati. tum illi, ubi me conturbatum vident, " quid 
 vis nobis dare ut isti abs te ne auferantur?" ne multa , HS mille me,' inquit, 'poposcerunt ; dixi me daturum. vocat interea praetor, poscit scyphos.'
 tum illos coepisse praetori dicere putasse se, id quod audissent, alicuius preti
 scyphos esse Pamphili; luteum negotium esse, non dignum quod in suo argento Verres haberet.
 ait ille idem sibi videri. ita Pamphilus scyphos optimos aufert.

et mehercule ego antea, tametsi hoc nescio quid
 nugatorium sciebam esse, ista intellegere, tamen mirari solebam istum in his ipsis rebus
 aliquem sensum habere, quem scirem nulla in re quicquam simile hominis
 habere.
 
 tum primum intellexi ad eam rem
 istos fratres Cibyratas fuisse, ut iste in furando manibus suis oculis illorum uteretur.
 at ita studiosus est huius praeclarae existimationis, ut putetur in hisce rebus
 intellegens esse, ut nuper—videte hominis amentiam: posteaquam est comperendinatus, cum iam
 pro damnato mortuoque esset, ludis circensibus mane apud L. Sisennam, virum primarium, cum
 essent triclinia strata argentumque expositum in aedibus, cum pro dignitate L. Sisennae domus
 esset plena hominum honestissimorum, accessit ad argentum, contemplari unum quidque otiose et
 considerare coepit .
 mirari stultitiam alii, quod in ipso iudicio eius ipsius cupiditatis cuius
 insimularetur suspicionem augeret, alii amentiam, cui comperendinato, cum tam multi testes
 dixissent, quicquam illorum veniret in mentem. pueri autem Sisennae, credo, qui
 audissent quae in istum testimonia essent dicta, oculos de isto nusquam deicere neque ab
 argento digitum discedere.

est boni iudicis
 parvis ex rebus coniecturam facere unius
 cuiusque et cupiditatis et continentiae. qui reus, et reus lege comperendinatus, re
 et opinione hominum paene damnatus, temperare non potuerit maximo conventu quin L. Sisennae
 argentum tractaret et consideraret, hunc praetorem in provincia quisquam putabit a Siculorum
 argento cupiditatem aut manus abstinere potuisse?

verum 
 ut Lilybaeum,
 unde digressa est oratio, revertamur ,
 Diocles est, Pamphili gener, illius a quo hydria ablata est, Popilius cognomine. ab 
 hoc abaci vasa omnia, ut exposita fuerunt, abstulit. dicat se licet emisse; etenim
 hic propter magnitudinem furti sunt, ut opinor, litterae factae. iussit Timarchidem
 aestimare argentum, quo modo qui umquam tenuissime in donationem histrionum
 aestimavit . tametsi iam dudum ego erro qui tam multa de tuis emptionibus verba
 faciam, et quaeram utrum emeris necne et quo modo et quanti emeris, quod verbo transigere
 possum. ede mihi scriptum quid argenti in provincia Sicilia pararis, unde quidque
 aut quanti emeris .

quid fit? quamquam non debebam ego abs te has litteras poscere; me
 enim tabulas tuas habere et proferre oportebat. verum negas te horum annorum
 aliquot confecisse. compone hoc quod postulo de argento, de reliquo videro. ' nec scriptum
 habeo nec possum edere.' quid futurum igitur est? quid existimas hosce iudices facere posse? domus plena signorum
 pulcherrimorum iam ante praeturam, multa ad villas tuas posita, multa deposita apud amicos,
 multa aliis data atque donata; tabulae nullum indicant emptum. omne argentum
 ablatum ex Sicilia est, nihil cuiquam quod suum dici vellet relictum. fingitur 
 improba defensio, praetorem omne id argentum coemisse; tamen id ipsum tabulis demonstrari non
 potest. si , quas tabulas profers, in his quae habes quo modo habeas scriptum non
 est, horum autem temporum cum te plurimas res emisse dicis tabulas omnino nullas profers,
 nonne te et prolatis et non prolatis tabulis condemnari necesse est?

tu a
 M. Coelio, equite Romano, lectissimo adulescente, quae voluisti Lilybaei abstulisti, tu C.
 Cacuri, prompti hominis et experientis et in primis gratiosi, supellectilem omnem auferre non
 dubitasti, tu maximam et pulcherrimam mensam citream a Q. Lutatio Diodoro, qui Q. Catuli
 beneficio ab L. Sulla civis Romanus factus est, omnibus scientibus Lilybaei abstulisti.
 non tibi obicio quod hominem dignissimum tuis moribus, Apollonium, Niconis filium,
 Drepanitanum, qui nunc A. Clodius vocatur, omni argento optime facto spoliasti ac depeculatus
 es; taceo. non enim putat ille sibi iniuriam factam, propterea quod homini iam
 perdito et collum in laqueum inserenti subvenisti, cum pupillis Drepanitanis bona patria
 erepta cum illo partitus es; gaudeo etiam si quid ab eo abstulisti, et abs te nihil rectius
 factum esse dico. A Lysone vero Lilybitano, primo homine, apud quem deversatus
 es, Apollinis signum ablatum certe non oportuit. dices te emisse. scio ,
 HS mille. ' ita opinor.' scio , inquam. 'Proferam litteras.'
 tamen id factum non oportuit. A pupillo Heio, cui C. Marcellus tutor est, a quo
 pecuniam grandem eripueras, scaphia cum emblematis Lilybaei utrum empta esse dicis an
 confiteris erepta?

sed quid ego istius in eius modi rebus mediocris iniurias colligo, quae tantum modo
 in furtis istius et damnis eorum a quibus auferebat versatae esse videantur?
 accipite , si vultis, iudices, rem eius modi ut amentiam singularem et
 furorem iam, non cupiditatem eius perspicere
 possitis. 
 
 
 Melitensis Diodorus est, qui apud vos antea
 testimonium dixit. is Lilybaei multos iam annos habitat, homo et domi nobilis et
 apud eos quo se contulit propter virtutem splendidus et gratiosus. de hoc Verri
 dicitur habere eum perbona toreumata, in his pocula quaedam, quae Thericlia nominantur, Mentoris manu summo
 artificio facta. quod iste ubi audivit, sic cupiditate inflammatus est non solum
 inspiciendi verum etiam auferendi ut Diodorum ad se vocaret ac posceret. ille , qui
 illa non invitus haberet, respondit Lilybaei se non habere, Melitae apud quendam propinquum
 suum reliquisse.

tum iste continuo mittit homines
 certos Melitam, scribit ad quosdam Melitensis ut ea vasa perquirant, rogat Diodorum ut ad
 illum propinquum suum det litteras; nihil ei longius videbatur quam dum illud videret
 argentum. Diodorus, homo frugi ac diligens, qui sua servare vellet, ad propinquum suum scribit
 ut iis qui a Verre venissent responderet illud argentum se paucis illis diebus misisse
 Lilybaeum. ipse interea recedit; abesse a domo paulisper maluit quam praesens illud
 optime factum argentum amittere . quod ubi iste audivit, usque eo
 commotus est ut sine ulla dubitatione insanire omnibus ac furere videretur. quia 
 non potuerat eripere argentum ipse Diodoro ,
 erepta sibi vasa optime facta dicebat ; minitari absenti Diodoro , vociferari
 palam, lacrimas interdum non tenere. Eriphylam accepimus in fabulis ea cupiditate
 ut , cum vidisset monile, ut opinor, ex auro et gemmis, pulchritudine eius incensa
 salutem viri proderet. Similis istius cupiditas, hoc etiam acrior atque insanior, quod illa
 cupiebat id quod viderat , huius libidines non
 solum oculis sed etiam auribus excitabantur.

conquiri Diodorum tota provincia iubet: ille ex Sicilia iam castra commoverat et
 vasa collegerat. homo , ut aliquo modo in provinciam illum revocaret, hanc excogitat
 rationem, si haec ratio potius quam amentia nominanda est. apponit de suis canibus
 quendam qui dicat se Diodorum Melitensem rei capitalis reum velle facere. primo 
 mirum omnibus videri Diodorum reum,
 hominem quietissimum, ab omni non modo facinoris verum etiam minimi errati suspicione
 remotissimum; deinde esse perspicuum fieri omnia illa propter argentum. iste non
 dubitat iubere nomen referri , et tum primum ut opinor 
 istum absentis nomen recepisse.

res clara Sicilia
 tota, propter caelati argenti cupiditatem reos fieri rerum capitalium, neque solum reos fieri, sed etiam absentis.
 Diodorus Romae sordidatus circum patronos atque hospites cursare, rem omnibus narrare.
 Litterae mittuntur isti a patre vehementes, ab amicis item, videret quid ageret de Diodoro,
 quo progrederetur; rem claram esse et invidiosam; insanire hominem, periturum hoc uno crimine,
 nisi cavisset. iste etiam tum patrem, si non in parentis, at in hominum numero
 putabat; ad iudicium nondum se satis instruxerat; primus annus erat provinciae, non
 erat ut in Sthenio, iam refertus pecunia. itaque furor eius paululum
 non pudore, sed metu ac timore repressus est. condemnare Diodorum non audet
 absentem, de reis eximit. Diodorus interea praetore isto prope triennium provincia domoque
 caruit.

ceteri , non solum Siculi sed etiam cives
 Romani, hoc statuerant, quoniam iste tantum cupiditate progrederetur, nihil esse quod quisquam
 putaret se, quod isti paulo magis placeret, conservare aut domi retinere
 posse;
 postea vero quam intellexerunt isti virum
 fortem, quem summe provincia exspectabat, Q. Arrium, non succedere, statuerunt nihil se tam
 clausum neque tam reconditum posse habere quod non istius cupiditati apertissimum
 promptissimumque esset. 
 tum iste ab equite Romano splendido et gratioso, Cn. Calidio, cuius filium
 sciebat senatorem populi Romani et iudicem esse, eculeos argenteos nobilis, qui Q.
 Maximi fuerant, aufert.

imprudens huc incidi, iudices; emit enim, non abstulit; nollem
 dixisse ; iactabit se et in his equitabit eculeis. ' emi , pecuniam
 solvi.' credo . ' etiam tabulae proferentur.' est tanti; cedo
 tabulas. dilue sane crimen hoc Calidianum, dum ego tabulas aspicere possim.
 verum tamen quid erat quod Calidius Romae quereretur se, cum tot annos in Sicilia
 negotiaretur, a te solo ita esse contemptum, ita despectum ut etiam una
 cum ceteris Siculis despoliaretur, si emeras ? quid erat
 quod confirmabat se abs te argentum esse repetiturum, si id tibi sua voluntate vendiderat?
 tu porro posses facere ut Cn. Calidio non redderes? praesertim cum is L. Sisenna,
 defensore tuo, tam familiariter uteretur, et cum ceteris familiaribus Sisennae reddidisses.

denique non opinor negaturum esse te homini
 honesto, sed non gratiosiori quam Cn. Calidius est, L. Curidio, te argentum per Potamonem,
 amicum tuum, reddidisse. qui quidem ceterorum causam apud te difficiliorem fecit.
 nam cum te compluribus confirmasses redditurum, posteaquam Curidius pro testimonio
 dixit te sibi reddidisse, finem reddendi fecisti, quod intellexisti praeda te de manibus
 emissa testimonium tamen
 effugere non posse. Cn. Calidio, equiti Romano, per omnis alios praetores licuit habere
 argentum bene factum, licuit posse domesticis copiis, cum magistratum aut aliquem superiorem
 invitasset, ornare et apparare convivium. multi domi Cn. Calidi cum potestate atque
 imperio fuerunt: nemo inventus est tam amens qui illud argentum tam praeclarum ac tam nobile
 eriperet, nemo tam audax qui posceret, nemo tam impudens qui postularet ut venderet.

Superbum est enim, iudices, et non ferendum dicere
 praetorem in provincia homini honesto, locupleti, splendido, ' vende mihi vasa
 caelata'; hoc est enim dicere, ' non es dignus tu qui habeas quae tam bene facta
 sunt, meae dignitatis ista sunt.' tu dignior, Verres, quam Calidius? qui, ut non
 conferam vitam neque existimationem tuam cum illius—neque enim est conferenda; hoc ipsum
 conferam quo tu te superiorem fingis; quod HS ccc divisoribus ut praetor
 renuntiarere dedisti, trecenta accusatori ne tibi odiosus esset, ea re contemnis equestrem
 ordinem et despicis? ea re tibi indignum visum est quicquam, quod tibi placeret, Calidium
 potius habere quam te?

iactat 
 se iam dudum de Calidio, narrat omnibus emisse se. num etiam de L. Papinio , viro primario, locupleti
 honestoque equite Romano, turibulum emisti? qui pro testimonio dixit te, cum inspiciendum
 poposcisses, evulso emblemate remisisse; ut intellegatis in homine intellegentiam esse non
 avaritiam, artifici cupidum non argenti fuisse. nec solum in Papinio fuit hac
 abstinentia; tenuit hoc institutum in turibulis omnibus quaecumque in Sicilia fuerunt.
 incredibile est autem quam multa et quam praeclara fuerint. credo tum
 cum Sicilia florebat opibus et copiis magna artificia fuisse in ea insula. nam 
 domus erat ante istum praetorem nulla paulo locupletior qua in domo haec non essent, etiamsi
 praeterea nihil esset argenti, patella grandis cum sigillis ac simulacris deorum,
 patera qua mulieres ad res divinas uterentur,
 turibulum,—haec autem omnia antiquo opere et summo artificio facta, ut hoc liceret
 suspicari, fuisse aliquando apud Siculos peraeque pro portione cetera, sed, quibus multa fortuna ademisset, tamen apud
 eos remansisse ea quae religio retinuisset.

dixi ,
 iudices, multa fuisse fere apud
 omnis Siculos: ego idem confirmo nunc ne unum quidem esse. quid hoc est ? quod hoc monstrum, quod prodigium in
 provinciam misimus? nonne vobis id egisse videtur ut non unius libidinem, non suos
 oculos, sed omnium cupidissimorum 
 insanias, cum Romam revertisset, expleret? qui simul atque in oppidum
 quodpiam venerat, immittebantur illi continuo Cibyratici canes, qui
 investigabant et perscrutabantur omnia. si quod erat grande vas et maius opus
 inventum, laeti adferebant; si minus eius modi quidpiam venari potuerant, illa quidem certe
 pro lepusculis capiebantur, patellae, paterae, turibula.

hic 
 quos putatis fletus mulierum, quas lamentationes fieri solitas esse in hisce rebus? quae
 forsitan vobis parvae esse videantur, sed
 magnum et acerbum dolorem commovent, mulierculis praesertim, cum eripiuntur e manibus ea
 quibus ad res divinas uti consuerunt, quae a suis acceperunt, quae in familia semper fuerunt.
 hic nolite exspectare dum ego haec crimina agam ostiatim, ab Aeschylo Tyndaritano istum pateram
 abstulisse, a Thrasone item Tyndaritano patellam, a Nymphodoro Agrigentino turibulum.
 cum testis ex Sicilia dabo, quem volet ille eligat quem ego interrogem de
 patellis, pateris, turibulis : non modo oppidum nullum, sed ne domus quidem ulla paulo locupletior expers huius iniuriae reperietur.
 qui cum in convivium venisset, si quicquam caelati aspexerat, manus abstinere,
 iudices, non poterat. Cn. Pompeius est, Philo qui fuit, Tyndaritanus. is cenam isti
 dabat apud villam in Tyndaritano. fecit quod Siculi non audebant; ille, civis
 Romanus quod erat, impunius id se facturum putavit; adposuit patellam in qua sigilla erant
 egregia. iste continuo ut vidit, non dubitavit illud insigne penatium
 hospitaliumque deorum ex hospitali mensa tollere, sed tamen, quod ante de istius abstinentia
 dixeram, sigillis avulsis reliquum argentum sine ulla avaritia reddidit.

quid ? Eupolemo Calactino, homini nobili,
 Lucullorum hospiti ac perfamiliari, qui nunc
 apud exercitum cum L. Lucullo est, non idem fecit? cenabat apud eum; argentum ille
 ceterum purum adposuerat, ne purus ipse relinqueretur, duo pocula non magna, verum tamen cum
 emblemate. hic tamquam festivum acroama, ne sine corollario de convivio discederet,
 ibidem convivis spectantibus emblemata evellenda curavit. 
 neque ego nunc istius facta omnia enumerare conor, neque opus est nec fieri
 ullo modo potest: tantum unius cuiusque de varia improbitate generis indicia apud vos et
 exempla profero. 
 
 neque enim ita se gessit in his rebus tamquam rationem aliquando
 esset redditurus, sed prorsus ita quasi aut reus numquam esset futurus, aut, quo plura
 abstulisset, eo minore periculo in iudicium venturus esset; qui haec quae dico iam non
 occulte, non per amicos atque interpretes, sed palam de loco superiore ageret pro imperio et
 potestate.

Catinam cum
 venisset, oppidum locuples, honestum, copiosum, Dionysiarchum ad se proagorum, hoc est summum
 magistratum , vocari
 iubet; ei palam imperat ut omne argentum quod apud quemque esset Catinae conquirendum curaret
 et ad se adferendum. phylarchum Centuripinum, primum hominem genere, virtute,
 pecunia, non hoc idem iuratum dicere audistis, sibi istum negotium dedisse atque imperasse ut
 Centuripinis, in civitate totius Siciliae multo maxima et locupletissima, omne argentum
 conquireret et ad se comportari iuberet? Agyrio similiter istius imperio vasa Corinthia per
 Apollodorum, quem testem audistis, Syracusas deportata sunt.

illa vero optima est , quod, cum
 Haluntium venisset praetor laboriosus et diligens, ipse in oppidum noluit accedere, quod erat
 difficili ascensu atque arduo, Archagathum Haluntinum, hominem non solum domi, sed tota
 Sicilia in primis nobilem, vocari iussit. ei negotium dedit ut, quidquid Halunti
 esset argenti caelati aut si quid etiam Corinthiorum, id omne statim ad mare ex oppido
 deportaretur. escendit in oppidum Archagathus.
 homo nobilis, qui a suis amari et diligi vellet, ferebat graviter illam sibi ab
 isto provinciam datam, nec quid faceret habebat; pronuntiat quid sibi imperatum esset; iubet
 omnis proferre quod haberent. metus erat summus; ipse enim tyrannus non discedebat
 longius; Archagathum et argentum in lectica cubans ad mare infra oppidum exspectabat.

quem concursum in oppido factum putatis, quem
 clamorem , quem porro fletum mulierum? qui videret equum Troianum
 introductum, urbem captam diceret. efferri sine thecis vasa, extorqueri alia
 de manibus mulierum, ecfringi multorum foris, revelli
 claustra. quid enim putatis? scuta si quando conquiruntur a privatis in
 bello ac tumultu, tamen homines inviti dant, etsi ad salutem communem dari sentiunt, ne quem
 putetis sine maximo dolore argentum caelatum domo, quod alter eriperet, protulisse.
 omnia deferuntur. Cibyratae fratres vocantur; pauca improbant; quae probarant, iis
 crustae aut emblemata detrahebantur. sic Haluntini excussis deliciis cum argento
 puro domum revertuntur.

quod 
 umquam, iudices, huiusce modi everriculum ulla 24 in provincia fuit? avertere 
 aliquid de publico quam obscurissime per magistratum solebant; etiam cum aliquid a privato non numquam, occulte auferebant, et ii
 tamen condemnabantur. et si quaeritis, ut ipse de me detraham, illos ego
 accusatores puto fuisse qui eius modi hominum furta odore aut aliquo leviter presso vestigio
 persequebantur. nam nos quidem quid facimus in Verre , quem in luto volutatum totius corporis vestigiis invenimus?
 permagnum est in eum dicere aliquid qui praeteriens, lectica paulisper deposita,
 non per praestigias sed palam per potestatem uno imperio ostiatim totum oppidum compilaverit.
 ac tamen , ut posset dicere
 se emisse, Archagatho imperat ut
 illis aliquid, quorum argentum fuerat, nummulorum dicis causa daret. invenit 
 Archagathus paucos qui vellent accipere; iis dedit. Eos nummos tamen iste Archagatho non
 reddidit. voluit Romae repetere Archagathus; Cn. Lentulus Marcellinus dissuasit,
 sicut ipsum dicere audistis . recita .
 ARCHAGATHI ET LENTVLI TESTIMONIUM.

et ne forte hominem existimetis hanc tantam vim
 emblematum sine causa coacervare voluisse, videte quanti vos, quanti existimationem populi
 Romani, quanti leges et iudicia, quanti testis Siculos negotiatores fecerit. posteaquam tantam multitudinem collegerat
 emblematum ut ne unum quidem cuiquam reliquisset, instituit officinam Syracusis in regia
 maximam. palam artifices omnis, caelatores ac vascularios, convocari iubet, et ipse
 suos compluris habebat. Eos concludit, magnam hominum multitudinem. mensis octo
 continuos his opus non defuit, cum vas nullum fieret nisi aureum. tum illa, ex
 patellis et turibulis quae evellerat, ita scite in aureis poculis inligabat, ita apte in
 scaphiis aureis includebat , ut ea ad illam rem nata esse diceres; ipse
 tamen praetor, qui sua vigilantia pacem in Sicilia dicit
 fuisse, in hac officina maiorem partem diei cum tunica pulla sedere solebat et pallio.

haec 
 ego, iudices, non auderem proferre, ni vererer ne forte plura de isto ab aliis in sermone quam
 a me in iudicio vos audisse diceretis. quis enim est qui de hac officina, qui de
 vasis aureis, qui de istius pallio non audierit ?
 quem voles e conventu Syracusano virum bonum nominato; producam; nemo erit quin
 hoc se audisse aut vidisse dicat.

O tempora, O mores!
 nihil nimium vetus proferam. sunt vestrum aliquam multi qui L. Pisonem
 cognorint , huius L. Pisonis, qui praetor fuit, patrem. ei cum esset in Hispania praetor, qua in provincia
 occisus est, nescio quo pacto, dum armis exercetur, anulus aureus quem habebat fractus et
 comminutus est. cum vellet sibi anulum facere, aurificem iussit vocari in forum ad
 sellam Cordubae et palam appendit
 aurum; hominem in foro iubet sellam ponere et facere anulum omnibus praesentibus.
 nimium fortasse dicet aliquis hunc diligentem; hactenus reprehendet, si qui volet,
 nihil amplius. verum fuit ei
 concedendum; filius enim L. Pisonis erat, eius qui primus de pecuniis repetundis legem tulit.

ridiculum est me nunc de Verre dicere, cum de
 Pisone Frugi dixerim; verum tamen quantum intersit videte. iste cum aliquot
 abacorum faceret vasa aurea, non laboravit quid non modo in Sicilia verum etiam Romae in
 iudicio audiret: ille in auri semuncia totam Hispaniam scire voluit unde praetori anulus
 fieret. nimirum ut hic nomen suum comprobavit, sic ille cognomen. 
 
 
 nullo modo possum omnia istius
 facta aut memoria consequi aut
 oratione complecti: genera ipsa cupio breviter attingere, ut hic modo me
 commonuit Pisonis anulus quod totum effluxerat. quam multis istum putatis hominibus
 honestis de digitis anulos 
 abstulisse? numquam dubitavit, quotienscumque alicuius aut gemma aut anulo
 delectatus est. incredibile dicam, sed ita clarum ut ipsum negaturum non arbitrer.

cum Valentio, eius interpreti, epistula
 Agrigento adlata esset, casu signum iste animadvertit in cretula.
 placuit ei; quaesivit unde esset epistula; respondit Agrigento. iste 
 litteras ad quos solebat 
 misit, ut is anulus ad se primo quoque tempore adferretur. ita litteris istius
 patri familias, L. Titio, civi Romano, anulus de digito detractus est. 
 illa vero eius cupiditas incredibilis est. nam ut in singula
 conclavia, quae iste non modo Romae sed in omnibus villis habet, tricenos 
 lectos optime stratos cum ceteris ornamentis convivi quaereret, nimium multa comparare
 videretur; nulla domus in Sicilia locuples fuit ubi iste non textrinum instituerit.

mulier 
 est Segestana perdives et nobilis, Lamia
 nomine, per triennium isti
 plena domo telarum stragulam vestem confecit, nihil nisi conchylio tinctum Attalus, homo
 pecuniosus, Neti, Lyso Lilybaei, Critolaus Aetnae, Syracusis Aeschrio, Cleomenes, Theomnastus,
 Helori Archonidas,—dies me citius defecerit quam nomina. ' ipse dabat
 purpuram, tantum operam amici.' credo ; iam enim non libet omnia criminari; quasi
 vero hoc mihi non satis sit ad crimen,
 habuisse tam multum quod daret, voluisse deportare tam multa, hoc denique, quod concedit,
 amicorum operis esse in huiusce 
 modi rebus usum.

iam vero lectos aeratos et
 candelabra aenea num cui praeter istum Syracusis per triennium facta esse existimatis?
 ' emebat .' credo ; sed tantum vos certiores, iudices, facio quid iste in
 provincia praetor egerit, ne cui forte neglegens nimium fuisse videatur neque se satis, cum
 potestatem habuerit, instruxisse et ornasse. 
 venio nunc non iam ad furtum, non ad
 avaritiam, non ad cupiditatem, sed ad eius modi facinus in
 quo omnia nefaria contineri mihi atque inesse videantur; in quo di immortales violati,
 existimatio atque auctoritas nominis populi Romani imminuta, hospitium spoliatum ac proditum,
 abalienati scelere istius a nobis omnes reges amicissimi, nationesque quae in eorum regno ac
 dicione sunt.

nam reges Syriae, regis Antiochi
 filios pueros, scitis Romae nuper fuisse; qui venerant non propter Syriae regnum, nam id sine
 controversia obtinebant ut a patre et a maioribus acceperant, sed regnum Aegypti ad se et ad
 Selenen, matrem suam, pertinere arbitrabantur. ii posteaquam temporibus rei
 publicae exclusi per senatum agere quae voluerant non potuerunt, in Syriam in regnum patrium profecti sunt. Eorum alter,
 qui Antiochus vocatur, iter per Siciliam facere voluit, itaque isto praetore venit Syracusas.

hic Verres hereditatem sibi venisse arbitratus
 est, quod in eius regnum ac manus venerat is quem iste et audierat multa secum praeclara
 habere et suspicabatur. mittit homini munera satis large haec ad usum domesticum, olei, vini quod visum est, etiam
 tritici quod satis esset, de suis decumis. deinde ipsum regem ad cenam
 vocavit . exornat ample magnificeque
 triclinium; exponit ea, quibus abundabat,
 plurima et pulcherrima vasa argentea,—nam haec aurea nondum fecerat; omnibus curat rebus
 instructum et paratum ut sit convivium. quid multa? rex ita discessit ut et istum
 copiose ornatum et se honorifice acceptum arbitraretur. vocat ad cenam deinde ipse
 praetorem; exponit suas copias omnis, multum argentum, non pauca etiam pocula ex auro, quae,
 ut mos est regius et maxime in Syria, gemmis erant distincta clarissimis. erat 
 etiam vas vinarium , ex una
 gemma pergrandi trulla 
 excavata, manubrio aureo, de
 qua, credo, satis idoneum satis gravem testem, Q. Minucium,
 dicere audistis.

iste unum quodque vas in manus
 sumere, laudare, mirari: rex gaudere praetori populi Romani satis iucundum et gratum illud
 esse convivium. posteaquam inde discessum est, cogitare nihil iste aliud, quod ipsa
 res declaravit, nisi quem ad modum regem ex provincia spoliatum expilatumque dimitteret.
 mittit rogatum vasa ea quae pulcherrima apud eum viderat; ait se suis caelatoribus
 velle ostendere. Rex, qui illum non nosset, sine ulla
 suspicione libentissime dedit. mittit etiam trullam gemmeam rogatum; velle se eam
 diligentius considerare. ea quoque ei mittitur.

nunc 
 reliquum, iudices, attendite, de quo et vos audistis et populus Romanus non nunc primum audiet
 et in exteris nationibus usque ad ultimas terras pervagatum est. candelabrum e gemmis clarissimis
 opere mirabili perfectum reges ii , quos dico, Romam cum attulissent, ut in Capitolio ponerent,
 quod nondum perfectum templum offenderant, neque ponere potuerunt neque vulgo ostendere ac
 proferre voluerunt, ut et magnificentius videretur cum suo tempore in cella Iovis
 optimi 
 maximi poneretur, et clarius cum pulchritudo eius recens ad oculos hominum atque
 integra perveniret: statuerunt id secum in Syriam reportare ut, cum audissent simulacrum Iovis
 optimi 
 maximi dedicatum, legatos mitterent qui cum ceteris rebus illud quoque eximium ac
 pulcherrimum donum in Capitolium adferrent. pervenit res ad istius auris nescio quo
 modo;

nam rex id celatum voluerat, non quo quicquam metueret
 aut suspicaretur, sed ut ne multi illud ante praeciperent oculis quam populus Romanus.
 iste petit a rege et eum pluribus verbis rogat ut id ad se mittat; cupere se dicit
 inspicere neque se aliis videndi potestatem esse facturum. Antiochus, qui animo et puerili
 esset et regio , nihil
 de istius improbitate suspicatus est; imperat suis ut id in praetorium involutum quam
 occultissime deferrent. quo posteaquam attulerunt involucrisque reiectis
 constituerunt, clamare iste coepit dignam rem esse regno Syriae, dignam regio munere, dignam
 Capitolio. etenim erat eo splendore qui ex clarissimis et pulcherrimis gemmis esse
 debebat, ea varietate operum ut ars certare videretur cum copia, ea magnitudine ut intellegi
 posset non ad hominum apparatum sed ad amplissimi templi ornatum esse factum. cum satis iam perspexisse
 videretur, tollere incipiunt ut referrent. iste ait se velle illud etiam atque
 etiam considerare; nequaquam se esse satiatum; iubet illos discedere et candelabrum
 relinquere. sic illi tum inanes ad Antiochum revertuntur.

Rex primo nihil
 metuere, nihil suspicari; dies unus, alter, plures; non referri. tum mittit, si
 videatur , ut
 reddat. iubet iste posterius ad se reverti. mirum illi videri; mittit
 iterum; non redditur. ipse hominem appellat, rogat ut reddat. os hominis
 insignemque impudentiam cognoscite. quod sciret, quod ex ipso rege audisset in
 Capitolio esse ponendum, quod Iovi optimo 
 maximo , quod populo Romano servari videret, id sibi ut donaret rogare et
 vehementissime petere coepit. cum ille se et religione Iovis Capitolini et hominum
 existimatione impediri diceret, quod multae nationes testes essent illius operis ac muneris,
 iste homini minari acerrime coepit. Vbi videt eum nihilo magis minis quam precibus
 permoveri , repente hominem de provincia iubet ante noctem
 decedere; ait se comperisse ex eius regno
 piratas ad Siciliam esse venturos.

Rex maximo conventu
 Syracusis in foro, ne quis forte me in crimine obscuro versari atque adfingere aliquid
 suspicione hominum arbitretur,—in
 foro, inquam, Syracusis flens ac deos hominesque contestans clamare coepit candelabrum factum
 e gemmis, quod in Capitolium missurus esset, quod in templo clarissimo populo Romano
 monumentum suae societatis amicitiaeque esse voluisset, id sibi C. Verrem
 abstulisse; de ceteris operibus ex auro et gemmis quae sua penes illum essent se non laborare,
 hoc sibi eripi miserum esse et indignum. id etsi antea iam mente et cogitatione sua
 fratrisque sui consecratum esset, tamen 5 tum se in illo conventu civium Romanorum dare donare
 dicare consecrare Iovi optimo 
 maximo , testemque ipsum Iovem suae voluntatis ac religionis adhibere. 
 
 
 quae vox, quae latera, quae vires huius
 unius criminis querimoniam possunt sustinere? Rex Antiochus, qui Romae ante oculos omnium nostrum
 biennium fere comitatu regio atque ornatu fuisset, is cum amicus et socius populi Romani
 esset, amicissimo patre, avo, maioribus, antiquissimis et clarissimis regibus, opulentissimo
 et maximo regno, praeceps provincia 
 populi Romani exturbatus est.

quem ad modum hoc
 accepturas nationes exteras, quem ad modum huius tui facti famam in regna aliorum atque in
 ultimas terras perventuram putasti, cum audirent a praetore populi Romani in provincia
 violatum regem, spoliatum hospitem, eiectum socium populi Romani atque amicum?
 nomen vestrum populique Romani odio atque acerbitati scitote nationibus exteris,
 iudices, futurum, si istius haec tanta iniuria impunita discesserit. sic omnes
 arbitrabuntur, praesertim cum haec fama de nostrorum hominum avaritia et cupiditate
 percrebruerit , non istius solius hoc esse facinus, sed eorum etiam qui adprobarint.
 multi reges, multae liberae civitates, multi privati opulenti ac potentes habent
 profecto in animo Capitolium sic ornare ut templi dignitas imperique nostri nomen desiderat;
 qui si intellexerint interverso hoc regali dono graviter vos tulisse, grata fore vobis
 populoque Romano sua studia ac dona arbitrabuntur; sin hoc vos in rege tam nobili, re tam
 eximia, iniuria tam acerba neglexisse audient , non erunt tam amentes ut operam curam pecuniam
 impendant in eas res quas vobis gratas fore non arbitrentur.

hoc 
 loco, Q. Catule, te appello; loquor enim de tuo clarissimo pulcherrimoque monumento.
 non iudicis solum severitatem in hoc crimine, sed prope inimici atque accusatoris
 vim suscipere debes. tuus enim honos illo templo senatus
 populique Romani beneficio, tui nominis aeterna memoria simul cum templo illo consecratur;
 tibi haec cura suscipienda, tibi haec opera sumenda est, ut Capitolium, quem ad modum
 magnificentius est restitutum, sic copiosius ornatum sit quam fuit, ut illa flamma divinitus
 exstitisse videatur, non quae deleret Iovis optimi 
 maximi templum, sed quae praeclarius magnificentiusque deposceret.

audisti Q. Minucium dicere domi suae deversatum esse
 Antiochum regem Syracusis; se illud 
 scire ad istum esse delatum, se scire non redditum; audisti et audies omni e conventu Syracusano qui
 ita dicant, sese audientibus illud Iovi optimo 
 maximo dicatum esse ab rege Antiocho et consecratum. si iudex non esses
 et haec ad te delata res esset, te potissimum hoc persequi, te petere, te agere oporteret.
 quare non dubito quo animo iudex huius criminis esse debeas, qui apud alium
 iudicem multo acrior quam ego sum actor accusatorque esse deberes.

vobis 
 autem, iudices, quid hoc indignius aut quid minus ferendum videri potest? Verresne habebit
 domi suae candelabrum Iovis e gemmis auroque perfectum ? cuius fulgore conlucere atque inlustrari Iovis
 optimi 
 maximi templum oportebat, id apud istum in eius modi conviviis constituetur, quae domesticis stupris
 flagitiisque flagrabunt? in istius lenonis turpissimi domo simul cum ceteris Chelidonis
 hereditariis ornamentis Capitoli ornamenta ponentur? quid huic sacri umquam fore
 aut quid religiosi fuisse putatis qui nunc tanto scelere se obstrictum esse non sentiat, qui
 in iudicium veniat ubi ne precari quidem Iovem optimum 
 maximum atque ab eo auxilium petere more omnium possit? a quo etiam di immortales
 sua repetunt in eo iudicio quod hominibus ad suas res repetendas est constitutum.
 miramur Athenis Minervam, Deli Apollinem, Iunonem Sami, Pergae Dianam, multos
 praeterea ab isto deos tota Asia Graeciaque violatos, qui a Capitolio manus abstinere non
 potuerit? quod privati homines de suis pecuniis ornant ornaturique sunt, id C.
 Verres ab regibus ornari non passus est .

itaque hoc nefario scelere concepto nihil
 postea tota in Sicilia neque sacri neque religiosi duxit esse; ita sese in ea provincia per
 triennium gessit ut ab isto non solum hominibus verum etiam dis immortalibus bellum indictum
 putaretur. Segesta est oppidum pervetus in Sicilia,
 iudices, quod ab Aenea fugiente a Troia atque in haec loca veniente conditum esse demonstrant.
 itaque Segestani non solum perpetua societate atque amicitia, verum etiam
 cognatione se cum populo Romano coniunctos esse arbitrantur. hoc quondam oppidum,
 cum illa civitas cum Poenis suo nomine ac sua sponte bellaret, a Carthaginiensibus vi captum atque
 deletum est, omniaque quae ornamento urbi esse possent Carthaginem sunt ex illo loco
 deportata. fuit apud Segestanos ex aere Dianae simulacrum, cum summa atque
 antiquissima praeditum religione tum singulari opere artificioque perfectum. hoc 
 translatum Carthaginem locum tantum hominesque mutarat, religionem quidem pristinam
 conservabat; nam propter eximiam pulchritudinem etiam hostibus digna quam sanctissime colerent
 videbatur.

aliquot saeculis post P. Scipio bello
 Punico tertio Carthaginem cepit; qua in victoria,—videte hominis virtutem
 et diligentiam, ut et domesticis praeclarissimae virtutis exemplis gaudeatis et eo maiore odio
 dignam istius incredibilem audaciam iudicetis,—convocatis Siculis omnibus, quod diutissime
 saepissimeque Siciliam vexatam a Carthaginiensibus esse cognorat, iubet omnia conquiri;
 pollicetur sibi magnae curae fore ut omnia civitatibus, quae cuiusque fuissent,
 restituerentur. tum illa quae quondam erant Himera sublata, de quibus antea dixi,
 Thermitanis sunt reddita, tum alia Gelensibus, alia Agrigentinis, in quibus etiam ille nobilis
 taurus, quem crudelissimus omnium tyrannorum Phalaris habuisse dicitur, quo vivos supplici
 causa demittere homines et subicere flammam solebat. quem taurum cum Scipio
 redderet Agrigentinis, dixisse dicitur aequum esse illos cogitare utrum esset
 Agrigentinis utilius, suisne servire
 anne populo Romano obtemperare, cum idem monumentum et domesticae
 crudelitatis et nostrae mansuetudinis haberent.

illo 
 tempore Segestanis maxima cum cura haec ipsa Diana, de qua dicimus, redditur; reportatur
 Segestam; in suis antiquis sedibus
 summa cum gratulatione civium et laetitia reponitur. haec erat posita Segestae sane
 excelsa in basi, in qua grandibus litteris P. Africani nomen erat incisum eumque Carthagine
 capta restituisse perscriptum. colebatur a civibus, ab omnibus advenis visebatur;
 cum quaestor essem, nihil mihi ab illis est demonstratum prius. erat admodum amplum
 et excelsum signum cum stola; verum tamen inerat in illa magnitudine aetas atque habitus
 virginalis; sagittae pendebant ab umero, sinistra manu retinebat arcum, dextra ardentem facem
 praeferebat.

hanc cum iste sacrorum omnium et
 religionum hostis praedoque vidisset, quasi illa ipsa face percussus esset, ita flagrare cupiditate atque amentia coepit;
 imperat magistratibus ut eam demoliantur et sibi dent; nihil sibi gratius ostendit futurum.
 illi vero dicere sibi id nefas esse, seseque cum summa religione tum summo metu
 legum et iudiciorum teneri. iste tum petere ab illis , tum
 minari, tum spem, tum metum ostendere. opponebant illi nomen interdum P. Africani;
 populi Romani illud esse dicebant; nihil se in eo potestatis habere quod imperator clarissimus
 urbe hostium capta monumentum victoriae populi Romani esse voluisset.

cum iste nihilo remissius atque etiam multo vehementius instaret
 cotidie, res agitur in senatu: vehementer ab omnibus reclamatur. itaque illo
 tempore ac primo istius adventu pernegatur. postea , quidquid erat oneris in nautis
 remigibusque exigendis, in frumento imperando, Segestanis praeter ceteros imponebat, aliquanto
 amplius quam ferre possent. praeterea magistratus eorum evocabat, optimum quemque
 et nobilissimum ad se arcessebat , circum omnia provinciae fora rapiebat, singillatim uni cuique
 calamitati fore se denuntiabat, universis se funditus eversurum esse illam
 civitatem minabatur. itaque aliquando multis malis magnoque metu victi Segestani
 praetoris imperio parendum esse decreverunt . Magno cum luctu et gemitu totius civitatis, multis cum lacrimis et
 lamentationibus virorum mulierumque omnium simulacrum Dianae tollendum locatur.

videte 
 quanta religio fuerit apud Segestanos. repertum esse,
 iudices, scitote neminem, neque liberum neque servum, neque civem neque peregrinum, qui illud
 signum auderet attingere; barbaros quosdam Lilybaeo scitote adductos esse operarios; ii
 denique illud ignari totius negoti ac religionis mercede accepta sustulerunt. quod 
 cum ex oppido exportabatur, quem conventum mulierum factum esse arbitramini, quem fletum
 maiorum natu? quorum non nulli etiam illum diem memoria tenebant cum illa eadem Diana Segestam
 Carthagine revecta victoriam populi Romani reditu suo nuntiasset. quam dissimilis
 hic dies illi tempori videbatur! tum imperator populi Romani, vir clarissimus, deos
 patrios reportabat Segestanis ex urbe hostium recuperatos: nunc ex urbe sociorum praetor
 eiusdem populi turpissimus atque impurissimus eosdem illos deos nefario scelere auferebat.
 quid hoc tota Sicilia est clarius, quam omnis Segestae matronas et virgines
 convenisse cum Diana exportaretur ex oppido, unxisse unguentis, complesse coronis et floribus,
 ture, odoribus incensis usque ad agri finis prosecutas esse?

hanc tu tantam religionem si tum in imperio propter cupiditatem atque audaciam
 non pertimescebas, ne nunc quidem in tanto tuo liberorumque tuorum periculo perhorrescis?
 quem tibi aut hominem invitis dis immortalibus aut vero deum tantis eorum
 religionibus violatis auxilio futurum putas? tibi illa Diana in pace atque in otio
 religionem nullam attulit? quae cum duas urbis in quibus locata fuerat captas incensasque
 vidisset, bis ex duorum bellorum flamma ferroque servata est; quae Carthaginiensium victoria
 loco mutato religionem tamen non amisit, P. Africani virtute religionem simul cum loco
 recuperavit. quo quidem scelere suscepto cum inanis esset basis et in ea P.
 Africani nomen incisum, res indigna atque intoleranda videbatur omnibus non solum religiones
 esse violatas, verum etiam P. Africani, viri fortissimi, rerum gestarum gloriam, memoriam
 virtutis, monumenta victoriae C. Verrem sustulisse.

quod cum isti renuntiaretur de basi ac litteris , existimavit homines in oblivionem
 totius negoti esse venturos si etiam basim 
 tamquam indicem sui sceleris sustulisset. itaque tollendam istius imperio
 locaverunt; quae vobis locatio ex publicis litteris Segestanorum priore actione recitata est. 
 
 te nunc, P. Scipio, te, inquam,
 lectissimum ornatissimumque adulescentem, appello, abs te officium tuum debitum generi et
 nomini requiro et flagito. cur pro isto, qui laudem honoremque familiae vestrae
 depeculatus est, pugnas, cur eum defensum esse vis, cur ego tuas partis suscipio, cur tuum
 munus sustineo, cur M. Tullius P. Africani monumenta requirit, P. Scipio eum qui illa sustulit
 defendit? cum mos a maioribus traditus sit, ut monumenta maiorum ita suorum quisque
 defendat ut ea ne ornari quidem nomine
 aliorum sinat, tu isti aderis, qui non
 obstruxit aliqua ex parte monumento P. Scipionis sed id funditus delevit ac sustulit?

quisnam igitur, per deos immortalis, tuebitur P.
 Scipionis memoriam mortui, quis monumenta atque indicia virtutis, si tu ea relinques
 aut deseres, nec solum spoliata illa
 patieris sed etiam eorum spoliatorem vexatoremque defendes ?
 adsunt Segestani, clientes tui, socii populi Romani atque amici; certiorem te
 faciunt P. Africanum Carthagine deleta simulacrum Dianae maioribus suis restituisse, idque
 apud Segestanos eius
 imperatoris nomine positum ac dedicatum fuisse; hoc Verrem demoliendum et asportandum nomenque
 omnino P. Scipionis delendum tollendumque curasse; orant te atque obsecrant ut sibi
 religionem, generi tuo laudem gloriamque restituas, ut, quod per P. Africanum ex urbe hostium
 recuperarint, id per te ex praedonis domo conservare possint.
 
 
 quid aut tu his respondere honeste potes
 aut illi facere, nisi ut te ac fidem tuam implorent? adsunt et implorant.
 potes domesticae laudis amplitudinem, Scipio, tueri, potes; omnia sunt in te quae
 aut fortuna hominibus aut natura largitur; non praecerpo fructum offici tui, non alienam mihi
 laudem appeto, non est pudoris mei P. Scipione, florentissimo adulescente, vivo et incolumi me
 propugnatorem monumentorum P. Scipionis defensoremque
 profiteri.

quam ob rem si suscipis domesticae
 laudis patrocinium, me non solum silere de vestris monumentis oportebit, sed etiam laetari P.
 Africani. eius modi fortunam esse mortui ut eius honos ab iis qui ex eadem familia
 sint defendatur, neque ullum adventicium auxilium
 requiratur. sin istius amicitia te impedit , si hoc quod ego abs te postulo minus ad
 officium tuum pertinere arbitrabere, succedam ego vicarius tuo muneri, suscipiam partis quas
 alienas esse 
 arbitrabar. deinde ista praeclara nobilitas desinat queri populum Romanum hominibus
 novis industriis libenter honores mandare semperque mandasse. non est querendum in
 hac civitate, quae propter virtutem omnibus nationibus imperat, virtutem plurimum posse.
 sit apud alios imago P. Africani, ornentur alii mortui virtute ac nomine;
 talis ille vir fuit, ita de populo Romano meritus est ut non uni familiae sed universae
 civitati commendatus esse debeat. est aliqua mea pars virilis, quod eius civitatis
 sum quam ille amplam inlustrem claramque reddidit, praecipue quod in his rebus pro mea
 parte versor quarum ille princeps fuit, aequitate, industria, temperantia,
 defensione miserorum, odio improborum; quae cognatio studiorum et artium prope modum non minus
 est coniuncta quam ista qua vos delectamini generis et nominis.

repeto 
 abs te, Verres, monumentum P. Africani causam Siculorum quam suscepi relinquo,
 iudicium de pecuniis repetundis ne sit hoc tempore, Segestanorum iniuriae neglegantur: basis
 P. Scipionis restituatur, nomen invicti imperatoris incidatur, signum pulcherrimum Carthagine
 captum reponatur. haec abs te non Siculorum defensor, non tuus accusator, non
 Segestani postulant, sed is qui laudem gloriamque P. Africani tuendam conservandamque
 suscepit. non vereor ne hoc officium meum P. Servilio iudici non probem, qui cum
 res maximas gesserit monumentaque suarum rerum gestarum cum maxime constituat atque in iis
 elaboret profecto volet haec non solum
 suis posteris verum etiam omnibus viris
 fortibus et bonis civibus defendenda, non spolianda improbis tradere. non vereor ne
 tibi, Q. Catule , displiceat, cuius amplissimum
 orbi 
 terrarum clarissimumque monumentum est, quam plurimos esse custodes monumentorum et putare
 omnis bonos alienae gloriae defensionem ad officium suum pertinere.

equidem ceteris istius furtis atque flagitiis ita moveor ut ea
 reprehendenda tantum putem; hic vero tanto dolore adficior ut nihil mihi indignius, nihil
 minus ferendum esse videatur. Verres Africani monumentis domum suam plenam stupri, plenam
 flagiti, plenam dedecoris ornabit? Verres temperantissimi sanctissimique viri monumentum,
 Dianae simulacrum virginis, in ea domo conlocabit in qua semper meretricum
 lenonumque flagitia versantur?

at hoc
 solum Africani monumentum violasti. quid ? a Tyndaritanis non eiusdem Scipionis beneficio positum simulacrum
 Mercuri pulcherrime factum sustulisti? at quem ad modum, di immortales! quam
 audacter, quam libidinose, quam impudenter! Audistis nuper dicere legatos Tyndaritanos,
 homines honestissimos ac principes civitatis, Mercurium, qui sacris anniversariis apud eos ac
 summa religione coleretur, quem P. Africanus Carthagine capta Tyndaritanis non solum suae
 victoriae sed etiam illorum fidei societatisque monumentum atque indicium dedisset, huius vi
 scelere imperioque esse sublatum. qui ut primum in illud oppidum venit, statim,
 tamquam ita fieri non solum oporteret sed etiam necesse esset, tamquam hoc senatus mandasset
 populusque Romanus iussisset, ita continuo signum ut
 demolirentur et Messanam deportarent imperavit.

quod cum illis qui aderant indignum, qui audiebant incredibile videretur, non
 est ab isto primo illo adventu
 perseveratum. discedens mandat proagoro Sopatro, cuius verba audistis, ut
 demoliatur; cum recusaret, vehementer minatur et statim ex illo oppido proficiscitur.
 refert rem ille ad senatum; vehementer undique reclamatur.
 ne multa, iterum iste ad illos aliquanto post venit, quaerit continuo de signo.
 respondetur ei senatum non permittere; poenam capitis constitutam, si iniussu
 senatus quisquam attigisset; simul religio commemoratur. tum iste, ' quam 
 mihi religionem narras, quam poenam, quem senatum? vivum te non relinquam; moriere virgis nisi
 mihi signum traditur.' Sopater iterum flens ad senatum rem defert , istius
 cupiditatem minasque demonstrat. senatus Sopatro responsum nullum dat, sed commotus
 perturbatusque discedit. ille praetoris arcessitus nuntio rem demonstrat, negat
 ullo modo fieri posse.

atque 
 haec—nihil enim praetermittendum de istius impudentia videtur—agebantur in conventu palam de
 sella ac de loco superiore. erat hiems summa, tempestas, ut ipsum Sopatrum dicere
 audistis, perfrigida, imber maximus, cum iste imperat lictoribus ut Sopatrum de porticu, in
 qua ipse sedebat, praecipitem in forum deiciant nudumque constituant. vix erat hoc
 plane imperatum cum illum spoliatum stipatumque lictoribus
 videres. omnes id fore putabant ut miser atque innocens virgis caederetur; fefellit
 hic homines opinio. virgis iste caederet sine causa socium populi Romani atque
 amicum? non usque eo est improbus; non omnia sunt in uno vitia; numquam fuit
 crudelis. leniter hominem clementerque accepit. Equestres sunt medio in foro
 Marcellorum statuae, sicut fere ceteris in oppidis Siciliae; ex quibus iste C. Marcelli
 statuam delegit, cuius officia in illam civitatem totamque provinciam recentissima erant et
 maxima; in ea Sopatrum, hominem cum domi nobilem
 tum summo magistratu praeditum, divaricari ac deligari iubet.

quo cruciatu sit
 adfectus venire in mentem necesse est omnibus, cum esset vinctus nudus in aere, in imbri, in
 frigore. neque tamen finis huic iniuriae crudelitatique fiebat donec populus atque
 universa multitudo, atrocitate rei misericordiaque commota, senatum clamore coegit ut
 isti simulacrum illud
 Mercuri polliceretur. clamabant fore ut ipsi se di immortales ulciscerentur; hominem interea perire
 innocentem non oportere. tum 
 frequens senatus ad istum venit, pollicetur signum. ita Sopater de statua C.
 Marcelli, cum iam paene obriguisset, vix vivus aufertur. 
 
 non possum disposite istum accusare, si cupiam: opus est non solum ingenio verum
 etiam artificio quodam singulari.

Vnum hoc crimen videtur esse et a me pro uno ponitur, de Mercurio
 Tyndaritano; plura sunt, sed ea quo pacto distinguere ac separare possim nescio.
 est pecuniarum captarum, quod signum ab sociis pecuniae magnae sustulit; est peculatus, quod
 publicum populi Romani signum de praeda hostium captum, positum imperatoris nostri nomine, non
 dubitavit auferre; est maiestatis, quod imperi nostri, gloriae, rerum gestarum monumenta
 evertere atque asportare ausus est; est sceleris, quod religiones maximas violavit; est
 crudelitatis, quod in hominem innocentem ,
 in socium vestrum atque amicum, novum et singulare supplici genus excogitavit:

illud vero quid sit iam non queo dicere, quo nomine
 appellem nescio, quod in C. Marcelli statua. quid est hoc? patronusne quod erat?
 quid tum? quo id spectat ? utrum ea res ad opem an ad calamitatem clientium atque hospitum valere
 debebat? an ut hoc ostenderes, contra vim tuam in patronis praesidi nihil esse?
 quis non hoc intellegeret, in improbi praesentis imperio maiorem esse vim quam in
 bonorum absentium patrocinio? an vero ex hoc illa tua singularis significatur
 insolentia, superbia, contumacia? detrahere videlicet aliquid te de amplitudine
 Marcellorum putasti. itaque nunc Siculorum Marcelli non sunt patroni, Verres in
 eorum locum substitutus est.

quam in te tantam
 virtutem esse aut dignitatem arbitratus es ut conarere clientelam tam
 splendidae , tam inlustris
 provinciae traducere ad te, auferre a certissimis antiquissimisque patronis? tu 
 ista nequitia, stultitia, inertia non modo totius Siciliae, sed unius tenuissimi Siculi
 clientelam tueri potes? tibi Man idcelli statua pro patibulo in clientis Marcellorum fuit? tu
 ex illius honore in eos ipsos qui honorem illi habuerant supplicia quaerebas? quid 
 postea? quid tandem tuis statuis fore arbitrabare? ar vero quod accidit? nam 
 Tyndaritani statuam istius, quam sibi propter Marcellos altiore etiam basi poni iusserat, de-
 turbarunt simul ac successum 
 isti audierunt.
 
 dedit igitur tibi
 nunc fortuna Siculorum C. Marcellum iudicem, ut, cuius ad
 statuam Siculi te praetore alligabantur, eius religione te his iudicibus vinctum adstrictumque dedamus.

ac primo, iudices, hoc signum Mercuri dicebat iste Tyndaritanos M. Marcello huic
 Aesernino vendidisse, atque hoc sua causa etiam M. Marcellum ipsum sperabat esse dicturum;
 quod mihi numquam veri simile visum est, adulescentem illo loco natum, patronum Siciliae,
 nomen suum isti ad translationem criminis commodaturum. verum tamen ita mihi res
 tota provisa atque praecauta est ut, si maxime esset inventus qui in se suscipere istius
 culpam crimenque cuperet, tamen is proficere nihil posset. Eos enim deduxi testis et eas litteras
 deportavi ut de istius facto dubium esse nemini possit .

publicae litterae sunt deportatum Mercurium esse Messanam sumptu publico;
 dicunt quanti; praefuisse huic negotio publice legatum
 poleam . quid ? is ubi est? praesto est, testis est.
 proagori Sopatri iussu. quis est hic? qui ad statuam
 adstrictus est .
 quid ? is ubi est ? vidistis hominem et verba eius audistis.
 demoliendum curavit Demetrius gymnasiarchus, quod is ei loco praeerat.
 quid ? hoc nos dicimus? immo vero ipse praesens. Romae nuper ipsum istum
 esse pollicitum sese id signum legatis redditurum si eius rei testificatio tolleretur cautumque esset eos testimonium non esse
 dicturos,—dixit hoc apud vos Zosippus, et Ismenias, homines nobilissimi et principes
 Tyndaritanae civitatis.

quid ?
 Agrigento nonne eiusdem P. Scipionis monumentum,
 signum Apollinis pulcherrimum, cuius in femore litteris minutis argenteis nomen Myronis erat
 inscriptum, ex Aesculapi religiosissimo fano sustulisti? quod quidem, iudices, cum
 iste clam fecisset, cum ad suum scelus illud furtumque nefarium quosdam homines improbos duces
 atque adiutores adhibuisset, vehementer commota civitas est. Vno enim tempore Agrigentini beneficium Africani,
 religionem domesticam, ornamentum urbis, indicium victoriae, testimonium societatis
 requirebant. itaque ab iis qui principes in ea civitate erant praecipitur
 et negotium datur
 quaestoribus et aedilibus ut noctu vigilias agerent ad aedis sacras. etenim iste
 Agrigenti—credo propter multitudinem illorum hominum atque virtutem, et quod cives Romani,
 viri fortes atque honesti , permulti in illo oppido coniunctissimo
 animo cum ipsis Agrigentinis vivunt ac negotiantur —non audebat palam poscere aut tollere quae
 placebant.

Herculis templum est apud Agrigentinos non longe a foro, sane sanctum apud
 illos et religiosum. ibi est ex aere simulacrum ipsius Herculis, quo non facile
 dixerim quicquam me vidisse pulchrius—tametsi non tam multum in istis rebus intellego quam
 multa vidi—usque eo, iudices, ut rictum eius ac mentum paulo sit attritius, quod in precibus
 et gratulationibus non solum id venerari verum etiam osculari solent. ad hoc
 templum, cum esset iste Agrigenti, duce Timarchide repente nocte intempesta servorum armatorum
 fit concursus atque impetus. clamor a vigilibus fanique custodibus tollitur; qui
 primo cum obsistere ac defendere conarentur, male mulcati clavis ac fustibus repelluntur.
 postea convulsis repagulis ecfractisque valvis demoliri signum ac vectibus
 labefactare conantur. interea ex clamore fama tota urbe
 percrebruit expugnari deos patrios, non hostium adventu necopinato neque repentino
 praedonum impetu, sed ex domo atque ex cohorte praetoria manum fugitivorum instructam armatamque
 venisse.

nemo Agrigenti neque aetate tam adfecta
 neque viribus tam infirmis fuit qui non illa nocte eo nuntio excitatus surrexerit,
 telumque quod cuique fors offerebat arripuerit. itaque brevi tempore ad fanum ex
 urbe tota concurritur. Horam amplius iam in demoliendo signo permulti homines moliebantur;
 illud interea nulla lababat ex parte, cum alii vectibus subiectis conarentur commovere, alii
 deligatum omnibus membris rapere ad se funibus. ac repente Agrigentini concurrunt;
 fit magna lapidatio; dant sese in fugam istius praeclari imperatoris nocturni milites.
 duo tamen sigilla perparvula tollunt, ne omnino inanes ad istum praedonem
 religionum revertantur. numquam tam male est Siculis quin aliquid facete et commode
 dicant, velut in hac re aiebant in labores Herculis non minus hunc immanissimum verrem quam
 illum aprum Erymanthium referri oportere.

hanc 
 virtutem Agrigentinorum imitati sunt Assorini postea, viri fortes et fideles, sed nequaquam ex
 tam ampla neque tam ex nobili civitate. Chrysas est amnis qui per Assorinorum agros fluit; is
 apud illos habetur deus et religione maxima colitur. Fanum eius est in agro, propter ipsam
 viam qua Assoro itur Hennam; in eo Chrysae simulacrum est praeclare factum e marmore.
 id iste poscere Assorinos propter singularem eius fani religionem non ausus est;
 Tlepolemo dat et Hieroni negotium. illi noctu facta manu armataque veniunt, foris
 aedis effringunt; aeditumi 
 custodesque mature sentiunt; signum quod erat notum vicinitati bucina datur; homines ex agris
 concurrunt; eicitur fugaturque Tlepolemus, neque quicquam ex fano Chrysae praeter unum
 perparvulum signum ex aere desideratum est.

Matris magnae fanum apud
 Enguinos est,—iam enim mihi non modo
 breviter de uno quoque dicendum , sed etiam praetereunda videntur esse
 permulta, ut ad maiora istius et inlustriora in hoc genere furta et scelera veniamus: in hoc
 fano loricas galeasque aeneas, caelatas opere Corinthio, hydriasque grandis simili
 in genere atque eadem arte perfectas
 idem ille Scipio , vir omnibus rebus praecellentissimus, posuerat et
 suum nomen inscripserat . quid iam de isto plura dicam aut querar? omnia 
 illa, iudices, abstulit, nihil in religiosissimo fano praeter vestigia violatae religionis
 nomenque P. Scipionis reliquit; hostium spolia, monumenta imperatorum, decora atque ornamenta
 fanorum posthac his praeclaris nominibus amissis in instrumento atque in supellectile Verris nominabuntur.

tu videlicet solus vasis Corinthiis delectaris,
 tu illius aeris temperationem, tu operum liniamenta sollertissime perspicis! haec 
 Scipio ille non intellegebat, homo doctissimus atque humanissimus: tu sine ulla bona arte,
 sine humanitate, sine ingenio, sine litteris, intellegis et iudicas! vide ne ille
 non solum temperantia sed etiam intellegentia te atque istos qui se elegantis dici volunt
 vicerit. nam quia quam pulchra essent intellegebat, idcirco existimabat ea non ad
 hominum luxuriem, sed ad ornatum fanorum atque oppidorum esse facta, †ut posteris nostris
 monumenta religiosa esse videantur .

audite 
 etiam singularem eius, iudices, cupiditatem, audaciam, amentiam, in iis praesertim sacris
 polluendis quae non modo manibus attingi, sed ne cogitatione quidem violari fas fuit.
 sacrarium Cereris est apud Catinensis eadem religione qua Romae, qua in ceteris
 locis, qua prope in toto orbe terrarum. in eo sacrario intimo signum fuit Cereris
 perantiquum, quod viri non modo cuius modi esset sed ne esse quidem sciebant; aditus enim in
 id sacrarium non est viris; sacra per mulieres ac virgines confici solent. hoc 
 signum noctu clam istius servi ex illo religiosissimo atque antiquissimo loco sustulerunt.
 postridie sacerdotes Cereris atque illius fani antistitae , maiores natu, probatae ac nobiles mulieres, rem ad
 magistratus suos deferunt. omnibus acerbum, indignum, luctuosum denique videbatur.

tum iste permotus illa atrocitate negoti , ut ab se sceleris illius suspicio
 demoveretur, dat hospiti suo cuidam negotium ut aliquem reperiret quem illud fecisse
 insimularet, daretque operam ut is eo crimine damnaretur, ne ipse esset in crimine.
 res non procrastinatur. nam cum iste Catina profectus esset, servi
 cuiusdam nomen defertur; is accusatur, ficti testes in eum dantur. rem cunctus
 senatus Catinensium legibus iudicabat. Sacerdotes vocantur; ex iis quaeritur secreto in curia
 quid esse factum arbitrarentur, quem ad modum signum esset ablatum. respondent 
 illae praetoris in eo loco servos esse visos. res , quae esset iam antea non
 obscura, sacerdotum testimonio perspicua esse coepit. Itur in consilium; servus ille innocens
 omnibus sententiis absolvitur,—quo facilius vos hunc omnibus sententiis condemnare possitis.

Qquid enim postulas, Verres? quid speras, quid
 exspectas , quem tibi aut deum aut hominem
 auxilio futurum putas? Eone tu servos ad spoliandum fanum immittere ausus es quo liberos adire
 ne ornandi quidem causa fas erat? iisne rebus manus adferre non
 dubitasti a quibus etiam oculos cohibere te religionum iura cogebant? tametsi ne
 oculis quidem captus in hanc fraudem tam sceleratam ac tam nefariam decidisti; nam id
 concupisti quod numquam videras, id, inquam, adamasti quod antea non aspexeras; auribus tu
 tantam cupiditatem concepisti ut eam non metus, non religio, non deorum vis, non hominum
 existimatio contineret.

at ex bono viro, credo,
 audieras et bono auctore. qui id potes, qui ne ex viro quidem audire potueris?
 audisti igitur ex muliere, quoniam id viri nec vidisse neque nosse poterant. qualem porro
 illam 
 feminam fuisse putatis ,
 iudices, quam pudicam, quae cum Verre loqueretur, quam religiosam, quae sacrari spoliandi
 rationem ostenderet? ac 
 minime mirum, quae sacra per summam castimoniam virorum ac
 mulierum fiant, eadem per istius
 stuprum ac flagitium esse violata. 
 
 
 quid ergo? hoc solum auditione expetere
 coepit, cum id ipse non vidisset? immo vero alia complura ; ex quibus
 eligam spoliationem nobilissimi
 atque antiquissimi fani, de qua priore actione testis dicere audistis. nunc eadem
 illa, quaeso, audite et diligenter, sicut adhuc fecistis, attendite.

Insula est Melita, iudices, satis lato a Sicilia mari
 periculosoque diiuncta ; in qua est eodem nomine
 oppidum, quo iste numquam accessit, quod tamen isti textrinum per triennium ad muliebrem vestem conficiendam fuit.
 ab eo oppido non longe in promunturio fanum est Iunonis antiquum, quod tanta
 religione semper fuit ut non modo illis Punicis bellis quae in his fere locis navali copia
 gesta atque versata sunt, sed etiam hac praedonum multitudine semper inviolatum sanctumque
 fuerit. quin etiam hoc memoriae proditum est, classe quondam Masinissae regis ad
 eum locum adpulsa praefectum regium dentis eburneos incredibili magnitudine e fano sustulisse
 et eos in Africam portasse Masinissaeque donasse. Regem primo delectatum esse munere; post,
 ubi audisset unde essent, statim certos homines in quinqueremi misisse ui eos dentis
 reponerent . itaque in iis scriptum litteris Punicis fuit regem Masinissam
 imprudentem accepisse, re cognita reportandos reponendosque curasse. erat praeterea
 magna vis eboris, multa ornamenta, in quibus eburneae victoriae antiquo opere ac
 summa arte perfectae.

haec iste omnia, ne multis
 morer, uno impetu atque uno nuntio per servos Venerios, quos eius rei causa
 miserat, tollenda atque asportanda curavit. 
 pro di immortales! quem ego hominem
 accuso? quem legibus aut iudiciali iure persequor? de quo vos
 sententiam per tabellam feretis? dicunt legati Melitenses publice spoliatum templum
 esse Iunonis, nihil istum in religiosissimo fano reliquisse; quem in locum classes hostium
 saepe accesserint, ubi piratae fere quotannis hiemare soleant, quod neque praedo violarit
 ante neque umquam hostis attigerit,
 id ab uno isto sic spoliatum esse ut nihil omnino sit relictum. hic nunc iste reus
 aut ego accusator aut hoc iudicium appellabitur? criminibus enim
 coarguitur aut suspicionibus in iudicium vocatur! di ablati,
 fana vexata, nudatae urbes reperiuntur; earum autem rerum nullam sibi iste neque infitiandi
 rationem neque defendendi facultatem reliquit; omnibus in rebus coarguitur a me, convincitur a
 testibus, urgetur confessione sua, manifestis in maleficiis tenetur,—et manet etiam ac tacitus
 facta mecum sua recognoscit!

nimium mihi diu videor in uno genere versari
 criminum; sentio, iudices, occurrendum esse satietati aurium animorumque vestrorum.
 quam ob rem multa praetermittam; ad ea autem quae dicturus sum reficite vos,
 quaeso, iudices, per deos immortalis,—eos ipsos de quorum religione iam diu dicimus,—dum id eius facinus
 commemoro et profero quo provincia tota commota est. de quo si paulo altius ordiri
 ac repetere memoriam religionis videbor, ignoscite: rei magnitudo me breviter
 perstringere atrocitatem
 criminis non sinit.

vetus 
 est haec opinio, iudices, quae constat ex antiquissimis Graecorum litteris ac monumentis,
 insulam Siciliam totam esse Cereri et Liberae consecratam. hoc cum ceterae gentes
 sic arbitrantur, tum ipsis Siculis ita persuasum est ut in animis eorum insitum atque innatum esse
 videatur. nam et natas esse has in his 
 locis deas et fruges in ea terra primum repertas esse arbitrantur, et raptam esse Liberam,
 quam eandem Proserpinam vocant, ex Hennensium nemore, qui locus, quod in media est insula
 situs, umbilicus Siciliae nominatur. quam cum investigare et conquirere Ceres
 vellet, dicitur inflammasse taedas iis ignibus qui ex Aetnae vertice erumpunt; quas sibi cum ipsa praeferret,
 orbem omnem peragrasse terrarum.

Henna autem, ubi ea quae dico gesta esse memorantur, est loco perexcelso
 atque edito, quo in summo est aequata agri planities et aquae perennes, tota vero ab omni
 aditu circumcisa atque directa est; quam circa lacus lucique sunt plurimi atque
 laetissimi flores omni tempore anni, locus ut ipse raptum illum virginis, quem iam a pueris
 accepimus, declarare videatur. etenim prope est spelunca quaedam conversa ad
 aquilonem infinita altitudine, qua ditem patrem ferunt repente cum curru exstitisse
 abreptamque ex eo loco virginem secum asportasse et subito non longe a Syracusis penetrasse
 sub terras, lacumque in eo loco repente exstitisse, ubi usque ad hoc tempus Syracusani festos
 dies anniversarios agunt celeberrimo virorum mulierumque
 conventu.
 
 propter huius opinionis
 vetustatem, quod horum in his locis
 vestigia ac prope incunabula reperiuntur deorum, mira quaedam tota Sicilia privatim ac publice
 religio est Cereris Hennensis. etenim multa saepe prodigia vim eius numenque
 declarant ; multis saepe in difficillimis rebus praesens
 auxilium eius oblatum est, ut haec insula ab ea non solum diligi sed etiam incoli custodirique
 videatur.

nec solum Siculi, verum etiam ceterae
 gentes nationesque Hennensem Cererem maxime colunt. etenim si Atheniensium sacra
 summa cupiditate expetuntur, ad quos Ceres in illo errore venisse dicitur frugesque attulisse,
 quantam esse religionem convenit eorum apud quos eam natam esse et fruges invenisse constat?
 itaque apud patres nostros atroci ac difficili rei publicae tempore, cum
 Tiberio 
 Graccho occiso magnorum periculorum metus ex ostentis portenderetur, P. Mucio L. Calpurnio
 consulibus aditum est ad libros Sibyllinos; ex quibus inventum est Cererem antiquissimam
 placari oportere. tum ex amplissimo collegio decemvirali sacerdotes populi Romani,
 cum esset in urbe nostra Cereris pulcherrimum et magnificentissimum templum, tamen usque
 Hennam profecti sunt. tanta enim erat auctoritas et vetustas illius religionis ut, cum illuc
 irent, non ad aedem Cereris sed ad ipsam Cererem proficisci viderentur.

non obtundam diutius ; etenim iam dudum vereor ne oratio mea aliena ab
 iudiciorum ratione et a cotidiana dicendi consuetudine esse videatur. hoc dico,
 hanc ipsam Cererem antiquissimam, religiosissimam, principem omnium sacrorum quae apud omnis
 gentis nationesque fiunt, a C. Verre ex suis templis ac sedibus esse sublatam. qui 
 accessistis Hennam, vidistis simulacrum Cereris e marmore et in altero templo Liberae.
 sunt ea perampla atque praeclara, sed non ita antiqua. ex aere fuit
 quoddam modica amplitudine ac singulari opere cum facibus perantiquum, omnium illorum quae
 sunt in eo fano multo antiquissimum; id sustulit. ac tamen eo contentus non fuit.

ante aedem Cereris in aperto ac propatulo loco
 signa duo sunt, Cereris unum, alterum Triptolemi, pulcherrima ac perampla.
 pulchritudo periculo, amplitudo saluti fuit, quod eorum demolitio atque
 asportatio perdifficilis videbatur. insistebat in manu Cereris dextra
 grande simulacrum pulcherrime factum victoriae ;
 hoc iste e signo Cereris avellendum asportandumque curavit. 
 
 
 qui tandem istius animus est nunc in
 recordatione scelerum suorum, cum ego ipse in commemoratione eorum non solum
 animo commovear verum etiam corpore perhorrescam? venit enim mihi fani, loci,
 religionis illius in mentem; versantur ante oculos omnia, dies ille quo , cum ego Hennam venissem,
 praesto mihi sacerdotes Cereris cum infulis ac verbenis fuerunt, contio conventusque civium,
 in quo ego cum loquerer tanti gemitus fletusque fiebant ut acerbissimus tota urbe luctus versari videretur.

non illi decumarum imperia, non bonorum
 direptiones, non iniqua iudicia, non importunas istius libidines, non vim, non contumelias
 quibus vexati oppressique erant conquerebantur; Cereris numen, sacrorum vetustatem, fani
 religionem istius sceleratissimi atque audacissimi supplicio expiari volebant; omnia se cetera
 pati ac neglegere dicebant. hic dolor erat tantus ut Verres alter Orcus venisse Hennam et
 non Proserpinam asportasse sed ipsam abripuisse Cererem videretur. etenim urbs illa
 non urbs videtur, sed fanum Cereris esse; habitare apud sese Cererem Hennenses arbitrantur, ut
 mihi non cives illius civitatis, sed omnes sacerdotes, omnes accolae atque antistites Cereris
 esse videantur.

Henna tu simulacrum Cereris tollere
 audebas, Henna tu de manu Cereris victoriam eripere et deam deae detrahere
 conatus es? quorum nihil violare, nihil attingere ausi sunt in quibus erant omnia quae sceleri
 propiora sunt quam religioni. tenuerunt enim P. Popilio P. Rupilio consulibus illum
 locum servi, fugitivi, barbari, hostes; sed neque tam servi illi dominorum quam tu libidinum,
 neque tam fugitivi illi ab dominis quam tu ab iure et
 ab legibus , neque tam barbari lingua et
 natione illi quam tu natura et moribus, neque tam illi hostes hominibus quam tu dis
 immortalibus. quae deprecatio est igitur ei reliqua qui indignitate servos,
 temeritate fugitivos, scelere barbaros, crudelitate hostes vicerit?

Audistis
 Theodorum et Numenium et Nicasionem, legatos Hennensis, publice dicere sese a suis civibus
 haec habere mandata, ut ad Verrem adirent et eum simulacrum Cereris et victoriae 
 reposcerent; id si impetrassent, tum ut morem veterem Hennensium conservarent, publice in eum,
 tametsi vexasset Siciliam, tamen, quoniam haec a maioribus instituta accepissent, testimonium
 ne quod dicerent; sin autem ea non reddidisset, tum ut in iudicio adessent, tum ut de eius iniuriis iudices docerent, sed
 maxime 
 de religione quererentur. quas illorum querimonias nolite, per deos immortalis,
 aspernari, nolite contemnere ac neglegere, iudices! aguntur iniuriae sociorum,
 agitur vis legum, agitur existimatio veritasque iudiciorum. quae sunt omnia
 permagna, verum illud maximum: tanta religione obstricta tota provincia est, tanta superstitio
 ex istius facto mentis omnium Siculorum occupavit ut quaecumque accidant publice
 privatimque incommoda propter eam
 causam sceleris istius evenire videantur.

Audistis
 Centuripinos, Agyrinensis, Catinensis, Aetnensis, Herbitensis complurisque alios publice
 dicere quae solitudo esset in agris, quae vastitas, quae fuga aratorum, quam deserta, quam
 inculta, quam relicta omnia. ea tametsi multis istius et variis iniuriis
 acciderunt, tamen haec una causa in opinione Siculorum plurimum valet, quod Cerere violata
 omnis cultus fructusque Cereris in iis locis interisse arbitrantur. medemini religioni
 sociorum, iudices, conservate vestram; neque enim haec externa vobis est religio neque aliena;
 quodsi esset, si suscipere eam nolletis, tamen in eo qui violasset sancire vos velle
 oporteret.

nunc vero in communi omnium gentium
 religione, inque iis sacris quae maiores
 nostri ab exteris nationibus adscita atque arcessita coluerunt,—quae sacra, ut erant re vera, sic appellari Graeca
 voluerunt,—neglegentes ac dissoluti si cupiamus esse, qui possumus? 
 
 
 Vnius etiam urbis omnium pulcherrimae atque
 ornatissimae, Syracusarum, direptionem commemorabo et in medium proferam, iudices, ut
 aliquando totam huius generis orationem concludam atque definiam. nemo fere vestrum
 est quin quem ad modum captae sint a M. Marcello Syracusae saepe audierit, non numquam etiam
 in annalibus legerit. conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum
 cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius
 libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit
 captas dicetis Syracusas.

ac iam illa omitto
 quae disperse a me multis in locis dicentur ac dicta sunt, forum Syracusanorum, quod introitu
 Marcelli purum a caede servatum est , id adventu Verris Siculorum innocentium sanguine redundasse, portum
 Syracusanorum, qui tum et nostris classibus et Carthaginiensium clausus fuisset, eum isto
 praetore Cilicum myoparoni praedonibusque patuisse; mitto adhibitam vim ingenuis, matres
 familias violatas, quae tum in urbe capta commissa non sunt neque odio hostili neque licentia
 militari neque more belli neque iure victoriae; mitto, inquam, haec omnia, quae ab isto per
 triennium perfecta sunt; ea quae coniuncta cum illis rebus sunt de quibus antea dixi
 cognoscite.

Vrbem Syracusas maximam esse Graecarum, pulcherrimam
 omnium saepe audistis. est , iudices, ita ut dicitur. nam et situ est cum
 munito tum ex omni aditu vel terra vel mari praeclaro ad aspectum, et portus habet prope in
 aedificatione amplexuque urbis inclusos; qui cum diversos inter se aditus habeant,
 in exitu coniunguntur et confluunt. Eorum coniunctione pars oppidi quae appellatur Insula, mari
 disiuncta angusto, ponte rursus adiungitur et continetur.

ea 
 tanta est urbs ut ex quattuor urbibus maximis constare dicatur; quarum una est ea quam dixi
 Insula, quae duobus portibus cincta
 in utriusque portus ostium aditumque proiecta est; in qua domus est quae Hieronis
 regis fuit, qua praetores uti
 solent. in ea sunt aedes sacrae complures, sed duae quae longe ceteris
 antecellant , Dianae , et altera, quae fuit ante istius adventum ornatissima,
 Minervae. in hac insula extrema est fons aquae dulcis, cui nomen Arethusa est,
 incredibili magnitudine, plenissimus piscium, qui fluctu totus operiretur nisi munitione ac
 mole lapidum diiunctus esset a mari.

altera 
 autem est urbs Syracusis, cui nomen Achradina est; in qua forum maximum, pulcherrimae
 porticus, ornatissimum prytanium, amplissima est curia templumque egregium Iovis Olympii
 ceteraeque urbis partes, quae una via lata 
 perpetua multisque transversis divisae privatis aedificiis continentur. Tertia est urbs quae,
 quod in ea parte Fortunae fanum antiquum fuit, Tycha nominata est; in qua gymnasium
 amplissimum est et complures aedes sacrae, coliturque ea pars et habitatur frequentissime.
 quarta autem est quae, quia postrema coaedificata est, Neapolis nominatur; quam ad
 summam theatrum maximum, praeterea duo templa sunt egregia, Cereris unum,
 alterum Liberae, signumque Apollinis, qui Temenites vocatur, pulcherrimum et maximum; quod
 iste si portare potuisset, non dubitasset auferre.

nunc 
 ad Marcellum revertar, ne haec a me sine causa commemorata esse videantur. qui cum
 tam praeclaram urbem vi copiisque cepisset, non putavit ad laudem populi Romani hoc pertinere,
 hanc pulchritudinem, ex qua praesertim periculi nihil ostenderetur, delere et exstinguere.
 itaque aedificiis omnibus, publicis privatis, sacris profanis, sic pepercit
 quasi ad ea defendenda cum exercitu, non oppugnanda venisset.
 in ornatu urbis habuit victoriae rationem, habuit humanitatis; victoriae putabat
 esse multa Romam deportare quae ornamento urbi esse possent, humanitatis non plane
 exspoliare urbem, praesertim quam conservare voluisset.

in hac partitione ornatus non plus victoria Marcelli populo Romano adpetivit
 quam humanitas Syracusanis reservavit. Romam quae adportata sunt, ad aedem honoris et
 virtutis itemque aliis in locis videmus. nihil in aedibus, nihil in
 hortis posuit, nihil in suburbano; putavit, si urbis ornamenta domum suam non contulisset,
 domum suam ornamento urbi futuram. Syracusis autem permulta atque egregia reliquit; deum vero
 nullum violavit, nullum attigit. conferte Verrem, non ut hominem cum homine
 comparetis, ne qua tali viro mortuo fiat iniuria, sed ut pacem cum bello, leges cum vi, forum
 et iuris dictionem cum ferro et armis, adventum et comitatum cum exercitu et victoria
 conferatis.

aedis Minervae est in Insula, de qua ante dixi; quam Marcellus non attigit,
 quam plenam atque ornatam reliquit; quae ab isto sic spoliata atque direpta est non ut ab
 hoste aliquo, qui tamen in bello religionem 
 et consuetudinis iura retineret , sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur.
 pugna erat equestris Agathocli regis in tabulis picta praeclare;
 iis autem tabulis interiores templi parietes
 vestiebantur. nihil erat ea pictura nobilius, nihil Syracusis quod magis visendum
 putaretur. has tabulas M. Marcellus, cum omnia victoria illa sua profana fecisset, tamen
 religione impeditus non attigit; iste, cum illa propter diuturnam pacem fidelitatemque populi
 Syracusani sacra religiosaque accepisset, omnis eas tabulas abstulit, parietes quorum ornatus
 tot saecula manserant, tot bella effugerant , nudos ac deformatos reliquit.

et Marcellus qui, si Syracusas cepisset, duo templa se
 Romae dedicaturum voverat, is id quod erat aedificaturus iis rebus ornare
 quas ceperat noluit: Verres qui non Honori neque virtuti , quem ad modum ille, sed
 Veneri et Cupidini vota deberet, is Minervae templum spoliare conatus est. ille 
 deos deorum spoliis ornari 
 noluit, hic ornamenta Minervae virginis in meretriciam domum transtulit. viginti et
 septem praeterea tabulas pulcherrime pictas ex eadem aede sustulit, in quibus erant imagines
 Siciliae regum ac tyrannorum, quae non solum pictorum artificio delectabant, sed etiam
 commemoratione hominum et cognitione formarum. ac videte quanto taetrior hic
 tyrannus Syracusanis fuerit
 quam quisquam superiorum, quia, cum illi tamen
 ornarint templa deorum immortalium, hic etiam illorum monumenta atque
 ornamenta sustulit.

iam 
 vero quid ego de valvis illius templi commemorem? vereor ne haec qui non
 viderunt omnia me nimis augere atque ornare arbitrentur;
 quod tamen nemo suspicari debet, tam esse me cupidum ut tot viros primarios velim, praesertim
 ex iudicum numero, qui Syracusis fuerint, qui haec viderint, esse temeritati et mendacio meo
 conscios. confirmare hoc liquido, iudices, possum, valvas magnificentiores, ex auro
 atque ebore perfectiores, nullas umquam ullo in templo fuisse. incredibile 
 dictu est quam multi Graeci de harum valvarum pulchritudine scriptum reliquerint.
 nimium forsitan haec illi mirentur atque efferant; esto; verum tamen honestius est
 rei publicae nostrae, iudices, ea quae illis pulchra esse videantur imperatorem nostrum in
 bello reliquisse quam praetorem in pace abstulisse. ex ebore diligentissime
 perfecta argumenta erant in valvis; ea detrahenda curavit omnia. Gorgonis os pulcherrimum
 cinctum anguibus revellit atque abstulit, et tamen indicavit se non solum artificio sed etiam
 pretio quaestuque duci; nam bullas aureas omnis ex iis valvis, quae erant multae et graves,
 non dubitavit auferre; quarum iste non opere delectabatur sed pondere. itaque eius
 modi valvas reliquit ut quae olim ad ornandum templum erant maxime nunc tantum ad
 claudendum factae esse videantur.

etiamne gramineas hastas—vidi enim vos in hoc nomine, cum testis diceret , commoveri: quod erat eius modi ut semel vidisse satis esset, (in quibus
 neque manu factum quicquam neque pulchritudo erat ulla, sed tantum magnitudo incredibilis de
 qua vel audire satis esset, nimium videre plus quam semel,) etiam id concupisti?

nam 
 Sappho quae sublata de prytanio est dat tibi iustam excusationem, prope ut concedendum atque
 ignoscendum esse videatur. Silanionis opus tam perfectum, tam elegans, tam elaboratum
 quisquam non modo privatus sed populus potius haberet quam homo elegantissimus atque
 eruditissimus, Verres? nimirum contra dici nihil potest. nostrum enim unus quisque, qui tam beati
 quam iste est non sumus, tam delicati esse non
 possumus, si quando aliquid istius modi videre volet, eat ad aedem felicitatis , ad
 monumentum Catuli, in porticum Metelli, det operam ut admittatur in alicuius istorum
 Tusculanum, spectet forum ornatum, si quid iste suorum aedilibus commodarit: Verres haec
 habeat domi, Verres ornamentis fanorum atque
 oppidorum habeat plenam domum, villas refertas. etiamne huius operari studia ac
 delicias, iudices, perferetis? qui ita natus, ita educatus est, ita factus et animo et corpore
 ut multo appositior ad ferenda quam ad auferenda signa esse videatur.

atque haec Sappho sublata quantum desiderium sui reliquerit, dici
 vix potest. nam cum ipsa fuit egregie facta, tum epigramma Graecum pernobile
 incisum est in basi, quod iste eruditus homo et Graeculus, qui haec subtiliter iudicat, qui
 solus intellegit, si unam litteram Graecam scisset, certe non sustulisset. nunc enim quod
 scriptum est inani in basi declarat quid fuerit, et id ablatum indicat. 
 quid ? signum Paeanis ex aede Aesculapi praeclare factum, sacrum ac religiosum,
 non sustulisti? quod omnes propter pulchritudinem visere, propter religionem colere solebant.
 quid ? ex aede liberi simulacrum Aristaei non tuo imperio palam ablatum
 est?

quid ? ex aede Iovis religiosissimum
 simulacrum Iovis imperatoris , quem Graeci Vrion 
 nominant, pulcherrime factum nonne abstulisti? quid ? ex aede Liberae agninum caput illud pulcherrimum, quod visere solebamus, num dubitasti tollere ? atque ille Paean sacrificiis anniversariis simul cum
 Aesculapio apud illos colebatur; Aristaeus, qui ut Graeci ferunt, liberi 
 filius inventor olei esse dicitur, una cum libero patre apud
 illos eodem erat in templo in consecratus.

Iovem autem imperatorem quanto honore suo templo fuisse
 arbitramini? conicere potestis, si recordari volueritis quanta religione fuerit
 eadem specie ac forma signum illud quod ex Macedonia captum in Capitolio posuerat T. Flamininus . etenim tria ferebantur in orbe terrarum signa Iovis
 imperatoris uno in genere pulcherrime facta, unum illud Macedonicum quod in
 Capitolio vidimus , alterum in Ponti ore et
 angustiis, tertium quod Syracusis ante Verrem praetorem fuit. illud Flamininus ita
 ex aede sua sustulit ut in Capitolio, hoc est in terrestri domicilio Iovis poneret.

quod autem est ad introitum Ponti, id, cum tam multa ex
 illo mari bella emerserint, tam multa porro in Pontum invecta sint, usque ad hanc diem
 integrum inviolatumque servatum est. hoc tertium, quod erat Syracusis , quod M. Marcellus armatus et
 victor viderat, quod religioni concesserat, quod cives atque incolae colere, advenae
 non solum visere verum etiam venerari solebant, id C. Verres ex templo Iovis sustulit.

Vt saepius ad Marcellum revertar, iudices, sic habetote, pluris esse a Syracusanis istius
 adventu deos quam victoria Marcelli homines desideratos. etenim ille requisisse
 etiam dicitur Archimedem illum, summo ingenio hominem ac disciplina, quem cum
 audisset interfectum permoleste tulisse: iste omnia quae requisivit, non ut
 conservaret verum ut asportaret requisivit.
 
 
 iam illa quae leviora videbuntur ideo
 praeteribo, quod mensas Delphicas e marmore, crateras ex aere pulcherrimas, vim maximam
 vasorum Corinthiorum ex omnibus aedibus sacris abstulit Syracusis .

itaque , iudices, ii qui hospites ad ea quae visenda sunt
 solent ducere et unum quidque ostendere,—quos illi mystagogos vocant,—conversam iam habent
 demonstrationem suam. nam ut ante demonstrabant quid ubique esset, item nunc quid undique ablatum sit
 ostendunt. 
 
 quid tum? mediocrine tandem dolore eos adfectos esse arbitramini? non ita est, iudices, primum quod omnes
 religione moventur et deos patrios quos a maioribus acceperunt colendos sibi diligenter et
 retinendos esse arbitrantur; deinde hic ornatus, haec opera atque artificia, signa, tabulae
 pictae Graecos homines nimio opere delectant. itaque ex illorum querimoniis
 intellegere possumus haec illis acerbissima
 videri quae forsitan nobis levia et contemnenda esse videantur. mihi credite,
 iudices,—tametsi vosmet ipsos haec eadem audire certo scio,—cum multas acceperint per hosce
 annos socii atque exterae nationes calamitates et iniurias, nullas Graeci homines gravius
 ferunt ac tulerunt quam huiusce modi spoliationes fanorum atque oppidorum.

licet iste dicat emisse se , sicuti solet dicere, credite hoc mihi , iudices: nulla umquam civitas tota Asia et Graecia
 signum ullum, tabulam pictam ullam ullum denique ornamentum urbis sua voluntate cuiquam vendidit; nisi forte
 existimatis, posteaquam iudicia severa Romae fieri desierunt, Graecos homines haec venditare
 coepisse, quae tum non modo non venditabant, cum iudicia fiebant, verum etiam
 coemebant ; aut nisi arbitramini L.
 Crasso, Q. Scaevolae, C. Claudio, potentissimis hominibus, quorum aedilitates ornatissimas
 vidimus, commercium istarum rerum cum Graecis hominibus non fuisse, iis qui post iudiciorum
 dissolutionem aediles facti sunt fuisse.

acerbiorem etiam scitote esse civitatibus falsam istam et simulatam emptionem
 quam si qui clam surripiat aut eripiat palam atque
 auferat; nam turpitudinem summam esse arbitrantur referri in tabulas publicas pretio adductam civitatem, et pretio parvo, ea quae
 accepisset a maioribus vendidisse atque abalienasse. etenim mirandum in modum
 Graeci rebus istis, quas nos contemnimus,
 delectantur .
 itaque maiores nostri facile patiebantur haec esse apud illos quam plurima: apud socios, ut imperio nostro quam
 ornatissimi florentissimique essent; apud eos autem quos vectigalis aut stipendiarios fecerant
 tamen haec relinquebant, ut illi, quibus haec iucunda sunt quae nobis levia videntur, haberent
 haec oblectamenta et solacia servitutis.

quid 
 arbitramini Reginos, qui iam cives Romani sunt, merere velle ut ab iis marmorea Venus illa
 auferatur? quid Tarentinos, ut Europam in tauro amittant , ut Satyrum qui
 apud illos in aede Vestae est, ut cetera? quid Thespiensis ut Cupidinis signum, propter quod
 unum visuntur Thespiae , quid Cnidios ut venerem marmoream, quid ut
 pictam Coos, quid Ephesios ut Alexandrum, quid Cyzicenos ut Aiacem aut Medeam, quid Rhodios ut
 Ialysum, quid Atheniensis ut ex marmore Iacchum aut Paralum pictum aut ex aere Myronis buculam? longum est et non
 necessarium commemorare quae apud quosque visenda sunt tota
 Asia et Graecia; verum illud est quam ob rem haec 
 commemorem, quod existimare vos hoc volo ,
 mirum quendam dolorem accipere eos ex quorum urbibus haec auferantur.

atque 
 ut ceteros omittamus, de ipsis Syracusanis cognoscite. ad quos ego cum venissem,
 sic primum 
 existimabam, ut Romae ex istius amicis acceperam, civitatem Syracusanam propter Heracli
 hereditatem non minus esse isti amicam quam Mamertinam propter praedarum ac furtorum omnium
 societatem; simul et verebar ne mulierum nobilium et formosarum gratia, quarum iste arbitrio
 praeturam per triennium gesserat, virorumque quibuscum illae nuptae erant, nimia in istum non
 modo lenitudine sed etiam liberalitate
 oppugnarer, si quid ex litteris Syracusanorum conquirerem.

itaque Syracusis cum civibus Romanis eram, eorum tabulas exquirebam, iniurias
 cognoscebam. cum diutius in negotio curaque fueram, ut requiescerem curamque animi
 remitterem, ad Carpinati praeclaras tabulas revertebar, ubi cum equitibus Romanis, hominibus ex illo conventu
 honestissimis, illius Verrucios, de quibus ante dixi, explicabam; a Syracusanis prorsus nihil
 adiumenti neque publice neque privatim exspectabam, neque erat in animo postulare. 
 cum haec agerem, repente ad me venit Heraclius, is qui tum magistratum Syracusis
 habebat , homo nobilis,
 qui sacerdos Iovis fuisset , qui honos est apud Syracusanos amplissimus. agit mecum
 et cum fratre meo ut, si nobis videretur,
 adiremus ad eorum senatum; frequentis 
 esse in curia ; se iussu senatus a nobis petere
 ut veniremus.

primo nobis fuit dubium quid
 ageremus; deinde cito venit in mentem non esse vitandum illum nobis conventum et locum; itaque
 in curiam venimus. honorifice sane
 consurgitur; nos rogatu magistratus adsedimus. incipit is loqui qui et auctoritate
 et aetate et, ut mihi visum est, usu rerum antecedebat, Diodorus Timarchidi, cuius omnis
 oratio hanc habuit primo 
 sententiam: senatum et populum Syracusanum moleste graviterque ferre quod ego, cum in ceteris
 Siciliae civitatibus senatum populumque docuissem quid iis utilitatis, quid salutis adferrem,
 et cum ab omnibus mandata, legatos, litteras testimoniaque sumpsissem, in illa civitate nihil
 eius modi facerem. respondi neque Romae in conventu Siculorum, cum a me auxilium
 communi omnium legationum consilio petebatur causaque totius provinciae ad me deferebatur, legatos Syracusanorum
 adfuisse, neque me postulare ut quicquam contra C. Verrem decerneretur in ea curia in qua
 inauratam C. Verris statuam viderem.

quod 
 posteaquam dixi, tantus est gemitus factus aspectu statuae et commemoratione ut illud in curia
 positum monumentum scelerum non beneficiorum videretur. tum pro se quisque, quantum
 dicendo adsequi poterat, docere me coepit ea quae paulo ante commemoravi, spoliatam urbem,
 fana direpta, de Heracli hereditate, quam palaestritis concessisset, multo maximam partem
 ipsum abstulisse; neque postulandum fuisse ut ille palaestritas diligeret, qui etiam
 inventorem olei deum sustulisset; neque illam statuam esse ex pecunia publica neque publice
 datam, sed eos qui hereditatis diripiendae participes fuissent faciendam statuendamque
 curasse; eosdem Romae fuisse legatos, illius adiutores improbitatis, socios furtorum, conscios
 flagitiorum; eo minus mirari me oportere si illi communi legatorum voluntati et saluti
 Siciliae defuissent.

Vbi eorum
 dolorem ex illius iniuriis non modo non minorem sed prope
 maiorem quam Siculorum ceterorum esse cognovi, tum meum animum in illos, tum mei consili negotique totius suscepti causam rationemque proposui, tum eos hortatus
 sum ut causae communi salutique ne deessent, ut illam laudationem, quam se vi ac metu coactos
 paucis illis diebus decresse dicebant, tollerent. itaque , iudices, Syracusani haec
 faciunt, istius clientes atque amici. primum mihi litteras publicas, quas in
 aerario sanctiore conditas habebant, proferunt; in quibus ostendunt omnia quae dixi ablata
 esse perscripta, et plura etiam quam ego potui dicere; perscripta autem hoc modo:
 quod ex aede Minervae hoc et illud abesset, quod ex aede Iovis, quod ex aede
 liberi —ut quisque iis rebus tuendis conservandisque praefuerat, ita perscriptum erat—cum rationem e
 lege 
 redderent et quae acceperant tradere deberent, petisse ut sibi, quod eae res abessent, ignosceretur; itaque omnis liberatos discessisse, et
 esse ignotum omnibus. quas ego litteras obsignandas publico signo deportandasque
 curavi.

de laudatione autem ratio sic mihi reddita
 est. primum , cum a C. Verre litterae aliquanto ante adventum meum de laudatione venissent,
 nihil esse decretum; deinde, cum quidam ex illius amicis commonerent oportere decerni, maximo
 clamore esse et convicio repudiatos; postea, cum meus adventus adpropinquaret, imperasse eum qui summam
 potestatem haberet ut decernerent; decretum ita esse ut multo plus illi laudatio mali quam
 boni posset adferre. id adeo, iudices, ut mihi ab illis demonstratum est, sic vos
 ex me cognoscite.

mos 
 est Syracusis ut, si qua de re ad senatum referant , dicat
 sententiam qui velit; nominatim nemo rogatur, et tamen, ut quisque aetate et honore antecedit
 ita primus solet sua sponte dicere, itaque a ceteris ei conceditur; sin aliquando tacent omnes,
 tunc sortito coguntur dicere. cum hic mos esset,
 refertur ad senatum de laudatione Verris. in quo primum, ut aliquid esset morae,
 multi interpellant; de Sex. Peducaeo, qui de illa civitate totaque provincia optime meritus
 esset, sese antea, cum audissent ei negotium facessitum, cumque eum publice pro plurimis eius et maximis meritis laudare cuperent, a
 C. Verre prohibitos esse; iniquum esse, tametsi Peducaeus eorum laudatione iam non uteretur,
 tamen non id prius decernere quod aliquando voluissent quam quod tum cogerentur.

conclamant omnes et adprobant ita fieri oportere.
 refertur de Peducaeo. Vt quisque aetate et honore antecedebat, ita sententiam
 dixit ex ordine. id adeo ex ipso senatus consulto cognoscite; nam principum
 sententiae perscribi solent . recita . 'QVOD VERBA FACTA
 SVNT DE SEX PEDVCAEO .' dicit qui primi suaserint. decernitur .
 refertur deinde de Verre.
 dic , quaeso, quo modo? 'QVOD VERBA FACTA SVNT DE C. VERRE' —quid postea scriptum
 est?—'CVM SVRGERET NEMO NEQVE SENTENTIAM DICERET'—quid est hoc?—' SORS DVCITVR.'
 quam ob rem? nemo erat voluntarius laudator praeturae tuae, defensor periculorum,
 praesertim cum inire a praetore gratiam posset? nemo . illi 
 ipsi tui
 convivae, consiliarii, conscii, socii verbum facere non audent. in qua curia statua
 tua stabat et
 nuda fili, in ea nemo fuit, ne quem nudus quidem filius nudata provincia commoveret.

atque etiam hoc me docent, eius modi senatus consultum fecisse
 laudatores ut omnes intellegere possent
 non laudationem sed potius inrisionem esse illam quae commonefaceret 
 istius 
 turpem calamitosamque praeturam. etenim scriptum esse ita: QVOD IS VIRGIS NEMINEM CECIDISSET— a quo cognostis nobilissimos
 homines atque innocentissimos securi esse percussos; QVOD VIGILANTER PROVINCIAM AD-
 MINISTRASSET—cuius omnis vigilias in stupris constat adulteriisque esse consumptas; cuius modi constat, hoc vero
 scriptum esse, quod proferre non auderet reus, accusator recitare non desineret QVOD PRAEDONES PROCVL AB INSVLA SICILIA PROHIBVISSET
 VERRES —quos etiam intra
 Syracusanam insulam recepisset .

haec posteaquam ex illis cognovi, discessi cum
 fratre e curia, ut nobis absentibus, si quid vellent,
 decernerent. decernunt statim primum ut
 cum Lucio fratre hospitium publice fieret, quod is eandem voluntatem erga
 Syracusanos suscepisset quam ego semper habuissem. id non modo tum scripserunt,
 verum etiam in aere incisum nobis tradiderunt. valde hercule te Syracusani tui,
 quos crebro commemorare soles, diligunt, qui cum accusatore tuo satis iustam causam
 coniungendae necessitudinis putant quod te accusaturus sit et quod inquisitum in te venerit.
 postea decernitur, ac non varie sed prope cunctis sententiis, ut laudatio quae C.
 Verri decreta esset tolleretur.

in eo cum iam
 non solum discessio facta esset, sed etiam perscriptum atque in tabulas relatum, praetor
 appellatur. at quis appellat? magistratus aliqui? nemo .
 senator ? ne id quidem. Syracusanorum aliqui? minime .
 quis igitur praetorem appellat? qui quaestor istius fuerat, P.
 Caesetius . O rem ridiculam! o desertum hominem, desperatum, relictum ! A
 magistratu Siculo, ne senatus consultum Siculi homines facere possent, ne suum ius suis
 moribus, suis legibus obtinere possent, non amicus istius, non hospes, non denique aliquis
 Siculus, sed quaestor populi Romani praetorem appellat!
 quis hoc vidit, quis audivit? praetor aequus et sapiens dimitti iubet
 senatum. concurrit ad me maxima multitudo. primum senatores clamare sibi
 eripi ius, eripi libertatem, populus senatum laudare, gratias agere, cives Romani a me nusquam
 discedere. quo quidem die nihil aegrius factum est multo labore meo quam ut manus ab
 illo appellatore abstinerentur.

cum ad praetorem in ius adissemus, excogitat sane acute quid
 decernat; nam ante quam verbum facerem, de sella surrexit atque abiit. itaque tum
 de foro, cum iam advesperasceret,
 discessimus.
 postridie mane ab eo postulo
 ut Syracusanis liceret senatus consultum, quod pridie fecissent, mihi reddere. ille 
 enim vero negat et ait in-, dignum facinus esse quod ego in senatu Graeco verba fecissem; quod
 quidem apud Graecos Graece locutus essem, id ferri nullo modo posse. respondi 
 homini ut potui, ut debui, ut volui. cum multa tum etiam hoc me memini dicere, facile esse perspicuum quantum inter
 hunc et illum Numidicum, verum ac germanum Metellum, interesset; illum noluisse sua
 laudatione iuvare L. Lucullum, sororis virum, quicum optime convenisset, hunc homini alienissimo a civitatibus laudationes per vim et
 metum comparare.

quod ubi intellexi, multum apud
 illum recentis nuntios, multum tabellas non commendaticias sed tributarias valuisse,
 admonitu ipsorum Syracusanorum impetum in
 eas tabulas facio in quibus senatus consultum perscripserant. ecce autem nova turba
 atque rixa, ne tamen istum omnino Syracusis sine amicis, sine hospitibus, plane nudum esse ac
 desertum putetis! retinere incipit tabulas Theomnastus quidam, homo ridicule
 insanus, quem Syracusani Theoractum vocant; qui illic eius modi est ut eum pueri sectentur, ut
 omnes cum loqui coepit inrideant. huius s tamen insania, quae ridicula est
 aliis, mihi tum molesta sane fuit; nam cum spumas ageret in ore, oculis arderet, voce maxima
 vim me sibi adferre clamaret, copulati in ius pervenimus.

hic ego postulare coepi ut mihi tabulas obsignare ac deportare liceret; ille
 contra dicere, negare esse illud senatus consultum in quo praetor appellatus esset, negare id
 mihi tradi oportere. ego legem recitare, omnium mihi tabularum et litterarum fieri
 potestatem ; ille furiosus
 urgere nihil ad se nostras leges pertinere. praetor intellegens negare sibi
 placere, quod senatus consultum ratum esse non deberet, id me Romam deportare. quid 
 multa? nisi vehementius homini minatus essem, nisi legis sanctionem poenamque recitassem,
 tabularum mihi potestas facta non esset. ille autem insanus, qui pro isto
 vehementissime contra me declamasset, postquam non impetravit , credo, ut in gratiam mecum
 rediret, libellum mihi dat in quo istius furta Syracusana perscripta erant, quae ego antea iam
 ab aliis 
 cognoram et acceperam.

laudent te iam sane Mamertini, quoniam ex tota provincia soli sunt qui te salvum velint, ita tamen
 laudent ut Heius, qui princeps legationis est, adsit, ita laudent ut ad ea quae rogati erunt
 mihi parati sint respondere. ac ne subito a me opprimantur, haec sum rogaturus:
 navem populo Romano debeantne? fatebuntur. praebuerintne praetore C. Verre?
 negabunt. aedificarintne navem onerariam maximam publice, quam Verri dederunt?
 negare non poterunt. frumentum ab iis sumpseritne C. Verres, quod populo Romano mitteret, sicuti
 superiores? negabunt. quid militum aut nautarum per triennium dederint? nullum
 datum dicent. fuisse Messanam omnium istius furtorum ac praedarum receptricem
 negare non poterunt; permulta multis navibus illinc exportata, hanc navem denique maximam, a
 Mamertinis datam, onustam cum isto profectam fatebuntur.

quam ob rem tibi habe sane istam laudationem
 Mamertinorum; Syracusanam quidem civitatem ut abs te adfecta est ita in te esse animatam
 videmus, apud quos etiam Verria illa flagitiosa sublata sunt. etenim minime
 conveniebat ei deorum honores haberi qui simulacra deorum abstulisset. etiam 
 hercule 
 illud in Syracusanis merito reprehenderetur, si, cum diem festum ludorum de fastis suis
 sustulissent celeberrimum et sanctissimum, quod eo ipso die Syracusae a Marcello captae esse
 dicuntur, idem diem festum Verris nomine agerent, cum iste a Syracusanis quae ille calamitosus
 dies 
 reliquerat ademisset. at videte hominis impudentiam atque adrogantiam,
 iudices, qui non solum Verria haec turpia ac ridicula ex Heracli pecunia constituerit, verum
 etiam Marcellia tolli imperarit, ut ei sacra facerent quotannis cuius opera omnium
 annorum sacra deosque patrios amiserant, eius autem familiae dies festos tollerent
 per quam ceteros quoque festos dies recuperarant.

nemini 
 video dubium esse, iudices, quin apertissime C. Verres in Sicilia sacra profanaque omnia et
 privatim et publice spoliarit, versatusque sit sine ulla non modo religione verum etiam
 dissimulatione in omni genere furandi atque praedandi. sed quaedam mihi magnifica
 et praeclara eius defensio ostenditur; cui quem ad
 modum resistam multo mihi ante est, iudices , providendum.
 ita enim causa constituitur, provinciam Siciliam virtute istius et vigilantia
 singulari dubiis formidolosisque temporibus a fugitivis atque a belli periculis tutam esse
 servatam.

quid agam, iudices? quo accusationis
 meae rationem conferam? quo me vertam? ad omnis enim meos impetus quasi murus quidam boni
 nomen imperatoris opponitur. Novi locum; video ubi se iactaturus sit Hortensius. Belli
 pericula, tempora rei publicae, imperatorum penuriam commemorabit; tum deprecabitur a vobis,
 tum etiam pro suo iure contendet ne patiamini talem imperatorem populo Romano Siculorum
 testimoniis eripi, ne obteri laudem imperatoriam criminibus avaritiae velitis.

non possum dissimulare, iudices; timeo ne C.
 Verres propter hanc eximiam virtutem in re militari omnia quae fecit impune fecerit.
 venit enim mihi in mentem in iudicio M'. Aquili quantum auctoritatis,
 quantum momenti oratio M. Antoni habuisse existimata sit; qui, ut erat in dicendo non solum
 sapiens sed etiam fortis, causa prope perorata ipse arripuit M'. Aquilium constituitque in conspectu omnium tunicamque
 eius a pectore abscidit, ut cicatrices populus Romanus iudicesque aspicerent adverso corpore
 exceptas; simul et de illo vulnere quod ille in capite ab hostium duce acceperat multa dixit,
 eoque adduxit eos qui erant iudicaturi vehementer ut vererentur ne, quem virum fortuna ex
 hostium telis eripuisset, cum sibi ipse non pepercisset, hic non ad populi Romani laudem sed
 ad iudicum crudelitatem videretur esse servatus.

eadem nunc ab illis defensionis ratio viaque temptatur, idem quaeritur.
 sit fur, sit sacrilegus, sit flagitiorum omnium vitiorumque princeps; at est bonus
 imperator, at felix et ad dubia rei publicae
 tempora reservandus. non agam summo iure
 tecum , non dicam id
 quod debeam forsitan obtinere, cum iudicium certa lege sit,—non quid in re militari fortiter
 feceris, sed quem ad modum manus ab alienis pecuniis abstinueris abs te doceri oportere; non,
 inquam, sic agam, sed ita quaeram, quem ad modum te velle intellego, quae tua opera et quanta
 fuerit in bello.

quid dicis? an bello fugitivorum Siciliam
 virtute tua liberatam? Magna laus et honesta oratio; sed tamen quo bello? nos enim,
 post illud bellum quod M'. Aquilius confecit, sic accepimus, nullum in Sicilia fugitivorum
 bellum fuisse. ' at in Italia fuit.' fateor , et magnum quidem ac
 vehemens. num igitur ex eo bello partem aliquam laudis appetere conaris? num tibi
 illius victoriae gloriam cum M. Crasso aut Cn. Pompeio communicatam putas? non 
 arbitror hoc etiam tuae deesse impudentiae, ut quicquam eius modi dicere audeas.
 obstitisti videlicet ne ex Italia transire in Siciliam fugitivorum copiae possent.
 Vbi, quando , qua ex parte? cum aut ratibus aut navibus conarentur accedere?
 nos enim nihil umquam prorsus audivimus, sed illud audivimus, M. Crassi, fortissimi
 viri, virtute consilioque factum ne ratibus coniunctis freto fugitivi ad Messanam transire
 possent, a quo illi conatu non tanto opere prohibendi fuissent, si ulla in Sicilia praesidia
 ad illorum adventum opposita putarentur.

at cum esset in Italia bellum tam prope a
 Sicilia, tamen in Sicilia non fuit. quid mirum? ne cum in Sicilia quidem fuit eodem
 intervallo, pars eius belli in Italiam ulla
 pervasit. etenim propinquitas locorum ad
 utram partem hoc loco profertur? utrum aditum facilem hostibus an contagionem imitandi belli
 periculosam fuisse? aditus omnis hominibus sine ulla facultate navium non modo
 disiunctus sed etiam clausus est, ut illis quibus Siciliam
 propinquam fuisse dicis facilius fuerit ad Oceanum pervenire quam ad Peloridem accedere.

contagio autem ista servilis belli cur abs te
 potius quam ab iis omnibus qui ceteras
 provincias obtinuerunt praedicatur? an quod in Sicilia iam antea bella fugitivorum
 fuerunt? at ea ipsa causa est cur ista provincia minimo in periculo sit et fuerit.
 nam posteaquam illinc M'. Aquilius decessit, omnium instituta atque edicta
 praetorum fuerunt eius modi ut ne quis cum telo servus esset. vetus est quod dicam,
 et propter severitatem exempli nemini fortasse vestrum inauditum, L. Domitium praetorem in
 Sicilia, cum aper ingens ad eum adlatus esset, admiratum requisisse quis eum percussisset; cum
 audisset pastorem cuiusdam fuisse, eum vocari ad se iussisse; illum cupide ad praetorem quasi
 ad laudem atque ad praemium accucurrisse; quaesisse Domitium qui tantam bestiam percussisset;
 illum respondisse, venabulo; statim deinde iussu praetoris in crucem esse sublatum.
 durum hoc fortasse videatur, neque ego ullam in partem disputo: tantum intellego,
 maluisse Domitium crudelem in animadvertendo quam in praetermittendo dissolutum videri.

ergo his
 institutis provinciae iam tum, cum bello sociorum tota Italia arderet, homo non acerrimus nec
 fortissimus, C. Norbanus, in summo otio fuit: perfacile enim sese Sicilia iam tuebatur, ut ne
 quod ex ipsa bellum posset exsistere. etenim cum nihil tam coniunctum sit quam
 negotiatores nostri cum Siculis usu, re, ratione, concordia, et cum ipsi Siculi res suas ita
 constitutas habeant ut iis pacem expediat esse, imperium autem populi Romani
 sic diligant ut id imminui aut commutari minime velint, cumque haec a servorum bello pericula et
 praetorum institutis et dominorum disciplina provisa sint, nullum est malum domesticum quod ex
 ipsa provincia nasci possit.

quid igitur? nulline motus in Sicilia servorum Verre praetore, nullaene
 consensiones factae esse dicuntur? nihil sane quod ad senatum populumque Romanum
 pervenerit, nihil quod iste publice Romam scripserit; et tamen coeptum esse in Sicilia moveri
 aliquot locis servitium suspicor. id adeo non tam ex re quam ex istius factis
 decretisque cognosco. ac videte quam non inimico animo sim acturus: ego ipse haec
 quae ille quaerit, quae adhuc numquam audistis, commemorabo et proferam.

in Triocalino, quem locum fugitivi iam ante
 tenuerunt , Leonidae cuiusdam Siculi
 familia in suspicionem est vocata coniurationis. res delata ad istum.
 statim , ut par fuit, iussu eius homines qui fuerant nominati comprehensi sunt adductique Lilybaeum; domino denuntiatum
 est, causa dicta, damnati. quid deinde? quid
 censetis? furtum fortasse aut praedam exspectatis aliquam. nolite usque quaque
 idem quaerere. in metu belli furandi locus qui potest esse? etiam si qua fuit in
 hac re occasio praetermissa est. tum potuit a Leonida nummorum aliquid auferre, cum
 denuntiavit ut adesset; fuit nundinatio aliqua, et isti non nova, ne causam
 dicerent ;
 etiam alter locus, ut absolverentur: damnatis quidem servis quae praedandi potest esse ratio? produci ad supplicium necesse est. testes enim sunt
 qui in consilio fuerunt, testes publicae tabulae, testis splendidissima civitas
 Lilybitana , testis honestissimus maximusque conventus civium
 Romanorum: fieri nihil potest, producendi sunt. itaque producuntur et ad palum
 alligantur.

etiam nunc mihi exspectare videmini,
 iudices, quid deinde factum sit, quod iste nihil umquam fecit sine aliquo quaestu atque
 praeda. quid in eius modi re fieri potuit? quod commodum est, exspectate
 facinus quam vultis improbum; vincam tamen exspectationem omnium. homines sceleris
 coniurationisque damnati, ad supplicium traditi, ad palum alligati, repente multis milibus
 hominum inspectantibus soluti sunt et Triocalino illi domino redditi. 
 quid hoc loco potes dicere, homo amentissime, nisi id quod ego non quaero, quod
 denique in re tam nefaria, tametsi dubitari non potest, tamen ne si dubitetur quidem quaeri
 oporteat, quid aut quantum aut quo modo acceperis? remitto tibi hoc totum atque
 ista te cura libero; neque enim metuo ne hoc cuiquam persuadeatur, ut, ad quod facinus nemo
 praeter te ulla pecunia adduci potuerit, id tu 
 gratis suscipere conatus sis. verum de ista furandi praedandique ratione nihil
 dico, de hac imperatoria iam tua laude disputo.

quid 
 ais, bone custos defensorque provinciae? tu quos servos arma capere et bellum
 facere in Sicilia voluisse cognoras et de consili sententia iudicaras, hos ad supplicium iam
 more maiorum traditos ex media morte eripere ac liberare ausus es,
 ut, quam damnatis crucem servis fixeras, hanc indemnatis videlicet civibus Romanis reservares?
 perditae civitates desperatis iam omnibus rebus hos solent exitus exitialis
 habere, ut damnati in integrum restituantur, vincti solvantur, exsules reducantur, res
 iudicatae rescindantur. quae cum accidunt, nemo est quin intellegat ruere illam rem
 publicam haec ubi eveniant ; nemo est qui ullam spem salutis reliquam esse
 arbitretur.

atque haec sicubi facta
 sunt ita facta sunt ut homines populares aut nobiles supplicio
 aut exsilio levarentur, at non ab iis ipsis qui iudicassent, at non statim,
 at non eorum facinorum damnati quae ad
 vitam et ad fortunas omnium pertinerent. hoc vero
 novum et eius modi est ut magis propter reum quam propter rem ipsam credibile videatur, ut
 homines servos, ut ipse qui iudicarat, ut statim e medio supplicio dimiserit, ut eius
 facinoris damnatos servos quod ad
 omnium liberorum caput et sanguinem pertineret.

O praeclarum
 imperatorem nec iam cum M'. Aquilio, fortissimo viro, sed vero cum Paulis, Scipionibus, Mariis
 conferendum! tantumne vidisse in metu periculoque provinciae! cum servitiorum
 animos in Sicilia suspensos propter bellum Italiae fugitivorum videret, ne quis se commovere
 auderet, quantum terroris iniecit! comprendi iussit; quis non pertimescat?
 causam dicere dominos; quid servo tam formidolosum? FECISSE VIDERI pronuntiat; exortam videtur
 flammam paucorum dolore ac morte restinxisse. quid deinde sequitur?
 verbera atque ignes et illa extrema ad supplicium damnatorum, metum ceterorum,
 cruciatus et crux.
 hisce omnibus suppliciis sunt liberati. quis dubitet quin servorum
 animos summa formidine oppresserit, cum viderent ea facilitate praetorem ut ab eo servorum
 sceleris coniurationisque damnatorum vita vel ipso carnifice internuntio redimeretur?

quid ?
 hoc in Apolloniensi Aristodamo, quid? in Leonte Imacharensi non idem
 fecisti? quid ? iste motus servitiorum bellique subita suspicio utrum tibi tandem
 diligentiam custodiendae provinciae an novam rationem improbissimi quaestus attulit?
 Halicyensis Eumenidae, nobilis hominis et honesti, magnae pecuniae vilicus cum impulsu tuo
 insimulatus esset, HS LX a domino accepisti, quod nuper ipse iuratus docuit quem ad modum
 gestum esset. ab equite Romano C. Matrinio absente, cum is esset Romae, quod eius
 vilicos pastoresque tibi in suspicionem venisse dixeras, HS DC 
 abstulisti. dixit hoc L. Flavius, qui tibi eam pecuniam numeravit, procurator C.
 Matrini, dixit ipse Matrinius, dicit vir clarissimus, Cn. Lentulus censor, qui Matrini honoris causa recenti
 negotio ad te litteras misit mittendasque curavit.

quid ? de Apollonio, Diocli filio, Panhormitano, cui
 gemino cognomen est, praeteriri potest? ecquid hoc tota Sicilia
 clarius, ecquid indignius, ecquid manifestius proferri potest? quem , ut Panhormum
 venit, ad se vocari et de tribunali citari iussit concursu magno frequentiaque conventus.
 homines statim loqui: ' mirabar quod Apollonius, homo pecuniosus, tam
 diu ab isto maneret integer; excogitavit nescio quid, nescio quid attulit; profecto homo dives
 repente a Verre non sine causa citatur.' exspectatio summa omnium quidnam id esset, cum exanimatus subito ipse accurrit cum
 adulescente filio; nam pater grandis natu iam diu lecto tenebatur.

nominat iste servum, quem magistrum pecoris esse
 diceret ; eum dicit coniurasse
 et familias concitasse, —is omnino servus in familia non erat,—eum statim exhiberi iubet.
 Apollonius adfirmare se omnino nomine illo servum habere neminem: iste hominem abripi a
 tribunali et in carcerem conici iubet. clamare ille, cum raperetur, nihil se
 miserum fecisse, nihil commisisse, pecuniam sibi esse in nominibus, numeratam in praesentia
 non habere. haec cum maxime summa hominum frequentia testificaretur, ut quivis
 intellegere posset eum, quod pecuniam non dedisset, idcirco illa tam acerba iniuria adfici—cum
 maxime, ut dico, hoc de pecunia clamaret, in vincla coniectus est.

videte 
 constantiam praetoris, et eius praetoris qui in his rebus non ita defendatur ut mediocris praetor, sed ita laudetur ut
 optimus imperator. cum servorum bellum metueretur, quo supplicio dominos indemnatos
 adficiebat, hoc servos damnatos liberabat: Apollonium, hominem locupletissimum, qui, si
 fugitivi bellum in Sicilia facerent, amplissimas fortunas amitteret, belli fugitivorum nomine
 indicta causa in vincla coniecit: servos, quos ipse de consili sententia 
 belli faciendi causa consensisse iudicavit, eos sine consili sententia sua sponte omni
 supplicio liberavit.

quid ? si aliquid ab
 Apollonio commissum est quam ob rem in eum iure animadverteretur, tamenne hanc rem sic agemus
 ut crimini aut invidiae reo putemus esse oportere si quo de homine severius iudicaverit?
 non agam tam acerbe, non utar ista accusatoria consuetudine, si quid est factum
 clementer, ut dissolute factum criminer, si quid vindicatum est severe, ut ex eo crudelitatis
 invidiam colligam. non agam ista ratione; tua sequar iudicia, tuam defendam
 auctoritatem, quoad tu voles; simul ac tute coeperis tua iudicia rescindere, mihi suscensere
 desinito; meo iure enim contendam eum qui suo iudicio damnatus sit iuratorum iudicum
 sententiis damnari oportere.

non defendam
 Apolloni causam, amici atque hospitis mei, ne tuum iudicium videar rescindere; nihil de
 hominis frugalitate, virtute, diligentia dicam; praetermittam illud etiam de quo
 ante dixi,
 fortunas eius ita constitutas fuisse familia, pecore, villis, pecuniis creditis ut nemini
 minus expediret ullum in Sicilia tumultum aut bellum commoveri; non dicam ne illud quidem, si
 maxime in culpa fuerit Apollonius, tamen in hominem honestissimae civitatis
 honestissimum tam graviter animadverti causa indicta non oportuisse.

nullam in te invidiam ne ex illis quidem rebus concitabo, cum
 esset talis vir in carcere, in tenebris, in squalore, in sordibus, tyrannicis interdictis tuis
 patri exacta aetate et adulescenti filio adeundi ad illum miserum potestatem numquam esse
 factam. etiam illud praeteribo, quotienscumque Panhormum veneris illo anno et sex
 mensibus— nam tam diu fuit Apollonius in carcere—totiens te senatum Panhormitanum adisse
 supplicem, cum magistratibus sacerdotibusque publicis , orantem atque obsecrantem ut aliquando
 ille miser atque innocens calamitate illa liberaretur. relinquo haec omnia; quae si velim
 persequi, facile ostendam tua crudelitate in alios omnis tibi aditus misericordiae iudicum iam
 pridem esse praeclusos.

omnia tibi ista concedam et remittam; provideo enim quid sit
 defensurus Hortensius; fatebitur apud istum neque senectutem patris neque adulescentiam fili
 neque lacrimas utriusque plus s valuisse quam utilitatem salutemque provinciae; dicet rem
 publicam administrari sine metu ac severitate non posse; quaeret quam ob rem fasces
 praetoribus praeferantur, cur secures datae, cur carcer aedificatus, cur tot supplicia sint in
 improbos more maiorum constituta. quae cum omnia graviter severeque dixerit,
 quaeram cur hunc eundem Apollonium Verres idem repente nulla re nova adlata, nulla defensione,
 sine causa de carcere emitti iusserit; tantumque in hoc crimine suspicionis esse adfirmabo ut
 iam ipsis iudicibus sine mea argumentatione coniecturam facere permittam quod hoc genus
 praedandi, quam improbum, quam indignum, quamque ad magnitudinem quaestus immensum
 infinitumque esse videatur.

nam quae iste in
 Apollonio fecit, ea primum breviter cognoscite quot et quanta sint, deinde haec expendite atque aestimate pecunia:
 reperietis idcirco haec in uno homine pecunioso tot constituta ut ceteris formidines similium
 incommodorum atque exempla periculorum proponeret . primum insimulatio est
 repentina capitalis atque invidiosi criminis,—statuite quanti hoc putetis et quam multos
 redemisse; deinde crimen sine accusatore, sententia sine consilio, damnatio sine defensione,
 —aestimate harum omnium rerum pretia et cogitate in his iniquitatibus unum haesisse
 Apollonium, ceteros profecto multos ex his incommodis pecunia se liberasse; postremo tenebrae,
 vincla, carcer, inclusum supplicium atque a conspectu parentium ac liberum, denique a libero spiritu atque
 a communi luce seclusum,—haec
 vero, quae vel vita redimi recte possunt, aestimare pecunia non queo.

haec omnia sero redemit Apollonius iam maerore ac miseriis
 perditus, sed tamen ceteros docuit ante istius avaritiae scelerique occurrere; nisi vero
 existimatis hominem pecuniosissimum sine causa quaestus electum ad tam incredibile
 crimen aut sine eadem causa repente e carcere emissum, aut hoc praedandi genus ab isto in illo
 uno adhibitum ac temptatum, et non per illum
 omnibus pecuniosissimis Siculis metum propositum et iniectum.

cupio 
 mihi ab illo , iudices, subici, quoniam de militari eius gloria dico, si quid forte
 praetereo. nam mihi videor iam de omnibus rebus eius gestis dixisse, quae quidem ad
 belli fugitivorum suspicionem pertinerent; certe nihil sciens praetermisi. habetis 
 hominis consilia, diligentiam, vigilantiam, custodiam defensionemque provinciae.
 summa illuc pertinet, ut sciatis, quoniam plura genera sunt imperatorum, ex quo
 genere iste sit, ne qui diutius in tanta penuria virorum fortium talem imperatorem ignorare
 possit. non ad Q. Maximi sapientiam neque ad illius superioris Africani in re
 gerunda celeritatem, neque ad huius qui postea fuit singulare consilium, neque ad Pauli
 rationem ac disciplinam, neque ad C. Mari vim atque virtutem; sed aliud genus imperatoris sane
 diligenter retinendum et conservandum, quaeso, cognoscite.

itinerum primum laborem, qui vel maximus est in
 re militari, iudices, et in Sicilia maxime necessarius, accipite quam facilem sibi iste et
 iucundum ratione consilioque reddiderit. primum temporibus hibernis ad magnitudinem
 frigorum et tempestatum vim ac fluminum praeclarum hoc sibi remedium
 compararat .
 Vrbem Syracusas elegerat, cuius hic situs atque haec natura esse loci caelique dicitur ut
 nullus umquam dies tam magna ac turbulenta tempestate fuerit quin aliquo tempore eius diei
 solem homines viderint . hic ita
 vivebat iste bonus imperator hibernis mensibus ut eum non facile non modo extra tectum, sed ne
 extra lectum quidem quisquam viderit ; ita
 diei brevitas conviviis, noctis longitudo stupris et flagitiis continebatur .

cum autem ver esse coeperat—cuius initium iste
 non a Favonio neque ab aliquo astro notabat, sed cum rosam viderat tum incipere ver arbitrabatur—dabat se labori atque
 itineribus; in quibus eo usque se praebebat patientem atque impigrum ut eum nemo umquam in
 equo sedentem viderit . nam , ut mos fuit
 Bithyniae regibus, lectica octaphoro ferebatur, in qua pulvinus erat perlucidus Melitensis
 rosa fartus; ipse autem coronam habebat unam in capite, alteram in collo, reticulumque ad
 naris sibi admovebat tenuissimo lino, minutis maculis, plenum rosae. sic confecto
 itinere cum ad aliquod oppidum venerat, eadem lectica usque in cubiculum deferebatur. eo 
 veniebant Siculorum magistratus, veniebant equites Romani, id quod ex multis iuratis audistis;
 controversiae secreto deferebantur, paulo post palam decreta auferebantur. deinde 
 ubi paulisper in cubiculo pretio non aequitate iura discripserat , Veneri iam et
 libero reliquum tempus deberi arbitrabatur.

quo loco non mihi praetermittenda videtur praeclari imperatoris egregia ac
 singularis diligentia. nam scitote oppidum esse in Sicilia nullum ex iis oppidis in quibus consistere praetores et conventum agere
 soleant , quo
 in oppido non isti ex aliqua familia non ignobili delecta ad libidinem mulier esset. itaque non nullae ex eo numero in convivium adhibebantur palam; si
 quae castiores erant, ad tempus veniebant, lucem conventumque vitabant. erant autem
 convivia non illo silentio populi Romani praetorum atque imperatorum, neque eo pudore qui in
 magistratuum conviviis versari soleat , sed cum maximo clamore atque convicio; non numquam etiam res ad
 pugnam atque ad manus vocabatur . iste enim praetor severus ac diligens,
 qui populi Romani legibus numquam paruisset, illis legibus quae in
 poculis ponebantur diligenter obtemperabat. itaque erant exitus eius modi ut alius
 inter manus e convivio tamquam e proelio auferretur, alius tamquam occisus relinqueretur,
 plerique ut fusi sine mente ac sine ullo sensu iacerent,—ut
 quivis , cum aspexisset, non
 se 
 praetoris convivium, sed Cannensem pugnam nequitiae videre arbitraretur.

cum 
 vero aestas summa esse coeperat, quod tempus omnes Siciliae semper praetores in itineribus
 consumere consuerunt, propterea quod tum putant
 obeundam esse maxime provinciam, cum in areis frumenta sunt, quod et familiae congregantur et
 magnitudo serviti perspicitur et labor operis maxime offendit, frumenti copia commonet, tempus
 anni non impedit: tum, inquam, cum concursant ceteri praetores, iste novo quodam
 genere 
 imperator pulcherrimo Syracusarum loco stativa sibi castra faciebat.

nam in ipso aditu atque ore portus, ubi primum ex alto sinus ab litore ad
 urbem inflectitur, tabernacula carbaseis intenta velis conlocabat. huc ex illa domo
 praetoria, quae regis Hieronis fuit, sic emigrabat ut eum per illos dies nemo extra illum
 locum videre posset. in eum autem ipsum locum aditus erat nemini, nisi qui aut
 socius aut minister libidinis esse posset. huc omnes mulieres, quibuscum iste
 consuerat, conveniebant, quarum incredibile est quanta multitudo fuerit Syracusis; huc homines
 digni istius amicitia, digni vita illa conviviisque veniebant. inter eius modi
 viros et mulieres adulta aetate filius versabatur, ut eum, etiamsi natura a parentis
 similitudine abriperet, consuetudo tamen ac disciplina patris similem esse cogeret.

huc Tertia illa perducta per dolum atque insidias ab Rhodio
 tibicine maximas in istius castris effecisse dicitur turbas, cum indigne
 pateretur uxor Cleomenis Syracusani, nobilis mulier, itemque uxor Aeschrionis, honesto loco
 nata, in conventum suum mimi Isidori filiam venisse. iste autem Hannibal, qui in
 suis castris virtute putaret oportere non genere certari, sic hanc Tertiam dilexit ut eam
 secum ex provincia deportaret .
 ac per eos dies, cum
 iste cum pallio purpureo talarique tunica versaretur in conviviis muliebribus, non
 offendebantur homines neque moleste ferebant
 abesse a foro magistratum, non ius dici, non iudicia fieri; locum illum litoris percrepare
 totum mulierum vocibus cantuque symphoniae, in foro silentium esse summum causarum atque
 iuris, non ferebant homines moleste; non enim ius abesse videbatur a foro neque iudicia, sed
 vis et crudelitas et bonorum acerba et indigna direptio.

hunc tu igitur imperatorem esse defendis, Hortensi? huius furta, rapinas,
 cupiditatem, crudelitatem, superbiam, scelus, audaciam rerum gestarum magnitudine atque
 imperatoriis laudibus tegere
 conaris? hic scilicet est metuendum ne ad exitum defensionis tuae vetus illa
 Antoniana dicendi ratio atque auctoritas proferatur, ne excitetur Verres, ne denudetur a
 pectore, ne cicatrices populus Romanus aspiciat, ex mulierum morsu vestigia libidinis atque nequitiae. di 
 faciant ut rei militaris, ut belli mentionem facere audeas!

cognoscentur enim omnia istius aera illa vetera, ut non solum in imperio verum
 etiam in stipendiis qualis fuerit intellegatis. renovabitur prima illa militia, cum
 iste e foro abduci, non, ut ipse praedicat, perduci solebat; aleatoris Placentini castra
 commemorabuntur, in quibus cum frequens fuisset tamen aere dirutus est; multa eius in
 stipendiis damna proferentur, quae ab isto aetatis fructu dissoluta et compensata sunt.

iam vero, cum in eius modi patientia
 turpitudinis aliena non sua satietate obduruisset, qui vir fuerit, quot praesidia, quam munita
 pudoris et pudicitiae vi et audacia ceperit, quid me attinet dicere aut coniungere cum istius flagitio cuiusquam
 praeterea dedecus? non faciam, iudices; omnia vetera praetermittam, duo sola
 recentia sine cuiusquam infamia ponam, ex quibus coniecturam facere de omnibus possitis,—unum
 illud, quod ita fuit inlustre notumque omnibus ut nemo tam rusticanus homo L. Lucullo
 et M. Cotta consulibus Romam ex ullo municipio
 vadimoni causa venerit, quin sciret iura omnia praetoris urbani nutu atque arbitrio Chelidonis
 meretriculae gubernari, alterum quod, cum paludatus exisset votaque pro imperio suo communique
 re publica nuncupasset, noctu stupri causa lectica in urbem introferri solitus est ad mulierem
 nuptam uni, propositam omnibus, contra fas, contra auspicia, contra omnis divinas atque
 humanas religiones!

O di immortales!
 quid interest inter mentes hominum et cogitationes! ita mihi meam voluntatem
 spemque reliquae vitae vestra populique Romani existimatio comprobet, ut ego, quos adhuc mihi
 magistratus populus Romanus mandavit, sic eos accepi ut me omnium officiorum obstringi
 religione arbitrarer ! ita quaestor
 sum factus ut mihi illum honorem tum non solum datum, sed etiam creditum et commissum putarem;
 sic obtinui quaesturam in Sicilia provincia ut omnium oculos in me unum coniectos esse arbitrarer, ut me quaesturamque meam quasi in aliquo
 terrarum orbis theatro versari existimarem, ut semper omnia quae iucunda videntur
 esse ,
 ea non modo
 his extraordinariis cupiditatibus, sed etiam ipsi naturae ac necessitati denegarem.

nunc sum designatus aedilis; habeo rationem quid a populo
 Romano acceperim; mihi ludos sanctissimos maxima cum cura et caerimonia Cereri,
 libero , Liberaeque faciundos, mihi Floram matrem populo plebique Romanae ludorum
 celebritate placandam, mihi ludos antiquissimos, qui primi Romani appellati sunt , cum
 dignitate maxima et religione Iovi, Iunoni, Minervaeque esse faciundos, mihi sacrarum aedium
 procurationem, mihi totam urbem tuendam esse commissam; ob earum rerum laborem et
 sollicitudinem fructus illos datos, antiquiorem in senatu sententiae dicendae locum, togam
 praetextam, sellam curulem, ius imaginis ad memoriam posteritatemque prodendae .

ex his ego omnibus rebus, iudices,—ita mihi
 omnis deos propitios velim,— etiamsi mihi iucundissimus est honos populi, tamen
 nequaquam capio tantum voluptatis quantum et sollicitudinis et laboris, ut haec ipsa
 aedilitas, non quia necesse fuerit, alicui candidato data, sed, quia sic oportuerit, recte
 conlocata et iudicio populi in loco esse posita videatur.

tu cum
 esses praetor renuntiatus quoquo modo,—mitto enim et praetereo quid tum sit actum,—sed cum
 esses renuntiatus, ut dixi, non ipsa praeconis voce excitatus es, qui te totiens seniorum
 iuniorumque centuriis illo honore adfici pronuntiavit, ut hoc putares, aliquam rei publicae
 partem tibi creditam, annum tibi illum unum domo carendum esse meretricis? cum tibi
 sorte obtigisset uti ius diceres, quantum negoti, quid oneris haberes, numquam cogitasti?
 neque illud rationis habuisti, si forte te
 expergefacere posses, eam
 provinciam, quam tueri singulari sapientia atque integritate difficile esset, ad summam
 stultitiam nequitiamque venisse? itaque non modo a domo tua Chelidonem in praetura excludere noluisti, sed in Cheliodonis domum praeturam totam
 detulisti.

secuta provincia est; in qua numquam
 tibi venit in mentem non tibi idcirco fascis ac securis et tantam imperi vim tantamque
 ornamentorum omnium dignitatem datam ut earum rerum vi et auctoritate omnia repagula pudoris
 officique perfringeres, ut omnium bona praedam tuam duceres, ut nullius res tuta, nullius
 domus clausa, nullius vita saepta, nullius pudicitia munita contra tuam cupiditatem et
 audaciam posset esse; in qua tu te ita gessisti ut, omnibus cum teneare rebus, ad bellum
 fugitivorum confugias; ex quo iam intellegis non modo nullam tibi defensionem, sed maximam vim
 criminum exortam. Nisi forte Italici fugitivorum belli reliquias atque illud
 Tempsanum 
 incommodum proferes, ad quod recens cum te peropportune fortuna attulisset , si quid in
 te virtutis aut industriae habuisses, idem qui semper fueras inventus es.

cum ad
 te Valentini venissent et pro iis homo disertus ac nobilis, M. Marius,
 loqueretur , ut negotium susciperes, ut, cum
 penes te praetorium imperium ac nomen esset, ad illam parvam manum exstinguendam
 ducem te principemque praeberes, non modo id refugisti, sed eo ipso tempore, cum esses in
 litore, Tertia illa tua, quam tu tecum deportaras, erat in omnium conspectu; ipsis autem Valentinis
 ex tam inlustri nobilique municipio tantis de rebus responsum dedisti, cum esses cum tunica
 pulla et pallio. quid hunc proficiscentem, quid in ipsa provincia fecisse
 existimatis qui, cum iam ex provincia non ad triumphum sed ad iudicium decederet, ne illam
 quidem infamiam fugerit quam sine ulla voluptate capiebat?

O
 divina senatus frequentis in aede Bellonae admurmuratio! memoria tenetis, iudices,
 cum advesperasceret et paulo ante esset de hoc Tempsano incommodo nuntiatum, cum inveniretur
 nemo qui in illa loca cum imperio mitteretur, dixisset que quidam Verrem esse non longe a Tempsa, quam valde universi
 admurmuraverint , quam palam principes dixerint contra.
 et his tot criminibus testimoniisque convictus in eorum tabella spem sibi
 aliquam proponit, quorum omnium palam causa incognita voce damnatus est?

esto ;
 nihil ex fugitivorum bello aut suspicione belli laudis adeptus est, quod neque bellum eius
 modi neque belli periculum fuit in Sicilia, neque ab isto provisum est ne quod esset; at vero
 contra bellum praedonum classem habuit
 ornatam diligentiamque in eo singularem, itaque ab isto praeclare defensa provincia est.
 sic de bello praedonum, sic de classe Siciliensi, iudices, dicam ut hoc iam ante
 confirmem, in hoc uno genere omnis inesse culpas istius maximas avaritiae, maiestatis,
 dementiae, libidinis, crudelitatis. haec dum breviter expono, quaeso, ut fecistis
 adhuc, diligenter attendite.

rem navalem primum
 ita dico esse administratam, non uti provincia defenderetur, sed uti classis nomine pecunia
 quaereretur. superiorum praetorum consuetudo cum haec fuisset, ut naves civitatibus
 certusque numerus nautarum militumque imperaretur, maximae et locupletissimae civitati
 Mamertinae nihil horum imperavisti. ob hanc rem quid tibi Mamertini clam pecuniae
 dederint, post, si videbitur, ex ipsorum litteris testibusque quaeremus.

navem vero cybaeam , maximam triremis instar, pulcherrimam atque ornatissimam
 cybaeam , palam
 aedificatam sumptu publico tuo nomine, publice , sciente tota Sicilia, per
 magistratum senatumque
 Mamertinum tibi datam donatamque esse dico. haec navis onusta praeda Siciliensi,
 cum ipsa quoque esset ex praeda, simul cum ipse decederet, adpulsa Veliam
 est cum plurimis rebus, et iis quas iste Romam mittere cum
 ceteris furtis noluit, quod erant clarissimae maximeque eum delectabant. eam navem nuper egomet
 vidi Veliae multique alii viderunt, pulcherrimam atque ornatissimam, iudices: quae quidem
 omnibus qui eam aspexerant prospectare iam exsilium atque explorare fugam domini videbatur.

quid 
 mihi hoc loco respondebis? nisi forte id quod, tametsi probari nullo modo potest, tamen dici
 quidem in iudicio de pecuniis repetundis necesse est, de tua pecunia aedificatam esse
 navem . aude hoc saltem
 dicere quod necesse est; noli metuere, Hortensi, ne quaeram qui licuerit aedificare navem senatori ; antiquae sunt istae leges et mortuae, quem ad modum tu soles
 dicere, quae vetant. fuit ista res publica quondam, fuit ista severitas in
 iudiciis, ut istam rem accusator in magnis criminibus obiciendam putaret. quid 
 enim tibi navi ? qui si quo
 publice proficisceris, praesidi et vecturae causa sumptu publico navigia
 praebentur ; privatim autem nec
 proficisci quoquam potes nec arcessere res
 transmarinas ex iis locis in quibus te habere nihil licet.

deinde cur quicquam contra leges parasti? valeret hoc crimen in illa
 vetere severitate ac dignitate rei publicae; nunc non modo te hoc crimine non arguo, sed ne
 illa quidem communi vituperatione reprehendo: tu tibi hoc numquam turpe,
 numquam criminosum, numquam invidiosum fore putasti,
 celeberrimo loco palam tibi aedificari onerariam navem in provincia quam tu cum imperio obtinebas?
 quid eos loqui qui videbant, quid existimare eos qui audiebant arbitrabare? inanem
 te navem esse illam in Italiam adducturum ? naviculariam , cum Romam venisses, esse facturum? ne illud
 quidem quisquam poterat suspicari, te in Italia maritimum habere fundum et ad fructus
 deportandos onerariam navem comparare. eius modi voluisti de te sermonem esse
 omnium palam ut loquerentur te illam navem parare quae praedam ex Sicilia deportaret, et ad ea
 furta quae reliquisses commearet.

verum haec
 omnia, si doces navem de tua pecunia aedificatam, remitto atque concedo. sed hoc,
 homo amentissime, non intellegis priore actione ab ipsis istis Mamertinis, tuis
 laudatoribus , esse sublatum? nam dixit Heius, princeps
 civitatis , princeps istius legationis quae ad tuam laudationem missa est, navem tibi operis
 publicis Mamertinorum esse factam , eique faciendae senatorem Mamertinum publice praefuisse. reliqua est
 materies. hanc Reginis, ut ipsi dicunt— tametsi tu negare non potes—publice, quod
 Mamertini materiem non habent,
 imperavisti. si et ex quo fit navis, et
 qui faciunt, imperio tibi tuo non pretio praesto fuerunt, ubi tandem istud latet quod tu de
 tua pecunia dicis impensum? at Mamertini in tabulis nihil habent.

primum video potuisse fieri ut ex aerario nihil darent; etenim vel Capitolium, sicut apud maiores nostros
 factum est, publice coactis fabris operisque imperatis gratiis exaedificari atque effici
 potuit; deinde—id quod perspicio et quod ostendam, cum ipsos produxero, ipsorum ex litteris—multas
 pecunias isti erogatas in operum locationes falsas atque inanis esse perscriptas.
 iam illud minime mirum est, Mamertinos a quo summum beneficium acceperant, quem
 sibi amiciorem quam populo Romano esse cognoverant, eius capiti litteris suis pepercisse.
 sed si argumento est Mamertinos tibi pecuniam non dedisse, quia scriptum non
 habent, sit argumento tibi gratiis stare navem, quia, quid emeris aut quid locaris, scriptum
 proferre non potes.

at enim idcirco navem Mamertinis non imperasti,
 quod sunt foederati. di adprobent! habemus hominem in fetialium manibus
 educatum, unum praeter ceteros in publicis religionibus foederum sanctum ac diligentem; omnes
 qui ante te fuerunt praetores dedantur Mamertinis, quod iis navem contra pactionem foederis
 imperarint. sed tamen tu, sancte homo ac religiose, cur Tauromenitanis item
 foederatis navem imperasti? an hoc probabis, in aequa causa populorum sine pretio
 varium ius et disparem condicionem fuisse?

quid ?
 si eius modi esse haec duo foedera duorum so populorum, iudices, doceo, ut Tauromenitanis
 nominatim cautum et exceptum sit foedere ne navem dare debeant, Mamertinis in ipso foedere
 sanctum atque praescriptum sit ut navem dare necesse sit, istum autem contra foedus et
 Tauromenitanis imperasse et Mamertinis remisisse, num cui dubium poterit esse quin Verre praetore plus
 Mamertinis cybaea quam Tauromenitanis foedus opitulatum sit? recitentur foedera. 
 
 isto igitur tuo, quem ad modum ipse
 praedicas, beneficio, ut res indicat, pretio atque mercede minuisti maiestatem rei publicae,
 minuisti auxilia populi Romani, minuisti copias maiorum virtute ac sapientia comparatas,
 sustulisti ius imperi, condicionem sociorum, memoriam foederis: qui ex foedere ipso navem vel
 usque ad Oceanum, si imperassemus, sumptu periculoque suo armatam atque ornatam mittere
 debuerunt, hi ne in freto
 ante sua tecta et domos navigarent, ne sua moenia portusque
 defenderent, pretio abs te ius foederis et imperi condicionem redemerunt.

quid censetis in hoc foedere faciendo voluisse Mamertinos
 impendere laboris, operae, pecuniae ne haec biremis adscriberetur, si id ullo modo possent a
 nostris maioribus impetrare? nam cum hoc munus imponebatur tam grave civitati, inerat nescio quo modo in illo foedere
 societatis quasi quaedam nota servitutis. quod tum, recentibus suis officiis,
 integra re, nullis populi Romani difficultatibus, a maioribus nostris foedere adsequi non
 potuerunt, id nunc, nullo novo officio suo, tot annis post,—iure
 imperi nostri quotannis
 usurpatum ac semper retentum ,—summa in difficultate navium, a C. Verre
 pretio adsecuti sunt, ac non hoc solum adsecuti, ne navem darent: ecquem nautam, ecquem
 militem, qui aut in classe aut in praesidio esset, te praetore per triennium Mamertini
 dederunt?

denique cum ex senatus consulto itemque ex lege Terentia et Cassia frumentum
 aequabiliter emi ab omnibus Siciliae civitatibus oporteret, id quoque munus leve atque commune
 Mamertinis remisisti. dices frumentum Mamertinos non debere. quo modo
 non debere? an ut ne 
 venderent? non enim erat hoc genus frumenti ex eo genere quod exigeretur, sed ex eo quod
 emeretur. te igitur auctore et interprete ne foro quidem et commeatu Mamertini
 iuvare populum Romanum debuerunt.

quae tandem
 civitas fuit quae deberet? qui publicos agros arant, certum est quid e lege censoria debeant:
 cur his quicquam praeterea ex alio genere imperavisti ? quid ? decumani num quid praeter singulas decumas ex lege Hieronica
 debent? cur his quoque statuisti quantum ex hoc genere frumenti empti darent? quid 
 immunes? hi certe nihil debent. at eis non modo imperasti, verum etiam, quo plus darent
 quam poterant, haec sexagena milia modium, quae Mamertinis remiseras, addidisti.
 neque hoc dico, ceteris non recte imperatum, sed Mamertinis, qui erant in eadem
 causa, et quibus superiores omnes item ut
 ceteris imperarant pecuniamque ex senatus consulto et ex lege dissolverant, his dico non recte remissum. 
 
 et ut hoc beneficium, quem ad modum dicitur, trabali clavo figeret, cum consilio
 causam Mamertinorum cognoscit et de consili sententia Mamertinis se frumentum non imperare
 pronuntiat.

audite decretum mercennarii praetoris
 ex ipsius commentario, et cognoscite quanta in scribendo gravitas, quanta in constituendo iure
 sit auctoritas. recita . COMMENTARIVS . de consili
 sententia libenter ait se facere itaque
 perscribit. quid , si hoc verbo non esses usus 'libenter'? nos videlicet invitum te
 quaestum facere putaremus. ac 'de consili sententia'! praeclarum 
 recitari consilium, iudices, audistis; utrum vobis consilium tandem praetoris recitari
 videbatur, cum audiebatis nomina, an praedonis improbissimi societas atque comitatus?

en foederum interpretes, societatis,
 pactionis , religionis
 auctores! numquam in Sicilia frumentum publice est emptum quin Mamertinis pro
 portione imperaretur, antequam hoc delectum praeclarumque consilium iste dedit, ut ab his
 nummos acciperet ac sui similis esset. itaque tantum valuit istius decreti
 auctoritas quantum debuit eius hominis qui, a quibus frumentum emere debuisset, iis decretum
 vendidisset. nam statim L. Metellus ut isti successit, ex C. Sacerdotis et
 ex Sex. Peducaei instituto ac litteris frumentum Mamertinis
 imperavit.

tum illi intellexerunt se id quod a malo auctore emissent diutius obtinere non
 posse. 
 age porro, tu, qui tam religiosum existimari te voluisti interpretem foederum,
 cur Tauromenitanis frumentum, cur Netinis imperasti? quarum civitatum utraque foederata est.
 ac Netini quidem sibi non defuerunt ac, simul pronuntiasti libenter
 te Mamertinis remittere, te adierunt et eandem suam causam foederis esse
 docuerunt. tu aliter decernere eadem in causa non potuisti; pronuntias Netinos
 frumentum dare non debere et ab his tamen exigis. cedo mihi eiusdem praetoris
 litteras et rerum decretarum et frumenti imperati. LITTERAE RERVM DECRETARVM.
 Quid potius in hac tanta et tam turpi
 inconstantia suspicari possumus, iudices, quam id quod necesse est, aut isti a Netinis
 pecuniam cum posceret non datam, aut id esse actum ut intellegerent Mamertini bene se apud
 istum tam multa pretia ac munera conlocasse, cum idem alii iuris ex eadem causa non
 obtinerent?

hic mihi etiam audebit mentionem facere
 Mamertinae laudationis! in qua quam multa sint vulnera quis est vestrum, iudices, quin
 intellegat? primum enim in iudiciis qui decem
 laudatores dare non potest, honestius est ei nullum dare quam illum quasi legitimum numerum
 consuetudinis non explere. tot in Sicilia civitates sunt quibus tu per triennium
 praefuisti: arguunt ceterae, paucae et parvae vi et metu repressae silent, una laudat. hoc quid est nisi intellegere quid
 habeat utilitatis vera laudatio, sed tamen ita provinciae praefuisse ut hac utilitate
 necessario sit carendum?

deinde , quod alio loco antea dixi, quae est ista tandem
 laudatio, cuius laudationis legati et principes et publice tibi navem aedificatam et privatim
 se ipsos abs te spoliatos expilatosque esse dixerunt? postremo quid aliud isti
 faciunt, cum te soli ex Sicilia laudant, nisi testimonio nobis sunt omnia te sibi esse
 largitum quae tu de re
 publica nostra detraxeris? quae colonia est in Italia tam bono iure, quod tam
 immune municipium, quod per hosce annos tam commoda vacatione omnium rerum sit usum quam
 Mamertina civitas? per triennium soli ex foedere quod debuerunt non dederunt, soli
 isto praetore omnium rerum immunes fuerunt , soli in istius imperio ea condicione vixerunt ut
 populo Romano nihil darent, Verri nihil negarent .

verum 
 ut ad classem, quo ex loco sum digressus, revertar, accepisti a Mamertinis navem contra leges,
 remisisti contra foedera. ita in una civitate bis improbus fuisti, cum et remisisti
 quod non oportebat, et accepisti quod non licebat. exigere te oportuit navem quae
 contra praedones, non quae cum praeda navigaret, quae defenderet ne provincia spoliaretur, non
 quae provinciae spolia 
 portaret. Mamertini tibi et urbem quo furta undique deportares , et navem in qua exportares
 praebuerunt ; illud tibi oppidum receptaculum praedae fuit, illi homines testes custodesque
 furtorum, illi tibi et locum furtis et furtorum vehiculum comparaverunt. itaque ne
 tum quidem cum classem avaritia ac nequitia tua perdidisti Mamertinis navem imperare ausus es;
 quo tempore in tanta inopia navium tantaque calamitate provinciae, etiamsi precario essent
 rogandi, tamen ab iis impetraretur. reprimebat enim tibi et imperandi vim et rogandi
 conatum praeclara illa non populo Romano reddita biremis, sed praetori donata cybaea.
 ea fuit merces imperi, auxili, iuris,
 consuetudinis, foederis.

habetis unius civitatis firmum auxilium amissum ac venditum pretio: cognoscite nunc
 novam praedandi rationem ab hoc primum
 excogitatam. sumptum omnem in classem
 frumento stipendio ceterisque rebus suo quaeque nauarcho civitas semper dare solebat.
 is neque ut accusaretur a nautis committere audebat, et civibus suis rationes
 referre debebat, et in illo omni negotio non modo labore sed etiam
 periculo suo versabatur. erat hoc, ut dico, factitatum semper, nec solum in Sicilia
 sed in omnibus provinciis, etiam in sociorum et Latinorum stipendio ac sumptu, tum cum illorum
 auxiliis uti solebamus: Verres post imperium constitutum primus imperavit ut ea pecunia omnis
 a civitatibus sibi adnumeraretur, ut is eam pecuniam tractaret quem ipse praefecisset.

cui potest esse dubium quam ob rem et omnium
 consuetudinem veterem primus immutaris, et tantam utilitatem per alios tractandae pecuniae
 neglexeris, et tantam difficultatem cum crimine, molestiam cum suspicione susceperis?
 deinde alii quaestus instituuntur, ex uno genere navali videte quam multi!
 accipere a civitatibus pecuniam ne nautas darent, pretio certo missos facere nautas, missorum
 omne stipendium lucrari, reliquis quod deberet non dare,—haec omnia ex civitatum testimoniis
 cognoscite.

recita . TESTIMONIA CIVITATVM. Huncine hominem, hancine impudentiam, iudices, hanc
 audaciam ! civitatibus pro numero militum pecuniarum summas
 discribere , certum pretium, sescenos
 nummos, nautarum missionis constituere! quos qui dederat commeatum totius aestatis abstulerat, iste, quod eius nautae nomine pro
 stipendio frumentoque acceperat, lucrabatur. ita quaestus duplex unius missionis fiebat. atque haec homo
 amentissimus in tanto praedonum impetu tantoque periculo provinciae sic palam faciebat ut et
 ipsi praedones scirent et tota provincia testis esset.

cum propter istius hanc avaritiam nomine
 classis esset in Sicilia, re quidem vera naves inanes, quae praedam praetori non quae
 praedonibus metum adferrent, tamen, cum P. Caesetius et P. Tadius decem navibus suis semiplenis
 navigarent, navem quandam piratarum praeda refertam non ceperunt, sed
 abduxerunt onere suo plane captam atque depressam . erat ea navis plena iuventutis
 formosissimae, plena argenti facti atque signati, multa cum stragula veste. haec 
 una navis a classe nostra non capta est, sed inventa ad Megaridem, qui locus est non longe a
 Syracusis. quod ubi isti nuntiatum est, tametsi in acta cum mulierculis iacebat
 ebrius, erexit se tamen et statim quaestori legatoque suo custodes misit compluris, ut omnia
 sibi integra quam primum exhiberentur.

adpellitur 
 navis Syracusas; exspectatur ab omnibus supplicium. iste quasi praeda sibi advecta,
 non praedonibus captis, si qui senes ac deformes erant, eos in hostium numero ducit; qui aliquid formae aetatis
 artificique habebant, abducit omnis, non nullos scribis filio cohortique distribuit,
 symphoniacos homines sex cuidam amico suo Romam muneri misit. Nox illa tota in exinaniunda
 nave consumitur. archipiratam ipsum videt nemo, de quo
 supplicium sumi oportuit . hodie omnes sic habent —quid eius sit
 vos coniectura adsequi debetis—istum clam a piratis ob hunc archipiratam pecuniam accepisse.

' coniectura est.' iudex esse bonus nemo potest qui suspicione certa
 non movetur. hominem nostis, consuetudinem omnium tenetis,—qui ducem praedonum aut
 hostium ceperit, quam libenter eum palam ante oculos omnium esse patiatur . hominem in tanto conventu
 Syracusis vidi neminem, iudices, qui archipiratam captum sese vidisse diceret, cum omnes, ut mos est, ut solet fieri,
 concurrerent, quaererent, videre cuperent. quid accidit cur tanto opere iste homo
 occultaretur ut eum ne casu quidem quisquam aspicere posset? homines maritimi
 Syracusis, qui saepe istius ducis nomen audissent, saepe timuissent, cum eius cruciatu atque
 supplicio pascere oculos animumque exsaturare vellent, potestas aspiciendi nemini facta est.

Vnus pluris praedonum duces vivos cepit P. Servilius quam
 omnes antea. Ecquando igitur isto fructu quisquam caruit, ut videre piratam captum non
 liceret? at contra, quacumque iter fecit, hoc iucundissimum spectaculum omnibus
 vinctorum captorumque hostium praebebat; itaque ei concursus fiebat undique ut non modo ex iis oppidis qua ducebantur sed etiam ex
 finitimis visendi causa convenirent. ipse autem triumphus quam ob rem omnium
 triumphorum gratissimus populo Romano fuit et iucundissimus? quia nihil est
 victoria dulcius, nullum est autem testimonium victoriae certius quam, quos saepe metueris,
 eos te vinctos ad supplicium
 duci videre.

hoc tu quam ob rem non fecisti? quam
 ob rem ita pirata iste occultatus est quasi eum aspici nefas esset? quam ob rem supplicium non
 sumpsisti? quam ob causam hominem reservasti? ecquem scis in Sicilia antea captum archipiratam qui non securi percussus sit? Vnum cedo
 auctorem tui facti, unius profer exemplum. vivum tu archipiratam servabas: quo?
 per triumphum, credo, quem ante currum tuum duceres; neque enim quicquam
 erat reliquum nisi uti classe populi
 Romani pulcherrima amissa provinciaque lacerata triumphus tibi navalis decerneretur.

age 
 porro, custodiri ducem praedonum novo more quam securi feriri omnium exemplo magis placuit. quae sunt istae
 custodiae? apud quos homines, quem ad modum est adservatus? lautumias Syracusanas
 omnes audistis, plerique nostis. opus est ingens, magnificum, regum ac tyrannorum;
 totum est e saxo in mirandam altitudinem
 depresso et multorum operis penitus exciso ; nihil tam clausum ad exitum , nihil tam saeptum undique, nihil tam tutum ad
 custodiam nec fieri nec cogitari potest. in has lautumias, si qui publice
 custodiendi sunt, etiam ex ceteris oppidis Siciliae deduci imperantur.

eo quod multos captivos civis Romanos coniecerat, quod eodem
 ceteros piratas condi imperarat, intellexit, si hunc subditivum archipiratam in eandem
 custodiam dedisset, fore ut a multis in lautumiis verus ille dux quaereretur. itaque hominem huic
 optimae tutissimaeque custodiae non audet committere, denique Syracusas totas timet,
 amandat hominem—quo? Lilybaeum fortasse?
 video ; tamen homines maritimos non plane reformidat. minime , iudices.
 Panhormum igitur? audio ; quamquam Syracusis, quoniam in Syracusano captus erat,
 maxime, si minus supplicio adfici, at custodiri oportebat.

ne Panhormum quidem. quo igitur? quo putatis ? ad homines a piratarum metu et suspicione
 alienissimos, a navigando rebusque maritimis remotissimos , ad Centuripinos, homines maxime mediterraneos, summos aratores, qui
 nomen numquam timuissent maritimi praedonis, unum te praetore horruissent Apronium, terrestrem
 archipiratam .
 et ut quivis facile perspiceret id ab isto actum esse ut ille suppositus facile et
 libenter se illum qui non erat esse simularet, imperat Centuripinis ut is victu ceterisque rebus quam liberalissime commodissimeque
 adhiberetur .

interea Syracusani, homines periti et humani, qui non modo ea quae perspicua
 essent videre verum etiam occulta suspicari possent, habebant rationem omnes cotidie piratarum qui securi ferirentur; quam multos
 esse oporteret, ex ipso navigio quod erat captum et ex remorum numero coniciebant.
 iste , quod omnis qui artifici aliquid habuerant aut formae removerat
 atque abduxerat, reliquos si, ut 
 consuetudo est, universos ad palum alligasset, clamorem populi fore suspicabatur, cum tanto
 plures abducti essent quam relicti; propter hanc causam cum instituisset alios alio tempore
 producere, tamen in tanto conventu nemo erat quin rationem numerumque haberet, et reliquos non
 desideraret solum sed etiam posceret et flagitaret .

cum magnus numerus deesset, tum iste homo
 nefarius in eorum locum quos domum suam de piratis abduxerat substituere et supponere coepit
 civis Romanos, quos in carcerem antea
 coniecerat; quorum alios Sertorianos milites fuisse insimulabat , et ex Hispania fugientis ad Siciliam adpulsos esse dicebat,
 alios, qui a praedonibus erant capti , cum
 mercaturas facerent aut aliquam ob causam
 navigarent, sua voluntate cum piratis fuisse arguebat. itaque alii cives Romani, ne
 cognoscerentur, capitibus obvolutis e carcere ad palum atque ad
 necem rapiebantur, alii, cum a multis civibus Romanis cognoscerentur, ab omnibus
 defenderentur, securi feriebantur. quorum ego de acerbissima morte crudelissimoque cruciatu
 dicam cum eum locum tractare coepero, et ita dicam ut, si me in ea querimonia quam sum
 habiturus de istius crudelitate et de civium Romanorum indignissima morte non modo vires verum
 etiam vita deficiat, id mihi praeclarum et iucundum putem.

haec igitur est gesta res, haec victoria praeclara : myoparone piratico
 capto dux liberatus, symphoniaci Romam missi, formosi homines et adulescentes et artifices
 domum abducti, in eorum locum et ad eorum numerum cives Romani hostilem in modum cruciati et
 necati , omnis vestis ablata , omne aurum
 et argentum
 ablatum et aversum. 
 
 at quem ad modum ipse se induit priore actione!
 qui tot dies tacuisset, repente in M. Anni, hominis splendidissimi,
 testimonio,—cum is civem Romanum dixisset, archipiratam negasset securi esse
 percussum,—exsiluit conscientia sceleris et furore ex maleficiis concepto excitatus; dixit se,
 quod sciret sibi crimini datum iri pecuniam accepisse neque de vero archipirata sumpsisse
 supplicium, ideo se securi non percussisse; domi esse apud sese
 archipiratas dixit duos.

O clementiam populi Romani seu
 potius patientiam miram ac singularem! civem Romanum securi esse percussum M.
 Annius, eques Romanus, dicit, taces: archipiratam negat, fateris. fit gemitus
 omnium et clamor, cum tamen a praesenti supplicio tuo continuit populus Romanus se et
 repressit et salutis suae rationem iudicum severitati reservavit. quid ? sciebas
 tibi crimini datum iri? quam ob rem sciebas, quam ob rem etiam suspicabare?
 inimicum habebas neminem; si haberes, tamen non ita vixeras ut metum iudici
 propositum habere deberes. an te, id quod fieri solet, conscientia timidum
 suspiciosumque faciebat? qui igitur, cum esses cum imperio, iam tum crimen et
 iudicium horrueris , cum tot testibus
 coarguare potes de damnatione dubitare?

verum si crimen hoc metuebas, ne quis suppositum abs te
 esse diceret qui pro archipirata securi feriretur, utrum tandem tibi ad defensionem firmius fore putasti, in iudicio
 coactu atque efflagitatu meo producere ad ignotos tanto post eum quem archipiratam esse
 diceres, an recenti re, Syracusis, apud notos, inspectante Sicilia paene tota, securi ferire?
 vide quid intersit utrum faciendum fuerit: in illo reprehensio nulla
 esset , hic defensio nulla est.
 itaque illud semper omnes fecerunt, hoc quis ante te, quis praeter
 te, fecerit quaero. 
 
 piratam vivum tenuisti. quem ad finem? dum cum imperio
 fuisti. quam ob causam, quo exemplo, cur tam diu? cur, inquam, civibus Romanis quos
 piratae ceperant securi statim percussis, ipsis piratis lucis usuram tam diuturnam dedisti?

verum esto, sit tibi illud liberum omne tempus quoad cum imperio fuisti: etiamne privatus, etiamne
 reus, etiamne paene damnatus hostium duces privata in domo retinuisti? Vnum, alterum mensem,
 prope annum denique domi tuae piratae a quo tempore capti sunt , quoad per me
 licitum est, fuerunt, hoc est quoad per M'. Glabrionem
 licitum est, qui postulante me produci atque in carcerem condi
 imperavit. quod est huiusce rei ius, quae
 consuetudo, quod exemplum? hostem acerrimum atque infestissimum populi Romani seu
 potius communem hostem gentium nationumque omnium quisquam omnium mortalium privatus intra moenia domi suae retinere poterit?

quid ? si pridie quam a me tu coactus es
 confiteri civibus Romanis securi percussis praedonum ducem vivere, habitare apud te,—si,
 inquam, pridie domo tua profugisset, si aliquam manum contra rem publicam facere
 potuisset, quid diceres? ' apud me habitavit, mecum fuit; ego illum ad iudicium
 meum, quo facilius crimen inimicorum diluere possem, vivum atque incolumem reservavi.'
 itane vero? tu tua pericula communi periculo defendes? tu supplicia quae debentur
 hostibus victis ad tuum, non ad rei publicae tempus conferes? populi Romani hostis privati
 hominis custodiis adservabitur? at etiam qui triumphant eoque diutius vivos hostium
 duces reservant, ut his per triumphum ductis pulcherrimum spectaculum fructumque victoriae
 populus Romanus percipere possit, tamen cum de foro in Capitolium currus flectere incipiunt
 illos duci in carcerem iubent, idemque dies et victoribus imperi et victis vitae finem facit.

et nunc cuiquam credo esse dubium
 quin tu id commissurus non fueris,—praesertim cum statuisses, ut ais, tibi causam esse
 dicendam,—ut ille archipirata non potius securi feriretur quam, quod erat ante oculos positum,
 tuo periculo viveret! si enim esset mortuus, tu, qui crimen ais te metuisse,
 quaero, cui probares? cum 
 constaret istum Syracusis nullo visum esse archipiratam, ab omnibus desideratum, cum dubitaret
 nemo quin abs te pecunia liberatus esset, cum vulgo loquerentur suppositum in eius locum quem
 pro illo probare velles, cum tu te fassus esses id crimen tanto ante metuisse: si eum diceres
 esse mortuum, quis te audiret?

nunc cum vivum
 nescio quem istum producis, tamen te derideri vides. quid ? si aufugisset, si vincla
 rupisset ita ut Nico , ille nobilissimus pirata, fecit, quem P. Servilius qua felicitate
 ceperat eadem recuperavit, quid diceres? verum hoc erat: si ille semel verus pirata
 securi percussus esset, pecuniam illam non haberes; si hic falsus esset mortuus aut
 profugisset, non esset difficile alium in suppositi locum supponere. plura dixi
 quam volui de illo archipirata, et tamen ea quae certissima sunt huius criminis argumenta
 praetermisi. volo enim esse totum
 mihi crimen hoc integrum: est certus locus, certa lex, certum tribunal quo
 hoc reservetur.

hac 
 tanta praeda auctus, mancipiis argento veste locupletatus, nihilo diligentior ad classem
 ornandam milites revocandos alendosque esse coepit, cum ea res non solum provinciae saluti
 verum etiam ipsi praedae posset esse.
 nam aestate summa, quo tempore ceteri praetores obire provinciam et concursare
 consuerunt aut etiam in tanto praedonum metu et periculo ipsi navigare, eo tempore ad
 luxuriem libidinesque suas domo sua regia—quae regis Hieronis
 fuit, qua praetores uti solent —contentus non fuit; tabernacula, quem ad modum consuerat
 temporibus aestivis, quod antea demonstravi, carbaseis intenta velis conlocari iussit in litore, quod est
 litus in Insula Syracusis post Arethusae fontem propter ipsum introitum atque ostium portus
 amoeno sane et ab arbitris remoto loco.

hic dies
 aestivos praetor populi Romani , custos defensorque provinciae, sic vixit ut
 muliebria cotidie convivia essent, vir accumberet nemo praeter ipsum et praetextatum filium—etsi recte sine exceptione dixeram virum, cum isti essent, neminem fuisse.
 non numquam etiam libertus 
 Timarchides adhibebatur, mulieres autem nuptae nobiles praeter unam mimi Isidori filiam, quam
 iste propter amorem ab Rhodio tibicine abduxerat. erat Pipa quaedam, uxor Aeschrionis
 Syracusani, de qua muliere plurimi versus qui in istius cupiditatem facti sunt tota Sicilia
 percelebrantur ;

erat nice , facie eximia, ut praedicatur, uxor
 Cleomeni Syracusani. hanc vir amabat, verum tamen huius libidini
 adversari nec poterat nec audebat, et simul ab isto donis beneficiisque multis devinciebatur.
 illo autem tempore iste, tametsi ea est hominis impudentia quam nostis, ipse tamen
 cum vir esset Syracusis, uxorem eius parum poterat animo soluto ac libero tot in acta dies
 secum habere. itaque excogitat rem singularem; navis quibus legatus praefuerat
 Cleomeni tradit, classi populi Romani Cleomenem Syracusanum praeesse iubet atque imperare.
 hoc eo facit ut ille non solum abesset a domo dum navigaret, sed etiam libenter cum magno honore
 beneficioque abesset, ipse autem remoto atque ablegato viro non liberius quam antea—quis enim umquam istius
 libidini obstitit?—sed paulo solutiore animo tamen secum illam haberet, si non
 tamquam virum sed tamquam aemulum removisset.

accipit navis sociorum atque
 amicorum Cleomenes Syracusanus. quid primum aut accusem aut querar? Siculone homini
 legati, quaestoris, praetoris denique potestatem, honorem, auctoritatem dari? si te
 impediebat ista conviviorum mulierumque occupatio, ubi quaestores, ubi legati, ubi ternis
 denariis aestimatum frumentum, ubi muli, ubi tabernacula, ubi tot tantaque ornamenta
 magistratibus et legatis a senatu populoque Romano permissa et data , denique ubi praefecti,
 ubi tribuni tui? si civis Romanus dignus isto negotio nemo fuit, quid civitates
 quae in amicitia fideque populi Romani perpetuo manserant? ubi Segestana, ubi Centuripina
 civitas? quae cum officiis fide vetustate, tum etiam cognatione populi Romani nomen attingunt.

O di immortales! quid? si
 harum ipsarum civitatum militibus, navibus, nauarchis Syracusanus Cleomenes iussus est
 imperare, non omnis honos ab isto dignitatis, aequitatis, officique sublatus est?
 ecquod in Sicilia bellum gessimus quin Centuripinis sociis, Syracusanis hostibus
 uteremur? atque haec ego ad memoriam
 vetustatis, non ad contumeliam civitatis referri volo. itaque ille vir clarissimus
 summusque imperator, M. Marcellus, cuius virtute captae, misericordia conservatae sunt
 Syracusae, habitare in ea parte urbis quae in Insula est
 Syracusanum neminem voluit;
 hodie, inquam, Syracusanum in ea parte habitare non licet; est enim locus quem vel pauci
 possent defendere.
 committere igitur eum non fidelissimis hominibus noluit, simul quod ab illa parte
 urbis navibus aditus ex alto est; quam ob rem qui nostros exercitus saepe excluserant, iis
 claustra loci committenda non existimavit.

vide 
 quid intersit inter tuam libidinem maiorumque auctoritatem, inter amorem furoremque tuum et
 illorum consilium atque prudentiam. illi aditum litoris Syracusanis ademerunt, tu
 imperium maritimum concessisti; illi habitare in eo loco Syracusanum, qua naves accedere
 possent, noluerunt, tu classi et navibus Syracusanum praeesse voluisti; quibus illi urbis suae
 partem ademerunt, iis tu nostri imperi partem dedisti, et quorum sociorum opera Syracusani
 nobis dicto audientes sunt, eos Syracusano dicto audientis esse iussisti.

egreditur in Centuripina quadriremi Cleomenes e portu; sequitur Segestana navis,
 Tyndaritana, Herbitensis, Heracliensis, Apolloniensis, Haluntina, praeclara classis in
 speciem , sed inops et infirma propter dimissionem
 propugnatorum atque remigum. tam diu in imperio suo classem iste praetor diligens
 vidit quam diu convivium eius flagitiosissimum praetervecta est; ipse autem, qui visus multis
 diebus non esset, tum se tamen in conspectum nautis paulisper dedit. stetit 
 soleatus praetor populi Romani cum pallio purpureo tunicaque talari muliercula nixus in
 litore. iam hoc istum vestitu Siculi civesque Romani permulti saepe
 viderant .

posteaquam paulum provecta classis est et Pachynum quinto
 die denique adpulsa, nautae coacti fame radices palmarum agrestium, quarum erat in illis
 locis, sicuti in magna parte Siciliae, multitudo, colligebant et iis miseri perditique
 alebantur; Cleomenes autem, qui alterum se Verrem cum luxurie ac nequitia
 tum etiam imperio putaret,
 similiter totos dies in litore tabernaculo posito
 perpotabat.
 
 ecce autem repente ebrio
 Cleomene esurientibus ceteris nuntiatur piratarum esse navis in portu Odysseae; nam ita is
 locus nominatur; nostra autem classis erat in portu Pachyni. Cleomenes autem, quod erat
 terrestre praesidium non re sed nomine, speravit iis militibus quos ex eo loco deduxisset
 explere se numerum nautarum et remigum posse. reperta est eadem istius hominis
 avarissimi ratio in praesidiis quae in classibus; nam erant perpauci reliqui, ceteri dimissi.

princeps Cleomenes in quadriremi Centuripina
 malum erigi, vela fieri, praecidi ancoras imperavit, et simul ut se ceteri sequerentur signum
 dari iussit. haec Centuripina navis erat incredibili celeritate velis; nam scire
 isto praetore nemo poterat quid quaeque navis remis facere posset; etsi in hac quadriremi
 propter honorem et gratiam Cleomenis minime multi remiges et milites deerant.
 evolarat iam e conspectu fere fugiens quadriremis, cum etiam tum ceterae naves uno
 in loco moliebantur.

erat animus in reliquis;
 quamquam erant pauci, quoquo modo res se habebat, pugnare tamen se velle clamabant, et quod reliquum vitae
 viriumque fames fecerat id ferro potissimum reddere volebant. quodsi Cleomenes
 non tanto ante
 fugisset, aliqua tamen ad resistendum ratio fuisset. erat enim sola illa navis
 constrata et ita magna ut propugnaculo ceteris posset esse, quae si in praedonum pugna
 versaretur, urbis instar habere
 inter illos piraticos myoparones videretur; sed tum inopes, relicti ab duce praefectoque
 classis, eundem necessario cursum tenere coeperunt.

Helorum versus, ut ipse Cleomenes, ita ceteri navigabant, neque ii tam praedonum
 impetum fugiebant quam imperatorem sequebantur. tum ut quisque in fuga postremus,
 ita in periculo princeps erat; postremam enim quamque navem piratae primam adoriebantur.
 ita prima Haluntinorum navis capitur, cui praeerat Haluntinus homo
 nobilis , phylarchus , quem ab illis praedonibus Locrenses postea publice
 redemerunt; ex quo vos priore actione iurato rem omnem causamque cognostis. deinde 
 Apolloniensis navis capitur, et eius praefectus Anthropinus occiditur.

haec 
 dum aguntur, interea Cleomenes iam ad Helori litus pervenerat; iam sese in terram e navi
 eiecerat quadrirememque fluctuantem in salo reliquerat. reliqui praefecti navium,
 cum in terram imperator exisset, cum ipsi neque repugnare neque mari effugere ullo modo
 possent, adpulsis ad Helorum navibus Cleomenem persecuti sunt. tum praedonum dux
 Heracleo, repente praeter spem non sua virtute sed istius avaritia nequitiaque victor, classem
 pulcherrimam populi Romani in litus expulsam et eiectam, cum primum
 invesperasceret , inflammari
 incendique iussit.

O tempus miserum atque acerbum provinciae Siciliae! casum
 illum multis innocentibus calamitosum atque funestum! o istius nequitiam ac turpitudinem
 singularem! Vna atque eadem nox erat qua praetor amoris turpissimi flamma, classis populi
 Romani praedonum incendio conflagrabat. adfertur nocte intempesta gravis
 huiusce mali nuntius Syracusas; curritur ad praetorium, quo istum ex illo
 praeclaro convivio reduxerant paulo ante mulieres cum cantu atque symphonia. Cleomenes,
 quamquam nox erat, tamen in publico esse non audet; includit se domi; neque aderat uxor, quae
 consolari hominem in malis posset.

huius autem
 praeclari imperatoris ita erat severa domi disciplina ut in re tanta et tam gravi nuntio nemo
 admitteretur, nemo esset qui auderet aut dormientem excitare aut interpellare vigilantem.
 iam vero re ab omnibus cognita concursabat urbe tota maxima multitudo.
 non enim, sicut erat antea semper consuetudo, praedonum adventum significabat ignis e specula sublatus aut
 tumulo, sed flamma ex ipso incendio navium et calamitatem acceptam et periculum reliquum
 nuntiabat. cum praetor quaereretur et
 constaret neminem ei nuntiasse, fit ad domum eius cum clamore concursus atque impetus.

tum iste excitatus audit rem omnem ex
 Timarchide, sagum sumit,—lucebat iam fere,— procedit in medium vini somni stupri plenus.
 excipitur ab omnibus eius modi clamore ut ei Lampsaceni periculi similitudo versaretur ante oculos; hoc etiam maius
 hoc videbatur, quod in odio
 simili multitudo hominum haec erat maxima. tum istius acta
 commemorabatur , tum flagitiosa illa convivia, tum appellabantur a multitudine mulieres
 nominatim, tum quaerebant ex isto palam tot dies continuos per quos numquam visus esset ubi
 fuisset, quid egisset, tum imperator ab isto praepositus Cleomenes flagitabatur, neque
 quicquam propius est factum quam ut illud Vticense exemplum de Hadriano transferretur
 Syracusas, ut duo sepulchra duorum praetorum improborum duabus in provinciis constituerentur.
 verum habita est a multitudine ratio temporis, habita tumultus , habita etiam dignitatis existimationisque communis, quod is
 est conventus
 Syracusis civium Romanorum ut non modo illa provincia, verum etiam hac re publica dignissimus existimetur.

confirmant ipsi se, cum hic etiam tum semisomnus
 stuperet ,
 arma capiunt, totum forum atque Insulam, quae est urbis magna pars, complent. 
 
 Vnam illam noctem solam praedones ad Helorum commorati, cum fumantis etiam nostras navis reliquissent, accedere
 incipiunt Syracusas ; qui videlicet saepe audissent nihil esse pulchrius quam Syracusarum
 moenia ac portus, statuerant se, si ea Verre praetore non vidissent, numquam esse visuros.

ac 
 primo ad illa aestiva praetoris accedunt, ipsam
 illam ad partem litoris ubi iste per eos dies tabernaculis positis castra luxuriae conlocarat.
 quem posteaquam inanem locum offenderunt et praetorem commosse ex eo loco castra senserunt, statim sine ullo metu in ipsum portum
 penetrare coeperunt. cum in portum dico, iudices,— explanandum est enim diligentius
 eorum causa qui locum ignorant,—in urbem dico atque in urbis intimam partem venisse piratas;
 non enim portu illud oppidum clauditur, sed urbe portus ipse cingitur et continetur, ut non
 adluantur mari moenia extrema, sed ipse influat in urbis sinum
 portus.

hic te praetore Heracleo pirata cum
 quattuor myoparonibus parvis ad arbitrium
 suum navigavit. pro di immortales! piraticus myoparo , cum imperi populi Romani nomen
 ac fasces essent Syracusis, usque ad forum Syracusanorum et ad omnis
 crepidines urbis accessit, quo neque Carthaginiensium gloriosissimae classes, cum mari
 plurimum poterant, multis bellis saepe conatae umquam aspirare potuerunt , neque populi Romani invicta ante te praetorem
 gloria illa navalis umquam tot Punicis Siciliensibusque bellis penetrare potuit; qui locus
 eius modi est ut ante Syracusani in moenibus suis, in urbe, in foro hostem armatum ac victorem
 quam in portu ullam hostium navem viderint .

hic ,
 te praetore, praedonum naviculae pervagatae sunt quo Atheniensium classis sola post hominum
 memoriam trecentis navibus vi ac multitudine invasit; quae in eo ipso portu loci ipsius
 portusque natura victa atque superata est.
 hic primum opes illius civitatis comminutae depressaeque sunt: in hoc portu
 Atheniensium nobilitatis, imperi, gloriae naufragium factum
 existimatur. Eone pirata penetravit quo simul atque
 adisset non modo a latere sed etiam a tergo magnam partem urbis relinqueret? Insulam totam
 praetervectus est, quae est urbs Syracusis suo nomine ac moenibus, quo in loco maiores, ut
 ante dixi, Syracusanum habitare vetuerunt, quod, qui illam partem urbis tenerent, in eorum
 potestatem portum futurum
 intellegebant.

at quem ad modum est pervagatus!
 radices palmarum agrestium, quas in nostris navibus invenerant,
 iactabant , ut omnes istius improbitatem et calamitatem Siciliae possent cognoscere.
 Siculosne milites, aratorumne liberos, quorum patres tantum labore suo frumenti exarabant ut
 populo Romano totique Italiae suppeditare possent, eosne in insula Cereris natos, ubi primum
 fruges inventae esse dicuntur, eo cibo esse usos a quo maiores eorum ceteros quoque frugibus
 inventis removerunt! te praetore Siculi milites palmarum stirpibus, piratae Siculo
 frumento alebantur!

O spectaculum miserum atque acerbum!
 ludibrio esse urbis gloriam, populi Romani nomen, omnium hominum conventum atque multitudinem piratico myoparoni! in portu
 Syracusano de classe populi Romani triumphum agere piratam, cum praetoris inertissimi
 nequissimique oculos praedonum remi respergerent! 
 posteaquam e portu piratae non metu aliquo adfecti sed satietate exierunt, tum
 coeperunt quaerere homines causam illius tantae calamitatis. dicere omnes et palam
 disputare minime esse mirandum si remigibus militibusque dimissis, reliquis egestate et fame
 perditis, praetore tot dies cum mulierculis perpotante, tanta ignominia et calamitas esset
 accepta.

haec autem istius vituperatio atque
 infamia confirmabatur eorum sermone qui a suis civitatibus illis navibus praepositi fuerant.
 qui ex illo numero reliqui Syracusas classe amissa refugerant dicebant
 quot ex sua quisque
 nave missos sciret esse. res erat clara, neque solum
 argumentis sed etiam certis testibus istius audacia
 tenebatur. homo certior fit agi nihil in
 foro et conventu toto die nisi
 hoc, quaeri ex nauarchis quem ad modum
 classis sit amissa; illos respondere et docere unum quemque, missione remigum, fame
 reliquorum, Cleomenis timore et fuga. quod posteaquam iste cognovit, hanc rationem
 habere coepit. causam sibi dicendam esse statuerat iam antequam hoc usu venit, ita
 ut ipsum priore actione dicere audistis. videbat illis nauarchis testibus tantum hoc crimen sustinere se nullo modo posse.
 consilium capit primo stultum, verum tamen clemens.

nauarchos ad se vocari iubet; veniunt. accusat eos quod
 eius modi de se sermones habuerint; rogat ut in
 sua quisque dicat navi se tantum habuisse nautarum quantum oportuerit,
 neque quemquam esse dimissum. illi enim vero se ostendunt quod vellet esse
 facturos. iste non procrastinat, advocat amicos statim; quaerit ex iis singillatim quot quisque nautas habuerit.
 respondet unus quisque ut
 erat praeceptum. iste in tabulas refert; obsignat signis amicorum providens homo,
 ut contra hoc crimen, si quando opus esset, hac videlicet testificatione uteretur.

derisum esse credo hominem amentem a suis consiliariis et
 admonitum hasce ei tabulas nihil profuturas, etiam plus ex nimia praetoris diligentia
 suspicionis in eo crimine futurum. iam iste erat hac stultitia multis in rebus usus
 ut publice quoque quae vellet in litteris civitatum tolli
 et referri iuberet; quae omnia nunc
 intellegit sibi nihil prodesse, posteaquam certis litteris testibus
 auctoritatibusque 
 convincitur. Vbi hoc videt, illorum confessionem,
 testificationem suam, tabellas sibi nullo adiumento futuras, init consilium non improbi
 praetoris,—nam id quidem esset ferendum,—sed importuni atque amentis tyranni: statuit, si hoc
 crimen extenuari vellet,—nam omnino tolli posse non arbitrabatur,—nauarchos omnis, testis sui
 sceleris, vita esse privandos.

occurrebat illa
 ratio: ' quid Cleomene fiet? poterone animum advertere in eos quos dicto audientis esse iussi,
 missum facere eum cui potestatem imperiumque permisi? poterone eos adficere supplicio qui
 Cleomenen secuti sunt, ignoscere Cleomeni qui secum fugere et
 se consequi iussit? poterone esse in eos vehemens qui navis non modo inanis habuerunt sed
 etiam apertas, in eum dissolutus qui solus habuerit constratam navem et minus exinanitam?
 pereat Cleomenes una!' Vbi fides, ubi exsecrationes, ubi dexterae complexusque,
 ubi illud contubernium muliebris militiae in illo delicatissimo litore? fieri nullo
 modo poterat quin Cleomeni parceretur.

vocat 
 Cleomenen, dicit ei se statuisse animadvertere in omnis nauarchos; ita sui periculi rationes ferre
 ac postulare. ' tibi uni parcam et potius istius culpae crimen vituperationemque
 inconstantiae suscipiam quam aut in te sim crudelis aut tot tam gravis testis vivos
 incolumisque esse patiar.' agit gratias Cleomenes, adprobat consilium, dicit ita
 fieri oportere, admonet tamen illud, quod istum fugerat, in Phalacrum, Centuripinum nauarchum, non posse animadverti,
 propterea quod secum una fuisset in Centuripina quadriremi. quid ergo? iste homo ex
 eius modi civitate, adulescens nobilissimus, testis relinquetur? ' in praesentia,'
 inquit Cleomenes, 'quoniam ita necesse est; sed post aliquid videbimus ne iste nobis obstare
 possit.'

haec 
 posteaquam acta et constituta sunt, procedit iste repente e praetorio inflammatus scelere
 furore crudelitate; in forum venit, nauarchos vocari iubet. qui nihil metuerent, nihil suspicarentur, statim accurrunt.
 iste hominibus miseris innocentibus inici catenas imperat. implorare 
 illi fidem praetoris, et quare id faceret rogare. tum iste hoc causae dicit, quod
 classem praedonibus prodidissent. fit clamor et admiratio populi tantam esse in homine impudentiam atque audaciam ut aut
 aliis causam calamitatis attribueret quae omnis propter avaritiam ipsius accidisset, aut, cum
 ipse praedonum socius arbitraretur , aliis proditionis crimen inferret; deinde hoc quinto decimo die
 crimen esse natum postquam classis esset amissa.

cum haec ita fierent, quaerebatur ubi esset Cleomenes, non quo illum ipsum, cuicuimodi est , quisquam supplicio propter illud incommodum dignum putaret; nam
 quid Cleomenes facere potuit?—non enim possum quemquam insimulare falso— quid, inquam, magno
 opere potuit Cleomenes facere istius avaritia navibus exinanitis? atque eum
 vident sedere ad latus praetoris et ad aurem familiariter, ut solitus erat, insusurrare.
 tum vero omnibus indignissimum visum est homines honestissimos, electos e
 suis 
 civitatibus, in ferrum atque in vincla coniectos, Cleomenem propter flagitiorum ac
 turpitudinum societatem familiarissimum esse praetori.

adponitur iis tamen accusator
 Naevius Turpio quidam, qui C. Sacerdote praetore iniuriarum damnatus est, homo bene adpositus
 ad istius audaciam, quem iste in decumis, in rebus capitalibus, in omni calumnia praecursorem
 habere solebat et emissarium. 
 
 veniunt Syracusas parentes propinquique
 miserorum adulescentium hoc repentino calamitatis suae commoti nuntio ; vinctos aspiciunt catenis liberos suos, cum istius avaritiae poenam collo et cervicibus suis
 sustinerent; adsunt, defendunt, proclamant, fidem tuam, quae nusquam erat neque umquam fuerat,
 implorant. pater aderat Dexo Tyndaritanus, homo nobilissimus, hospes tuus.
 cuius tu domi fueras, quem hospitem appellaras, eum cum illa auctoritate 
 miseria videres perditum , non te eius lacrimae, non senectus, non hospiti ius atque
 nomen a scelere aliquam ad partem humanitatis
 revocare potuit?

sed quid ego hospiti iura in
 hac immani belua commemoro? qui Sthenium Thermitanum, hospitem suum, cuius domum
 per hospitium exhausit et exinanivit, absentem in reos rettulerit, causa indicta capite damnarit, ab eo nunc hospitiorum iura atque
 officia quaeramus? cum homine enim crudeli nobis res est an cum fera atque immani belua? te 
 patris lacrimae de innocentis fili periculo non movebant; cum patrem domi
 reliquisses, filium tecum haberes, te neque praesens filius de liberum caritate neque absens
 pater de indulgentia patria commonebat?

catenas 
 habebat hospes tuus Aristeus, Dexonis filius. quid ita? ' prodiderat 
 classem.' quod ob praemium? ' deseruerat .' quid Cleomenes?
 ' ignavus fuerat.' at eum tu ob virtutem corona ante donaras.
 ' dimiserat nautas.' at ab omnibus tu mercedem missionis
 acceperas . alter parens ex
 altera parte erat Herbitensis Eubulida, homo domi suae clarus et nobilis; qui quia Cleomenem
 in defendendo filio laeserat, nudus paene est destitutus. quid erat autem quod
 quisquam diceret aut defenderet? 'Cleomenem nominare non licet.' at causa cogit.
 ' moriere , si appellaris'; numquam enim iste cuiquam est mediocriter minatus.
 at remiges non erant. ' praetorem tu accuses ? frange cervices.'
 si neque praetorem neque praetoris aemulum appellari licebit, cum in his duobus
 tota causa sit, quid futurum est?

dicit 
 etiam causam Heracleus Segestanus, homo domi suae nobilissimo loco
 natus. audite , ut vestra humanitas postulat, iudices; audietis enim de magnis
 incommodis iniuriisque sociorum. hunc scitote fuisse Heracleum in ea causa, qui
 propter gravem morbum oculorum tum non navigarit, et iussu eius qui potestatem habuit in
 commeatu Syracusis remanserit! is certe neque classem prodidit neque metu
 perterritus fugit neque exercitum deseruit; etenim tum esset hoc animadvertendum cum classis Syracusis proficiscebatur. is tamen
 in eadem causa fuit, quasi esset in aliquo manifesto scelere deprehensus, in quem ne falsi
 quidem causa conferri criminis potuit .

fuit in illis nauarchis
 Heracliensis quidam Furius,—nam habent illi non nulla huiusce modi Latina nomina,—homo,
 quam diu vixit, non domi suae solum, post mortem tota Sicilia clarus et nobilis. in 
 quo homine tantum animi fuit non solum ut istum libere laederet,—nam id quidem, quoniam
 moriundum videbat, sine periculo se facere
 intellegebat,—verum morte proposita, cum lacrimans in carcere mater noctes diesque adsideret,
 defensionem causae suae scripsit; quam nunc nemo est in Sicilia quin habeat, quin legat, quin
 tui sceleris et crudelitatis ex illa oratione commonefiat. in qua docet quot a
 civitate sua nautas acceperit, quot et quanti quemque dimiserit , quot secum habuerit; item de ceteris navibus dicit;
 quae cum apud te diceret, virgis oculi verberabantur. ille morte proposita facile
 dolorem corporis patiebatur; clamabat, id quod scriptum reliquit, facinus esse indignum plus
 impudicissimae mulieris apud te de Cleomenis salute quam de
 sua vita lacrimas matris valere.

deinde etiam
 illud video esse dictum quod, si recte vos populus Romanus cognovit, non falso ille
 de vobis iam in morte ipsa praedicavit, non posse Verrem testis interficiendo
 testimonium exstinguere; graviorem apud sapientis
 iudices se fore ab inferis testem quam si vivus in iudicium produceretur; tum avaritiae solum,
 si viveret, nunc, cum ita esset necatus, sceleris audaciae crudelitatis testem fore.
 iam illa praeclara: non testium modo catervas, cum tua res ageretur, sed
 ab dis manibus innocentium Poenas
 sceleratorumque Furias in tuum iudicium esse venturas; sese ideo leviorem suum casum
 fingere, quod iam ante aciem securium tuarum Sextique, tui carnificis, vultum et manum
 vidisset, cum in conventu civium Romanorum iussu tuo securi cives Romani ferirentur.

ne multa, iudices, libertate quam vos sociis dedistis, hac ille in acerbissimo supplicio
 miserrimae servitutis abusus est. 
 condemnat omnis de consili sententia;
 tamen neque iste in tanta re tot hominum T. Vettium ad se arcessit, quaestorem suum, cuius
 consilio uteretur, neque P. Cervium, talem virum, legatum, qui quia legatus isto praetore in
 Sicilia fuit primus ab isto iudex reiectus est, sed de latronum, hoc est de comitum suorum
 sententia condemnat omnis.

hic cuncti Siculi,
 fidelissimi atque antiquissimi socii, plurimis adfecti beneficiis a maioribus nostris,
 graviter commoventur et de suis periculis fortunisque omnibus pertimescunt: indigne ferunt
 illam clementiam mansuetudinemque nostri imperi in tantam 
 crudelitatem inhumanitatemque esse conversam, condemnari tot homines uno tempore nullo
 crimine, defensionem suorum furtorum praetorem improbum ex indignissima morte
 innocentium quaerere. nihil addi iam videtur, iudices,
 ad hanc improbitatem amentiam crudelitatemque posse, et recte nihil videtur. nam si cum aliorum
 improbitate certet, longe omnis multumque superabit ;

sed secum cum ipse certat, id agit ut semper superius suum
 facinus novo scelere vincat. Phalacrum Centuripinum dixeram exceptum esse a
 Cleomene , quod in eius quadriremi
 Cleomenes vectus esset; tamen, quia pertimuerat adulescens, quod eandem suam causam videbat
 esse quam illorum qui innocentes peribant, accedit ad hominem Timarchides; a securi negat esse
 ei periculum, virgis ne caederetur monet ut caveat. ne multa, ipsum dicere
 adulescentem audistis
 se ob hunc metum pecuniam Timarchidi
 numerasse .

levia sunt haec in hoc reo.
 metum virgarum nauarchus, homo nobilissimus nobilissimae civitatis , pretio redemit: humanum est . Alius ne condemnaretur pecuniam dedit:
 usitatum est . non 
 vult populus
 Romanus obsoletis criminibus accusari Verrem, nova postulat, inaudita desiderat; non de
 praetore Siciliae, sed de nefario tyranno fieri iudicium
 arbitratur. includuntur in carcerem
 condemnati; supplicium constituitur in illos, sumitur de miseris parentibus
 nauarchorum ; prohibentur adire ad filios, prohibentur
 liberis suis cibum vestitumque ferre .

patres hi quos videtis
 iacebant in limine , matresque miserae pernoctabant ad ostium carceris ab extremo conspectu liberum exclusae; quae nihil
 aliud orabant nisi ut filiorum suorum postremum spiritum ore excipere liceret. aderat ianitor carceris, carnifex praetoris, mors
 terrorque sociorum et civium Romanorum , lictor Sextius, cui ex omni gemitu doloreque certa merces comparabatur. 'Vt adeas,
 tantum dabis, ut cibum tibi 
 intro ferre liceat, tantum.' nemo recusabat. ' quid ? ut uno
 ictu securis adferam mortem filio
 tuo , quid dabis? ne diu
 crucietur, ne saepius feriatur, ne cum sensu doloris aliquo spiritus auferatur ?' etiam ob hanc causam pecunia lictori
 dabatur .

O magnum atque intolerandum dolorem! o gravem acerbamque fortunam! non vitam liberum , sed mortis
 celeritatem pretio redimere cogebantur parentes. atque ipsi etiam adulescentes cum
 Sextio suo de plaga et de uno illo ictu loquebantur, idque postremum parentis
 suos liberi orabant, ut levandi cruciatus sui causa lictori pecunia daretur. multi 
 et graves dolores inventi parentibus et propinquis, multi; verum tamen mors sit extremum . non erit. estne aliquid ultra quo crudelitas
 progredi possit? reperietur ; nam illorum, cum erunt securi percussi ac necati,
 corpora feris obicientur. hoc si luctuosum est parentibus, redimant pretio sepeliendi potestatem.

Onasum Segestanum, hominem nobilem, dicere audistis se ob sepulturam Heraclei
 nauarchi pecuniam Timarchidi numerasse; ne hoc possis 
 dicere, ' patres enim veniunt amissis filiis irati,' vir primarius, homo
 nobilissimus, dicit, neque de filio dicit. iam hoc quis tum fuit Syracusis quin
 audierit, quin sciat, has Timarchidi pactiones sepulturae cum vivis etiam illis esse factas? non palam cum
 Timarchide loquebantur, non omnes omnium propinqui adhibebantur, non palam vivorum funera
 locabantur? 
 quibus omnibus rebus actis atque decisis producuntur e carcere,
 deligantur .

quis 
 tam fuit illo tempore ferreus , quis tam inhumanus praeter unum te, qui
 non illorum aetate nobilitate miseria commoveretur? ecquis fuit quin
 lacrimaret , quin ita calamitatem illam putaret illorum ut
 fortunam tamen non alienam, periculum autem commune arbitraretur? feriuntur securi.
 laetaris tu in omnium gemitu et triumphas; testis avaritiae tuae gaudes esse
 sublatos. errabas , Verres, et vehementer errabas, cum te maculas furtorum et
 flagitiorum tuorum sociorum innocentium sanguine eluere arbitrabare; praeceps amentia ferebare, qui te existimares avaritiae
 vulnera crudelitatis remediis posse sanare. etenim quamquam illi sunt mortui
 sceleris tui testes, tamen eorum propinqui neque tibi neque illis desunt,
 tamen ex ipso illo numero nauarchorum aliqui vivunt et adsunt, quos, ut mihi videtur, ad illorum innocentium poenas fortuna et ad
 hanc causam reservavit.

adest 
 phylarchus Haluntinus, qui quia cum Cleomene non fugit, oppressus a praedonibus et
 captus est; cui calamitas saluti fuit, qui nisi captus a piratis esset in hunc praedonem
 sociorum incidisset. dicit is pro testimonio de missione nautarum, de fame, de Cleomenis
 fuga. adest Centuripinus Phalacrus in amplissima civitate amplissimo loco natus;
 eadem dicit, nulla in re discrepat.

per deos immortalis! quo tandem animo sedetis, iudices, aut haec quem ad modum
 auditis ? Vtrum ego desipio et plus quam satis est doleo tanta calamitate miseriaque sociorum, an vos quoque
 hic 
 acerbissimus innocentium cruciatus et maeror pari sensu doloris adficit? ego enim cum Herbitensem, cum
 Heracliensem securi percussum esse dico, versatur mihi ante oculos indignitas
 calamitatis. Eorumne populorum civis, eorum agrorum
 alumnos, ex quibus maxima vis frumenti quotannis plebi Romanae illorum operis ac laboribus
 quaeritur, qui a parentibus spe nostri imperi nostraeque aequitatis suscepti educatique sunt,
 ad C. Verris nefariam immanitatem et ad eius funestam securem esse servatos?

cum mihi Tyndaritani illius venit in mentem, cum
 Segestani, tum iura simul civitatum atque officia considero. quas urbis P.
 Africanus etiam ornandas esse spoliis hostium arbitratus est, eas C. Verres non solum illis
 ornamentis sed etiam viris nobilissimis nefario scelere privavit. en quod
 Tyndaritani libenter praedicent: ' nos in septemdecim populis Siciliae numeramur,
 nos semper omnibus Punicis Siciliensibusque bellis amicitiam fidemque populi Romani secuti
 sumus, a nobis omnia populo Romano
 semper et belli adiumenta et pacis ornamenta ministrata sunt.' multum vero haec iis iura
 profuerunt in istius imperio ac potestate!

vestros quondam nautas contra Carthaginem Scipio duxit , at nunc navem contra praedones paene inanem Cleomenes
 ducit ; vobiscum
 Africanus hostium spolia et praemia laudis communicavit, at nunc, per Verrem spoliati, nave a
 praedonibus abducta, ipsi in hostium loco numeroque ducimini . quid vero? illa Segestanorum
 non solum litteris tradita neque commemorata verbis, sed multis officiis illorum usurpata et
 comprobata cognatio quos tandem fructus huiusce necessitudinis in istius imperio tulit?
 nempe hoc iure fuit, iudices, ut ex sinu patriae nobilissimus adulescens istius carnifici Sextio dederetur. cui civitati maiores nostri
 maximos agros atque optimos concesserunt, quam immunem esse voluerunt, haec apud te
 cognationis fidelitatis vetustatis auctoritatis ne hoc quidem iuris obtinuit, ut unius
 honestissimi atque innocentissimi civis mortem ac sanguinem deprecaretur.

quo 
 confugient socii? quem implorabunt? qua spe denique, ut vivere velint, tenebuntur, si vos eos
 deseretis? ad senatumne venient ? quid ? ut de Verre supplicium sumat ? non est usitatum, non senatorium .
 ad populum Romanum confugient? facilis est populi causa ; legem enim se sociorum causa iussisse et eius legis custodes ac vindices praeposuisse dicet. hic locus igitur est
 unus quo perfugiant, hic portus, haec arx , haec ara sociorum; quo quidem nunc non ita
 confugiunt ut antea in suis repetundis rebus solebant. non argentum, non aurum , non vestem, non mancipia repetunt, non
 ornamenta quae ex urbibus fanisque erepta sunt; metuunt homines imperiti ne iam haec populus
 Romanus concedat et ita velit fieri . patimur enim multos iam annos et silemus, cum videamus ad
 paucos homines omnis omnium nationum pecunias pervenisse. quod 
 eo magis ferre animo aequo et concedere videmur, quia nemo istorum dissimulat, nemo
 laborat ut obscura
 sua cupiditas esse videatur.

in urbe nostra
 pulcherrima atque ornatissima quod signum, quae tabula picta est quae non ab hostibus victis
 capta atque deportata sit? at istorum villae sociorum
 fidelissimorum plurimis et pulcherrimis spoliis ornatae refertaeque sunt. Vbi pecunias
 exterarum nationum esse arbitramini, quae nunc omnes egent, cum Athenas, Pergamum, Cyzicum,
 Miletum, Chium, Samum. totam denique Asiam, Achaiam, Graeciam , Siciliam tam in paucis villis inclusas esse videatis ? sed haec, ut dico, omnia iam socii
 vestri relinquunt et neglegunt, iudices. ne publice a
 populo Romano spoliarentur officiis ac fide
 providerunt; paucorum cupiditati tum, cum obsistere non poterant, tamen sufficere aliquo modo
 poterant; nunc vero iam adempta est non modo resistendi verum etiam suppeditandi facultas.
 itaque res suas neglegunt; pecunias, quo nomine iudicium hoc appellatur, non
 repetunt, relinquunt; hoc iam ornatu ad vos confugiunt.

aspicite , aspicite , iudices, squalorem sordisque sociorum! 
 
 Sthenius hic Thermitanus cum hoc capillo atque
 veste, domo sua tota expilata,
 mentionem tuorum furtorum non facit; sese ipsum abs te repetit, nihil amplius; totum enim tua libidine et scelere ex sua patria, in
 qua multis virtutibus ac beneficiis princeps fuit, sustulisti. Dexo hic, quem videtis, non
 quae publice Tyndaride, non quae privatim sibi eripuisti, sed unicum miser abs te filium
 optimum atque innocentissimum flagitat; non ex litibus aestimatis tuis pecuniam domum, sed ex
 tua calamitate cineri atque ossibus fili sui solacium vult aliquod reportare. hic 
 tam grandis natu Eubulida hoc tantum exacta aetate laboris itinerisque suscepit, non ut
 aliquid de suis bonis recuperaret, sed ut, quibus oculis cruentas cervices fili sui viderat,
 isdem te condemnatum videret.

si per L. Metellum licitum esset, iudices, matres illorum miserorum
 sororesque veniebant; quarum una,
 cum ego ad Heracleam noctu accederem, cum omnibus matronis eius civitatis et cum multis
 facibus mihi obviam venit, et ita,—me suam salutem appellans, te suum carnificem nominans,
 fili nomen implorans, —mihi ad pedes misera iacuit quasi ego eius excitare ab inferis filium possem. faciebant hoc
 itidem ceteris in civitatibus
 grandes natu matres et item parvi liberi miserorum; quorum utrumque aetas laborem et industriam meam, fidem et misericordiam vestram
 requirebat .

itaque ad me, iudices, hanc querimoniam praeter ceteras Sicilia detulit;
 lacrimis ego huc, non gloria inductus accessi, ne falsa damnatio, ne carcer, ne catenae, ne
 verbera, ne secures, ne cruciatus sociorum, ne sanguis innocentium, ne denique etiam
 exsanguia corpora mortuorum, ne maeror parentum ac propinquorum
 magistratibus nostris quaestui posset esse.
 hunc ego si metum Siciliae damnatione istius per vestram fidem et
 veritatem deiecero, iudices, satis officio meo, satis illorum voluntati qui a
 me hoc petiverunt factum esse arbitrabor.

quapropter si quem forte inveneris qui hoc navale crimen conetur defendere, is
 ita defendat ut illa communia quae ad
 causam nihil pertinent praetermittat, me culpae fortunam adsignare, calamitatem crimini dare, me amissionem classis
 obicere, cum multi viri fortes in communi incertoque periculo belli et terra et mari saepe
 offenderint. nullam tibi obicio fortunam, nihil est quod ceterorum res minus commode gestas
 proferas, nihil est quod multorum naufragia fortunae colligas. ego navis inanis
 fuisse dico, remiges nautasque dimissos, reliquos stirpibus vixisse palmarum; praefuisse
 classi populi Romani Siculum, perpetuo sociis atque amicis Syracusanum; te illo tempore ipso
 superioribusque diebus omnibus in litore cum mulierculis perpotasse dico; harum rerum omnium
 auctores testisque produco.

num tibi insultare
 in calamitate, num intercludere perfugia Martem quodsi illorum fortunae, num casus
 bellicos exprobrare aut obicere videor? tametsi solent ii 
 fortunam sibi obici nolle qui se fortunae commiserunt, qui in eius periculis sunt ac varietate
 versati. istius quidem calamitatis tuae fortuna particeps non fuit.
 homines enim in proeliis, non in conviviis belli fortunam periclitari solent; in
 illa autem calamitate non fuisse communem, sed venerem possumus dicere. fortunam
 tibi obici non oportet, cur tu fortunae
 innocentium veniam ac locum non dedisti?

etiam 
 illud praecidas licet, te, quod supplicium more maiorum sumpseris securique
 percusseris, idcirco a me in crimen et in invidiam vocari. non in supplicio crimen meum
 vertitur ;
 non ego nego securi quemquam feriri debere , non ego metum ex re
 militari, non severitatem imperi, non poenam flagiti tolli dico oportere; fateor non modo in
 socios sed etiam in civis militesque nostros persaepe esse severe ac vehementer
 vindicatum. quare haec quoque
 praetermittas licet. ego culpam non in nauarchis sed in te fuisse demonstro, te
 pretio remiges militesque dimisisse arguo. hoc nauarchi reliqui dicunt, hoc
 Netinorum foederata civitas publice dicit, hoc Amestratini, hoc Herbitenses , hoc
 Hennenses , Agyrinenses, Tyndaritani
 publice dicunt, tuus denique testis, tuus imperator, tuus aemulus, tuus
 hospes Cleomenes hoc dicit, sese in terram esse egressum ut Pachyno e terrestri praesidio
 milites colligeret, quos in navibus conlocaret; quod certe non fecisset si suum numerum naves
 haberent; ea est enim ratio instructarum ornatarumque navium ut non modo plures sed ne singuli quidem possint accedere.

dico practerea
 illos ipsos reliquos nautas fame atque inopia rerum omnium confectos fuisse ae perditos; dico
 aut omnis extra culpam fuisse, aut, si uni attribuenda culpa sit, in eo maximam fuisse qui
 optimam navem, plurimos nautas haberet, summum imperium obtineret, aut, si omnes in culpa
 fuerint, non oportuisse Cleomenen constitui spectatorem illorum mortis atque cruciatus; dico
 etiam in ipso supplicio mercedem lacrimarum, mercedem vulneris atque plagae, mercedem funeris
 ac sepulturae constitui nefas fuisse.

quapropter 
 si mihi respondere voles haec dicito, classem instructam atque ornatam fuisse, nullum
 propugnatorem afuisse, nullum vacuum tractum esse remum, rem frumentariam esse suppeditatam;
 mentiri nauarchos, mentiri tot tam gravis
 civitates, mentiri etiam Siciliam totam ; proditum esse te a Cleomene, qui se dixerit exisse
 in terram ut Pachyno deduceret milites; animum illis, non copias defuisse; Cleomenem acerrime
 pugnantem ab iis relictum esse atque desertum; nummum ob sepulturam datum nemini.
 quae si dices, tenebere; sin alia dices, ea quae a me dicta sunt non refutabis.

hic 
 tu etiam dicere audebis, ' est in iudicibus ille familiaris meus, est paternus
 amicus ille.' non ut quisque maxime est quicum tibi aliquid sit, ita te in huiusce modi crimine maxime eius pudet?
 ' paternus amicus est.' ipse pater si iudicaret, per deos immortalis,
 quid facere posset ? cum tibi haec diceret , ' tu in
 provincia populi Romani praetor , cum tibi maritimum bellum esset administrandum,
 Mamertinis ex foedere quam deberent navem per triennium remisisti, tibi apud eosdem privata
 navis oneraria maxima publice est aedificata, tu a civitatibus pecunias classis nomine
 coegisti, tu pretio remiges dimisisti, tu, navis cum esset ab quaestore et ab legato capta praedonum,
 archipiratam ab oculis omnium removisti , tu, qui cives Romani esse dicerentur, qui a multis cognoscerentur, securi
 ferire potuisti, tu tuam domum piratas abducere, tu in iudicium
 archipiratam domo producere ausus es ,

tu in
 provincia tam splendida, tu apud socios fidelissimos, civis Romanos honestissimos, in metu
 periculoque provinciae dies continuos compluris in litore conviviisque iacuisti, te per eos
 dies nemo tuae domi convenire, nemo in foro videre potuit, tu sociorum atque amicorum ad ea
 convivia matres familias adhibuisti, tu inter eius modi mulieres praetextatum tuum filium,
 nepotem meum, conlocavisti, ut aetati maxime lubricae atque incertae exempla nequitiae
 parentis vita praeberet, tu praetor in provincia cum tunica pallioque purpureo visus es, tu
 propter amorem libidinemque tuam imperium navium legato populi Romani ademisti, Syracusano
 tradidisti, tui milites in provincia Sicilia frugibus frumentoque caruerunt, tua
 luxurie atque
 avaritia classis populi Romani a praedonibus capta et incensa est;

post Syracusas conditas quem in portum numquam hostis accesserat, in eo te
 praetore primum piratae navigaverunt; neque haec tot et tanta dedecora dissimulatione tua neque oblivione hominum ac
 taciturnitate tegere voluisti, sed etiam navium praefectos sine ulla causa de complexu
 parentum suorum, hospitum tuorum, ad mortem cruciatumque rapuisti, neque te
 in parentum luctu atque lacrimis mei nominis commemoratio mitigavit; tibi
 hominum innocentium sanguis non modo voluptati sed etiam quaestui
 fuit!' —haec si tibi tuus parens diceret, posses ab eo
 veniam petere, posses ut tibi ignosceret postulare?

satis est factum Siculis, satis officio ac
 necessitudini , satis promisso nostro ac recepto. reliqua est ea
 causa, iudices, quae iam non recepta sed innata, neque delata ad me sed in animo sensuque meo
 penitus adfixa atque insita est; quae non ad sociorum salutem, sed ad civium Romanorum, hoc
 est ad unius cuiusque nostrum, vitam et sanguinem pertinet. in qua nolite a me,
 quasi dubium sit aliquid, argumenta, iudices, exspectare: omnia quae dicam sic erunt inlustria
 ut ad ea probanda totam Siciliam testem adhibere possem . furor enim quidam, sceleris
 et audaciae comes, istius effrenatum animum importunamque naturam tanta oppressit amentia ut
 numquam dubitaret in conventu palam supplicia, quae in convictos malefici servos constituta
 sunt, ea in civis Romanos expromere.

virgis quam
 multos ceciderit quid ego commemorem? tantum brevissime, iudices, dico : nullum fuit omnino civitatis isto praetore in hoc genere
 discrimen. itaque iam consuetudine ad corpora civium Romanorum etiam sine istius
 nutu ferebatur manus ipsa lictoris. 
 
 num potes hoc negare, Verres, in foro
 Lilybaei maximo conventu C. Servilium, civem Romanum e conventu Panhormitano , veterem
 negotiatorem, ad tribunal ante pedes tuos ad terram virgis et verberibus abiectum?
 aude hoc primum negare, si potes; nemo Lilybaei fuit quin viderit, nemo in Sicilia
 quin audiverit . plagis confectum dico a lictoribus tuis civem Romanum ante
 oculos tuos concidisse.

at quam ob causam, di
 immortales! tametsi iniuriam facio communi causae et iuri civitatis; quasi enim ulla
 possit esse causa cur hoc cuiquam civi Romano iure accidat, ita
 quaero quae in Servilio causa fuerit. ignoscite in hoc uno, iudices; in ceteris
 enim non magnopere causas requiram. locutus erat liberius de istius improbitate
 atque nequitia. quod isti simul ac renuntiatum est, hominem iubet Lilybaeum
 vadimonium Venerio servo promittere. promittit ; Lilybaeum venitur.
 cogere eum coepit, cum ageret nemo , nemo postularet,
 sponsionem mille nummum facere cum lictore suo, ' ni furtis quaestum
 faceret.' recuperatores se de cohorte sua dicebat daturum. Servilius et recusare et deprecari ne
 iniquis iudicibus nullo adversario iudicium capitis in se constitueretur.

haec cum maxime loqueretur, sex lictores circumsistunt
 valentissimi et ad pulsandos verberandosque homines exercitatissimi, caedunt acerrime virgis;
 denique proximus lictor, de quo iam saepe dixi, Sextius, converso baculo oculos
 misero tundere vehementissime coepit. itaque ille, cum sanguis os oculosque
 complesset, concidit, cum illi nihilo minus iacenti latera tunderent, ut aliquando spondere se
 diceret. sic ille adfectus illim tum pro mortuo sublatus perbrevi postea est mortuus.
 iste autem homo Venerius, adfluens omni lepore ac venustate, de bonis illius in
 aede Veneris argenteum Cupidinem posuit. sic etiam fortunis hominum abutebatur ad
 nocturna vota cupiditatum suarum.

nam 
 quid ego de ceteris civium Romanorum suppliciis singillatim potius quam generatim atque
 universe loquar? carcer ille qui est a crudelissimo tyranno Dionysio factus
 Syracusis, quae lautumiae vocantur, in istius imperio domicilium civium Romanorum fuit. Vt
 quisque istius animum aut oculos offenderat, in lautumias statim coniciebatur.
 indignum hoc video videri omnibus,
 iudices, et id iam priore actione, cum haec testes dicerent, intellexi. retineri 
 enim putatis oportere iura libertatis non modo hic ubi tribuni plebis sunt, ubi ceteri
 magistratus, ubi forum plenum iudiciorum, ubi senatus auctoritas, ubi existimatio populi
 Romani et frequentia, sed ubicumque terrarum et gentium violatum ius civium Romanorum sit, statuitis id pertinere ad communem causam libertatis et dignitatis.

in externorum hominum maleficorum
 sceleratorumque, in praedonum hostiumque custodias tu tantum numerum civium Romanorum
 includere ausus es? numquamne tibi iudici, numquam contionis , numquam huius tantae frequentiae, quae nunc te animo
 iniquissimo infestissimoque intuetur, venit in mentem? numquam tibi populi Romani absentis
 dignitas, numquam species ipsa huiusce multitudinis in oculis animoque versata
 est? numquam te in horum conspectum rediturum, numquam in forum populi Romani venturum,
 numquam sub legum et iudiciorum potestatem casurum esse duxisti?

at 
 quae erat ista libido crudelitatis exercendae, quae tot scelerum suscipiendorum causa?
 nulla , iudices, praeter praedandi novam singularemque rationem. nam ut
 illi quos a poetis accepimus, qui sinus
 quosdam obsedisse maritimos aut aliqua promunturia aut praerupta saxa tenuisse dicuntur, ut
 eos qui essent adpulsi navigiis interficere possent, sic iste in omnia maria infestus ex omnibus Siciliae partibus
 imminebat. quaecumque navis ex Asia, quae ex Syria, quae Tyro, quae
 Alexandria venerat, statim certis indicibus et custodibus tenebatur; vectores omnes in
 lautumias coniciebantur, onera atque merces in praetoriam domum deferebantur.
 versabatur in Sicilia longo intervallo alter non Dionysius ille nec
 Phalaris,—tulit enim illa quondam insula multos et crudelis tyrannos,—sed quoddam novum
 monstrum ex vetere illa immanitate quae in isdem locis versata esse dicitur.

non enim Charybdim tam infestam neque Scyllam nautis quam istum in eodem freto fuisse arbitror ; hoc etiam iste infestior, quod multo se pluribus
 et immanioribus canibus succinxerat,
 Cyclops alter multo importunior; hic enim totam insulam obsidebat, ille Aetnam solam et eam
 Siciliae partem tenuisse dicitur. 
 at quae causa tum subiciebatur ab ipso, iudices, huius tam nefariae crudelitatis?
 eadem quae nunc in defensione commemorabitur. quicumque accesserant ad
 Siciliam paulo pleniores, eos Sertorianos milites esse atque a Dianio fugere dicebat.
 illi ad deprecandum periculum proferebant alii purpuram Tyriam, tus alii atque
 odores vestemque linteam, gemmas alii et margaritas, vina non nulli Graeca venalisque
 Asiaticos, ut intellegeretur ex mercibus quibus ex locis navigarent. non 
 providerant eas ipsas sibi causas esse periculi, quibus argumentis se ad salutem uti
 arbitrabantur . iste enim haec
 eos ex piratarum societate adeptos esse dicebat; ipsos in lautumias abduci imperabat, navis
 eorum atque onera diligenter adservanda curabat.

his 
 institutis cum completus iam 
 mercatorum carcer esset, tum illa fiebant quae L. Suettium , equitem Romanum, lectissimum virum, dicere audistis, et
 quae ceteros audietis. cervices in carcere frangebantur indignissime civium
 Romanorum, ut iam illa vox et imploratio , ' civis Romanus sum,' quae saepe multis in ultimis terris opem inter
 barbaros et salutem tulit, ea mortem illis acerbiorem et supplicium maturius ferret. 
 quid est, Verres? quid ad haec cogitas respondere? num mentiri me, num fingere
 aliquid, num augere crimen? num quid horum dicere istis defensoribus tuis audes? cedo mihi, quaeso, ex ipsius sinu litteras
 Syracusanorum, quas ipse ad arbitrium suum confectas esse arbitratur, cedo rationem carceris, quae
 diligentissime conficitur, quo quisque die datus in custodiam, quo mortuus, quo
 necatus sit. LITTERAE
 SYRACVSANORVM.

videtis civis Romanos gregatim
 coniectos in lautumias, videtis indignissimo in loco coacervatam multitudinem vestrorum
 civium. quaerite nunc vestigia quibus exitus eorum ex illo loco
 compareant . nulla sunt.
 omnesne mortui? si ita posset defendere, tamen fides huic defensioni
 non haberetur. sed scriptum exstat in isdem litteris quod iste homo barbarus ac
 dissolutus neque attendere umquam neque intellegere potuit: e)dikaiw/qhsan , inquit, hoc
 est, ut Siculi loquuntur, supplicio adfecti ac necati sunt.

si 
 qui rex, si qua civitas exterarum gentium, si qua natio fecisset aliquid in civis Romanos eius
 modi, nonne publice vindicaremus, nonne bello
 persequeremur? possemus hanc iniuriam ignominiamque nominis Romani inultam impunitamque
 dimittere? quot bella maiores nostros et quanta suscepisse arbitramini,
 quod cives Romani iniuria adfecti, quod navicularii retenti, quod mercatores spoliati
 dicerentur? at ego iam retentos non queror, spoliatos ferendum puto; navibus,
 mancipiis, mercibus ademptis in vincla mercatores esse coniectos et in vinclis civis Romanos
 necatos esse arguo.

si haec apud Scythas
 dicerem, non hic in tanta multitudine civium Romanorum, non apud senatores, lectissimos
 civitatis, non in foro populi Romani de tot et tam acerbis suppliciis civium Romanorum, tamen
 animos etiam barbarorum hominum permoverem; tanta enim huius imperi amplitudo, tanta nominis
 Romani dignitas est apud omnis nationes ut ista in nostros homines crudelitas nemini concessa
 esse videatur. nunc tibi ego ullam salutem, ullum perfugium putem, cum te
 implicatum severitate iudicum, circumretitum frequentia populi Romani esse videam?

si mehercule , id quod fieri non posse intellego, ex his te laqueis exueris ac te
 aliqua via ac ratione explicaris, in illas tibi maiores plagas incidendum est in quibus te ab
 eodem me superiore ex loco confici et concidi necesse est. 
 
 cui si etiam id quod defendit velim concedere, tamen ipsa illa falsa defensio non
 minus esse ei perniciosa quam mea vera accusatio debeat. quid enim defendit?
 ex Hispania fugientis se excepisse et supplicio adfecisse dicit. quis 
 tibi id permisit? quo iure fecisti? quis idem fecit? qui tibi id facere licuit?

forum plenum et basilicas istorum hominum videmus, et animo aequo
 videmus ; civilis enim dissensionis et seu amentiae seu fati seu calamitatis non est iste molestus
 exitus, in quo reliquos saltem civis incolumis licet conservare. Verres, ille vetus proditor
 consulis, translator quaesturae, aversor pecuniae publicae, tantum sibi auctoritatis in re
 publica suscepit ut, quibus hominibus per senatum, per populum Romanum, per omnis magistratus,
 in foro, in suffragiis, in hac urbe, in re publica versari liceret, iis omnibus mortem acerbam crudelemque proponeret si fortuna eos ad aliquam partem
 Siciliae detulisset.

ad Cn. Pompeium,
 clarissimum virum et fortissimum, permulti occiso Perperna ex illo Sertoriano numero militum
 confugerunt. quem non ille summo cum studio salvum incolumemque servavit? cui civi
 supplicanti non illa dextera invicta fidem porrexit et spem salutis ostendit?
 itane vero? quibus fuit portus apud eum quem contra arma tulerant, iis apud te,
 cuius nullum in re publica momentum 
 umquam fuit, mors et cruciatus erat
 constitutus? vide quam commodam
 defensionem excogitaris! malo mehercule id quod tu defendis his iudicibus populoque
 Romano quam id quod ego insimulo probari, malo, inquam, te isti generi hominum quam
 mercatoribus et naviculariis inimicum atque infestum putari; meum enim crimen avaritiae te
 nimiae coarguit, tua defensio furoris cuiusdam et immanitatis et inauditae crudelitatis et
 paene novae proscriptionis.

sed non licet me isto tanto bono, iudices, uti, non licet. adsunt enim
 Puteoli toti; frequentissimi venerunt ad hoc iudicium mercatores, homines locupletes atque
 honesti, qui partim socios suos, partim libertos, partim conlibertos spoliatos in vincla
 coniectos, partim in vinclis necatos , partim securi percussos esse dicunt . hic vide quam me
 sis usurus aequo. cum ego P. Granium testem produxero qui suos libertos abs
 te securi
 percussos esse dicat, qui abs te navem suam mercesque repetat, refellito, si poteris; meum
 testem deseram, tibi favebo, te, inquam, adiuvabo; ostendito illos cum Sertorio fuisse, ab
 Dianio fugientis ad Siciliam esse
 delatos. nihil est quod te mallem probare; nullum enim facinus quod maiore supplicio dignum sit reperiri
 neque proferri potest.

reducam iterum equitem
 Romanum, L. Flavium, si voles, quoniam priore actione,—ut patroni tui dictitant, nova quadam
 sapientia, ut omnes intellegunt, conscientia tua atque auctoritate meorum testium,—testem
 nullum interrogasti. interrogetur Flavius, si voles, quinam fuerit T.
 Herennius , is quem ille argentariam Lepti fecisse dicit;
 qui cum amplius centum civis Romanos haberet ex conventu Syracusano qui eum non solum
 cognoscerent sed etiam lacrimantes ac te implorantes defenderent, tamen inspectantibus omnibus
 Syracusis securi percussus
 est. hunc quoque testem meum refelli et illum Herennium Sertorianum fuisse abs te
 demonstrari et probari volo.

quid 
 de illa multitudine dicemus eorum qui capitibus involutis in piratarum captivorum numero
 producebantur, ut securi ferirentur? quae ista nova diligentia, quam ob causam abs
 te excogitata? an te L. Flavi ceterorumque de T. Herennio vociferatio commovebat? an M. Anni,
 gravissimi atque honestissimi viri, summa auctoritas paulo diligentiorem timidioremque
 fecerat? qui nuper pro testimonio non advenam nescio quem nec alienum, sed eum civem Romanum
 qui omnibus in illo conventu notus, qui Syracusis natus esset, abs te securi percussum
 esse dixit.

post hanc illorum vociferationem,
 post hanc communem famam atque querimoniam non mitior in supplicio, sed diligentior esse
 coepit; capitibus involutis civis Romanos ad necem producere instituit; quos tamen idcirco
 necabat palam quod homines in conventu, id quod antea dixi, nimium diligenter praedonum
 numerum requirebant. Haecine plebi Romanae te praetore est constituta condicio, haec negoti
 gerendi spes, hoc capitis vitaeque discrimen? Parumne multa mercatoribus sunt necessario
 pericula subeunda fortunae, nisi etiam hae formidines ab nostris magistratibus atque in
 nostris provinciis impendebunt? ad eamne rem fuit haec suburbana ac fidelis
 provincia , plena optimorum sociorum
 honestissimorumque civium, quae civis Romanos omnis suis ipsa sedibus libentissime semper
 accepit, ut, qui usque ex ultima Syria atque Aegypto navigarent, qui apud barbaros propter
 togae nomen in honore aliquo fuissent, qui ex praedonum insidiis, qui ex tempestatum periculis
 profugissent, in Sicilia securi ferirentur, cum se iam domum venisse arbitrarentur?

nam 
 quid ego de P. Gavio, Consano municipe,
 dicam, iudices, aut qua vi vocis, qua gravitate verborum, quo dolore animi dicam? tametsi
 dolor me non deficit; ut cetera mihi in dicendo digna re, digna dolore meo, suppetant magis
 laborandum est. quod 
 crimen eius modi est ut, cum primum ad me delatum est, usurum me illo non putarem; tametsi
 enim verissimum esse intellegebam, tamen credibile fore non arbitrabar. coactus 
 lacrimis omnium civium Romanorum qui in Sicilia negotiantur, adductus Valentinorum, hominum
 honestissimorum, omniumque Reginorum testimoniis multorumque equitum Romanorum qui casu tum
 Messanae fuerunt, dedi tantum priore actione testium res ut nemini dubia esse
 possit .

quid nunc
 agam? cum iam tot horas de uno genere ac de istius nefaria crudelitate dicam, cum
 prope omnem vim verborum eius modi, quae scelere istius digna sint, aliis in rebus
 consumpserim, neque hoc providerim, ut varietate criminum vos attentos tenerem, quem ad
 modum de tanta re dicam? opinor , unus modus atque una ratio est; rem in medio
 ponam; quae tantum habet ipsa gravitatis ut neque mea, quae nulla est, neque
 cuiusquam ad inflammandos vestros animos
 eloquentia requiratur.

Gavius hic quem dico, Consanus , cum in illo numero
 civium Romanorum ab isto in vincla coniectus esset et nescio qua ratione clam e lautumiis profugisset Messanamque venisset, qui
 tam prope iam Italiam et moenia Reginorum, civium Romanorum , videret et ex
 illo metu mortis ac tenebris quasi luce libertatis et odore aliquo legum recreatus revixisset,
 loqui Messanae et queri coepit se civem Romanum in vincla coniectum, sibi recta iter esse
 Romam, Verri se praesto advenienti
 futurum.
 non intellegebat miser nihil
 interesse utrum haec Messanae an apud istum in praetorio loqueretur; nam, ut antea vos docui, hanc sibi iste urbem
 delegerat quam haberet adiutricem scelerum, furtorum receptricem, flagitiorum omnium consciam.
 itaque ad magistratum Mamertinum statim deducitur Gavius , eoque ipso die casu Messanam Verres venit.
 res ad eum defertur, esse civem Romanum qui se Syracusis in lautumiis fuisse
 quereretur; quem iam ingredientem in navem et Verri nimis atrociter minitantem ab se retractum esse et adservatum, ut ipse in
 eum statueret quod videretur.

agit hominibus
 gratias et eorum benivolentiam erga se diligentiamque conlaudat. ipse inflammatus
 scelere et furore in forum venit; ardebant oculi, toto ex ore crudelitas eminebat.
 exspectabant omnes quo tandem progressurus aut
 quidnam acturus esset, cum repente hominem proripi atque in foro medio nudari ac deligari et
 virgas expediri iubet. clamabat ille miser se civem esse Romanum, municipem
 Consanum ; meruisse cum L. Raecio ,
 splendidissimo equite Romano, qui Panhormi negotiaretur, ex quo haec Verres scire posset.
 tum iste, se comperisse eum speculandi causa in Siciliam a ducibus fugitivorum esse missum; cuius rei neque index neque
 vestigium aliquod neque suspicio cuiquam esset ulla; deinde iubet undique hominem
 vehementissime verberari.

caedebatur virgis in
 medio foro Messanae civis Romanus, iudices, cum interea nullus gemitus, nulla vox alia illius
 miseri inter dolorem crepitumque plagarum audiebatur nisi haec, ' civis Romanus
 sum .'
 hac se commemoratione
 civitatis! omnia verbera depulsurum cruciatumque a corpore deiecturum arbitrabatur; is non
 modo hoc non perfecit, ut virgarum vim
 deprecaretur, sed cum imploraret saepius usurparetque nomen civitatis, crux,—crux,
 inquam,—infelici et aerumnoso, qui numquam istam pestem
 viderat , comparabatur.

nomen dulce
 libertatis! o ius eximium nostrae civitatis o lex Porcia legesque Semproniae! o graviter
 desiderata et aliquando reddita plebi Romanae tribunicia potestas! hucine tandem
 haec omnia reciderunt ut civis Romanus in provincia populi Romani, in
 oppido foederatorum, ab eo qui beneficio populi Romani fascis et securis haberet deligatus in
 foro virgis caederetur? quid ? cum ignes ardentesque 
 laminae ceterique cruciatus admovebantur, si te illius acerba imploratio et vox miserabilis
 non inhibebat , ne civium
 quidem Romanorum qui tum aderant fletu et gemitu maximo commovebare? in crucem tu agere ausus es quemquam qui
 se civem Romanum esse diceret? nolui tam vehementer agere hoc prima actione,
 iudices, nolui; vidistis enim ut animi multitudinis in istum dolore et odio et communis
 periculi metu concitarentur. statui egomet mihi tum modum et orationi meae et C.
 Numitorio, equiti Romano, primo homini, testi meo; et Glabrionem id quod sapientissime fecit facere laetatus sum, ut
 repente consilium in medio testimonio dimitteret.
 etenim verebatur ne populus Romanus ab isto eas poenas vi repetisse videretur,
 quas veritus esset ne iste legibus ac vestro iudicio non esset persoluturus.

nunc quoniam iam exploratum est omnibus quo loco causa tua sit et quid de
 te futurum sit, sic tecum agam. Gavium istum, quem repentinum speculatorem fuisse dicis,
 ostendam in lautumias Syracusis a te esse coniectum, neque id solum ex litteris ostendam
 Syracusanorum, ne possis dicere me, quia sit aliqui in litteris
 Gavius, hoc fingere et eligere nomen, ut hunc illum esse possim dicere, sed ad arbitrium tuum
 testis dabo qui istum ipsum Syracusis abs te in lautumias coniectum esse dicant.
 producam etiam Consanos municipes illius ac necessarios, qui te nunc sero doceant,
 iudices non sero, illum P. Gavium quem tu in
 crucem egisti civem Romanum et municipem Consanum, non speculatorem fugitivorum fuisse.

cum 
 haec omnia quae polliceor cumulate tuis proximis plana fecero, tum
 istuc ipsum tenebo quod abs te mihi datur; eo contentum esse me dicam. quid enim nuper tu ipse, cum populi
 Romani clamore atque impetu perturbatus exsiluisti, quid, inquam, elocutus es? illum , quod moram supplicio quaereret,
 ideo clamitasse se esse civem Romanum, sed speculatorem fuisse. iam mei testes veri
 sunt. quid enim dicit aliud C. Numitorius, quid M. et P. Cottii, nobilissimi
 homines ex agro Tauromenitano, quid Q. Lucceius, qui argentariam Regi maximam fecit, quid
 ceteri? adhuc enim testes ex eo genere a me sunt dati, non qui novisse Gavium, sed
 se vidisse dicerent, cum is, qui se civem Romanum esse clamaret, in crucem ageretur.
 hoc tu, Verres, idem dicis, hoc tu confiteris, illum clamitasse se civem esse
 Romanum ; apud te nomen civitatis ne tantum quidem valuisse ut dubitationem aliquam
 crucis ,
 ut 
 crudelissimi taeterrimique supplici aliquam parvam moram saltem posset adferre.

hoc 
 teneo, hic haereo, iudices, hoc sum contentus uno, omitto ac neglego cetera; sua confessione
 induatur ac iuguletur necesse est. qui esset ignorabas, speculatorem esse
 suspicabare; non quaero qua suspicione, tua te accuso oratione: civem Romanum se esse dicebat.
 si tu apud Persas aut in extrema India deprensus , Verres, ad supplicium ducerere, quid aliud clamitares nisi
 te civem esse Romanum? et si tibi ignoto apud ignotos, apud barbaros, apud homines in extremis
 atque ultimis gentibus positos, nobile et inlustre apud omnis nomen civitatis tuae profuisset,
 ille, quisquis erat, quem tu in crucem rapiebas, qui tibi esset ignotus, cum civem se Romanum
 esse diceret, apud te praetorem si non effugium ne moram quidem mortis mentione atque usurpatione civitatis
 adsequi potuit?

homines tenues, obscuro loco nati, navigant, adeunt ad ea loca quae numquam
 antea viderunt,
 ubi neque noti esse iis quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt. hac una
 tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis
 periculo continentur, neque apud civis solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum
 rerum societate iuncti sunt, fore se tutos
 arbitrantur, sed, quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futuram .

tolle hanc spem,
 tolle hoc praesidium civibus Romanis, constitue nihil esse opis in hac voce, ' civis 
 Romanus sum,' posse impune praetorem aut alium quempiam supplicium quod velit in eum constituere qui se civem
 Romanum esse dicat, quod qui sit ignoret: iam
 omnis provincias, iam omnia regna, iam omnis liberas civitates, iam omnem orbem terrarum, qui
 semper nostris hominibus maxime patuit, civibus Romanis ista defensione praecluseris. quid ? si
 L. Raecium , equitem Romanum, qui tum erat in
 Sicilia, nominabat, etiamne id magnum fuit, Panhormum litteras mittere? adservasses 
 hominem custodiis Mamertinorum tuorum, vinctum clausum habuisses, dum Panhormo Raecius
 veniret; cognosceret hominem, aliquid de summo supplicio remitteres; si ignoraret, tum, si ita
 tibi videretur, hoc iuris in omnis constitueres, ut, qui neque tibi notus esset neque
 cognitorem locupletem daret, quamvis civis Romanus esset, in crucem tolleretur.

sed 
 quid ego plura de Gavio? quasi tu Gavio tum fueris infestus ac non nomini generi iuri civium
 hostis. non illi, inquam, homini sed causae communi libertatis inimicus fuisti.
 quid enim attinuit, cum Mamertini more atque instituto suo crucem
 fixissent post urbem in via Pompeia, te iubere in ea parte figere quae ad fretum spectaret, et
 hoc addere,—quod negare nullo modo potes, quod omnibus audientibus dixisti palam,—te idcirco
 illum locum deligere, ut ille, quoniam se civem Romanum esse diceret, ex cruce Italiam cernere
 ac domum suam prospicere posset? itaque illa crux sola, iudices, post conditam
 Messanam illo in loco fixa est. Italiae conspectus ad eam rem ab isto delectus est, ut ille in
 dolore cruciatuque moriens perangusto fretu divisa servitutis ac libertatis iura
 cognosceret, Italia autem alumnum suum servitutis extremo summoque supplicio
 adfixum videret.

facinus est vincire civem Romanum, scelus verberare, prope parricidium necare:
 quid dicam in crucem tollere? verbo satis digno tam nefaria res appellari nullo
 modo potest. non fuit his omnibus iste contentus; 'spectet,' inquit, 'patriam; in
 conspectu legum libertatisque moriatur.' non tu hoc loco Gavium, non unum hominem
 nescio quem, sed 
 communem libertatis et civitatis causam in illum cruciatum et crucem egisti. iam 
 vero videte hominis audaciam! nonne eum graviter tulisse arbitramini quod illam
 civibus Romanis crucem non posset in foro, non in comitio, non in rostris defigere?
 quod enim his locis in provincia sua celebritate simillimum, regione proximum
 potuit, elegit ; monumentum sceleris audaciaeque suae voluit esse in conspectu
 Italiae, vestibulo Siciliae, praetervectione omnium qui ultro citroque s navigarent.

si 
 haec non ad civis Romanos, non ad aliquos amicos nostrae civitatis, non ad eos qui populi
 Romani nomen audissent, denique si non ad homines verum ad bestias, aut etiam, ut longius
 progrediar, si in aliqua desertissima solitudine ad saxa et ad scopulos haec conqueri ac
 deplorare vellem, tamen omnia muta atque inanima tanta et tam indigna rerum acerbitate
 commoverentur. nunc vero cum loquar apud senatores populi Romani, legum et iudiciorum et
 iuris auctores, timere non debeo ne non unus iste civis
 Romanus illa cruce dignus, ceteri omnes simili periculo indignissimi iudicentur.

Paulo ante, iudices, lacrimas in morte misera atque indigna
 nauarchorum non tenebamus, et recte ac merito sociorum innocentium miseria commovebamur: quid
 nunc in nostro sanguine tandem facere debemus? nam civium Romanorum omnium sanguis
 coniunctus existimandus est, quoniam et salutis omnium ratio et veritas postulat.
 omnes hoc loco cives Romani, et qui adsunt et qui ubique sunt, vestram severitatem
 desiderant , vestram fidem implorant, vestrum auxilium requirunt; omnia sua iura
 commoda auxilia, totam denique libertatem in vestris sententiis versari arbitrantur.

A me tametsi satis habent, tamen, si res aliter acciderit,
 plus habebunt fortasse quam postulant. nam si qua vis istum de vestra severitate
 eripuerit, id quod neque metuo, iudices, neque ullo modo fieri posse video,—sed si in hoc me
 ratio fefellerit, Siculi causam suam perisse querentur et mecum pariter moleste ferent,
 populus quidem Romanus brevi, quoniam mihi potestatem apud se agendi dedit, ius suum me agente
 suis suffragiis ante Kalendas Februarias recuperabit. ac si de mea gloria atque
 amplitudine quaeritis, iudices, non est alienum meis rationibus istum mihi ex hoc iudicio
 ereptum ad illud populi Romani iudicium reservari. splendida est illa causa,
 probabilis mihi et facilis, populo grata atque iucunda; denique si videor hic, id quod ego non
 quaesivi, de uno isto voluisse crescere, isto absoluto, quod sine multorum scelere fieri non
 potest, de multis mihi crescere licebit. 
 
 sed mehercule vestra reique publicae
 causa, iudices, nolo in hoc delecto consilio tantum flagiti esse commissum, nolo eos iudices quos ego probarim atque delegerim sic
 in hac urbe notatos isto absoluto ambulare ut non cera sed caeno obliti esse videantur.

quam ob rem te quoque, Hortensi, si qui monendi locus ex hoc loco
 est, moneo videas etiam atque etiam et consideres quid agas, quo progrediare, quem hominem et
 qua ratione defendas. neque de illo tibi quicquam praefinio quo minus ingenio mecum
 atque omni dicendi facultate contendas; cetera si qua putas te occultius extra iudicium quae
 ad iudicium pertineant facere posse, si quid artificio consilio potentia gratia, copiis istius
 moliri cogitas, magno opere censeo desistas, et illa quae temptata iam et coepta sunt ab
 isto, a me autem pervestigata et cognita, moneo ut exstinguas et longius progredi ne sinas.
 Magno tuo periculo peccabitur in hoc iudicio, maiore quam putas.

quod enim te liberatum iam existimationis metu, defunctum
 honoribus designatum consulem cogites, mihi crede, ornamenta ista et beneficia populi Romani non minore negotio retinentur quam
 comparantur. tulit haec civitas quoad potuit, quoad necesse fuit, regiam istam
 vestram dominationem in iudiciis et in omni re publica, tulit; sed quo die populo Romano
 tribuni plebi restituti sunt, omnia ista vobis, si forte nondum
 intellegitis , adempta atque
 erepta sunt. omnium nunc oculi coniecti sunt hoc ipso tempore in unum quemque
 nostrum, qua fide ego accusem, qua religione hi iudicent, qua tu ratione defendas.

de omnibus nobis, si qui tantulum de recta regione
 deflexerit, non illa tacita existimatio quam antea contemnere solebatis, sed vehemens ac
 liberum populi Romani iudicium consequetur. nulla tibi, (2Quinte, cum isto
 cognatio, nulla necessitudo; quibus excusationibus antea nimium in aliquo iudicio
 studium tuum defendere solebas,
 earum habere in hoc homine nullam potes . quae iste in provincia palam dictitabat, cum ea
 quae faciebat tua se fiducia facere dicebat, ea ne vera putentur tibi maxime est providendum.

ego 
 mei rationem iam offici confido esse omnibus iniquissimis meis 
 persolutam; nam istum paucis horis primae actionis omnium mortalium sententiis condemnavi. reliquum iudicium iam
 non de mea fide, quae perspecta est, nec de istius vita, quae damnata est, sed de iudicibus
 et, vere ut dicam, de te futurum est. 
 at quo tempore futurum est?—nam id maxime providendum est; etenim cum omnibus in
 rebus, tum in re publica permagni momenti est ratio atque inclinatio temporum.
 nempe eo, cum populus Romanus aliud genus hominum atque alium ordinem ad res
 iudicandas requirit, nempe lege de
 iudiciis iudicibusque novis promulgata; quam non is promulgavit quo nomine proscriptam videtis, sed hic
 reus,—hic, inquam, sua spe atque opinione quam de vobis habet legem illam scribendam
 promulgandamque curavit.

itaque cum primo agere
 coepimus, lex non erat promulgata; cum iste vestra severitate permotus multa signa dederat
 quam ob rem responsurus non videretur, mentio de lege nulla fiebat; posteaquam iste recreari
 et confirmari visus est, lex statim promulgata est. cui legi cum vestra dignitas
 vehementer adversetur, istius spes falsa et insignis impudentia maxime suffragatur.
 hic si quid erit commissum a quoquam vestrum quod reprendatur , aut populus Romanus iudicabit de eo homine quem iam ante iudiciis indignum
 putarit , aut ei qui propter offensionem iudiciorum de veteribus iudicibus lege nova novi iudices erunt constituti.

mihi 
 porro, ut ego non dicam, quis omnium mortalium non intellegit quam longe progredi sit necesse?
 potero silere, Hortensi, potero dissimulare, cum tantum res publica vulnus
 acceperit ut expilatae provinciae , vexati socii, di immortales spoliati, cives Romani cruciati
 et necati impune me actore esse videantur? potero ego hoc onus tantum aut in hoc iudicio deponere aut tacitus sustinere? non agitanda res erit, non
 in medium proferenda, non populi Romani fides imploranda, non omnes qui tanto se scelere
 obstrinxerunt ut aut fidem suam corrumpi paterentur aut iudicium corrumperent in discrimen
 aut iudicium vocandi?

quaeret aliquis fortasse, ' tantumne igitur laborem , tantas inimicitias tot
 hominum suscepturus es ?' non studio quidem hercule ullo neque
 voluntate; sed non idem licet mihi quod iis qui nobili genere nati sunt, quibus omnia populi
 Romani beneficia dormientibus deferuntur; longe alia mihi lege in hac civitate et condicione
 vivendum est. venit mihi in mentem M. Catonis, hominis sapientissimi et
 vigilantissimi; qui cum se virtute non genere populo Romano commendari putaret, cum ipse sui
 generis initium ac nominis ab se gigni et propagari vellet, hominum potentissimorum suscepit
 inimicitias, et maximis laboribus suis usque ad summam senectutem
 summa cum gloria vixit.

postea Q. Pompeius, humili atque obscuro loco natus, nonne
 plurimis inimicitiis maximisque suis periculis ac laboribus amplissimos honores est adeptus?
 modo C. Fimbriam, C. Marium , C. Caelium vidimus non
 mediocribus inimicitiis ac laboribus contendere ut ad istos honores pervenirent ad quos vos
 per ludum et per neglegentiam pervenistis.
 haec eadem est nostrae rationis regio et via, horum nos hominum sectam atque
 instituta
 persequimur.
 
 
 videmus quanta sit in invidia
 quantoque in odio apud quosdam nobilis homines novorum hominum virtus et industria; si
 tantulum oculos deiecerimus, praesto esse insidias; si ullum locum aperuerimus
 suspicioni aut crimini, accipiendum statim vulnus esse; semper nobis vigilandum, semper
 laborandum videmus. inimicitiae sunt, subeantur;

labor, suscipiatur ; etenim tacitae magis et occultae inimicitiae timendae sunt quam
 indictae atque apertae. hominum nobilium non fere quisquam nostrae industriae
 favet; nullis nostris officiis benivolentiam illorum adlicere possumus; quasi natura et genere
 diiuncti sint, ita dissident a nobis animo ac voluntate. quare 
 quid habent eorum inimicitiae periculi, quorum animos iam aute habueris inimicos et invidos
 quam ullas inimicitias susceperis?

quam ob rem mihi, iudices, optatum illud
 est , in hoc reo finem accusandi facere, cum et populo
 Romano satis factum et receptum officium Siculis, necessariis meis, erit persolutum;
 deliberatum autem est, si res opinionem meam quam de vobis habeo fefellerit, non modo eos
 persequi ad quos maxime culpa corrupti iudici, sed etiam illos ad quos conscientiae contagio
 pertinebit. proinde si qui sunt qui in hoc reo aut potentes aut audaces ant
 artifices ad corrumpendum iudicium velint esse, ita sint parati ut disceptante populo Romano
 mecum sibi rem videant futuram; et si me in hoc reo, quem mihi inimicum Siculi dederunt, satis
 vehementem, satis perseverantem, satis vigilantem esse cognorunt, existiment in iis hominibus
 quorum ego inimicitias populi Romani salutis causa suscepero multo graviorem atque acriorem
 futurum.

nunc 
 te, Iuppiter optime 
 maxime , cuius iste donum regale, dignum tuo pulcherrimo templo, dignum Capitolio
 atque ista arce omnium nationum, dignum regio munere, tibi factum ab regibus, tibi dicatum
 atque promissum, per nefarium scelus de manibus regiis extorsit, cuiusque
 sanctissimum et pulcherrimum simulacrum Syracusis sustulit; teque, Iuno Regina, cuius duo fana
 duabus in insulis posita sociorum, Melitae et Sami, sanctissima et antiquissima, simili
 scelere idem iste omnibus donis ornamentisque nudavit; teque, Minerva, quam item duobus in clarissimis et
 religiosissimis templis expilavit, Athenis, cum auri grande pondus, Syracusis, cum omnia
 praeter tectum et parietes abstulit;

teque, Latona et
 Apollo et Diana, quorum iste Deli non fanum, sed, ut hominum opinio et religio fert, sedem
 antiquam divinumque domicilium nocturno latrocinio atque impetu compilavit; etiam te, Apollo,
 quem iste Chio sustulit; teque etiam atque etiam, Diana, quam Pergae spoliavit, cuius
 simulacrum sanctissimum Segestae, bis apud Segestanos consecratum, semel ipsorum religione,
 iterum P. Africani victoria, tollendum asportandumque curavit; teque, Mercuri, quem Verres
 in domo et in privata aliqua palaestra posuit , P. Africanus in urbe sociorum et
 in gymnasio Tyndaritanorum iuventutis illorum custodem ac praesidem voluit esse;

teque, Hercules, quem iste Agrigenti nocte intempesta servorum
 instructa et comparata manu convellere suis sedibus atque auferre conatus est; teque, sanctissima mater Idaea, quam
 apud Enguinos augustissimo et religiosissimo in templo sic spoliatam
 reliquit ut nunc nomen modo Africani et vestigia violatae religionis maneant, monumenta
 victoriae fanique ornamenta non exstent; vosque, omnium rerum forensium, consiliorum
 maximorum, legum iudiciorumque
 arbitri et testes celeberrimo in loco populi Romani locati, Castor et Pollux, quorum e templo
 quaestum iste sibi et praedam
 improbissimam comparavit; omnesque di qui vehiculis tensarum sollemnis coetus
 ludorum invisitis , quorum
 iter iste ad suum quaestum, non ad religionum dignitatem faciundum exigendumque curavit; teque,

Ceres et Libera, quarum sacra, sicut opiniones hominum ac religiones
 ferunt, longe maximis atque occultissimis caerimoniis continentur, a quibus initia vitae atque
 victus, morum, legum, mansuetudinis, humanitatis hominibus et civitatibus data ac dispertita
 esse dicuntur, quarum sacra populus Romanus a Graecis adscita et accepta tanta religione et
 publice et privatim tuetur, non ut ab illis huc adlata, sed ut ceteris hinc tradita esse
 videantur, quae ab isto uno sic polluta ac violata sunt
 ut simulacrum Cereris unum, quod a viro non modo tangi sed ne aspici quidem fas fuit, e
 sacrario Catina convellendum
 auferendumque curarit , alterum autem Henna ex sua sede ac domo
 sustulerit, quod erat tale ut homines, cum viderent, aut ipsam videre se Cererem aut effigiem
 Cereris non humana manu factam, sed de caelo lapsam arbitrarentur,

— vos etiam atque etiam imploro et appello, sanctissimae deae, quae illos
 Hennensis lacus lucosque incolitis, cunctaeque Siciliae, quae mihi defendenda tradita est,
 praesidetis, a quibus inventis frugibus et in orbem terrarum distributis omnes gentes ac nationes vestri religione numinis continentur; ceteros item deos deasque omnis imploro et
 obtestor, quorum templis et religionibus iste nefario quodam furore et audacia instinctus
 bellum sacrilegum semper impiumque habuit indictum, ut, si in hoc reo atque in hac causa omnia
 mea consilia ad salutem sociorum, dignitatem rei publicae , fidem meam spectaverunt, si nullam ad rem nisi ad
 officium et virtutem omnes meae curae vigiliae cogitationesque
 elaborarunt , quae mea mens in suscipienda causa fuit, fides in agenda, eadem
 vestra sit in iudicanda;

deinde uti C. Verrem, si eius
 omnia sunt inaudita et singularia facinora sceleris, audaciae, perfidiae, libidinis,
 avaritiae, crudelitatis, dignus exitus eius modi vita atque factis vestro iudicio consequatur,
 utique res publica meaque fides una hac accusatione mea contenta
 sit , mihique posthac bonos potius defendere liceat quam improbos accusare
 necesse sit.