Ne quis miretur qui sim, paucis eloquar.

ego Lar sum familiaris ex hac familia

unde exeuntem me aspexistis. hanc domum

iam multos annos est cum possideo et colo

patri avoque iam huius qui nunc hic habet.

sed mí avos huius obsecrans concredidit

thensaurum aúri clam omnis: in medio foco

defodit, venerans mé ut id servarem sibi.

is quoniam moritur (ita avido ingenio fuit),

numquam indicare id filio voluit suo,

inopemque optavit potius eum relinquere,

quam eum thensaurum commonstraret filio;

agri reliquit ei non magnum modum,

quo cum labore magno et misere viveret.

ubi is óbiit mortem qui mihi id aurum credidit,

coepi observare, ecqui maiorem filius

mihi honorem haberet quam eius habuisset pater.

atque ille vero minus minusque impendio

curare mínusque me impertire honoribus.

item a me contra factum est, nam item obiit diem.

is ex se húnc reliquit qui hic nunc habitat filium

pariter moratum ut pater avosque huius fuit.

huic filia una est. ea mihi cottidie

aut ture aut vino aut aliqui semper supplicat,

dat mihi coronas. eius honoris gratia

feci, thensaurum ut hic reperiret Euclio,

quo illam facilius nuptum, si vellet, daret.

nam eam compressit de summo adulescens loco.

is scit adulescens quae sit quam compresserit,

illa illum nescit, neque compressam autem pater.

eam ego hódie faciam ut hic senex de proxumo

sibi uxórem poscat. id ea faciam gratia,

quo ille eam facilius ducat qui compresserat.

et hic qui poscet eam sibi uxorem senex,

is adulescentis illius est avonculus,

qui illam stupravit noctu, Cereris vigiliis.

sed hic senex iam clamat intus ut solet.

anum foras extrudit, ne sit conscia.

credo aurum inspicere volt, ne subreptum siet.

Exi, ínquam. age exi. exeúndum herclé tibi hinc est foras,

circumspectatrix cum oculis emissiciis.

Nam cur me miseram verberas?

Vt misera sis

atque ut te dignam mala malam aetatem exigas.

Nam qua me nunc causa extrusisti ex aedibus?

Tibi egó rationem reddam, stimulorum seges?

illuc regredere ab ostio. illuc sis vide,

ut incédit. at scin quo modo tibi res se habet?

si hercle hodie fustem cepero aut stimulum in manum,

testudineum istum tibi ego grandibo gradum.

Vtinam me divi adaxint ad suspendium

potius quidem quam hoc pacto apud te serviam.

At ut scelesta sola secum murmurat.

oculos hercle égo istos, improba, ecfodiam tibi,

ne me observare possis quid rerum geram.

abscede etiam nunc—etiam nunc—etiam—ohe,

istic astato. si hercle tu ex istoc loco

digitum transvorsum aut unguem latum excesseris

aut si respexis, donicum ego te iussero,

continuo hercle ego te dedam discipulam cruci.

scelestiorem me hac anu certo scio

vidisse numquam, nimisque ego hanc metuo male,

ne mi ex insidiis verba imprudenti duit

neu persentiscat aurum ubi est absconditum,

quae in occipitio quoque habet oculos pessima.

nunc ibo ut visam sitne ita aurum ut condidi,

quod me sollicitat plurimis miserum modis.—

Noenum mecastor quid ego ero dicam meo

malae rei evenisse quamve insaniam,

queo comminisci; íta me miseram ad hunc modum

decies die uno saepe extrudit aedibus.

nescio pol quae illunc hominem intemperiae tenent:

pervigilat noctes totas, tum autem interdius

quasi claudus sutor domi sedet totos dies.

neque iam quo pacto celem erilis filiae

probrum, propinqua partitudo cui appetit,

queo comminisci; neque quicquam meliust mihi,

ut opinor, quam ex me ut unam faciam litteram

longam, meum laqueo collum quando obstrinxero.

Nunc defaecato demum animo egredior domo,

postquam perspexi salva esse intus omnia.

redi núnciam intro atque intus serva.

Quippini?

ego intus servem? an ne quis aedes auferat?

nam hic apud nos nihil est aliud quaesti furibus,

ita inaniis sunt oppletae atque araneis.

Mirum quin tua me causa faciat Iuppiter

Philippum regem aut Dareum, trivenefica.

araneas mihi ego illas servari volo.

pauper sum; fateor, patior; quod di dant fero.

abi intro, occlude ianuam. iam ego hic ero.

cave quémquam alienum in aedis intro miseris.

quod quispiam ignem quaerat, extingui volo,

ne causae quid sit quod te quisquam quaeritet.

nam si ignis vivet, tu extinguere extempulo.

tum aquam aufugisse dicito, si quis petet.

cultrum, securim, pistillum, mortarium,

quae utenda vasa semper vicini rogant,

fures venisse atque abstulisse dicito.

profecto in aedis meas me absente neminem

volo intro mitti. atque etiam hoc praedico tibi,

si Bona Fortuna veniat, ne intro miseris.

Pol ea ipsa credo ne intro mittatur cavet,

nam ad aedis nostras numquam adit, quamquam prope est.

Tace atque abi intro.

Taceo atque abeo.—

Occlude sis

fores ambobus pessulis. iam ego hic ero.

discrucior animi, quía ab domo abeundum est mihi.

nimis hercle invitus abeo. sed quid agam scio.

nam noster nostrae qui est magister curiae

dividere argenti dixit nummos in viros;

id si relinquo ac non peto, omnes ilico

me suspicentur, credo, habere aurum domi.

nam non est veri simile, hominem pauperem

pauxillum parvi facere quin nummum petat.

nam nunc cum celo sedulo omnis, ne sciant,

omnes videntur scire et me benignius

omnes salutant quam salutabant prius;

adeunt, consistunt, copulantur dexteras,

rogitant me ut valeam, quid agam, quid rerum geram.

nunc quo profectus sum ibo; postidea domum

me rursum quantum potero tantum recipiam.

Velím te arbitrári med haéc verba, fráter,

meai fidei tuaique rei

causa facere, ut aequom est germanam sororem.

quamquam haud falsa sum nos odiosas haberi;

nam multum loquaces merito omnes habemur,

nec mutam profecto repertam ullam esse

aut hodie dicunt mulierem aut ullo in saeclo.

verum hoc, frater, unum tamen cogitato,

tibi proximam me mihique esse item te;

ita aequom est quod in rem esse utrique arbitremur

et mihi te et tibi me consulere et monere;

neque óccultum id habéri neque pér metúm mussári,

quin participem pariter ego te et tu me ut facias.

eo núnc ego secreto ted huc foras seduxi,

ut tuam rém ego tecum hic loquerer familiarem.

Da mi, optuma femina, manum.

Vbi ea est? quis ea est nam optuma?

Tu.

Túne ais?

Si négas, nego.

Decet te équidem vera próloqui;

nam optúma nullá potest eligi:

alia ália peior, fráter, est.

Idem ego árbitror,

néc tibi advorsari certum est de istac ré umquam, soror.

Dá mihí óperam amabó.

Tuast, útere atque

ímpera, si quíd vis.

Íd quod in rém tuam óptumum esse árbitror,

téd id monitum advénto.

Soror, móre tuo facis.

Fáctum volo.

Quid ést id, sorór?

Quod tibí sempitérnum

salútare sit: liberís procreándis

(ita dí faxint) volo te úxorem

domum dúcere.

Ei occidí.

Quid ita?

Quia míhi misero cerebrum éxcutiunt

tua dícta, soror: lapidés loqueris.

Heia, hoc face quod te iubet soror.

Si lubeat, faciam.

In rem hoc tuam est.

Vt quidem emoriar prius quam ducam.

sed hís legibús si quam dáre vis dúcam:

quae crás veniat, peréndie forás feratur;

his legibús dare vís? cedo: nuptiás adorna.

Cum máxima possúm tibi, fratér, dare dote;

sed ést grandiór natu: média est múlieris aetas.

eam sí iubes, fratér, tibi me póscere, poscam.

Núm non vis me intérrogare te?

Ímmo, si quid vís, roga.

Post mediam aetatem qui media ducit uxorem domum,

si eam senex anum praegnatem fortuito fecerit,

quid dubitas, quin sit paratum nomen puero Postumus?

nunc ego istúm, soror, laborem demam et deminuam tibi.

ego virtute deum et maiorum nostrum dives sum satis.

istas magnas factiones, animos, dotes dapsiles,

clámores, impéria, eburata véhicla, pallas, púrpuram,

nil moror quae in servitutem sumptibus redigunt viros.

Dic mihi, quaeso, quis ea est, quam vis ducere uxorem?

Eloquar.

nostin hunc senem Euclionem ex proximo pauperculum?

Novi, hominem haud malum mecastor.

Eius cupio filiam

virginem mihi desponderi. verba ne facias, soror.

scio quid dictura es: hanc esse pauperem. haec pauper placet.

Di bene vortant.

Idem ego spero.

Quid me? num quid vis?

Vale.

Et tu, frater.—

Ego conveniam Eúclionem, si domi est.

sed eccum video . nescio unde sese homo recipit domum.

Praesagibat mi animus frustra me ire, quom exibam domo;

itaque abibam invitus; nam neque quisquam curialium

venit neque magister quem dividere argentum oportuit.

nunc domum properare propero, nam egomet sum hic, animus domi est.

Salvos atque fortunatus, Euclio, semper sies.

Di te ament, Megadore.

Quid tu? recten atque ut vis vales?

Non temerarium est, ubi dives blande appellat pauperem.

iam illic homo aurum scit me habere, eo me salutat blandius.

Ain tu te valere?

Pol ego haud perbene a pecunia.

Pol si est animus aequos tibi, sat hábes qui bene vitam colas.

Anus hercle huic indicium fecit de auro, perspicue palam est,

cui ego iam linguam praecidam atque oculos effodiam domi.

Quid tu solus tecum loquere?

Meam pauperiem conqueror.

virginem habeo grandem, dote cassam atque inlocabilem,

neque eam queo locare cuiquam.

Tace, bonum habe animum, Euclio.

dabitur, adiuvabere a me. dic, si quid opust, impera.

Nunc petit, cum pollicetur; inhiat aurum ut devoret.

altera manu fert lapidem, panem ostentat altera.

nemini credo qui large blandust dives pauperi:

ubi manum inicit benigne, ibi onerat aliqua zamia.

ego istos novi polypos, qui ubi quidquid tetigerunt tenent.

Da mi operam parumper. paucis, Euclio, est quod te volo

de communi re appellare mea et tua.

Ei misero mihi,

aurum mi intus harpagatum est. nunc hic eam rem volt, scio,

mecum adire ad pactionem. verum intervisam domum.

Quo abis?

Iam ad te revortar: nunc est quod visam domum.—

Credo edepol, ubi mentionem ego fecero de filia,

mi ut despondeat, sese a me derideri rebitur;

neque illo quisquam est alter hodie ex paupertate parcior.

Di me servant, salva res est. salvom est si quid non perit.

nimis malé timui. prius quam íntro redii, exanimatus fui.

redeo ad te, Megadore, si quid me vis.

Habeo gratiam.

quaeso, quod te percontabor, ne id te pigeat proloqui.

Dum quidem né quid perconteris quod non lubeat proloqui.

Dic mihi, quali me arbitrare genere prognatum?

Bono.

Quid fide?

Bona.

Quid factis?

Neque malis neque improbis.

Aetatem meam scís?

Scio esse grandem, item ut pecuniam.

Certe edepol equidem te civem sine mala omni malitia

semper sum arbitratus et nunc arbitror.

Aurum huic olet.

quid nunc me vis?

Quoniam tu me et ego te qualis sis scio,

quae res recte vortat mihique tibique tuaeque filiae,

filiam tuám mi uxorem posco. promitte hoc fore.

Heia, Megadore, haud decorum facinus tuis factis facis,

ut inopem atque innoxium abs te atque abs tuis me inrideas.

nam de te neque re neque verbis merui ut faceres quod facis.

Neque edepol ego te derisum venio neque derideo,

neque dignum arbitror.

Cur igitur poscis meam gnatam tibi?

Vt propter me tibi sit melius mihique propter te et tuos.

Venit hoc mihi, Megadóre, in mentem, ted esse hominem divitem,

factiosum, me autem esse hominem pauperum pauperrimum;

nunc si filiam locassim meam tibi, in mentem venit

te bovem esse et me esse asellum: ubi tecum coniunctus siem,

ubi onus nequeam ferre pariter, iaceam ego asinus in luto,

tu me bos magis haud respicias, gnatus quasi numquam siem.

et te utar iniquiore ét meus me ordo inrideat,

neutrubi habeam stabile stabulum, si quid divorti fuat:

asini me mordicibus scindant, boves incursent cornibus.

hoc magnum est periclum, ab asinis ad boves transcendere.

Quam ad probos propinquitate proxime te adiunxeris,

tam optumum est. tu condicionem hanc accipe, ausculta mihi,

atque eam desponde mi.

At nihil est dotis quod dem.

Ne duas.

dum modó morata recte veniat, dotata est satis.

Eo dico, ne me thensauros repperisse censeas.

Novi, ne doceas. desponde.

Fiat. sed pro Iuppiter,

num égo disperii?

Quíd tibi est?

Quid crepuit quasi ferrum modo?—

Hic apud me hortúm confodere iussi. sed ubi hic est homo?

abiit neque me certiorem fecit. fastidit mei,

quia videt me suam amicitiam velle: more hominum facit;

nam si opulentus it petitum pauperioris gratiam,

pauper metuit congrediri, per metum male rem gerit.

idem, quando occasio illaec periit, post sero cupit.

Si hercle ego te non elinguandam dedero usque ab radicibus,

impero auctorque ego sum, ut tu me cuivis castrandum loces.

Video hercle ego te me arbitrari, Eúclio, hominem idoneum,

quem senecta aetate ludos facias, haud merito meo.

Neque edepol, Megadore, facio, neque, si cupiam, copia est.

Quid nunc? etiam mihi despondes filiam?

Illis legibus,

cum illa dote quam tibi dixi.

Sponden ergo?

Spondeo.

Di bene vertant.

Ita di faxint. illud facito ut memineris,

convenisse ut ne quid dotis mea ad te afferret filia.

Memini.

At scio quo vos soleatis pacto perplexarier:

pactum non pactum est, non pactum pactum est, quod vobis lubet.

Nulla controversia mihi tecum erit. sed nuptias

num quae causa est quin faciamus hodie?

Immo edepol optuma.

Ibo igitur, parabo. numquid me vis?

Istuc. ei et vale.

Heus, Pythodice, sequere propere me ad macellum strenue.—

Illic hinc abiit. di immortales, obsecro, aurum quid valet.

credo ego illúm iam inaudivisse mi esse thensaurum domi.

id inhiat, ea affinitatem hanc obstinavit gratia.

ubi tu es, quae deblateravisti iam vicinis omnibus,

meae me filiae daturum dotem? heus, Staphyla, te voco.

ecquid audis? vascula intus pure propera atque elue:

filiam despondi ego: hodie huic nuptum Megadoro dabo.

Di bene vortant. verum ecastor non potest, subitum est nimis.

Tace atque abi. curata fac sint cum a foro redeam domum;

atque aedis occlude; iám ego hic adero.—

Quid ego nunc agam?

nunc nobis prope adest exitium, mi atque erili filiae,

nunc probrum atque partitudo prope adest ut fiat palam;

quod celatum atque occultatum est usque adhuc, nunc non potest.

ibo intro, ut erus quae imperavit facta, cum veniat, sient.

nam ecastor malum maerore metuo ne mixtum bibam.—

Postquam óbsonavit erus et conduxit coquos

tibicinasque hasce apud forum, edixit mihi

ut dispertirem obsonium hic bifariam.

Me quidem hercle, dicam tibi palam, non divides;

si quo tu totum me ire vis, operam dabo.

Bellum et pudicum vero prostibulum popli.

post si quis vellet, te haud non velles dividi.

Atque ego istuc, Anthrax, alio vorsum dixeram,

non istuc quo tu insimulas. sed erus nuptias

meus hodie faciet.

Cuius ducit filiam?

Vicini huius Euclionis senis e proximo.

ei adeo obsoni hinc iussit dimidium dari,

cocum alterum itidemque alteram tibicinam.

Nempe huc dimidium dicis, dimidium domum?

Nempe sícut dicis.

Quíd? hic non poterat de suo

senex óbsonari filiai nuptiis?

Vah.

Quid negotist?

Quid negoti sit rogas?

pumex non aeque est aridus atque hic est senex.

Ain tandem?

Ita esse ut dixi. tute existuma:

suam rem periisse seque eradicarier.

quin divom atque hominum clamat continuo fidem,

de suo tigillo fumus si qua exit foras.

quin cum it dormitum, follem obstringit ob gulam.

Cur?

Ne quid animae forte amittat dormiens.

Etiamne obturat inferiorem gutturem,

ne quid animai forte amittat dormiens?

Haec mihi te ut tibi med aequom est, credo, credere.

Immo equidem credo.

At scin etiam quo modo?

aquam hercle plorat, cum lavat, profundere.

Censen talentum magnum exorari pote

ab istóc sene ut det, qui fiamus liberi?

Famem hercle utendam si roges, numquam dabit.

quin ipsi pridem tonsor unguis dempserat:

collegit, omnia abstulit praesegmina.

Edepol mortalem parce parcum praedicas.

Censen vero esse parcum et misere vivere?

pulmentum pridem éi eripuit miluos:

homo ad praetorem plorabundus devenit;

infit ibi postulare plorans, eiulans,

ut sibi liceret miluom vadarier.

sescenta sunt quae memorem, si sit otium.

sed uter vestrorum est celerior? memora mihi.

Ego, et multo melior.

Cocum ego, non furem rogo.

Cocum ergo dico.

Quid tu ais?

Sic sum ut vides.

Cocus ille nundinalest, in nonum diem

solet ire coctum.

Tun, trium litterarum homo,

me vituperas? fur.

Etiam fur, trifurcifer.

Tace nunciam tu, atque agnum hinc uter est pinguior

cape atque abi intro ad nos.

Licet.—

Tu, Congrio,

quem illic reliquit agnum, eum sume atque abi

intro illuc, et vos illum sequimini.

vos ceteri ite huc ad nos.

Hercle iniuria

dispertivisti: pinguiorem agnum isti habent.

At nunc tibi dabitur pinguior tibicina.

i sane cum illo, Phrugia. tu autem, Eleusium,

huc intro abi ad nos.

O Pythodice subdole,

hucine detrusti me ad senem parcissimum?

ubi si quid poscam, usque ad ravim poscam prius

quam quicquam detur.

Stultus et sine gratia es.

† tibi recte facere, quando quod facias perit.

Qui vero?

Rogitas? iam principio in aedibus

turba istic nulla tibi erit: siquid uti voles,

domo abs te adferto, ne operam perdas poscere.

hic autem apud nos magna turba ac familia est,

supellex, aurum, vestis, vasa argentea:

ibi si perierit quippiam (quod te scio

facile abstinere posse, si nihil obviam est),

dicant: coqui abstulerunt, comprehendite,

vincite, verberate, in puteum condite.

horum tibi istic nihil eveniet: quippe qui

ubi quid subripias nihil est. sequere hac me.

Sequor.

Heus, Staphyla, prodi atque ostium aperi.

Qui vocat?

Pythodicus.

Quid vis?

Hos ut accipias coquos

tibicinamque obsoniumque in nuptias.

Megadorus iussit Euclioni haec mittere.

Cererin, Pythodice, has sunt facturi nuptias?

Qui?

Quia temeti nihil allatum intellego.

At iam afferetur, si a foro ipsus redierit.

Ligna hic apud nos nulla sunt.

Sunt asseres?

Sunt pol.

Sunt igitur ligna, ne quaeras foris.

Quid, impurate? quamquam Volcano studes,

cenaene causa aut tuae mercedis gratia

nos nostras aedis postulas comburere?

Haud postulo.

Duc istos intro.

Sequimini.—

Curate. ego intervisam quid faciant coqui;

quos pol ut ego hodie servem, cura maxuma est.

nisi unum hoc faciam, ut in puteo cenam coquant:

inde cóctam sursum subducemus corbulis.

si aútem deorsum comedent, si quid coxerint,

superi incenati sunt et cenati inferi.

sed verba hic facio, quasi negoti nil siet,

rapacidarum ubi tantum sit in aedibus.

Volui animum tandem confirmare hodie meum,

ut bene me haberem filiai nuptiis.

venio ad macellum, rogito pisces: indicant

caros; agninam caram, caram bubulam,

vitulinam, cetum, porcinam: cara omnia.

atque eo fuerunt cariora, aes non erat.

abeo íratus illinc, quoniam nihil est qui emam.

ita illís impuris omnibus adii manum.

deinde egomet mecum cogitare intervias

occepi: festo die si quid prodegeris,

profesto egere liceat, nisi peperceris.

postquam hanc rationem ventri cordique edidi,

accessit animus ad meam sententiam,

quam minimo sumptu filiam ut nuptum darem.

nunc tusculum emi hoc et coronas floreas:

haec imponentur in foco nostro Lari,

ut fortunatas faciat gnatae nuptias.

sed quid ego apertas aedis nostras conspicor?

et strepitust intus. numnam ego compilor miser?

Aulam maiorem, si pote, ex vicinia

pete: haec est parva, capere non quit.

Ei mihi,

perii hercle. aúrum rapitur, aula quaeritur.

nímirum occidor, nisi ego intro huc propere propero currere.

Apollo, quaeso, subveni mi atque adiuva,

confige ságittis fures thensaurarios,

si cui in re tali iam subvenisti antidhac.

sed cesso prius quam prorsus perii currere?

Dromo, desquama piscis. tu, Machaerio,

congrum, murenam exdorsua quantum potest.

ego hinc artoptam ex proximo utendam peto

a Congrione. tu istum gallum, si sapis,

glabriorem reddes mihi quam volsus ludiust.

sed quid hoc clamoris oritur hinc ex proximo?

coqui hercle, credo, faciunt officium suom.

fugiam intro, ne quid turbae hic itidem fuat.

†Óptati vires populares, íncolae, accolae, ádvenae omnes,

date viam qua fugere liceat, facite totae plateae pateant.

neque ego umquam nisi hodie ad Bacchas veni in Bacchanal coquinatum,

ita me miserum et meos discipulos fustibus male contuderunt.

totús doleo atque oppidó perii, ita me íste habuit senex gýmnasium;

áttat, perii hercle ego miser,

áperit bacchanal, adest,

séquitur. scio quam rem geram: hoc

ipsús magistér me dócuit.

neque lígna ego usquam gentium praebéri vidi púlchrius,

itaque ómnis exegit foras, me atque hos, onustos fustibus.

Redi. quó fugis nunc? téne, tene.

Quid, stólide, clamas?

Quia ad trís viros iam ego déferam nomén tuom.

Quam ob rem?

Quia cultrum habes.

Cocum decet.

Quid comminatu s e s comminatu's

mihi?

Istud male factum arbitror, quia nón latus fódi.

Homo nullust te scelestior qui vivat hodie,

neque quoi égo de industria ámplius male plús libens fáxim.

Pol etsí taceas, palam id quidem est: res ipsa testist;

ita fustibus sum mollior magis quam úllus cinaédus.

sed quid tibi nos tactiost, mendice homo?

Quae res?

etiam rogitas? an quia minus quam aéquom erat feci?

Sine, at hércle cum magnó malo tuo, si hóc caput séntit.

Pol ego haud scio quid post fuat: tuom núnc caput séntit.

sed in aedibus quid tibi meis nam erat negoti

me absente, nisi ego iusseram? volo scíre.

Tace érgo.

quia venimus coctum ad nuptias.

Quid tu, malum, cúras,

utrum crudum an coctum ego edim, nisi tu mi es tutor?

Volo scire, sínas an non sinas nos coquere hic cenam?

Volo scire ego item, meae domi mean sálva futura?

Vtinam mea mihi modo auferam, quae ádtuli, salva:

me haud paenitet, tua ne expetam.

Scio, né doce, novi.

Quid est quá prohibes nunc gratia nos coquere hic cenam?

quid fecimus, quid diximus tibi secus quam velles?

Etiam rogitas, sceleste homo, qui angulós in omnis

mearum aedium et conclavium mihi pervium facitis?

ibi ubí tibi erat negotium, ad focum si adesses,

non fissile auferres caput: merito id tibi factum est.

adeo ut tu meam sententiam iam noscere possis:

si ad ianuam huc accesseris, nisi iussero, propius,

ego te faciam miserrimus mortalis uti sis.

scis iam meam sententiam.—

Quo abis? redi rursum.

ita me bene amet Laverna, uti te iam, nisi reddi

mihí vasá iubes, pípulo hic differam ante aédis.

quíd ego nunc agám? ne ego edepol véni huc auspició malo.

nummo sum conductus: plus iam medico mercedest opus.

Hoc quidem hercle, quoquo íbo, mecum erit, mecum feram,

neque isti id in tantis periclis umquam committam ut siet.

ite sane nunciam omnes, et coqui et tibicinae,

etiam íntro duce, si vis, vel gregem venalium,

coquite, facite, festinate nunciam quantum libet.

Temperi, postquam implevisti fusti fissorum caput.

Intro abite, opera huc conducta est vostra, non oratio.

Heus, senex, pro vapulando hercle égo abs te mercedem petam.

coctum ego, non vapulatum, dudum conductus fui.

Lege agito mecum. molestus ne sis. i et cenam coque,

aut abi in malum cruciatum ab aedibus.

Abi tu modo.—

Illic hinc abiit. di immortales, facinus audax incipit

qui cum opulento pauper homine coepit rem habere aut negotium.†

veluti Megadorus temptat me ómnibus miserum modis,

qui simulavit mei honoris mittere huc causa coquos:

is ea causa misit, hoc qui surriperent misero mihi.

condigne etiam meus med intus gallus gallinacius,

qui érat anu peculiaris, perdidit paenissume.

ubi erat haec defossa, occepit ibi scalpurrire ungulis

cirum circa. quid opust verbis? ita mihi pectus peracuit:

capio fustem, obtrunco gallum, furem manufestarium.

credo edepol ego illi mercedem gallo pollicitos coquos,

si id palam fecisset. exemi ex manu † manubrium.

quid opust verbis? facta est pugna in gallo gallinacio.

sed Megadorus meus affinis eccum incedit a foro.

iam hunc non ausim praeterire, quin consistam et conloquar.

Narravi amicis multis consilium meum

de condicione hac. Euclionis filiam

laudant. sapienter factum et consilio bono.

nam meo quidem animo sí idem faciant ceteri

opulentiores, pauperiorum filias

ut indotatas ducant uxores domum,

et multo fiat civitas concordior,

et invídia nos minore utamur quam utimur,

et illaé malam rem metuant quam metuont magis,

et nos minore sumptu simus quam sumus.

in maximam illuc populi partem est optimum;

in pauciores avidos altercatio est,

quorum animis avidis atque insatietatibus

neque lex neque sutor capere est qui possit modum.

namque hoc qui dicat “quo illae nubent divites

dotatae, si istud ius pauperibus ponitur?”

quo lubeant, nubant, dum dos ne fiat comes.

hoc sí ita fiat, mores meliores sibi

parent, pro dote quos ferant, quam nunc ferunt,

ego faxim muli, pretio qui superant equos,

sint viliores Gallicis cantheriis.

Ita me di amabunt ut ego hunc ausculto lubens.

nimis lépide fecit verba ad parsimoniam.

Nulla igitur dicat “equidem dotem ad te adtuli

maiorem multo quam tibi erat pecunia;

enim míhi quidem aequomst purpuram atque aurum dari,

ancillas, mulos, muliones, pedisequos,

salutigerulos pueros, vehicla qui vehar.”

Vt matronarum hic facta pernovit probe.

moribus praefectum mulierum hunc factum velim.

Nunc quoquo venias plus plaustrorum in aedibus

videas quam ruri, quando ad villam veneris.

sed hoc étiam pulchrum est praequam ubi sumptus petunt.

stat fullo, phyrgio, aurifex, lanarius;

caupones patagiarii, indusiarii,

flammarii, violarii, carinarii;

stant manulearii, stant † murobatharii,

propolae linteones, calceolarii;

sedentárii sutores diabathrarii,

solearii astant, astant molocinarii;

petunt fullones, sarcinatores petunt;

strophiarii astant, astant semul sonarii.

iam hosce absolutos censeas: cedunt, petunt

treceni, cum stant thylacistae in atriis

textores limbularii, arcularii.

ducuntur, datur aes. iam absolutos censeas,

cum incedunt infectores corcotarii,

aut aliqua mala crux semper est, quae aliquid petat.

Compellarem ego illum, ni metuam ne desinat

memorare mores mulierum: nunc sic sinam.

Vbi nugivendis res soluta est omnibus,

ibi ad postremum cedit miles, aes petit.

itur, putatur ratio cum argentario;

miles inpransus astat, aes censet dari.

ubi disputata est ratio cum argentario,

etiam ipsus ultro debet argentario:

spes prorogatur militi in alium diem.

haec sunt atque aliae multae in magnis dotibus

incommoditates sumptusque intolerabiles.

nam quae indotata est, ea in potestate est viri;

dotatae mactant et malo et damno viros.

sed eccum adfinem ante aedes. quid agis, Euclio?

Nimium lubenter edi sermonem tuom.

An audivisti?

Vsque a principio omnia.

Tamen meó quidem animo aliquánto facias rectius,

si nitidior sis filiai nuptiis.

Pro re nitorem et gloriam pro copia

qui habent, meminerunt sese unde oriundi sient.

neque pol, Megadore, mihi neque quoiquam pauperi

opinione melius res structa est domi.

Immo est quod satis est , et di faciant ut siet

plus plusque et istuc sospitent quod nunc habes.

Illud mihi verbum non placet quod nunc habes.

tam hoc scit me habere quam egomet. anus fecit palam.

Quid tu te solus e senatu sevocas?

Pol ego ut te accusem merito meditabar.

Quid est?

Quid sit me rogitas? qui mihi omnis angulos

furum implevisti in aedibus misero mihi,

qui mi intro misti in aedis quingentos coquos,

cum senis manibus, genere Geryonaceo;

quos si Argus servet, qui oculeus totus fuit,

quem quondam Ioni Iuno custodem addidit,

is numquam servet. praeterea tibicinam,

quae mi interbibere sola, si vino scatat,

Corinthiensem fontem Pirenam potest.

tum obsonium autem—

Pol vel legioni sat est.

etiam agnum misi.

Quo quidem agno sat scio

magis curionem nusquam esse ullam beluam.

Volo ego ex te scire qui sit agnus curio.

Quia ossa ac pellis totust, ita cura macet.

quin exta inspicere in sole ei vivo licet:

ita is pellucet quasi lanterna Punica.

Caedundum conduxi égo illum.

Tum tu idem optumumst

loces éfferendum; nam iam, credo, mortuost.

Potare ego hodie, Euclio, tecum volo.

Non potem égo quidem hercle.

At ego iussero

cadum unum vini veteris a me adferrier.

Nolo hercle, nam mihi bibere decretum est aquam.

Ego te hodie reddam madidum, si vivo, probe,

tibi cui decretum est bibere aquam.

Scio quam rem agat:

ut me deponat vino, eam adfectat viam,

post hoc quod habeo ut commutet coloniam.

ego id cavebo, nam alicubi abstrudam foris.

ego faxo et operam et vinum perdiderit simul.

Ego, nisi quid me vis, eo lavatum, ut sacruficem.—

Edepol, ne tu, aula, multos inimicos habes

atque istuc aurum quod tibi concreditum est.

nunc hoc mihi factu est optumum, ut ted auferam,

aula, in Fidei fanum: ibi abstrudam probe.

Fides, novisti me et ego te: cave sis tibi,

ne in me mutassis nomen, si hoc concreduo.

ibo ad te fretus tua, Fides, fiducia.—

Hóc est servi facinus frugi, facere quod ego persequor,

ne morae molestiaeque imperium erile habeat sibi.

nam qui ero ex sententia servire servos postulat,

in erum matura, in se sera condecet capessere.

sin dormitet, ita dormitet, servom sese ut cogitet.

nám qui amanti ero sérvitutem servit, quasi ego servio,

si érum videt superare amorem, hoc servi esse officium reor,

retinere ad salutem, non enim quo incumbat eo impellere.

quasi pueri qui nare discunt scirpea induitur ratis,

qui laborent minus, facilius ut nent et moveant manus,

eodem modo servom ratem esse amanti ero aequom censeo,

ut eum toleret, ne pessum abeat tamquam

† erile imperium ediscat, ut quod frons velit oculi sciant;

quod iubeat citis quadrigis citius properet persequi.

qui éa curabit, abstinebit censione bubula,

nec sua opera rediget umquam ín splendorem compedes.

nunc erus meus amat fíliam huius Euclionis pauperis;

eam ero nunc renuntiatum est nuptum huic Megadoro dari.

is speculatum huc misit me, ut quae fierent fieret particeps.

nunc sine omní suspicione in ara hic adsidam sacra;

hinc ego et huc et illuc potero quid agant arbitrarier.

Tu modo cave quoiquam indicassis aurum meum esse istic, Fides:

non metuo ne quisquam inveniat, ita probe in latebris situmst.

edepol ne illic pulchram praedam agát, si quis illam invenerit

aulam onustam auri; verum id te quaeso ut prohibessis, Fides.

nunc lavabo, ut rem divinam faciam, ne affinem morer

quin ubi accersát meam extemplo filiam ducat domum.

vide, Fides, etiam atque etiam nunc, salvam ut aulam abs te auferam:

tuae fide concredidi aurum, in tuo luco et fano est situm.—

Di immortales, quod ego hunc hominem facinus audivi loqui:

se aulam onustam auri abstrusisse hic intus in fano Fide.

cave tu illi fidelis, quaeso, potius fueris, quam mihi.

atque hic pater est, ut ego opinor, huius, erus quám amat, virginis .

ibo hinc intro, perscrutabor fanum, si inveniam uspiam

aurum, dúm hic est occupatus. sed si repperero, o Fides,

mulsi congialem plenam faciam tibi fideliam.

id adeo tibi faciam; verum ego mihi bibam, ubi id fecero.—

Non temere est quod corvos cantat mihi nunc ab laeva manu;

semul radebat pedibus terram et voce croccibat sua:

continuo meum cor coepit artem facere ludicram

atque in pectus emicare. sed ego cesso currere?

I foras, lumbrice, qui sub terra erepsisti modo,

qui modo nusquam comparebas, nunc, cum compares, peris.

ego pol te, praestrigiator, miseris iam accipiam modis.

Quae te mala crux agitat? quid tibi mecum est commerci, senex?

quid me adflictas? quid me raptas? qua me causa verberas?

Verberabilissime, etiam rogitas, non fur, sed trifur?

Quid tibi súrrupui?

Redde huc sis.

Quid tibi vis reddam?

Rogas?

Nil equidem tibi abstuli.

At illud quod tibi abstuleras cedo.

ecquid agis?

Quid agám?

Auferre non potes.

Quid vis tibi?

Pone.

Id quidem pol te datare credo consuetum, senex.

Pone hoc sis, aufer cavillam, non ego nunc nugas ago.

Quid ego ponam? quin tu eloquere quidquid est suo nomine.

non hercle equidem quicquam sumpsi nec tetigi.

Ostende huc manus.

Em tibi, ostendi, eccas.

Video. age ostende etiam tertiam.

Laruae hunc atque intemperiae insaniaeque agitant senem.

facisne iniuriam mihi?

Fateor, quia non pendes, maximam.

atque id quoque iam fiet, nisi fatere.

Quid fatear tibi?

Quid abstulisti hinc?

Di me perdant. si ego tui quicquam abstuli

nive adeo abstulisse vellem.

Agedum, excutedum pallium.

Tuo arbitratu.

Ne inter tunicas habeas.

Tempta qua lubet.

Vah, scelestus quam benigne: ut ne abstulisse intellegam.

novi sycophantias. age rusum óstende huc manum

dexteram.

Em.

Nunc laevam ostende.

Quin equidem ambas profero.

Iam scrutari mitto. redde huc.

Quid reddam?

A, nugas agis,

certe habes.

Habeo ego? quid habeo?

Non dico, audire expetis.

id meum, quidquid habes, redde.

Insanis: perscrutatus es

tuo arbitratu, neque tui me quicquam invenisti penes.

Máne, mane. quís illic est? quis hic íntus alter érat tecum simul?

perii hercle: ille nunc íntus turbat, hunc si amitto hic abierit.

postremo hunc iam perscrutavi, hic nihil habet. abi quo lubet.

Iuppiter te dique perdant.

Haud male egit gratias.

ibo intro atque illi socienno tuo iam interstringam gulam.

fugin hinc ab oculis? abin an non?

Abeo.

Cave sis † te videam.—

Emortuom ego me mavelim leto malo

quam non ego illi dém hodie insidias seni.

nam híc iam non audebit aurum abstrudere:

credo ecferet iam secum et mutabit locum.

attat, foris crépuit. senex eccum aurum ecfert foras.

tantisper huc ego ad iánuam concessero.

Fide censebam maxumam multo fidem

esse, ea sublevit os mihi paenissume:

ni subvenisset corvos, periissem miser.

nimis hercle ego illum corvom ad me veniat velim,

qui indicium fecit, ut ego ílli aliquid boni

dicam; nam quod edit tam duim quam perduim.

nunc hoc ubi abstrúdam cogito solum locum.

Silvani lucus extra murum est avius,

crebro salicto oppletus. ibi sumam locum.

certumst, Silvano potius credam quam Fide.—

Euge, euge, di me salvom et servatum volunt.

iam ego illúc praecurram atque inscendam aliquam in arborem

indeque óbservabo, aúrum ubi abstrudat senex.

quamquam hic manere mé erus sese iusserat;

certum est, malam rem potius quaeram cum lucro.—

Dixi tibi, mater, iuxta rem mecum tenes,

super Euclionis filia. nunc te obsecro

resecroque, mater, quod dudum obsecraveram:

fac mentionem cum avonculo, mater mea.

Scis tute facta velle me quae tu velis,

et istúc confido a fratre me impetrassere;

et causa iusta est, siquidem ita est ut praedicas,

te eam cómpressisse vinulentum virginem.

Egone ut te advorsum mentiar, mater mea?

Perii, mea nutrix. obsecro te, uterum dolet.

Iuno Lucina, tuam fidem!

Em, mater mea,

tibi rem potiorem verbo: clamat, parturit.

Ei hac intro mecum, gnate mi, ad fratrem meum,

ut istúc quod me oras impetratum ab eo auferam.—

I, iam sequor te, mater. sed servom meum

Strobilum miror ubi sit, quem ego me iusseram

hic opperiri. nunc ego mecum cogito:

si mihi dat operam, me illi irasci iniurium est.

ibo intro, ubí de capite meo sunt comitia.—

Picis divitiis, qui aureos montes colunt,

ego solus supero. nam istos reges ceteros

memorare nolo, hominum mendicabula:

ego sum ille rex Philippus. o lepidum diem.

nam ut dudum hinc abii, multo illo adveni prior

multoque prius me conlocavi in arborem

indéque spectabam aúrum ubi abstrúdebat senex.

ubi ille ábiit, ego me deorsum duco de arbore,

exfodio aulam auri plenam. inde ex eo loco

video recipere se senem; ille me non videt,

nam ego declinavi paululum me extra viam.

attat, eccum ipsum. íbo ut hoc condam domum.—

Perii ínterii occidi. quó curram? quo nón curram? tene, téne. quem? quis?

nesció, nil video, caécus eo atque equidém quo eam aut ubi sim aút qui sim

nequeó cum animo certum ínvestigare. óbsecro vos ego, mi aúxilio,

oro óbtestor, sitís et hominem demónstretis, quis eam ábstulerit.

quid est? quíd ridetis? nóvi omnes, scio fúres esse hic cómplures,

qui véstitu et creta óccultant sese átque sedent quasi sínt frugi.

quid aís tu? tibi credére certum est, nam essé bonum ex voltu cógnosco.

hem, némo habet horum? occídisti. dic ígitur, quis habet? néscis?

heu mé miserum, miseré perii, male pérditus, pessime ornatus eo:

tantúm gemiti et mali maéstitiaeque hic diés mi optulít, famem et paúperiem.

perditíssimus ego sum omnium ín terra; nam quid mi ópust vita, qui tántum auri

perdidí, quod concustódivi sedúlo? egomet me défraudavi

animúmque meum geniúmque meum; nunc eó alii laetíficantur

meo málo et damno. pati néqueo.

Quínam homo hic ante aédis nostras éiulans conquéritur maerens?

átque hic quidem Euclio ést, ut opinor. óppido ego interií: palamst res,

scit peperisse iam, ut ego opinor, filiam suam. nunc mi incertumst

abeam an maneam, an adeam an fugiam. quid agam édepol nescio.

Quís homo hic loquitur?

Égo sum miser.

Immo égo sum, et misere pérditus,

cui tanta mala maestitudoque optigit.

Animo bono es.

Quo, obsecro, pacto esse possum?

Quia istuc facinus, quod tuom

sollicitat animum, id ego feci et fateor.

Quid ego ex te audio?

Id quod verumst.

Quid ego de te commerui, adulescens, mali,

quam ob rem ita faceres meque meosque perditum ires liberos?

Deus impulsor mihi fuit, is me ád illam inlexit.

Quo modo?

Fateor peccavisse ét me culpam commeritum scio;

id adeo te oratum advenio ut animo aequo ignoscas mihi.

Cur id ausu's ausu s e s facere, ut id quod non tuom esset tangeres?

Quid vis fieri? factum est illud: fieri infectum non potest.

deos credo voluisse; nam ni vellent, non fieret, scio.

At ego deos credo voluisse ut ápud me te in nervo enicem.

Ne ístuc dixis.

Quid tibi ergo meam me invito tactiost?

Quia vini vitio atque amoris feci.

Homo audacissime,

cum istacin te oratione huc ad me adire ausum, impudens!

nam si istuc ius est ut tu istuc excusare possies,

luci claro deripiamus aurum matronis palam,

post id si prehensi simus, excusemus ebrios

nos fecisse amoris causa. nimis vilest vinum atque amor,

si ebrio atque amanti impune facere quod lubeat licet.

Quin tibi ultro supplicatum venio ob stultitiam meam.

Non mi homines placent qui quando male fecerunt purigant.

tu illam scibas non tuam esse: non attactam oportuit.

Ergo quia sum tangere ausus, haud causificor quin eam

ego habeam potissimum.

Tun habeas me invito meam?

Haud te invito postulo; sed meam esse oportere arbitror.

quin tu iam invenies, inquam, meam illam esse oportere, Euclio.

Iam quidem hercle te ad praetorem rapiam et tibi scribam dicam,

nisi refers.

Quid tibi ego referam?

Quod surripuisti meum.

Surripui ego tuom? unde? aut quid id est?

Ita te amabit Iuppiter,

ut tu nescis.

Nisi quidem tu mihi quid quaeras dixeris.

Aulam auri, inquam, te reposco, quam tu confessu's confessu s e s mihi

te abstulisse.

Neque edepol ego dixi neque feci.

Negas?

Pernego immo. nam neque ego aurum neque istaec aula quae siet

scio nec novi.

Illam, ex Silvani luco quam abstuleras, cedo.

i, refer. dimidiam tecum potius partem dividam.

tam etsi fur mihi es, molestus non ero. i vero, refer.

Sanus tu non es qui furem me voces. ego te, Euclio,

dé alia re rescivisse censui, quod ad me attinet;

† magna est res quam ego tecum otiose, si otium est, cupio loqui.

Dic bona fide: tu id aurum non surripuisti?

Bona.

Neque eum scis qui abstulerit?

Istuc quoque bona.

Atque id si scies

qui abstulerit, mihi indicabis?

Faciam.

Neque partem tibi

ab eo qui habet indipisces neque furem excipies?

Ita.

Quid si fallis?

Tum me faciat quod volt magnus Iuppiter.

Sat habeo. age nunc loquere quid vis.

Si me novisti minus,

génere quo sim gnátus: hic mihi ést Megadorus avonculus,

meus pater fuit Antímachus, ego vocor Lyconides,

mater est Eunomia.

Novi genus. nunc quid vis? id volo

noscere.

Filiam ex te tú habes.

Immo éccillam domi.

Eam tu despondisti, opinor, meo avonculo.

Omnem rem tenes.

Is me nunc renuntiare repudium iussit tibi.

Repudium rebus paratis, exornatis nuptiis?

ut illum di immortales omnes deaeque quantum est perduint,

quem propter hodie auri tantum perdidi infelix, miser.

Bono animo es, bene dice. nunc quae res tibi et gnatae tuae

bene feliciterque vortat—ita di faxint, inquito.

Ita di faciant.

Et mihi ita di faciant. audi nunciam.

qui homo culpam admisit in se, nullust tam parvi preti,

quom pudeat, quin purget sese. nunc te obtestor, Euclio,

ut si quid ego erga te imprudens peccavi aut gnatam tuam,

ut mi ignoscas eamque uxorem mihi des, ut leges iubent.

ego me iniuriam fecisse filiae fateor tuae,

Cereris vigiliis, per vinum atque impulsu adulescentiae.

Ei mihi, quód ego facinus ex te aúdio?

Cur eiulas,

quém ego avom feci iam ut esses filiai nuptiis?

nam tua gnata peperit, decumo mense post: numerum cape;

ea re repudium remisit avonculus causa mea.

i intro, exquaere, sitne ita ut ego praedico.

Perii oppido,

ita mihi ad malum malae res plurimae se adglutinant.

ibo intro, ut quid huius verum sit sciam.—

Iam te sequor.

haec própemodum iam esse ín vado salútis res vidétur.

nunc servom esse ubi dicam meum Strobilum non reperio;

nisi etiam hic opperiar tamen paulisper; postea intro

hunc subsequar. nunc interim spatium ei dabo exquirendi

meum factum ex gnatae pedisequa nutrice anu: ea rem novit.

Di ímmortales, quíbus et quantis mé donatis gaúdiis.

quadrilibrem aulam aúro onustam hábeo. quis me est ditior?

quis me Athenis nunc magis quisquam est homo cui di sint propitii?

Certo enim ego vocem hic loquentis modo mi audire visus sum.

Hem,

érumne ego aspició meum?

Videón ego hunc servóm meum?

Ipsus est.

Haud alius est.

Congrediar.

Contollam gradum.

credo ego illum, út iussi, eámpse anum adiisse, huius nutrícem virginis.

Quin ego illi me invenisse dico hanc praedam atque eloquar,

igitur orabo ut manu me emittat. ibo atque eloquar.

repperi—

Quid repperisti?

Non quod pueri clamitant

in faba se repperisse.

Iamne autem, ut soles? deludis.

Ere, mane, eloquar iam, ausculta.

Age ergo loquere.

Repperi hodie,

ere, divitias nimias.

Vbinam?

Quadrilibrem, inquam, aulam auri plenam.

Quod ego facinus audio ex te? Euclioni hic seni subripuit.

ubi id est aurum?

In arca apud me. nunc volo me emitti manu.

Égone te emittám manu,

scélerum cumulatissume?

Abi, ere, scio quam rem geras.

lépide hercle animum tuom temptavi. iám ut eriperes apparabas:

quid faceres, si repperissem?

Non potes probasse nugas.

i, redde aurum.

Reddam ego aurum?

Redde, inquam, út huic reddatur.

Vnde?

Quod modo fassu's fassu s e s esse in arca.

Soleo hercle ego garrire nugas.



Itá loquor.

At scin quo modo?



Vel hercle énica,

numquam hinc feres a me



pro illís corcotis, stróphiis, sumptu uxório

ut admemordit hominem

ego ecfodiebam ín die denos scrobes.

nec noctu nec diu

quietus umquam servabam eam: nunc dormiam.

qui mi holera cruda ponunt, hallec adduint.