PRAEFATIO. 
 Praeclara quaedam et beata possessio censeri potest victoriae bellorum
 et trophaea, urbes couditae atque instauratae, omncs denique
 magnae admirandaeque res gestae. Atque haec quidem aliaque
 eiuscemodi ut maxime gloriam aliquam voluptatemque suis possessoribus
 adferant, aegre tamen eos e vivis excedentes comitantur. Sed
 et oblivio interveniens offuscat atque subvertit veros reium gestarum
 eventus; et cum ii ipsi qui eos norunt vivere desierunt, emoritur
 etiam atque evanescit una cum ipsis hoininibus earum rerum notitia.
 Quo fit, ut nuda memoria fluxum quiddam parumque firmum sit, neque
 temporis diuturiiitatem ferat. Neque vero putarim quosdarn aut
 pericula pro patria adituros, aut alios labores suscepturos iuisse, cum
 scirent, quantumvis maximas rcs gossissent, periturain una cum ipsis
 atque emorituram omnem earum gloriam, sola ipsorum vita circumscriptam;
 nisi quaedam, uti apparet, divina providcntia naturac humanae
 fluxibilitatem fulciens, historiae bonum, quaeque ex ea affulget,
 spem esset elargita. Neque enim, arbitror, oleastri aut apii
 causa Olympionicae in arenam nudi descendebant, neque rursum 
 
 strenui bellatores spoliorum tantum et praesentis lucri cupiditati accensi
 in aperta manifestaque pericula se coniiciebant: sed utrique
 solitlae atque adeo immortalis gloriae consequentlae studio inflammati:
 quam quidem aliter adipisci non potuissent, nisi historia eos
 ab interitu vintlicante atque immortales efticiente; non ut Zamolxidis
 instituta et Getica deliramenta, sed vere et modo quodam divino
 atque iinmortali, quoque solo mortalia haec perpetuari possunt.
 Haudquaquam igitur facile fuerit oratione persequi atque enumerare
 omnia qtiibus historia humanam vitam expleat bona. Ut vero summatim
 dicani, equidem civili philosophia eam non inferiorcm censuerim;
 nisi etiain plus forte utilitatis conferat. Haec enim veluti
 severa quaedam minimeque blautla domina iubet ac praescribit quae
 sequi, quae fugere oporteat, suasionibus suis vim quodammodo necessitatemque
 commiscens: haec vero, oblectaincntis plurimis utens,
 ac veluti condieus praecepta varietate exemplorum, et ob oculos ponens
 quibus in rebus homines prudentia iustitiaque usi praeclare
 rem gesserint, quibtis etiam in rebus, vel animi contrario aliquo
 vel fortuuae ductu atque impulsu a recto aberrarint, leniter ac placide
 virtutes animis insinuat. Blaiula enim et voluntatis nostrae arbitrio
 electionique exposita facilius animis hiunanis illabuntur atque
 adhaerescunt. Ego itaque hauc iaaiuludum consideerans et cum animo 
 
 meo reputans, admiratione dignos censcbam, et in publicum beneficos
 celebrandos, quotquot in hoc historiae scribendae instituto laborarunt.
 Mihi autem nequaquam suscipicndus hic labor, sed ne
 tenteudus quidem initio est visus. Eram enim magis iam inde a
 pnero heroicis modulis addictus, et poëticarum elcgantiarum
 magnopere delectabar; atque adeo brevia quaodam poemata
 hexametris versibus conscripsi, quae Daphniaca vocavi, fabulis quibusdam
 amatoriis variegata et eiusmodi illecebris referta. Visum vero
 mihi fuit etiam hoc initio laudabile et non inelegans institutum, si
 nova quaedam recentiaque epigrammata, latitantia adhuc sparsimque
 a nonnullis lusa, in unum, quoad eius fieri posset, recolligerem,
 singulaque in ordinem digesta conscriberem. Quod quidem etiain
 perfeci, ut et alia multa exercitamenta, non utilitatis ergo, sed oblectandi
 deliniendique animi causa a me facta. Est enim omnino
 sacra quaedam et divina res poesis. Afflantur enim in ea divino quodam
 furore animi, ut sapiens ille Plato dixit, valdeque venuste parturiunt,
 quotquot Musarum pleni atque hoc furore correpti sunt. Mihi
 quidem igitur statutum erat in his versari, neque unquam in animum
 inducere, ut iuvenilia haec iucundaque studia desererem, sed Deldphicum
 potius praescriptum sequi kosce te ipsum. Cum vero actate 
 
 hac, in quaμ incidi, ingentia bella per multas orbis terrarum partes
 praeter expectationem sint excitata, et multarum barbararum natiolium 
 transmigrationes factae; dubiorum etiam atque incredibilium factorum 
 inopiuati eventus temerario fortunae impulsu acciderint; nationum 
 quoque et urbium eversiones, gentes subactae, coloniaeque
 deductac, et tantum non humanac res omnes loco suo motae : cum,
 inquam, haec aliaque eiuscemodi acciderint, subiit animum meum
 formido, parum honestum fore, si res usque adeo magnae atque adimirandae,
 et posteris adeo utiles conducibilesque futurae nullis scriptis 
 proditae silentio praetermitterentur. Quocirca non abs re mihi facturus 
 sum visus, si cas aliqua ex parte litteris commendare tentarem,
 ne omnis vita mihi in fabularum studio et supervacaneo labore consumeretur, 
 sed aliquid etiam utilitatis publico adferret. Multi vero familiarium 
 urgentes atque exhortantes studium meum excitarunt et
 confirmarunt. Inter quos hortatores facile princeps erat Eutychianus
 iunior, et primarius regum scriba, vir alioqui et bonus et prudens, et
 non mediocriter cruditus, idemque gentis Floriorum praeclarum orna- 
 
 mentum. Hic itaque vircum res meas maximi faceret, et de gloria utilitateque 
 mea vehementer esset sollicitus, nunquam destitit me urgere,
 bouasque spes mihi ob oculos ponere, asserens, non ita arduum perfectuque 
 difficile opus censeri debere, neque quia intentatum insolensque 
 est, inslar navigationis inexperto maris, pertimescendum;
 immo vero ita statuendum esse, historiam a poëtica non multum distare, 
 sed haec duo gemina affiniaque esse, soloque propemodum
 rhythmo inter sese discrepare. Bono itaque animo, tanquam e patria in
 patriam migrantem, incedere omnibusque viribus operi instare iubebat.
 Talia itaque mihi assidue occinens, libentem etiam me facileque delinitum 
 in suam sententiam adduxit. Contuli itaque me ad scribendam 
 historiam, spe, dignum aliquid hoc praeclaro studio institutoque
 praestandi et ad magnitudinem rerum gestarum quam proxine accedendi. 
 Superest, ut quis et cuias sim, ex more eorum qui historiam
 scribunt, declarem. Nomen itaque mihi Agathias, Myrina patria;
 Memnonius pater; ars vero Romanorum instituta ac leges et fori certamina. 
 Myrinam autem dico, non illam Thraeiam urbem, neque 
 
 si qua alia per Europam aut Africam hoc nomine vocatur; sed
 quae est in Asia, vcteium Aeolensium colonia, ad ostia Pythici
 sita; qui quidem fluvius ex Lydia regione fluens, in extremum
 ïtidis sinus alveum fertur. Sit itaque mihi, plenissima huic, quoad
 eius fieri potest, nutricationis praemia pcrsolvere, omniaque illustria
 et patria facta accurate conscribere; nunc vero haec beuigne et faventer
 propensum animum studiumque meum accipiat. Mihi autcm
 publicarum maximarunique rerum scriptio est aggredienda. Instituam
 vero historiam, non ut ab aliis hodie factitatur, (sunt enim etiam
 alii hac tempestate qui in eadem arena versantur,) non, inquam, ut
 ii, quibus minima est veritatis cura, utque res gestas ita ut acciderunt
 commemorent: adeo vero aperte plerisque proceribus adulantur
 et palpum obtrudunt, ut, si quando etiam vera dicant, fides tamen
 eis abrogetur. Atqui periti harum rerum auctores soli encomio sive
 laudationi couvenire aiunt, boua, quibus quisque praeditus est, verbis
 exaggerare atque extollere. Historiam vero, tametsi ne ipsa
 quidem a laudatioue eorum, qui praeclari aliquid gesserunt, prorsus
 abhorret, hunc tamen scopum argumentumque sibi praefixum 
 
 habere nolle existimo. Sed sicubi factorum effectus laudem aut dedecus
 conciliat, vim facere historiae non licet, neque res ipsas palliare
 fucareque oportet. Hi vero historiam quidem scribere se profitentur,
 titulique promissio hoc prae se fert; experientia tamen ipsa
 historiae appellationem fucantes deprehenduntur. Eos enim qui adhuc
 in vivis sunt, sive reges sive alioqui viros illustrcs, non solum
 commcinoratione rerum gestarum laudant, in quo non nimis
 peccarent: sed omnibus conspicuum faciunt, nihil aliud ipsos operam
 dedisse, quam ut laude admirationeque quos volunt proscquantur,
 ultra quam par est; eos vero qui iam e vivis excesserunt, qualescunque
 fuerunt, aut pessimos vocant et rerum publicarum vastatores;
 aut, (quod utique minus gave est) ita eos contemuunt, ut ne memoria
 quidem ulla dignentur. Atque ita sese rem praesentem optime
 curasse existimant, semperque potentioribus assentantes privatis suis
 commodis consuluissc; non satis intelligcntes, quod ne ipsis quidem,
 quos laudibus extulerunt, haec talia admodum placeant; reputantibus
 scilicet, manifestam illorum adulationem parum firmum esse gloriae existimationisque
 ipsorum stabilimentum. scribant itaque hi pro sua libidine
 et more; mihi fixum est veritatem, quoad eius fieri possit, 
 
 scqui. Persequar autera quaecunquc memorabilia tam a Romanis
 quam barbaris plurimis hac tempestate sunt gesta, non eorum tantum
 qui adhuc fortasse vivunt, immo vero magis etiam eorum qui iam decesserunt;
 nihilque ex iis, quae memoratu digua videbuntur, omittam.
 Quocirca tametsi uon prius ad scribendam historiam me contuli,
 quam ex quo tempore Iustinus iunior ad imperium accessit, mortuo Iustiniano:
 ad superiora tamen etiam tempora recurram; et quaecunque
 a nemine adhuc alio sunt. elaborata, mihi vindicabo, propriumque
 opus efficiam. Pleraque enim Iustiniani temporibus gesta cum Procopius
 Caesariensis rhetor accurate conscripserit, mihi praetereunda iudicavi,
 ut plene satis tractata; quae vero post illum acciderunt, pro
 virili persequenda. Orsus enim est ille historiam suam a morte Arcadii,
 utque filio illius Theodosio Isdigerdes tutor fuerit institutus,
 et ab iis quae Vararanae et Perozae acciderunt, ct quo pacto
 Cabades rex creatus regno exutus fuerit idemque postea recuperarit,
 rit, utque Amidain ipsi Anastasio Romanorum regi eripuerit; quantos
 rursus post hunc Iustinus senior huic operi labores impenderit.
 Persequitur deinde bella Persica, quotquot adversus Cabadem et ëm
 circa Syriam Armeniamque et per Lazorum confinia Iustinianus
 Romanorum Imperator gessit. Haec omnia e Procopii scriptis
 optime cognoveris, et Gelimer Vaudaluni, Carthaginemque urbem 
 
 atque universam Afrorum rcgionem Iustiniano subiugatam, rursumque
 Romani Imperii partem factam, post multos annos quam, Bonifacii
 Gesericique actate, inde avulsa fuerat- Post vcro deletos Vandalos,
 quae quantaque mala et intulcrit et acceperit gens Mauritanica,
 multis Libyac locis cum Romanis praeliata; utque Stotzas pt
 Gontharis a Romanorum partibus stantes, arrepta tyrannidc maximarum
 calamitatum seditionumque auctores Libyae fuerint, neque prius
 cessassc mala, quam duobus hisce capitibus e medio sublatis. Scd et
 haec fere omnia in Procopii historia reperias, quomodo videlicet intestina
 seditio Byzantii adversus regem excitata, inquc niaximum malum
 evecta, rem publicam afflixerit, Hunnorum etiam excursiones,
 qui ea tempestate transmisso Danubio Romanum Iinperium quain
 maximis damnis affeceruut, Illyrios et Thessalos maximamque Eurorae
 partcm depopulati, partem etiam Asiac, trausmisso Hellesponto. 
 
 Suro etiam oppidum in Syria, et Berrhoea, et Antiochia ad Orontom
 fluvium quo pacto misserrime a Chosroë fuerint vastatae;
 quoque obsidionem, et quo pacto inde depulsus decesserit. Est etiam
 in iis videre Aethiopum et Homeritarum praelia; quaeque inimicitiarum
 causac intcr istas nationes fuerint Multa etiam scribit
 de atrocissima illa pestilentia, et quibus initiis in humanum genus
 irrepserit, quamque inaudita in ea evenerint. Praeterea quaecunque
 deinceps Romanorum exercitus circa Lazorum oppida et Petrae propugnaculum
 et adversus Chorianem et Mermeroëm Persarumque
 gesserit, inde etiam peti possunt. Cum vero in occidcntem transiit,
 quo pacto Theodericus Gothorum rex excesserit e vivis, et
 Amalasuntha eius filia a Theodato fuerit interfecta; omnia etiam,
 quorum causa Gothicum bellum exarsit, est persecutus; deinde,
 quo pacto Vitigis, qui post Theodatum Gothicae nationi praefuit,
 a Relisario post multa praelia captivus Byzantium sit ductus; denique
 quomodo Sicilia et Roma et Italia, barbaris eiectis, patriis 
 
 rursum moribus legibusque fuerit decorata, Inde etiam cognosci potest, 
 quo pacto Narses Eunuchus in Italiam sit missus, praetor imperatorquc 
 a rege constitutus; illustria etiam bella, quae ille adversus
 Totilam praeclare confecit: utque rursum post illum Teias Fredigerni 
 filius, Gothorum praefcctura accepta, non multo post caesus
 fuerit. Haec vero omnia ad annum usque sextum et vigesimum regni 
 lustiniani sunt gesta. Ac Procopius quidem in his, uti arbitror,
 finem historiae suae facit. Ego vero his proxima et consequentia,
 ut initio mihi propositum fuit, persequens, res ipsas aggredior. 
 1. T eias Gothorum post Totilam dux, instauratis copiis cum
 bellum totis viribus Narseti Romanisque intulisset, insigni clade accepta, 
 in acie praelians periit. Gothi qui evaserant, Romanis absque
 ulla intermissione persequentibus, pressi assiduis insultibus et siccitate 
 locorum, in quac se receperant, pacis conditiones cum Narsete ineunt 
 ut scilicet suas illi terras intrepide habitent, regique Romanorum
 deinceps pareant. Haec cum ita iis in locis cessissent, videbantur
 omnibus bella in Italia finem nacta: cum potius praeludia aliorum
 bellorum essent. Censeo enim aevum hoc nostrum nunquam a bellis
 liberum futurum, immo potius perpetus duratura atque adeo invali- 
 
 tura quaradiu haec ipsa uatura hominum extiterit. Si enim altius
 rem repetamus, una cum ipsa vita propemodum dixerim invecta sunt
 bella; atque ita plena est poësis, plena omnis historia bellorum et
 praeliorum, neque quicquam in his comperias uberius conscriptum.
 Causam vero horum censuerim, non, multi statuunt, stellarum
 cursus et fatum atque absurdas quasdam necessitates. Si enim fati
 necessitas omnia permearet , eriperetur hominibus arbitraria voluntatis 
 electio, et quidem praecepta omnia et artes ac disciplinae vanae
 inutilesque essent censendae; evanidae etiam fuerint infrugiferaeque
 eorum, qui optime vitam suam instituunt, spes. Sed nec Deum, quantum 
 mea fert sententia, caedium et conflictuum auctorem censere
 oportet. Summam enim illam bonitatem omnisque mali profligatricem 
 caedibus bellisque gaudere, nec ipse dixerim, nec id affirmanti 
 acquieverim. Hominum vero animi in plus habendi cupiditatem 
 et iniustitiam prolabentes, bellis omnia et tumultibus miscent;
 atque hinc interitus multaeque gentium interneciones eveniunt, innumeraeque 
 aliae calamitates oriuntur. Eodem modo etiam tum temporis 
 Gothi ictis foederibus dirempti, nonnulli eorum qui intra Padum 
 fluvium degebant, in Tusciam et Liguriam, et quo cuique li-

bitum erat concesserunt; alii vero trans Padum circa Venetias sparsi
 in castcllis ct oppiclulis, quibus assuerant, consedcrunt. Cum itaque
 hoc in statu essent res Gothorum, dccebat ipsos pacta iurata re
 ipsa factisque confirmarc et stabilire, et res suas in tuto continentes,
 sese a diuturnis periculis vindicare, atque aliquando tandem ab
 aerumnis respirare. At vero cum per brcvissimum tempus sese continuissent,
 rursus res novas moliti, alterius belli semina iecerunt.
 Cumquc ipsi per se impares sese iudicarcnt, qui deinceps cum Romanis
 pracliarentur, statim acl Francos se converterunt, melius res
 suas habituras rati, utilitatemque se inde longe uberrimam percepturos,
 si cum finitimis ct propinquis societatc inita bellum faciiius
 instaurarent. 
 2. Sunt enim Franci Italis accolae et contermini, olim dicti Germani;
 cpiod cjuidem satis constat. Nam circa Rbenum fluvium
 habitant, ct contineutem ei adiacentem, maximamquc Galliarum
 partcm occupant, non quidem iam olim ab ipsis possessam, sed
 posterius acquisitain. Massiliam quoque urbem tenent, Ionum coloniam.
 Hanc enim olim Phocenses ex. Asia a Medis pulsi incoluc
 runt, Dario Hystaspis filio apud Persas regnante; et nunc ex Graecanica
 cst barbarica. Patria enim rei publicac administratione
 abiecta, impcrantium legibus utitur. Videtur vero etiam hodie, 
 
 non admodum pristiua incolarum dignitate inferior. Sunt enim
 Franci non campestres, ut fere plerique barbarorum, sed et politia,
 ut plurimum, utuntur Romana et legibus iisdem; eandem etiam
 contractuum et nuptiarum rationem et divini numinis eultum tenent.
 nent. Christiani enim omnes sunt, rectissimeque de Deo sentiunt.
 Habent et magistratus in urbibus et sacerdotes; festa etiam perinde
 atque nos celebrant. et pro barbara natione valde mihi videntur
 civilcs ct urbani; nihiloquc a nobis differre, quam solummodo barbarico
 barico vostitu et linguae proprietatc. Ego certe eos cum ob alia quibus
 praediti sunt bona, tum vero ob mutuam inter se iustitiam et
 concordiam summopere miror. Frequenter enim iam et olim et mea
 aetate modo inter tres, inodo inter plurcs diviso ipsis impcrio, nunquam
 adversus sese mutuo hellum movisse, neque civili sanguiue
 patriam inquinasse constat. Atqui fit fere, ut ubi magni sunt exercitus
 aequalis aut dubiae intcr se potentiac, ibi ctiam animi elatiores
 inflatioresque evadant, et ambitiosae acmulationcs et de primo
 honoris gradu contentioues aliique innumeri affectus tumultibus 
 
 et seditionibns gignendis aptissimi suboriantur: apud illos taruen,
 tamctsi in quam plurimos principatus eos esse divisos contingat, nihil
 tale usu venit; sed si quae forte inter principes oriatur contronersia,
 omnes quidem aciem instruunt tanquam ad bellandum rcmquc
 armis dcccrnendam; dcindc simul conveniunt, conspicatae vero scsc
 utrinque copiae, statiin abiecta olFensione, ad concordiam rcdcunt,
 iubentque ut principcs iurc potius controvcrsias decernant; sin minus,
 ut siugulari iutcr se ccrtaminc agant, et suorum ipsimet capitum
 periculum adcant. Neque cnim acquitati aut patriac consuctudini consentaneum
 ceiisent, ut privatac ipsorum simultatis causa res publica
 labefactctur et subvertatur. Confcstim itaque ct exercitum solvunt, et
 arma dcponunt, paccijuc rcdintegrata tuto rursus intcr se commcant,
 sublatis e niodio difiiciiltatibus. Adeo apud illos subditi sunt iustitiae
 et patriae studiosi; principcs vero, ubi opus cst, placidi et obsecundantes.
 Idcirco utiquc ct firmam degunt iiabcnlcs potcntiam, iisdem
 legibus utcntes, suatucnles, nihilquc amitlcntcs, quam plurima TCTO
 acquirentes. Iustitia cnim et amicitia ubi vigent, bcatam firmamque
 efficiunt rein publicam ct ncquaquam bostibus expugnabilem.

3. Franci itaquc boc inodo optiinc vitam suam institucutcs, et sibi 
 
 ipsis et finitimis imperant. Filii patribus in regnum succedunt. Sed
 eo tempore, quo Gothi legationcm acl cos miserunt, tres ipsis erant
 priucipes; neqcte vcro abs re facturus mihi videor, si paulo altius repetito
 genere, brevissimeque enarratis iis qui antea eos rexerunt, iu iis,
 qui eo tempore imperabant, digressiouis finem fccero. Chlldibcrtus
 quidcm et Clilotharius, praeterea vero Theodericus et Chlothomerus
 gcrmani fratrcs fuerunt. Hi mortuo patre Chlothoaeo in quatuor partes
 regnum partiti, sccundum urbes ct populos, ita ut aequas singuli portiones,
 ut arbitror, accipcrent. Nou multo post tempore Chlothomerus
 adversus Rurgusiones excrcitum duccus, (natio autem haec Gothica
 est per se laboriosa et bellica laude clara,) in ipso proelio, pcctus
 iaculo ictus, iuteriit. Quo humi iacente Burgusiones promissam illius
 laxamque comam et ad scapulas usque pertingentem couspicati,
 confestim intellexerunt se ducem hostiuni interfecisse. Solemne enim
 est Francorum regibus uunquam tonderi: sed a pueris intonsi manent;
 caesaries tota deceutcr cis in humeros propendct, anterior coma
 e froute discriminata in utrumque latus deflexa. Neque vero quemadmodum
 Turcis et Avaris impexa iis et squallida sordidaque est 
 
 coma, vel complicatione indecenter cirrata, sed smigmata varia ipsi
 sibi udliibent, diligenterque curant; idque velut insigne quoddam
 eximiaque honoris praerogaliva regio generi apud eos tribiiitur.
 Subditi enim orbiculatim tondentur, neque eis prolixiorem comam
 alere facile permittitur. Burgusiones itaque praeciso Chlothomeri
 capite, cum illud copiis quae circum cum erant ostentassent, magnam
 statim trepidationem desperationemque iniecerunt, adeoque eis animi 
 metu ceciderunt, ut in posterum belium detrectarent : et victores
 quidem ex animi sui seutentia, et quibus oportere videbatur conditionibus 
 et pactise, bello sese exsolverunt. E Francico exercitu qui
 supererant, libentes in sua se receperunt. Caeso itaque Chlothomero, 
 statim fratres ipsius, (neqne enim ullos adfauc liberos susceperat,) 
 regnum illius inter se sunt partiti; neque multo post Theodericus 
 morbo correptus inleriit, Theodiberto filio praeter alia bona
 etiam principatus aignitate ielicta.

4. Theodibertus accepto paterno regno et Alemannos et alias
 nounullas finitimas gentes subegit. Erat cnim summopere et audax 
 
 et turbulentus et periculorum praetcr modum amans. Cum itaque
 Romania bellum adversus Totilam Gothorum ducem esset ortum,
 Tbeodibertua Iioc aninio agitabat, sumrnaque tliligentia procurabat,
 ut interea dum in ltalia Nrses pariter et exercitus laborarent occupatique
 essent, ipse fortissimis validissimisque copiis coactis in Thraciae
 regionem penetraret, eaque tota vastata et subiugata, Byzantium
 regiam urbem bellum trausferret. Hoc vero consilium suum
 adeo gnaviler re ipsa tantoquc apparatu est persequutus, ut etiam
 ad Gepidas et Longobardos aliasque nonnullas finitimas geutes legationem
 instituerit, ut et hi in societatem belli venirent. Neque enim
 toleiandiim esse censebat, quod imperator Iustinianus in edictis imperatoriis
 Francici et Alemannici, nec non Gepidici et Longobardici,
 aliosque huiuscemodi titulos sibi viudicaret, perinde ac si omnes
 baace gentes subiugasset. Quocirca et ipse graviter hanc iniuriam
 ferebat, et alios ut communi secum iniuria contumeliaque affectos
 ad indignationis societatem sollicitabat. Ego vero ita statuo, si hanc
 ille expeditionem suscepisset, audaciam ei suam nulli bono futuram 
 
 fuissc; scd sive in Thraciam, sive in Illyrios venisset, in praesidiarias
 iis in locis Romanorum legiones incidisset, turpiterque periisset.
 Sed lioc ipsura quod ciusceinodi consilium animo concepisset, et vellet
 et optaret, omnemquc quod ad se attinet ad hoc lapidcm movisset,
 evidentissirno argumento esse potest, qualis ille vir, quamque
 ferox et arrogaus fuerit, quippe qui furorem temeritatemipie fortitudinem
 csse existimbat. Nisi enim vitae fiuis conatus ipsius antenertisset,
 expeditionem hanc aggressus fuissct. Nunc vero qiunn venatum
 ivisset, taurus ei ingens et excelsis cornibus praeditus occurrit,
 non domito cuidam et aratori tauro similis, setl silvcstcr et
 montauus, et quidquid obvium habet, disperdens. Bubalos, uti arbitror,
 hoc gcntis illi appellaut,; plurimoa vero fert illa regio. Densissimae
 cnim in ca silvae, borridi inontes, et tractus frigidissimi,
 quibus omnibus gaudere solet hoc animal. Qnem quidem taurum
 couspitatus Theodibertus e saltu quodam prosilientcin atquc in se
 irruentem, consiitit tamquam hasta occursurus. Taurus vero iam
 propior factus, impetu cursus dclatus in arborem quandam non ita
 magnam, fronte et cornibus eam ferit, cl subvcrsa tota arbore et in
 solum depressa, maximus quidam ex iis, qui indc coufracti erant 
 
 ramus violentissimo ictu ita eius caput sauciavit, ut lethali intolerabilique
 plaga accepta confestim supinus prociderit, aegreque a suis
 domum reportatus eodem die e vita decesserit. Theodibaldus itaquc
 eius filius in regno succcdit; qui quidem tametsi iuvenis admodum
 atque adhuc sub magistri cura institutionequc esset, patria tamen
 lex eum atl regnum vocabat.

5. Eo itaque tempore, quo Teias excessit e vivis et Gothicae res
 pcregrinis auxiliis egcrent, Fraucorum reges erant Theodibaldus iste
 adolescentulus et Childibertus et Chlotharius eius maximi patrui,
 prout legcs Romanorum loqucrentur. Verum ad hos utpote remotissime
 inde dcgentes Gothi nequaquam eundum ccnsucrunt: ad Theodibaldum
 vero aperte legationem instituerunt; non taraen
 natio, scd soli qui iuxta Patlum fluvium dcgebant: alii vero gaudebant
 quidem et rerum innovatioue et status immutatione, perculsi 
 
 tamen erant, de eventu dubitantes et fortunae instabilitatem pertimesceiites, 
 et suspeusis dubiisque animis observabant sciscitabanturque 
 quid ageretur, statucntes iis, qui potiores superioresque
 essent, sese adiungere. Aliorum vero oratores cum in regis conspectum 
 venisseut et omnium primorum regui, orabant, ne. sese a Romanis 
 oppressos dcspicerent; sed sociale cum ipsis bellum susciperent, 
 et genti finitimae atque amicae suppctias ferrent, quae alioqui
 in discrimine erat ne funditus everteretur. Ostendebant praeterea
 hoc etiam ex illorum re maxime futurum, si non paterentur Romanos 
 ad tantam potentiam evehi, sed potius omnibus viribus eorum
 incremeuto officerent. Si enim universam gentem Gothicam deleveriut, 
 statim etiam in vos, dicebant oratores, exercitum ducent
 et pristiua bella instaurabunt. Neque enim illis est defutura speciosa 
 aliqua causa, quam avaritiac suac practexant: quin potius iustum
 sese vobis inferre bellum putabunt, Marios quosdam et Camillos et
 Caesarum plerosque recensentea, qui olim bella adversus priscos
 Gerinanos gesserunt, et trans Rhenum universa occuparunt: quocirca
 non vim illaturi videbuntur, sed iustum bellum movere, tanquam
 nihil alienum quaesituri, sed maiorura suorum possessiones recupe- 
 
 raturi. Tale porro etiara nobis crimen obiicient, quod scilicct quum
 Thcotlcricus noster olim princeps et coloniae deducendae auctor non
 decenter Italiam occupasset, nostris quidera rebus nos spoliarunt;
 maiorem gentis nostrae partem trticidarunt, uxorcs et libcros οpulentiorum
 apud nos bominum atociter sub bastam miserunt. Atqui
 Tbeodcricus non vi captam, scd Zenonis antea ipsorum regis permissu,
 sibi adiunxcrat Italiam, nihil Romanis eripiens (iam enim ca privati
 erant,) quin potius caeso Odoacro advena tyranno, quae illius erant
 omnia occupavit belli iure. At posteaquam ipsis maior vim inferendi
 potestas fuit, mox nihil iuste agere coeperunt, sed Tbeodato antea
 Amalasunthae causa infensi, idque initiium occasioncmque belli statuentes,
 deincepa in bunc usquc diem violcnter omnia agere ac rapere
 non desistunt. Hi nimirum sunt sapientes et rcligiosi, quique
 soli se inste rem publicam administrare gloriantur. Ne igitur vos huiuscemodi
 malis affectos vecordiae vcstrac sero poeniteat, antevertendi
 vobis sunt bostes, neque negligenda est occasio, quae modo sese 
 
 offert; quin potius iustus in eos excrcitus est mittendus, et ex vobis
 ipsis dux aliquis rei bellicae pcritus ei praclicicndus, qui bello
 adversus Romanos optime confecto, binc eos cjuani citissime
 nostrasque nobis terras recupcret. Hoc enim facicntcs, et Gothicae
 nationi summopere gratificabimini, servatores malorumque profligatores
 declarati, vestrascjue simul res in tuto collocavcritis, si nihil vobis
 amplius hostile ex vicinis reliquum fiat. Ad hacc immensa vobis
 fiet pecuniae accessio, non solum ex praeda, quam de Romanis facietis,
 scd ct aliis quas nos persoivemus.

6. Haec cum dixissent legati, Theodibaldo quidem (crat enim
 parum generosus et belli imperitus, atque adco morbidus etiam
 corporeque invalido) eorum petitio non admodum probabatur. neque
 putabat oportere ob alienas calamitates privatia difficultatibus laboribusque
 involvi. Leutharis vero et Butilinus, tametsi id regi ipsorum
 minime placebat, belli cum cis societatem inicrunt. Erant hi
 duo gormani fratres, gcncrc quidem Alcmanni, maximain vero apud
 Fraucos potentiam consecuti, adeo ut natioai ipsorum praecsscut, 
 
 a Thcodiberto primum accensi. Alemanni autem, si Asinio Quadrato
 homini Italo, quique res Germanicas accurate conscripsit, credimus,
 convenae sunt et colluvies; quod et appellatio ipsa satis indicat.
 Hos antca Theodericus Gothorum rex, cum etiain universa Italia
 potiretur, tributarios feccrat totamque hanc gentem subegerat. Simulatque
 vero is c vivis cxcessit, atrocissimumcjue bellum inter Iustinianum
 nianum Romanorum Imperatorem et Gothos exarsisset: tum Gothi
 Fraucis adulantes, corumque amicitiam et benevolentiam quibuscumque
 poterant modis sibi conciliantes, et aliis multis locis eiecti sunt,
 el MeiiMiinicain gentem dimiserunt. Cogendas enim sibi tum temporis
 undequaque vires suas putabaut, subditosque quotquot supervacanei
 neque admodum opportuni viderentur missos faciendos, quippe
 qui uon amplius de principatu et gloria essent concertaturi, sed iam
 pro Itaiia ipsa, neve funditus delerentur, periculum adituri. Quocirca
 cum fnturum periculum ipsi animis suis praecepissent et praevidissent,
 voluntatcm suam ad necessitatem aggregarunt. Hoc itaqtie
 modo etiam Alemannorum nationem a Gothis dimissam in suam potestatem
 rcdegit: quo mortuo, ut supra dictuni cst, Theodibaldo filio
 uua cuin rcliquis subditis etiam hi cesseruut.

7. Sunt vero ctiam his patria quaedam instituta: in rei publicae
 vero administratione Francoiuin poliliam scquuntur: tantum in iis,
 quae ad Dcum pertinent, sentcntia variant. Arhoics cnim quasdam
 colunt, et flumiuum lapsus et collcs ct saltus: atque his, taiiquaiu iusta
 facientes, equos bovesque aliaque qiianipluiima rcsectis capitibus
 iminolant. Porro consuctudo, quam cum Francis liabent, ipsis conducit,
 in melius transferens et quodammodo pcrtrahcns cordatiorcs: et
 brevi, uti spero, tempore hoc ipsum apud omnes evincet. Opinionis
 euim absurditas ct vesania etiam ab ipsis arbitror, qui ea imbuti sunt,
 nisi plane stolidi sint, cognoscitur, facileque iis eximi possit. Et sane
 commiseratione et venia potius, quam odio digni sunt quotquot a
 vero abcrrant. Neque enim volentes crrant ct labiinlur, sed boni ac
 recti studiosi; iudicio autcm deeepti conceptas semel opiniones mordicus
 tenent, cuiuscumque generis fuerint. Porro sacriGcioram immanitas
 ct sinister cultus, non satis scio an verbis curari possint, sive
 saltibus et lucis praestetur, ut apud barbaros; sivc iis, qui olim habiti
 sunt dii, quales Graecorum religio tenuit. Equidcm ita statuo 
 
 nihil iucundi accidere aris sanguine pollutis, et animalibus violentissima
 nece affectis. Quidquid vero omnino huiusmodi res appetere
 consuevit, bonum quidem non fuerit, neque benignum, sed immane
 potius atque insaniae affine, quale Pavorem vaue fingunt poëtae
 et Timorem et Enyo quandam et Aten et Erida, ut ipsi dixerint
 ἀμαιμάκετον. Adde vero bis, si placet, etiam illum quem
 Persae nominant Arimanem, et e terrenis spcctris quaecumque malefica
 sunt et sanguinaria. Atqui baec tauietsi cuipiam videri possint
 promissioni meae ncquaquain convcnire, sed potius supervacanea atque
 ab instituto meo aliena: iuvat tamen me et quidem maguopere,
 omnia, quae cognita mihi sunt, in medium proferre, et recta collaudare,
 prava aperte damnare, inutilia coargucre. Nisi enim hoc
 haberent historiae, ut hac etiam ex parte ct quidem praecipue utiles
 humanaeque vitae conducibiles essent; sed sola rerum gestarum narratione
 eaque simplici minimeque accurata constarcnt: in periculum
 venirent apud nonnullos, ne (nisi boc asperum dictu sit) non multo
 meliores censcientur fabulis, quae in coetibus muliebribus in lanificio
 decantautur. De his itaque quisque ut velit sentiat; mihi vero 
 
 ad ca quae coeperam progrediendum. Leutharis itaque et Butilinus
 ubi primum exercitus contra Romanos ducere coeperunt, magna ambo 
 spe erecti erant, tanquam non amplius eo in slatu mansuri : Narsem 
 enim ne primum quidem impetum sustinere posse credebant;
 omnem vero Italiam, una cnm Sicilia, in ipsorum potestatem venturam. 
 Mirari vero se Gothos dicebant, si tantopere homuncionem
 thalamo et umbratili delitiosaeque vitae assuetum, nihibpie masculum 
 et virile prae se ferentem, reformidarent. Hi itaque sua gloria
 clati ac fastuosi, validis copiis coactis, exercituque ex Alemannis et
 Francis ad duo et septuaginta stienuorum virorum millia collecto,
 sese ad bellum instruebant, veluti iamiam Italiam invasuri.

8. Narses vero Romanoruni dux tametsi eorum consilia non plane
 habebat explorata, maxima tamen utens prudcntia, hostiumque conatus 
 semper antevertere cupiens, statim oppida quaedam in Tuscia
 quae adhuc in Gothorum potcstate erant, summa vi subigere statuit.
 Neque enim vir ille victoria praeter modum insolescens indecenter
 efferebatur; neque, quod aliis accidere solet, post labores otio vo- 
 
 luptatique se tradebat; sed confestim moto exercitu ad Cumas processit. 
 Est vero id oppidum Italicum munitissimum, neque facile expugnatu. 
 Situm enim est in arduo quodam et difficilem aditum habente 
 colle, et veluti specula maris Tyrrheni. Imminet enim littori 
 collis, ita ut ad eius pedem fluctus maris illisi frangantur; editiore 
 loco vallo cinctum est, turribusque et propugnaculis validissiniae 
 structurae. In hoc itaque munitissimo tutissimoque oppido Totilas 
 et Teias priores Gothorum reges quicquid ipsis erat preciosarum 
 atque admirandarum rerum repositum habebant. Quo simulac
 Narses venisset, summa vi contendit, ut quam citissime et oppido et
 pecuniis potiretur, ne Gothis tuta belli sedes, unde Italiam excursionibus 
 infestarent, relinqueretur, eoque oppido expugnato plena
 absolutaque victoria efficeretur. Aligeruus enim minimus natu frater
 Teiae, qui Gotlioium dux fuerat, intra oppidum erat et collecto
 non exiguo exercitu nihil pacificum animo agitabat, tum quod Teias
 in bello caesus esset, tum quod Gothorum res labefactatas dissipatasquc 
 plane intellexisset. Nequaquam itaque animum despondebat,
 neque adversae fortunae ictus pertimescebat, sed et loci situs et re- 
 
 rum necessariarum affluentia eius confidentiam arrogantiamque ita
 augεbat, ut facile hostiles insultus se repulsurum speraret.

9. Statim itaque Narses suos adhortatus, exercitum oppido admovit. 
 Illi vero cum in cditiorem collem maximo labore conscendissent, 
 et propugnaculo appropinquassent, iacula in eos qui ad pinnas
 murorum consistebant torquebant, et arcus assidua sagittarum remissione 
 clangebant, fundac in altum excutiebautur, et machinae quotquot 
 oppugnationi murorum inserviunt, omnes admovebantur. Aligerni 
 vero milites e muris ad intermedia turrium spatia collecti, nihilo 
 segnius iacula telaque retorquentes propugnabant, saxa ingentia
 manibus in subeuntes mittebant, et truncos et secures et quidquid
 opportunum usui videbatur; machinis itidem utebantur instrumentisque 
 propulsandac hostili violentiae idoneis, nihilque omnino omittebatur. 
 Tela vero quae Aligorni ipsius manibus emittebantur, Romani
 prae aliorum telis facile cognoscebant. Magno enim stridore et velocitate 
 immani illius sagittae deferebantur, adeo ut in saxum aliquod
 autaliud quiddam durum fractuque difficile delatae, totum illud impetus 
 violentia perfringerent. Palladium itaque illum (erat autem is
 non vulgari apud Narsetem loco, sed et Romani exercitus ductor
 erat, et e praecipuis cohortium pracfectis,) illuni, inquam, conspi- 
 
 catus Aligernus ferrea lorica indutum, magnaque confidentia muro
 imminentem, sagittam in eum ex edito torquct, qua statim totum
 horuinem per scutum et loricam traiecit: tantopcre viribus alios superabat,
 validaeque ei erant ad torquendum arcum manus. Multis
 itaque deinceps diebus eiuscemodi velitationes sunt habitae, neutrisque
 ex animi sententia res procedebant. Nam et Romanis turpe
 videbatur si infecta rencque redacto in potcstatem oppido recederent,
 et Gothi apertesatis videbantur obsidione ad deditionem non venturi.

10. Narses itaque indigne molestissimeque ferebat, si Romanis
 longius tempus in perquam exigui oppidi expugnatione esset terendum.
 Fluctuanti itaque ipsi singulaque perpendenti visum taudem
 est propugnaculi expugnationem hoc pacto tentare. Ad orientalem
 collis flexum antrum quoddam suberat omni ex parte tcctum valdeque
 cavum, adeo ut adyta quaedam nativa haberet et sinum ingentem
 ac profundum instar barathri. In hac aiunt habitassc olim Italicam
 Sibyllam numine afflatam, divinam, et sciscitautibus futura 
 
 praedicere. Aiunt vero etiam Aeneam Anchisae filium cum eo venisset, 
 Sibyllam ei omnia quae deiuceps acciderunt dixisse. Super
 hanc itaque speluncam pars quaedam moenium incumbcbat atque
 innitebatur. Quod cum animadvertisset Narses, pro se facere censuit, 
 immissisque statim in illas antri concavitates viris quamplurimis 
 adferentibus secum instrumenta exscindendis saxis et suffodiendis 
 muris idonea, excavavit paulatim atque excidit antri convexum,
 qua parte propugnaculum ei innitebatur; eoque tandem exscindendo
 et abradendo basim aedificii proccssit, ut iam initium fundamenti
 nudarctur. Tum erecta in ordinem tigna substituit, quae totum muri
 pondus sustcntarent, ne paulatim resoluta compages corrueret, et
 Gothi quid ageretur statim cognoscerent. Nam alioqui statim initio
 occurrentes, reparataque iactura firmissimc deinceps sua custodissent. 
 Ne itaque omnino quae agebantur eis innotescerent, neve fragor 
 caesorum saxorum exaudiretur, tum utique Romanus exercitus
 summa vi in editiorem murum impetum faciebat, magnis clamoribus
 et armorum complosionibus excitatis. Tumultus itaque erat ultra
 quam par erat magnus et turbulenta obsidio. Cum vero iam murus 
 qua erat in antri longitudinem porrectus totus suffossus et e sublimi 
 pendulus esset, et tantum tignis firmiter in altum erectis sus- 
 
 tentaretur, tum strue foliorura aridorum et quicquid alterius siccae
 quaequc facile accendi posset matcriae ad manum erat, tiguis subiecta,
 igneque immisso, spelunca excesserunt. Neque multo post a
 ilamma cxcitata, sustentacula illa statim perusta conflagrarunt, ponderique
 cesserunt; propugnaculi vero quidquid sublime ac pendulum
 tignis illis sustentatum fuerat, eo vacuum subsedit ct corruit; turres
 vero minoraquc propugnacula, quae ibidem crant, repente ab aliis
 avulsae, in pracceps ruebant; porta ipsa in hac regione murorum
 sita, validissime, utpote praesentibus hostibus, clausa tenebatur, et
 claves a custodibus asscrvabantur; tota vero ista una cum suis vectibus
 et repagulis excussa in littus et saxa maritima est collapsa, simulque
 omnia quae illi adhaerebant abrepta sunt, antepagmenta videlicet
 et superliminare et cardines liminares ei coaptati. His peractis,
 facilis dcinceps Romanis in oppidum ingressus videbatur, et hostis
 contemnendus. Sed et hic spe sua sunt frustrati. Hiatus enim
 quidam et abrupta locorum tam in ipso colle quam in ambitu interiore
 in longum protensa, arduum revera nibiloque ininus quam antea accensu
 difficile oppidum reddebant. Narses iterato summis viribus in 
 
 oppidum impetum facit, perindc ac iamiam totum direpturus; Gothis
 vero ea ex parte conglobatis omnibusque viribus murum tuentibus,
 repellitur, neque quicquam opcrac pretii effecit.

11. Tum Narses, cum neque bello ncque vi ulla oppidum capi posset,
 statuitnon universumexercitum in laboriosa hac obsidionc detincre, sed
 Florentiam et Centumcellas et alia quaedam Tusciac oppida statim se
 transferrc, rcbusque omnibus ibi constitutis hostium adventum antevertere.
 Nuntiabatur enim Leutharim et Butilinum et Francorum Alemannorumque
 copias intra Padum veuisse: qua de causa quanta potuit celeritate,
 maximam exercitus partem eo ductabat. Cum vero Philimuth
 sequentium se Erulorum dux paucis ante diebus morbo correptus
 obiisset, ac necesse esset, ut proprio alicui suaeque nalionis duci
 subessent; cum Fulcarim statim ipsis contribulcm Phanithei nepotem
 raefecisset, iussit ut una cum Ioanne Vitaliaui filio, et praeterea Vaeriano
 et Artabane, aliisque praefectis et ducibus, cumque maiore et
 validissima exercitus parte, Alpium iugo, quod inter Tusciam et 
 
 Aemiliam prominet, circumito, circa Padum flumen se reciperet, ibique
 fixis castris, munitioribusque locis praeoccupatis, hostium insultus
 propulsaret et rcprimeret; et si eos penitus profligare posset,
 gratiam haberet fortunae; si vero multitudine pressus non posset,
 moram tamen eorum expeditioni iniicerct, efficeretque, ne audacter
 intrepideque progredcreutur; sed metu eis maximo incusso,
 posset longissime arceret, donec ipse omnia quae opus erat ex animi
 sententia disposuisset. Hi itaque quo ipsis mandatum erat concesserunt.
 Ad Cumas vero copias non exiguas reliquit, ut locis omnibus
 circumquaque insessis, hosteque intra urbem clauso, diuturna
 obsidione premerent. Atque hi quidem vallo in orbem ducto, exitus
 observabant, sicubi aliquem capere possent pabulatum euntem.
 enim ipsis iam fere per annum obsessis omnia absumta esse.
 Narses vero oppida adorsus, pleraque citra laborem in suam potestatem
 redegit. Florentini enim obviam progressi, fideque accepta
 nibil sese hostile passuros, sponte se suaque omnia dediderunt.
 Idem fecerunt Centumcellae, neque aliter Volaterrae, ita vero etiam 
 
 Lunaei, quin et ipsi Pisani: adeo ei omnia prospere succedebant
 et ex itinere cuncta subigebat.

12. Soli Lucenses moram trahere tentabant, neque sese dedere,
 lametsi antea hi cum Narsete pacti erant, obsidibus datis et iureiurando
 praestito, quod si triginta dies praeterlaberentur,
 auxilia ipsis venirent sustinendae obsidioni belloque apcrto gerendo
 idonea, ad non ex turribus et muris sed statario praelio pugnandum,
 confestim urbem seque dederent. Sperabant enim Francos brevi
 ipsis auxilio venturos. Hac enim fiducia freti, cum Narsete pacti
 erant. Caeterum cum iam statum tempus esset elapsum, neque ulla
 auxilia comparerent, neque sic tamen conventis pactisque
 censuerunt. Narses itaque illusus, moleste id, ut par erat, ferens
 ad murorum oppugnationem se comparabat. Nonnulli vero ex suis
 interficiendos esse obsides censebant, utque ita oppidani
 confecti perfidiae suae poenas luerent. Sed Narses prudenter omnia 
 
 gerebat, neque ita se ira abripi patiebatur, ut crudeliter eos, qui
 nihil plane deliquerant, ob aliorum delictum necaret. Huiusmodi vero
 astum excogitavit. Adduxit enim eos in medium manibus complicatim
 ad lumbos revinctis, capitibus deorsum deorsum; atque ita
 eos oppidanis miserando in statu constitutos ostendebat, comminatus
 iamiam illos obtruncatum iri, nisi confestim quaecumque pacti erant
 praestarent. Ligna vero quaedam brevia ex interscapilio ad tendines
 suppacta erant, pannis obtecta, ne hostes eminus dolum prospicere
 possent. Cum itaque non parerent oppidani, neque vellent
 pacta pracstare, statim ex ordine omnes obtruncari iussit. Lictores
 itaque strictis eusibus, maxima vi ferierunt, tanquam colla praecisuri.
 Ictus vero lignis impactus eos illaesos reliquit; proni nihilominus,
 ut ipsis imperatum erat, in terram prolapsi, sua palpitabant
 seque vibrabant, simulantes se iam mortuos. Quod cum
 vidissent oppidani, et ob magnam loci distantiam rem ipsam animadvertere
 non posaent, sed tantum in speciem apparentia, confestim
 stim ad luctum eiulatumque tanquam gravissimo malo accepto sese
 converterunt. Erant enim viri illi obsides non ex multis et obscuri, 
 
 sed melioris notae et nobiles. Quibus quidcm viris cum se privatos 
 putarent, ingens ploratus est exortus, crebrique eiulatus et lamentabiles 
 voces longe lateque exaudiebantur. Mulieres etiam multae
 unguibus dilaniatae stolisque discerptis per propugnacula discurrebant, 
 sive matres eorum, qui necati putabautur, sive sponsae, sive
 quacunque alia ratione hoc illas tangeret. Omnes vero aperte
 Narsetem conviciis incessebant, vanum improbumque iactatorem eum
 appeltantes, et re quidem ipsa violentum et sanguinarium esse dicentes, 
 pietatem vero et divini numinis cultum falso iactitare.

13. Haec illis inclamantibus, An non, inquit Narses, vos hisce
 causa necis fuistis, qui iis neglectis ac proditis, neque vobis ipsis
 recte consulentes, periurum iusiurandum curastis, pactaque turpiter 
 violastis? Verumcnimvero si vel nunc velitis quod expedit
 agnoscere, reque ipsa pacta praestare, nihil mali accipietis. Nam
 et obsides vestri reviviscent, et urbi vestrae nibil damni inferemus:
 siu minus, non horum causa deinceps vobis erit dolendum, sed
 iam cavendum ne etiam vos omnes similia luatis. Haec cum audis- 
 
 sent Lucani, illudi sibi fucumque fleri censebant mortuorum resuscitatione. 
 Et suberat quidem omnino verbis fraus, non tamen ita
 atque illi putabant. Promptissime vero nihilominus profitebantur
 rursus et iurabant, se ipsos et urbem arbitrio Narsetis dedituros, si
 obsidcs salvos cenierent. Cum enim ipsis impossibile videretur,
 mortuos reviviscere, putabant se honestissime hoc pacto criminationem 
 remoturos causamque suam aequam facturos. Tum Narses erectos 
 confestim eos stare iussit, et oppidanis spectandos posuit, salvos
 atque incolumes. Hi vero eos conspicati, perculsi quidem fuerunt,
 ut par erat, spectaculi novitate, sed ne ita quidem omnes pactis
 standum censebant; neque deerant qui recusarent. Posteaquam enim
 superstites et salvos suos sunt conspicati, animis ex moerore et dolore 
 ad bonam spem conversis, uti vulgus solet, ad ingenium redierunt, 
 vicitque peifidia. Quo quidem vesauiae cum illi essent abrepti, 
 Narses summa utens animi magnitudine, statim obsides libelos 
 ad suos remisit, nullis redimiis acceptis, neque ulla conventio- 
 
 ne ab urbe extorta. Admirautibus vero Lucanis, et quo consilio id
 fecisset ambigentibus, Non est mei moris, inquit, adulari et vana
 spe lactare. Nam etiam absque his, nisi quam citissime deditionem 
 faciatis, haec, inquit, vos subigent; simulque haec dicens,
 enses eis ostentabat. Obsidcs itaque dimissi, et civibus suis redditi, 
 Narsetem, coetibus hominum immixti, summis laudibus efferebant, 
 comitatemque qua excepti essent pracdicabant, et quod blandis
 commodisque moribus praeditus esset, quodque singularem animi magnitudinem 
 iustitiae stndio temperaret, passim mussitabatur; videbanturque 
 hi sermones brevi plus quam arma effecturi, demulcentes
 quotquot e vulgo erant contentiosiores et inconstautiores, et quamplurimos 
 ad Romanorum partes sectandum concitaturi.

14. Narsete vero adhuc obsidionem urgente, copiae Romanorum
 in Aemiliam missae, sinistris eventibus perculsae erant, et valde, uti
 par erat, animis constcrnatae. Cum enim quo missae erant pervenissent, 
 inilio quidem prudenter ordinateque omnia gerebant, et sicubi
 vicum aliquem aut oppidum depraedaturi ibant, acie quani optime
 instructa procedebant, neque longius quam par erat excurrebaut, ne- 
 
 que in diversas partes palantes distrahebantur: sed ordines suos servabant, 
 excubiis quidem a tergo opportunis in locis manentibus; quadrata 
 vero acie instructa, praedaque omni in medium recepta, ut
 quam firmissime tutissimeque asservaretur. Ita vero ipsis initio hostilia 
 loca populantibus, paucis post diebus omnia in contrarium versa
 pessum ierunt. Fulcaris enim Herulorum dux, strenuus quidem ille,
 nihilque plane hosticum formidare solebat, audax vero et inordinatus 
 erat, et ad res gerendas exequendasque non ita bene comparatus.
 Neque enim praefecti ac ducis decus esse censebat, aciem instruere
 atque disponere: sed sicubi ipse in praelio conspicuus aliosque praecurrens 
 magnoque impetu et ardore animi in hostem ferretur, suisque
 ipse manibus pugnam cum hoste consereret, hoc vero sibi magnae
 laudi ducebat, valdeque eo nomine gloriabatur. Tum vero temporis
 maiore etiam temeritate elatus, in Parmensem urbem excursionem fecit
 (erat vcro iam tum Parma a Francis occupata) cumque oportuisset cum
 speculatores priua emittere, qui hostium consilia accurate explorarent,
 atque ita ordinate ad res praccognitas cxeriitum duccre: ille praecipitautia 
 sola et temerario auimi impetu fretus, nullo ordiue Heru- 
 
 lorum copias educens, et quotquot e Romanis legionibus eum sequebantur, 
 concitato agmine tendebat, nihil adversi eventurum suspicatus. 
 Quae cum praescivisset Butiliuus Francorum dux, in Amphitheatro 
 quodam non procul ab urbe erecto (erat vero id destinatum
 iis, qui spectante populo cum bestiis decertabant) delectam e suis copiis 
 strenuorum maxime bellicosissimorumque militum manum occultavit, 
 maximisque insidiis dispositis observabat exspectabatque rei
 bene gerendac occasionem. Postquam vero Fulcaris et Heruli iam intra 
 hostea essent progressi, tum signo dato erumpentes Franci, impressioneque 
 in eos inordinate neglectimque euntes confertim facta,
 obvios promiscue omnes gladiis trucidabant, repentina impressione
 perculsos atque inopinato indagine cinctos; aegre vero quamplulimi, 
 conscii iam quo mali venissent, ignobilem turpissimamque salutem 
 quaesiverunt. Terga enim hostibus vertentes concitatissimo
 cursu fugerunt; onmis et bellieae virtutis et diuturnac periculorum
 exercitationis obliti.

15. Ita vero fuso exercitu, Fulcaris Herulorum praefectus solus
 cum satellitio suo relictus, nequaquam sibi, ut aliis, fugiendum puta- 
 
 bat, praeclarius facturum se ratus, si gloriosa morte occumberet,
 quam parum generose superviveret; substitit itaque quam potuit frimissime
 ad tumulum quendam sive sepulcrale monumentum tergo
 imminens, multosque ex hostibus occidit, modo impetuose in eos
 irruens, modo adversa fronte sensim retrorsum se recipiens. Cum
 vero ei etiam sic adhuc integrum esset quam facillime fugam capessere,
 suique ut ita faceret hortarentur: Et quo pacto, inquit, Narsetis
 linguam sustinuerim, temeritatis me insimulantem? Convitium
 itaque, uti videtur, magia quam gladium extimescens mansit, etquam
 diutissime restitit, neque destitit pugnare, donec circumfusa hostium
 multitudine, multisque iaculis pectore exceptis, securi etiam capiti
 impacta, et iam cum morte conflictans, pronus in scutum concidit.
 Super hunc vero reliqui etiam quotquot ei adhaeserant. ad unum
 omnes, sive sua sponte, sive hostili vi sunt trucidati. Fulcaris itaque Herulorum
 dux creatus, non fuit in diuturna illius di gnitatis
 sed brevi admodum tempore prosperis rebus veluti laetitia quadam,
 quae somniantibus accidit, usus, celerem habuit et praefecturae et 
 
 vitae exitum ac finem. Hac itaque clade Romanis illata Francis multum
 animi roborisque accessit. Gothi vero Aemiliam et Liguriam
 proximaque loca incolentes, qui antea infidam quidem illam et non
 sinceram, pacem tamen bellique societatem metu potius impulsi quam
 voluntate adducti cum Romanis inierant, animis recuperatis, foederibusque
 apcrte ruptis, confestim ad barbaros ut morum vitaeque
 similitudine coniunctos sese contulerunt. Copiae vero Romanorum
 quas Ioannes Vitaliani filius, ut antea dixi, et Artabanes ducebant,
 et ex Herulis quotquot fuga evaserant, Faventiam statim sese receperunt.
 Censebant enim praefecti ex re sua non esse circa Parmam
 diutius haerere, cum hostiles copiae eo coniluxissent, et quod, cum
 inopinato prospere rem gessisent, non amplius utebantur fortuna
 moderate. Nam Gothorum urbes ipsis apericbantur, et iam valido
 praesidio recepto, manifeste videbantur omnibus viribus impressionem
 in ipsos facturi. Quamobrem praefecti copiarum quam
 proxime fieri posset Ravennam concedendum iudicabant, caque ratione
 hostium impetum declinandum; quippe qui conserendo cum
 ipsis praelio impares essent. Hisce vero rebus Narseti nuntiatis,
 dolebat quidem ille molesteque ferebat barbarorum insolentiam, et
 quod Fulcaris ita subito periisset, vir non e multis et obscurus, sed 
 
 strenuus imprimis, multisque victoriis clarus, qui nunquam ab hoste
 vinci potuisset, si prudentiam cum fortitudine coniunctam habuisset.
 Hisce igitur de causis lugebat quidem ille et lamentabatur, non
 tamen, ut multi, animo cadebat aut formidabat; sed cum circumstantes
 ipsum copias inopinata clade consternatas videret, adhortationem
 sibi in publico habendam censuit, qua eos ad animi praesentiam
 revocaret metumque eximeret.

16. Erat enim Narses prudens imprimis et industrius, valdeque
 peritus accommodandi se cuivis fortunae atque evcntui; et doctrinae
 quidem aut eloquentiae non magnopere studuerat, naturae vero dexteritate
 eminebat; poteratque animi sui sensa commode explicare ac
 demonstrare; et haec quidem spado existens, et in aulis regum
 molliuscule habitus. Erat autem et statura corporis brevi, et ad
 gracilitatem educatus, adeo vero strenuus magnisque rebus gerendis
 par, ut propemodum fidem superaret. Ex quo satis liquet, ei qui
 liberali et generoso animo sit praeditus, nihil impedimento esse
 posse, quo minus quavis in re plurimum valeat. Tunc itaque Narses
 in medium exercitus progressus, in hunc modum verba facit: Qui 
 
 quotidianis de hostibus victoriis rebusque prospere perpetuo gerendis
 sunt assuefacti, iis si quid forte etiam ad breve tempus non
 plane ex animi sententia accidat, et lactitiam intercipit et spes
 obtundit. Ego vero ita censeo, viros prudentes in rebus prosperis
 nequaquam cum fortuna extolli debere, sed ut facilis est et
 proclivis rerum praesentium immutatio, ita semper praeparatos in
 omnem eventum animos gerere. Iis enim qui ita affecti sunt, suavissima
 quidem res videbitur prosperitas; non valde tamen acerba
 ac molesta, si forte aliquando spe sua excidant. Video itaque
 vos, viri, plus quam casus iste postulet, angi; neque aliunde hoc
 proficisci quam ex hoc uno, quod ultra modum vincendi consuetudine
 gloriemini, quasi nunquam labi possitis; quocirca si hac opinione
 deposita factum ipsum per se considcretis, non tam atrox
 et grave, quam alioqui putatis, videbitur. Si enim Fulcaris, utpote
 barbarus, patrio more temere adversus tantam hostium multitudinem
 ordine omni neglecto congressus, consentaneas suae temeritatis
 poenas luit: at vos, o viri, neque sic in praesenti animis
 cadere, neque ab instituto discedere oportet. Turpe enim 
 
 fuerit, si Gothorum reliquiae tota fere gente deleta belli gerendi
 socios sibi adsciscunt, et plus negotii nobis facessunt, neque plane
 ue tanta clade accepta animum despondent: nos vero nunc eo
 solum nomine victos nos existimantes, quod non continue vicerimus,
 practeritarum rerum gloriam amittamus, animum abiicientes,
 cum potius gaudere nos hoc casu conveniat. Nam hoc ipso nimia
 fortunae prosperitas castigata est, et nimiam cui obnoxii cramus
 invidiam subterfugimus; et deinceps fidentiore animo proelia adire
 nobis licebit, facto nobis hinc rursus vincendi initio. Etsi enim
 hostes multitudine se iactant et gloriantur, at nos certe ordinis
 militaris praestantia longe ipsis, si sapimus, erimus superiores.
 Pugnamus etiam adversus peregrinos, et rerum necessariarum, uti
 par est, penuria laborantes, cum nobis abunde omnia suppetant.
 Castella et oppida securitatem nobis, si quando opus fuerit, praebebunt.
 Illos vero haec deficient. Quin et Deum ipsum adiutorem
 fautoremque sumus habituri, quippe qui iuste res nostras tue- 
 
 amur, cum illi alieiiis inhient: adeo omni ex parte nou benc σπεραρε
 uos, nedum tinicre, cst rationi dissentaneum. Quocira Lucensibus
 his nulliim obsidcudo respirandi locum demus, ct ad
 bclluin quiscpic vestrum summa cura alacritateque sc comparet.

17 His dictis Narscs et militum animos erexit ct arctiorc obsidione
 Luceuscs pressit. Aliis veio praefectis militaribus gravitcr succensebat,
 quod opportunioribus locis derelictis, Faventiam scsc contulissent,
 et in coutraiium ipsi consilia sua ccssissent. Nam ipse
 circa Parmensem urbera copias, quibus illos pracfccerat, pro vallo ac
 propugnaculo collocari oportcre ccusucrat, ut hae quidcm hostes, uc
 ulterius procedcrent, prohiberent; ipse vcro, rcbus omnibus in Tuscia
 quam optimc constitutis, ita tandem ad ipsos sc transferret. Nuuc
 Vero cum illi procul inde discessissent, ficbat, ut quac circa Narsctcm
 erant copiae, primae hostibus expositac essent. Quod quidcm cum
 minimc ferendum existimaret, confcstim ad pracfectos illos pcrquam
 idoneum virum misit, cui Stcphano quidcm nomen erat, patria vero
 EpidamnuSjOppidum ’ricum, qui cos acribus verbis timiditatis insimularet
 publicique boui descrtores, nisi rursus ad priora loca se
 rccipercnt. Stcphanus itaque, ducentis cquitibus bellicosissimis
 optimacque armaturae viris secum ductis, quam celerrime iter fecit, 
 
 idquc maximo cum labore maximisque vigiliis, Francici enim exercitus
 pars quaedam campos late omnes pervagabatur, partim pabulandi,
 partim praedae ex agris agendae causa. Noctu itaque ut
 plurimum Romani iter faciebant, couglobati iuter sc mutuoque sibi
 tergum municntes, ne, si pugnandum esset, imparati deprehenderentur.
 Eiulatus itaque agrestium exaudiebantur, et boum abactorum
 mugitus, eque lignatione, quam in silvis faciebaut, fragor; et
 talibus quidem borroribus omni ex parte eorum aures personantibus,
 aegre tandem Faventiam et ad exercitum pervenerunt. Tum itaque
 cum in praefectorum conspcctum venisset, Ecquid mali, inquit Stephanus,
 vos cepit, o viri? ubi vero nunc praeteritorum factorum gloria,
 et tot victoriarum iactantia? Quonam vero pacto Narses et
 Lucam capere et quae intra Alpes sunt, omnia in suam potestatem
 redigere possit, vobis tantum non vcluti ex pacto transitum hosti
 dantibus, ct quocunque velit eundi potcstatem facicntibus? Atque
 ego quidem acerbius nihil in vos dicam; alius vero forsitan aliquis
 mollitiem iguaviamque factum vestrum interpretabitur, et
 quae ad publicum bonum spectcnt, ncglectum. Nisi enim quam primum
 Parmam vos receperitis, Narses quidem indignationem, quam 
 
 animo suo concepit, non deponet, ncque desinet Vobis imputarc, si
 quicl advetsi ei accitlerit. Cavctc vero, viri optimi, ne et Imperator
 vobis succcnscat.

18. His auditis praefecti, et a Narsete haec profieisci non ignorantes,
 iuiuste quidcm sesc insimulari diccrc non potcrant, scd excusationes
 quasdum practcndcbaut ct causas, quod vidclicet necessitate
 coacti stationc sua cessissent; quippe qui ex circuniicctis Parmae
 locis non satis commeatus militilnis nancisci potuissent; neque Antiochum
 praesidem, cui ea cura commissa crat, ipsis adfuisse; sedneque
 stipendia eousuela ipsis persoluta. Stcphanns itaijuc summa celeritate
 tate Ravennam reversus, et praesidem illinc ad praefectos
 perduxit, ct difficullalibus omnibns, quoad ficri poterate, sublatis, peromnibus,
 omuibus, ut revocato itincrc rursum ad Parmam castra transanimo
 ferrcnt. His ycio ita pcractis, Lucam reversus, Narseti dixit, bono
 ut csset, alaeriterque institutum suum urgcret. Neque enim
 ipsi obfuturos hostes, scd Romauorum legioucs opportuna rursum loca
 insidenles ipsorum impetus rcprcssuras. Narscs itaque dcinccps nequaquam
 quaquain iercndum ratus, Luccnscs diutissime rcsistcre remissius 
 
 obscssos, muro intrcpidc appropinquavit, statimque machiuae oppidis
 capicndis accoinmodatae admovebantur, et in pinuas interioremque
 ambitum murorum ignita tcla emittebautur; quique in turrium internallis
 comparebant, saxis ct sagittis petcbantur: quadam etiam ex
 parte moenia iam erant diruta, atque adeo omne mali genus urbem
 premebat. Tum itaque qui antea obsides fucrant, obnixius pto Rimanis
 apud suos agebant; neque pcr ipsos stetit, quo minus universa
 civitas ad deditioncm inclinarot: riunc vero Francorum moderatores
 qui intus crant ad praesidium custodiamque urbis constiluti, infestis
 aniniis eos ad pugnandum concitabant, utque armis obsidionem propulsarent.
 Statim itaque apertis portis repentinam in Romanos eruptionem
 feccruntj existimantes se bac ratione fore superiores. Sed
 re ipsa visi sunt hi quam miuimum hostibus profuissc, immo potius
 maxinio dainno cos atfocisse. Plerique enim Lucenses persuasi iam
 ab iis, qui intus cos ad dcdilionein sollicitabant, dc industria mimis
 streuuc pugnabant. Postquam vero re frcqiicuter tcntata irriti esscnt
 conatus, et multis suorum desideratis turpitcr parumque generose
 pcdcm rctro ferre cogerentur, denuoque intra muros repulsi, acrius
 obsessi clausique teucrcatur, pcrindc ac si iain ipsis omuis exeundi 
 
 potestas esset adempta: tum vero omnes tamquam nulla alia salutis
 spe reliqua, ad tranquilliora consilia animum adiecerunt, et praesenti 
 rerum statui recte consulendum statuerunt Confestim itaque
 fide a Narsete accepta, quod nequaquam ipsis praeteritarum rerum
 causa esset infensus, urbem dediderunt, exorcitumque libentes in
 cam admisoiunt, tribus iam mensibus in obsidione consumtis: sicque
 iterato Lucenses Romanorum regi paruerunt.

19. Narses vero expugnata Luca, cum iam nihil hostile reliquum 
 esset, longiorem ibi moram trahendam minime censebat, et ne
 tantillum quidem respirandum a laboribus. Relicto itaque ibi Bono
 praefecto ex Moesia ad Istrum fluvium porrecta, viro eximie prudente,
 et tam civilium quam bellicarum rerum peritissimo, iustisque copiis
 ei adinnctis, quibus videbatur, si forte novis rebus stnderent qui
 ibi erant barbari, facile superior eis evasurus et coniprossurus:
 his inquam rebus ita compositis, Ravennam recta contendit, ut
 exorcitum illic morantem hibernatum mitteret. Vergente enim
 iam autumno, solstitio hiberno imminente, belligerandum sibi
 per id tempus nequaquam videbatur. Revera enim hoc pro Francis 
 futurum, videbatur, quibus aestus valde est inimicus et gra- 
 
 vis; ncquc libentes acstatc bellum gerunt; brumac vcro tempore
 validioresque fiunt, ct tunc commodissimc laborcs ferunt.
 Naturaliter cnim ob patriae algiditaicm ita affecti sunt, ut cis cognatum
 quodammodo sit frigcrc. His itaque de causis protralicndum
 bellum ct in proximum ver diffcrcndum ccnscbat. Dissipato itaque
 cxcrcitu ct per centurioncs ct tribunos partito, ut in proximis oppidis
 pidis ct castellis hibernarent, iussit; statim vcro ineunte vcre Romam
 omncs vcnirc ct congrcgari, ut ibi omnibus copiis coniunctis
 cxcrcitum instruercnt. Atquc Iii quidcm quo mandatum crat concesserunt.
 Narses vcro Ravcnnam se reccpit, famulitio tantum satellitioque
 suo sccum sumto, et iis, qui ipsius aulam administrabant,
 quibus ulique archiva curae crant, idquc tum ornatus apparatusque
 causa, tum nc promiscuc cuivis volenti ingrediundi potcstas cssct.
 llos vero moris est Romanis a canccllis appeilare et ab opera, rruam
 in iis praestant. Duxcrat etiam secum Zandalcm, domestici comitatus
 praefcctum, cum rcliqua omni scrvorum et spadonum cubiculariorum
 turba. Duccns itaque secum iu univcrsum viros quadringentos,
 Ravennam vcnit.

20. Interea vcro Aligcrnus Frcdigerni quidem fiiius, fratdr vero
 Teiae, cuius ctiam antea mentionem fecimus in obsidione Cumarum, 
 
 postquam Franci in Italiam vcnissent, ct Gothorum res omnes ad
 ipsos esscnt dcvolutae, solus visus est, quid consultum ct ex re es-
 set, coguovisse, et futura praevidissc. Deliberanti cnim ipsi de prae-
 scnti reium statu , haec cogitatio in mcntem vcnit, quod Franci spe-
 ciosum quidcm titulum ac praetextum captabant societatis bellicae
 cum Gothis initae, quippe qui acciti vcnissentj quod vero animis
 suis agitabant, aliud quiddam re ipsa appaiiturum. Fore cnim vide-
 bat, ut ctiarasi Romanis superiores cvadcrent, Gothis Italia non ce-
 dcrcnt, sed illis re ipsa primis subactis, quibus suppetias verbis latu-
 ri venerant , Francos principcs cis imposituros , patriisque legibus
 cos esse spoliaturos. Haec itaquc cum frequcntcr sccum reputaret,
 ct cum animo suo revolvcrct, simulque obsidiono prcracrctur , consultissimum
 fore iudicavit , si urbcm cura pccuniis omnibus Narseti
 traderet, ac dcinccps Romanoruni instituto ac moribus viverct, pe-
 riculis et barbarico vhcudi raore valcrc iussis. Aequum cnim ei vi-
 debatur, si Gotlu Italiain obtinere non possent, vetcrcs certc cius
 babilatores et indigcnas ab origine duces eam rccuperare, neque per-
 petuo suis sedibus fraudari. Hacc itaquc et ipse sua cx parte prae-
 starc in animum suum induccbat, ct lcliquac gcnti suac prudcntis 
 
 consilii exemplum statuere. Cum itaque obsidentibus Romanis prius
 nuntiasset, cupere se praefectum exercitus adire, idque ei permissum
 esset, ad Classes venit, ubi Narsetem morari cognoverat. Situm vero
 est id castellum in agro Ravennate; cumque ei in conspectum venisset,
 et claves urbis Cumarum ipsi in manus tradidit, omniaque
 sua benevola oflicia ei detulit. Narses eum advenientem benigne
 complexus maioribus eum bonis remuneraturum promisit: statimque
 partem copiarum Cumas obsidcntium in urbem misit, qui et ipsam
 et pecuniam omnem recipcrcnt, tutoque omnia conservarent; reliquis
 copiis in alia oppidula ct castella secedere ibique bibernare
 iussis. Quae quidem omnia ita peracta sunt. Posteaquam vero Herulorum
 exercitus proprio iterum duce fuit orbatus, duo autem inter
 eos essent viri insignes, dubiaeque inter se praestantiae, varie
 in utrumquc militum animi et studia inclinarunt. Una enim exercitus
 pars Arutb maximi faciebat, planeque sibi persuadebat, omnia
 melius successura, si ille ipsis dux daretur; alteri parti magis placebat
 Sindual, ut strenuus maxime et in re bellica valdc exercitatus.
 Cui quidem parti ctiam asseutiens Narscs, hunc eis ducem praefecit 
 
 misitque etiam hos, ubi commodissime videbantur hibernaturi; Aligernum
 vero atl Cesenam urbem ire iussit cum mandatis, ut cum
 eo venisset conscenso muro urbis manifeste elato capite prospiceret,
 ita ut ab omnibus quis esset dignosei posset. Quod ipsum eo consilio
 mandarat, ut Franci qui illac videbantur transituri, eum sua
 sponte ad Romanos transisse cernerent, et de expeditione in Cumas,
 pecuniaeque spe animum abiicerent; vel forte de totius
 summa, utpote locis omnibus opportunis iam praeoccupatis,
 Atque Aligernus quidem Francos praetereuntes conspicatus,
 contumeliis verborum eos e sublimi muro excipiebat, et subsannabat,
 ut frustra deinceps festinantcs, et post festum, quod aiunt,
 venientes, cum pecunia omnis in Romanorum potestatem
 atque adeo ipsa etiam Gothici principatus iusiguia; adeo
 ut si quis etiam in posterum rex Gothorum declararetur, non haberet,
 quo spectabilior honoratiorque esset, militari tantum veste
 indutus, ipsoque habitu privatum hominem praeferens Franci vero
 contra ei convitiabantur, gentis suae proditorem appellantes; et de
 statu rerum ambigere videbantur, et an bellum ultra gerendum ipsis
 esset deliberare. Vicit tamen ea sententia, desistendum non esse,
 quin potius urgendum institutum.

21. Interea Narses Ravennae subsistens, atque inter copias,
 ibi erant, versans, rebus omnibus recte constitutis, Ariminum concessit
 cum eodem quo antea venerat comilatu. Mortuo euim paulo ante
 Vaccaro, genere Varno, viro imprimis gravi et bellicoso, statim Theodibaldus
 eius filius cum Varnis eum comitantibus ad Romanorum Imperatorem
 accesserat, et Arimiui erat tanquam ibi Narsetem conventurus,
 quo etiam ipse ea de causa venerat, ut omnibus liberaliter
 auro donatis firmissimos belli socios haberet. Hisce rebus occupato
 Narsete, Franci ad duo millia mixtim peditum et equitum, qui a suis
 praefectis ad vastandum et depraedandum agrum erant emissi, cum
 iam urbi appropinquassent, agrosque vastarent ct boves aratores abigerent,
 omniaque promiscue agerent ac ferrent, aspiciente Narsete,
 (sedebat enim ipse in sublimi quadam pergula, unde in campum erat
 prospectus) turpe parumque generosum ratus, nisi ex re praeseuti vim
 propulsaret; urbe exit, conscenso equo, qui habenis audientissimus
 esset, pariter et generosus ac ferox, quique non solum composite sciteque
 prosilire ct saltare nosset, sed etiam impetum in hostem facere,
 cursumque sistere et retro ferri usu multo essct edoctus, ct e comitatu
 suo quotquot rei bellicae non omnino erant imperiti, sequi se 
 
 iussit: qui quidem in equos insilientes (erant vero viri trecenti) eum
 sccuti, recta in hostem contenderunt. Tum hi eos irruentes conspicati,
 non iam palantes sparsim vagabantur, neque arbitror praedae
 memores erant, sed protinus sese equites peditesque congregarunt, et
 in unum agmen composuerunt; non quidem illud densum (qui enim
 fieri poterat, cum non admodum multi eo venissent?) validum tamen,
 cum scutatos iner se consertos equitum alae cingerent. Romani vero
 cum iam intra teli iactum pervenissent, manus quitlem conserer
 confligere cum hostibus instructa acie stantibus nequaquam expedire
 censebant: sagittis vero et iaculis velitantes primam aciem labefa
 ctare frontisquc densitatem diffringere conabantur. At illi cum intei
 se scutis optime essent constipati, firmi immotique stabant, nullaque
 ex parte aciei continuum convellebant; siquidem et densam quandam
 silvam nacti, arboribus ut vallo utebantur. Iam vero etiam telorum
 iactu sc tuebantur, quac patria ipsorum lingua angones vocantur.

22. Cum itaque nihil damni acciperent, Narses omnia secum
 reputans, barbarum quoddam stratagema et Hunnis magis
 excogitavit. lussit enim suos terga vertentes retrorsum concitatius 
 
 ferri, veluti timore perculsos fugamque capessentes: ut scilicet ea
 ratione barbari quam remotissime e silva in apertum campum evocarentur: 
 reliqua enim sibi curae fore dixit. Atqui hi quidem ut mandatum 
 eis erat, fugam arripueruut; Franci vero fuga decepti et verum 
 timorem esse rati, confestim animis pleni aciem solvunt, silvaquc 
 egressi, fugientes acriter insequuntur; ac primi quidem evolarunt
 equites, sequebantur vero ex peditibus quotquot robore et pedum
 celeritate maxime valebant; omnesque acerrime rem urgebant, tanquam 
 Narsetem ipsum iamiam vivum capturi, et nullo fere negotio
 optatum finem toti bello imposituri. Atque bi quidem ordinis omnis
 obliti sparsim nihilque sibi caventes procurrebant, gaudentes bonaque 
 spe sese oblectantes. Romani vero effusis habenis ad anteriora
 ferebantur: diceres certe eos re ipsa formidantes fugere, adeo proxime 
 vero pavorem simulabant. Posteaquam vero barbari iam per nudum 
 campum dispersi quam longissime a silva essent avulsi; tum
 vero confestim signo per Narsetem dato, Romani conversis equis in
 adversos sese explicantes, persequentibus in frontem occurrerunt, et
 in universos inopinato rei perculsos caesim punctimque saevicbant,
 atque ita fuga ipsis in persecutionem vice versa cessit. Equites itaque 
 barbarorum non ignari, quo in periculo versarentur, quam celer- 
 
 rime ad silvam reliquasque copias refugientes, salutem sibi strenus
 fuga quaesierunt: pedites vero turpiter caesi, cum ne manum quidem
 tuendi sui causa moverent, inopinata vicissitudine consternati et
 quodammodo mente capti. Omnes itaque sparsim iacebant, veluti
 suum fere aut ovium greges miseraudum in modum trucidati. Caesis
 itaque his fortissimis viris, supra nongentos, reliqui confestim tergisversis
 ad suos sese duces receperunt; ut non prius in tuto futuri,
 quam se reliquo exercitui coniunxissent. Narses vero Ravennam reversus,
 rebusque omuibus eo loci rectissime coustitutis, Romam se
 contulit ibique hibernavit.

1. Ineunte autcm vere exercitus ibi, prout statutum erat, instaurabatur,
 copiaeque omnes in unum cogebantur. Narses vero eos 
 
 accurate ad res bellicas condocefieri iussit, animosque quotidiana exercitatione
 roborabat, in gyrum se versare cogens, agiliterque in
 equos insilire, et in modum armatae saltationis pyrrichae circumagi,
 assidueque tuba classicum canente personari, ne omnino ex remissiore
 bibernatione obliti bellorum in ipso praelio languescerent.
 Interea barbari lentius procedentes loca, per quae transibant, omnia
 depopulabantur et vastabant. Romam vero locaque urbi circumiecta
 longissime transgressi, ulterius tendebant; a dextra quidem Tyrrhenum
 mare, a sinistra autem Ionici sinus littora protensa habentes.
 Postquam vero Samnium, regionem ita dictam, venissent, tum
 partitis copiis, Butilinus quidem cum maiore validioreque exercitus
 parte Tyrrhenum littus legebat, et totam fere Campaniam depraedabatur,
 quin et Lucaniam et Bruttios deinde invasit, et ad fretum
 usque, quod Siciliam insulam et fines Italiae dirimit, pervenit: Leutharis
 vero reliquas copias ducens Apuliam et Calabriam infestabat,
 Hydruntem usque progressus, quae quidem urbs in littore Adriatici
 maris est sita; unde Ionius sinus initium habet. Quotquot itaque 
 
 eorum Franci erant indigenae, multam reverentiam pietatemque circa
 templa exercebant, utpote rectam de Deo sententiam amplexi, ut supra
 dixi, eademque cum Romanis sacra colentes. Alemannica vero gens
 universa (aliter enim hi circa religionem sunt affecti) templa irreverenter
 diripiebant, suisque ornamentis spoliabant, multas quidem
 amulas sacras, sive vasa lustralia et aspergilla ex puro auro, quamplurimos
 etiam calices et acerras, et quaecunque mysticis ceremoniis
 peragendis erant consecrata, spoliantes, propriis suis
 adscribebant. Sed ne his quidem rebus contenti, tecta ipsa sacrorum
 templorum diruebant, et fundamenta subvertebant; cruoreque et
 sanie delubra circumfluebant, arva etiam segetesque polluebantur, cum
 per east passim cadavera insepulta sparsa iacerent. Sed non multo
 post divina vindicta est subsecuta. Alii enim bello, alii morbo perierunt,
 neque quisquam eorum priori spe potitus est. Iniustitia
 enim et Dei contemtus fugienda quidem semper et noxia sunt, praecipue
 vero in proeliis et conflictibus. Patriam enim patriaque instituta
 propuguare, eaque pessumdare molientibus obsistere, omnibusque
 eos viribus propulsare, aequum sanc fuerit valdeque generosum: qui
 vero lucri causa, et hostilitate, quae nulla iusta causa nitatur, aliena 
 
 invadunt, eos a quibus nulla iniuria sunt provocati infestantes, hi
 certe vesani impiique fuerint; neque quid ius ac fas sit norunt, neque
 iis curae est an Deus maleficiis offendatur. Idcirco acerrimae cos
 poenae inanent, resquce ipsii in extremas atque irremediabiles calamitates 
 desinunt, tanietsi ad breve aliquod tempus proapere rem gerere 
 videantur. Ac talia quidem etiam tunc Leutbarim Butilinumque
 sectantibus copiis evenere.

2. Nam hi rebus hisce perpetratis, cum iam ingentem spoliorum
 vim coaccrvassent, et iam practerlapso vere vigeret aestas; alteri
 quidem ducum, Leuthari videlicet, in animo erat domum reverti,
 et opimis spoliis suis frui, nuntiisque ad fratrem suum missis cum
 etiam ad domuitionem hortabatur; bello et incertis rerum futurarum
 eventibus valere iussis. Butilinus vero etiam iureiurando se Gothis
 obstrinxit, proelium adversus Romanos cum ipsis aditurum; cumque
 illi per assentationem spargerent sese eum regem ipsorum designaturum, 
 manendum sibi apud illos censuit, et se ad bellum instruxit.
 Leutharis vero cum suis copiis statim discessit: eo consilio ut postquam 
 praedam omnem quam tutissime avexisset, domumque venisset,
 tum exercitum fratri suo suppetias laturum mitteret. Sed ne ipsi
 quidem consilia sua ex animi sententia successerunt, neque fratri suo
 valde auxiliari potuit. Nam ipsi iam iter domum versus ingresso, ni- 
 
 hil quidem adversi ad Picenum agrum usque accidit: cum autem eo
 progressus pervenisset, ipse quidem circa Fanum urbem castra metatus
 est; emissis etiam statim, suo more, praecursoribus et speculatoribus
 ad tria hominum millia, qui non solum anteriora loca explorarent,
 sed, sicubi hostes comparerent, profligarent: Artabanes ve ro
 et Uldach ille Hunnus, qui cum exercitu Romano pariter et Hunn ico
 ad Pisaurum urbem collecti erant, insidiis in transitu collocatis, hi,
 inquam, praecursores illos conspicati, in ipso Ionici sinus littore et
 crepidine euntes, egressi urbe, acieque optime instructa coufertim in
 eos irruunt, ac multos quidem gladiis caedentes trucid ant; non pauci 
 
 cum praerupta littoris praccipitia conscendissent, in dcelive delati,
 pronique in mare provoluti, et proceilis abrepti pericrunt. Subrigit
 enim se quodammodo ca partc littus, et veluti collem quendam facit,
 non omni ex parte accessibilem et pervium, quique, ubi in cius summitatem 
 ventum fuerit, nequaquam facilem praebeat descensum, sed
 maxima sui parte praecipitiis ad lapsum proclivibus et hiantibus obnoxium, 
 et in profundiorem maris crepidinem vergentem, Alii itaque 
 quamplurimos ita pereuntes conspicati, absque ullo ordine fugerunt, 
 et cum ingenti clamore atque eiulatu ad exercitum delati perturbatione 
 et tumultti omnia implerunt, ut iamiam ingruentibus Romanis. 
 Leutitaris vero ad proelium se comparans, omnem exercitum
 movebat. Illi arreptis armis aciem instrucbant, densam pariter et in
 longum protensam. Hoc ergo pacto constitutis ipsis, neque opportuniore 
 consilio in mentem veniente, plurimi captivi iucustoditi relicti, 
 hostium occupatione opportune usi, quam celerrime aufugcrunt,
 et quicquid poterant spoliornm in proxima castella transtulerunt.

3. Cum vero Artabanes simul et Uldach impares sese commit- 
 
 tendo proelio censentes copias nequaquara educercnt, tum Franci
 soluta acie in castra reversi cognoverunt quantam iacturam fecissent.
 Quocirca priusquam gravius aliquod damnum acciperent, visum est
 eis consultum, si quam citissime motis a Fano urbe castris ultra progrederentar. 
 Statim itaque processerunt, relicto ad dextram Ionio
 sinu et littorali universa arenosaque via, ad radices Apennini montis
 iter fecerunt; atqua ita recta Aemiliam et Alpes Cottias versus euntes, 
 aegre Padum traiecerunt. Cum vero in ditionem Venetam venissent, 
 ad Cenetam urbem per id tempus ipsis subditam stationem
 habuerunt, ibi deinceps in tuto commoraturi. Dolebant tamen
 molesteque ferebant, et summum quendam moerorem prae se ferebant, 
 quod ipsis perquam exiguum e praeda esset reliquum, videbanturque 
 sibi irritos inutilesque labores perpessi. Sed non his terminis 
 ipsorum calaraitas fuit circumscripta. Paulo enim post, pestilens 
 quidam morbus repente incidens multitudinem absumsit ; et
 nonnulli quidem illorum ambientis aëris pravitatem incusabant, causam 
 morbi ei adscribentes: alii vero, quod continuis bellis et longis
 itineribus peractis repente ad otiosam mollemque vitam essent tra- 
 
 ducti, vitae immutationem in causa esse putabant. At ipsam revera
 originem necessariamque causam mali plane non intelligebant, quae
 profecto erat iniustitia, et divina pariter atque humana iura ab ipsis
 proculcata. Ipsum itaque ducem videre erat evidenter poenis divinitus
 immissis obnoxium: insania enim manifestaque rabie, instar
 eorum, qui mente capti furere solent, corripiebatur, multaque vertigine
 agitabatur, gravesque eiulatus edebat, modo pronus, modo in
 alterutrum latus in solum procidens, multamque ex ore spumam
 ciens; oculi etiam ipsi erant torvi, horrendumque in modum inversi;
 eo denique insaniae venerat miser, ut ne a suis quidem membris degustandis
 abstineret. Assidue enim mordicus brachiis suis inhaerens,
 et carnes dentibus convellens, eas instar ferae alicuius bestiae dilaniabat,
 promanantem saniem lambens, atque ita sui ipsius satur paulatimque
 contabescens miserrime periit. Extincti vero sunt universim
 etiam ceteri, nihil penitus se remittente malo, donec omnes interierunt;
 ac febre quidem plurimi pressi, sana tamen mente perierunt;
 nonnullos autem gravissima apoplexia afilixit, alios capitis gravedo, 
 
 alios delirium. Variis enim morbis laborabant, sed omnibus in perniciem
 desinentibus. Leutharis itaque quique eum sequebantur expeditio
 huiusmodi calamitosum habuit exitum.

4 Dum vero haec in Venetia contingunt, Butilinus alter dux oppidis
 castellisque propemodum omnibus ad Siculum fretum usque
 vastatis, statim quam citissime Campaniam versus et Romam se recepit.
 Inaudierat enim Narsetis et Imperatoris exercitus eo convenisse,
 et statutum erat non cunctari diutius neque animi pendere,
 sed in aciem instructis omnibus copiis de rerum summa decertare;
 quandoquidem non miniina exercitus qui ei aderat pars morbo correpta
 interierat. Vergente enim iam aestate et autumno ineunte,
 vineae qiudem uvis onustae erant; hi vero inopia aliarum rerum necessariarum
 (omnis enim commeatus per Narsetem prudentissime praereptus
 erat) avulsis uvis, succoque manibus expresso, musto sese ingurgitabant,
 odoriferum vinum, quod Graeci ἀνθοσμίαν vocant, ex
 tempore conficienties; unde vehementissimo alvi profluvio laborarunt:
 et nonnulli quidem eorum eo interierunt, nonnulli etiam supervixerunt.
 Priusquam itaque hic morbus omnes pervaderet, committendum
 sibi quocunque eventu proelium censebat. Quocirca cum in,
 Campaniam venisset, castra non procul a Capua urbe fixit, ad ripas
 Casulini fluminis, quod quidem ex Apennino monte fluens, et per 
 
 circumiaccntes campos flexuose labens, in Tyrrhenum mare fertur.
 Ηic itaque locato exercitu, valido eum vallo munivit, natura loci fretus. 
 Fluviiu enim ipsi ad dextram labens, propugnaculi loco esse
 videbatur, ne quis ea ex partc adoriretur, et curruum, quorum maximam 
 habcbat vim, rotas ordine inter se consertas solo infixit, terra
 ad modiolos rotarum usque aggesta, ita ut circumferentiae dimidia
 tantum pars exstaret et promineret. His, inquam, aliisque multis
 stipitibus cum universum exercitum communisset: exitum quendam
 non valde amplum neque ullo septo obstructum reliquit, ut per eum
 facile liceret, si liberet, excursus in hostes et recursus facere. Ne
 vero pons quo fluvius erat stratus incustoditus esset, neve ea ex parte
 damnum acciperet, hunc etiam praeoccupat, et turre quadam lignea
 in co cxstructa strenuos in ca quantum fieri poterat optimeque armatos 
 viros collocat, qui pontem e tuto propugnarent, et Romanos transitum 
 molientes propulsarent. His itaque singulis ita dispositis, omnia
 quam optime comparata censebat; tanquam in ipsius potestate futurum 
 esset, bellum inchoare, neque prius proelium committi posset,
 quam ipsi liberet. Pοrrο quac fratri suo iu Venetis acciderant, nec- 
 
 dum inaudierat; mirabatur vero quod ei copias suas, uti inter ipsos
 convenerat, non misisset, suspicioque ipsi incidebat, non tam diu
 tardaturas fuisse, nisi eis aliquid sinistri adversique accidisset: nihilominus
 tamen etiam sine illis victoriam se ab hostibus reportaturum
 censebat; quippe qui vel sic copiarum multitudine esset superior.
 Qui enim ipsi reliquus erat exercitus ad triginta bellatorum millia
 acccdebat, Romanorum vero exercitus vixdum erat millium octodecim.

5. Quocirca et ipse quam optime animatus erat et universum
 exercitum hortabatur, non tle exigua aliqua re eo proelio decernendum
 esse, „sed aut Italiam, inquit, cuius causa venimus, obtinebimus,
 aut hoc unum iamiam nobis reliquum erit, ut omnes inglorii moriamur.
 Illud itaque nos potius, viri fortes, quam hoc, velle debemus;
 cum in nostra manu sit positum, si strenui esse velimus, quae
 optamus consequi.” Butilinus itaque hisce aliisque verbis
 hortari non desistebat. Hi vero bona spe fulti, arma ut cuique
 visum erat apparabant. Alibi enim secures multae acuebantur, alibi
 patria hastilia, quae ipsi angones vocant, alibi scuta confracta, ut
 usui essent, reficiebantur, facileque ipsis omnia instruebantur. Vilis
 enim est et neglecta huius nationis armatura quaeque variis opificibus
 non indigeat; sed facile ab ipsis, qui ea utuntur, si quid forte 
 
 fractum fuerit, refici potest, Loricas enim et ocreas non norunt.
 Capita plerique eorum non muniunt, pauci vero galeis tecti pugnant. 
 Pectoribus et tergoribus ad lumbos usque sunt nudis, inde
 braccis sive femoralibus alii lineis, alii coriaceis cincti, tibias cooperiunt. 
 Equis vero non utuntur, nisi admodum paucis, quippe qui
 ad pedestrem pugnam, quae ipsis familiaris patriaque est, optime
 sint exercitati. Ensis femori, et scutum sinistro lateri appendet:
 arcubus aut fundis, vel aliis telis, quae eminus iaciuntur, non utuntur; 
 sed ancipitibus securibus et angonibus, quibus praecipue rem
 gerunt. Sunt vero angones hastae quacdam neque admodum parvae,
 neque admodum magnae, sed et ad iactu feriendum, sicubi opus fuerit, 
 et ubi cominus collato pede confligendum est impetusque faciendus, 
 accommodatac. Hac pleraque sui parte ferro sunt obductae, ita ut
 perparum ligni a laminis ferreis nudum conspiciatur, atque adeo vix tota
 imae hastae cuspis; supra vero ad extremitatem spiculi, adunci quidam 
 mucrones utrinque prominent, ex ipso spiculo instar hamulorum
 reflexi, et deorsum vergentes. In conflictu itaque Francus miles hunc
 angonem iacit; quod telum si corpori inflictum fuerit, adigitur qui- 
 
 dem intro, uti verisimile est, cuspis, neque is qui ictus est neque alius
 quisquam facile telum evellere potest; obstant enim acuminati illi
 hamuli altius carni inhaerentes, et acerbos cruciatus excitant, adeo ut
 etiam si hostem nequaquam letale vulnus accepisse contingat, ex eo
 tamen intereat. Si vero scuto impactum fuerit, statim ex eo propeudet,
 et circumagitur, infima sui parte solum verrens et versans. Is vero qui
 ictus est, neque telum scuto evellere valet, hamulis mordicus inhaerentibus, 
 neque ense amputare, quod nimirum ad lignum pertingere
 non possit, ferreis laminis, quibus id obductum est, obsistentibus; quod
 simulac viderit Francus, confestim pede insultat, et proculcans imam
 hastam, scutum pondere sui corporis deprimit, ita ut, gestantis manu 
 sese nonnihil laxante ac remittente, caput et pectus nudentur. Tum
 ille nudum hostem neque munitum nactus facile trucidat, sive securi
 frontem feriens, sive alia hasta iugulum traiiciens. Ac talis quidem
 est Francorum armatura, atque ita ad proelium apparabantur.

6. Narses vero Romani exercitus praetor ubi haec cognovit, statim 
 et ipse universo exercitu Roma educto, non procul ab hostibus
 castra locat, sed unde et strepitus exaudiri et vallum conspici posset.
 Hoc itaque modo cum duo exercitus in mutuum conspectum venissent, 
 accurate utrinque acies instruobantur, praesidiaque et excubiac
 looibantur, et duces ordines militares obibant. Spes vero et metus, 
 
 variacquc animorum fluctuationes, et quicunque affectus inopinati de
 rebus magnis decertaturis suboriri solent, nunc hos nunc illos incessebant. 
 Omnia vero Italiae oppida dubia suspensaque haerebant, cui
 tandem parti cederent. Interea Franci proximos vicos vastantes, commeatum 
 transvehebant. Quod ubi animadvertit Narses, ad suum dedecus 
 hoc pertinere censebat molesteque ferebat, si hostium calones 
 ita libere loca quam maxime vicina pertransirent, perinde ac si
 nullum hostem vidissent. Visum itaque ei non est amplius id ferendum, 
 sed omnibus viribus prohibendum. Charanges vero, vir quidam 
 Armenius, Romanis tribunis accensus erat, strenuus inprimis et
 prudens et in adeundis periculis moderate audax. Huic itaquc Charangi 
 ( erant enim eius tentoria in extremis castris quam proximo
 hostium fixa,) mandat Narscs ut in curruum vectores impetum faceret,
 eisque quantum posset noceret, ne amplius pabula transvehere auderent. 
 Ipse vero confestim paucis e sua legione equitibus secum ductis, 
 reliqua quidem plaustra intercipit et vectores trucidat. E qui- 
 
 bus plaustris nnum multo rmali aridoqne foeno onnstum turri admovet, 
 quam Franci in ponte cxstruxerant, cuius supia mentioncm feci.
 Hoc itaque plaustro ita ad turrim admoto, ignem foeno immittit. Ingenti 
 vero ilamma repente sublata, facilc nniversa turris utpotc lignca
 conflagravit. Tum barbari qnotquot in eins praesidio erant collocati,
 cum cam tueri non possent, ipsique incendio iilo perituri viderentur, 
 stationem descrendam censuerunt; ac difficulter qiiidem inde delapsi, 
 ad excrcitum ipsorum confugerunt ; Romani vcro ponte potiuntur. 
 His itapcractis Franci statim tumultu, uti par crat, pleni ad arma
 convolant, firementea ira et rabidi, et summa animi impotentia correpti, 
 ultraque modum audaces et praefidentes non ultra quiescendum
 sibi censebant, neque cunctandum, sed eo ipso die proelium committendum; 
 quantumvis Alemannici vates praedixissent illo die confligendum 
 non esse, aut scirent se ad unum omnes perituros. Ego vero
 ita existimo, etiam si postridie aut alio ab hoc die proelium commissum 
 fuissct, eundcm plane, qui tunc fuit, eventum futurum fuisse.
 Neque enim unius diei immutatio hoc effecissct, quo ininus impictatis
 suac poenas luerent. Ceterum sivc hoc ita evenerit, sivc etiam for- 
 
 tasse Alcmannicis vatibus quocunque tandem modo fatura praedicentibus,
 certe non vanum neque irritum id vaticinium multis est visum.
 Quo pacto autrm deinceps reliqua gesta sint, accurate statim, quoad
 eius fieri poterit, dicentur.

7. Franci itaque ita animis aestuabant, et iam arma corripuerant.
 Narses etiam suos armavit castrisque eduxit, donec ad medium
 inter duos exercitus spatium venisset, ubi oportebat eos in aciem
 disponi. Interea vero dum exercitus movet, et iam praetor equum
 conscenderat, nuntiatur ipsi, Herulum quendam non e multis inter
 ipsos, neque obscurum, sed nobilem inprimis illustremque virum,
 quendam e domesticis suis servis, quod aliqua in re deliquisset, miserrime
 interfecisse. Statim itaque adductis habenis equum sistens,
 homicidam in medium producit, tanquam fas non esset proelium adire,
 nisi caede expiata. Interrogatus ergo ab eo barbarus, cum factum
 fateretur nequc inficias iret, immo e contrario assereretm liberam dominis
 esse potestatem de servis suis pro suo arbitrio decernendi, ut
 et alii scirent, nisi officium facerent, similiter secum actum iri: cum
 itaque veluti nulla caedis perpetratae poenitudine ductus, pervicax 
 
 et iactabundus, et caedem spiranti similis permaneret, Narses lictoribus,
 ut eum interficiant, mandat; atque is quidem ense ilia perfossus,
 interiit. Herulorum vero turba, utpote barbari, dolebant molesteque
 id ferebant, et a proelio se subducere statuebant. Narses vero,
 hoc pacto caede expiata, et de Herulis parum sollicitus, in aciem progressus,
 edixit universae multitudini et proclamavit, ut quicunque
 victoriae particeps esse vellet, una secum sequeretur; usque adeo ille
 aperte divini numinis auxilio erat fretus, et veluti ad rem antea diiudicatam
 accedcbat. Sindual autem Herulorum dux turpe quiddam
 et generoso animo indignum censebat, si tanto proelio utrinque instructo,
 ipse pariter et sui defectionis insimularentur; et viderentur
 re quidem ipsa hostes reformidasse; formidinem vero suam praetextu
 benevolentiae erga mortuum palliasse. Nequaquam itaque conquiescere
 sustinens, Narseti significat, operiatur se, utpote iamiam cum
 suis adventurum. Narses vero se quidem non praestolaturum respondit,
 curaturum tamen, ut et ipsi suo in acie loco ordinentur, etiamsi
 paulo serius advenerint. Heruli itaque optime armati, bonoque ordine
 ocius procedebant.

8. Narses autem cum ad locum pervenisset, ubi committendum 
 
 erat proelium, statim exercitum in phalangem instruxit atque disposuit;
 atque equites quidem utrinque ad alas erant collocati, hastas et
 peltas gestantes, arcus etiam et enses appensos, nonnulli etiam sarissas
 habentes. Narses vero in dextro cornu constitit. Zandalas etiam
 familiae magister et quotquot et servis et domesticis bello non inepti
 eraut, adstabant Ab utroque vero latcre Valerianus et Artabanes
 cum suis copiis, quibus maudatum erat, vit nonnihil circa densiorem
 silvam laterent; cumque hostes inpetum facerent, confestim in eos
 ex occulto irruerent omnique ex parte premerent. Omnem vero locum
 intermedium pedites obtinebant. In ipsa enim exercitus fronte
 antesignani loricas ad pedes usque demissas induti, validissimasque
 galeas gestantes, testudinem fecerant; post hos vero alii densa inter
 se seroe stabant, in agros usque desinentes. Universa vero levis
 armatura, sagittariique et funditores a tergo erant collocati, velitandi
 tempus operientes. Herulis vero in medio totius agminis locus
 erat designatus; neque enim adhuc illi advenerant. Interea duo Heruli,
 qui paulo ante ad hostes defecerant, adeo ut quid postea consilii 
 
 cepisset Sindual, ignorarent, barbaros omnes incitabant, nt quam citissime
 Romanos adorirentur, affirmantes fore ut apud eos omnia tumultus
 et perturbationis plena essent deprehensuri, quod nimirum Herulorum
 copiae indignabundae secessionem fecissent, proeliumque una
 adire detrectarent; et reliquae multitudinis animi illorum defectione
 essent consternati. Hisce ita dictis Bulilinus facile persuasus, quippe
 qui vera ut essent optabat, confestim copias in hostem eduxit, omnesque
 magna animorum alacritate recta in Romanos ferebantur, non
 quidem sensim et placide ordinateque, sed nuntiis animum ipsis alasque
 addentibus, turbulente ac praecipitanter, tanquam primo impetu
 quidquid hostium esset discerpturi. Erat autem ipsis forma aciei instar
 cunei, Δ literae figuram prae se ferens, anteriore quidem sui
 parte in acutum desinens. Pressa enim erat et densa, scutis undequaque
 inter se cousertis munita; dixisses suis caput sua structura efformare.
 Alae vero utrinque ex centuriis et decuriis in longum compositae, et
 ut plurimum in obliquum protensae, paulatim ab sese dilatabantur et
 dirimebantur, in maximam latitudinem desiuentes; adeo ut locus intermedius
 vacuus relinqueretur, et nudata militum terga seriatim conspicerentur.
 Aversi enim inter se stabant, ut hostibus adversi essent, 
 
 et ex tuto confligerent, scutis protecti; terga vero mutua illa inter se
 contrapositione tuerentur.

9. Narseti autem, et prosperam fortunam nacto, quique quod
 facto erat opus optime excogitarat, cuucta ex animi sententia successere.
 Postquam enim barbari ingenti clamore ululatuque excitato
 concitatius proruentes impetum in Romanos fecerunt, confestim antesignanos
 medio inter duo cornua loco stantes perrumpentes in vacuum
 illum exercitus locum irruerunt; neque enim adhuc Heruli advenerant:
 et prima quidem barbarici exercitus pars, perfracta ordinum
 serie, et caede non magna edita, in postremum aciei agmen delata
 est, nonnulli vero etiam ulterius progressi, tanquam Romanorum castra
 capturi. Tum Narses inflexis sensim porrectisque alis, inversa
 aciei fronte (quod artis illius periti ἐπικάμπιον ἐμπροσθίαν
 equitibus sagittariis mandat, ut utrinque sagittas in hostium
 terga mutuo emittant; quod et ipsi facile praestabant. Cum enim
 barbari pedites essent, ipsi ex equis editiores existentes facillime poterant
 ferire distantes expansosque, neque eis anterius officere valentes.
 Neque erat difficile arbitror equitibus ad extremitates constitutis
 proximos sibi et quam maxinie vicinos hostes sagittis transmittere;
 eos vero qui ex adverso conspiciebantur vulnerare. Traiiciebantur
 itaque Francis omni ex parte terga, Romanis quidem qui ad dextrum 
 
 cornu positi erant, hostem ea in parte infestantibus: qui vero in,
 sinistro cornu erant, eos qui in altera: cumque ila tela alternatim
 utraque ex parte in contrarium ferrentur, et quicquid obvium erat
 disperderent, barbari neque telorum ictus evitare poterant, neque
 unde ferirentur satis animadvertebant. Cum enim Romanis adversa
 fronte oppositi starent, singulique in id tantum, quod prae manibus
 erat, intenti respicerent, et adversus gravis armaturae milites
 in principiis stantes proeliarentur; equestres autem sagittarios utpote
 retro positos non couspicerent, et telorum ictus non pectoribus
 sed tergis exciperent; quo mali venissent intelligere non poterant.
 Plerisque vero eorum ne dubitandi quidem ambigendique de iis quae
 agebantur locus relinquebatur; statim cum ipso ictu morte eos corripiente.
 Cadentibus enim semper exterioribus, stalim interiorum
 terga nudabantur, cumque id assidue continenterque fieret, copiae
 quam citissime labefactabantur atque interibant, et ad paucitatem
 reiligebantur. Interea Sindual et Heruli cum proelio appropinquassent,
 in hostes incurrunt, qui perfracta penetrataque Romanorum acie,
 reliquos praeverterant. Statim itaque atque ad manus ventum est,
 pugnam cum eis conserunt: at illi inopinato rei eventu perculsi, immo
 potius insidias esse suspicati, confestim in fugam sunt versi; transfugas
 insimulantes, quod ab eis essent decepti. Sindual vero acriter 
 
 eis absque ulla intermissione instabat, donec alios quidem prostravit,
 alios vero in vorticosum flumen adegit Atque ita Herulis in suum
 locum receptis, vacuitas illa in medio exercitus suppleta est, et phalanx
 clausa: Francique deinceps veluti retibus involuti, omni ex parte
 caedebantur. Nam et ordo ipaorum penitui eiat dissolutus, et confuse
 inter se glomerabantur, quid facerent ignari. Romani autem
 non solum sagittis eos intcrficiebant, sed et gravioris et levioris armaturae
 milites invecti hastas in eos torquebant, et contis profligabant,
 ensibusque obtruncabant; equites etiam diductis alis eos circumveniebant
 et concludebaut; si qui vero eorum enses effugerant, hi ipsi
 insectantium vi compulsi praecipites in flumen ferebantur, barbaris
 passim miserrime pereuntibus. Ipse itaque dux Butilinus cum universo
 exercitu ad internecionem periit: inter quos etiam illi Heruli
 qui ante proeliuin transfugerant; neque quisquam e Germanis ad suos
 est reversus, praeter quinque viros, quocunque tandem modo illi evaserint.
 Quonam vero pacto non sit perspicuum eos impietalis suae
 poenas luisse, superiore quadam necessitate ipsis incumbente? Infinita 
 
 enim illa Francorum pariter et Alemannorum turba. et quotquot alii
 sociale cum ipsia bellum gesserant, penitus deleti sunt; soli vero ex
 Romanis octoginta viri desiderati, qui quidem primum hostium impetum
 exceperant. In hoc autem proelio strenue rem gesserunt, e Romanis
 Legionibus fere omnes; ex auxiliaribus vero barbaris Aligernus ille Gothus
 (nam et ipse conflictui interfuit) et Sindual Herulorum dux nihilo
 aliis inferior. Omnes vero Narsetem laudibus extollebant atque
 admirabantur, tanquam ipsius prudentia ad tantam gloriam evecti.

10. Adeo enim illustrem ac splendidam, adeoque excellentem
 victoriam non facile crediderim prioribus seculis cuiquam obtigisse.
 Si qui vero etiam alii antehac non absimilem cladem acceperunt,
 reperies et illos ob iniusta impiaque ipsorum facta periisse. Datis enim
 olim Darii satrapa ubi cum Persarum exercitu Marathonem venisset,
 Atticam se, immo vero universam Graeciam, eversurum sperabat. Causa
 vero expeditionis neque aequa neque iusta erat; sed cum Darium
 regem, uti videtur, Asiae magnitudo non caperet, grave ipsi molestumque
 erat nisi etiam Europam subiugaret: idcirco etiam summa vi
 devicti sunt a Miltiade Medi. Tot enim ab ipso in illo proelio
 caesi fuerunt, ut Athenienses, cum ante pugnam (ita enim fertur,)
 comminati essent, se totidem numero hircos Dianae sacrificaturos 
 
 quot hostes interfecisscnt, adeo propitiam habuerint venatricem deam,
 adeoque prospere venarentur, ut suscepta vota persolvere nequirent,
 sed sacrificatis etiam capellis numerum caesorum exaequare non possent.
 Xerxes vero ille magnus et Xerxis miracula, quouam obsecro
 modo a Graecis victa sunt, quam quod ille quidem et arrogans et iniquus
 erat, et eos subiugaturus venerat, a quibus nullam iniuriam acceperat?
 Et sola multitudine armorumque apparatu fretus, recto consilio
 non admodum utebatur. Graeci vero aequa facientes pro sua
 libertate pugnabant, nihil quoad eius fieri poterat praetermittentes,
 sed quod in rem ipsorum esset et consultantes et exsequentes. Gylippi
 vero Lacedaemonii trophaea, et Niciae Demosthenisque cladem, omniaque
 ad Syracusas mala, num aliunde quispiam fluxisse comperiet
 quam ex amentia pariter et iniquitate? Quid enim sibi volebant Athenienses,
 cum, hoste qui pro foribus erat neglecto, quam longissime
 a domo exercitum ducerent, Siciliamque infestarent? Posset vero 
 
 quispiam etiam alia multa eiuscemodi stulta iniquaque consilia enumerare,
 utque suis auctoribus sint perniciosa; sed haec nunc commemorasse
 suffecerit. Tum vero Romani (redeundum enim est ad institutum)
 cum suos qui in proelio cecidissent patrio more tumulassent,
 hostiumque cadavera spoliassent, maximam armorum vim congesserunt.
 Vallo etiam ipsorum subverso, omnibnsque direptis, ita tandem
 praeda onusti, paeana canentes, et corollis redimiti, et praefectum
 decenter eompositeque deducentes, Romam redierunt. Videre
 autem erat longe lateque circa Capuam campos omnes cruore ac
 tabo perfusos, et fluvium prae cadaverum, quibus opplebatur, multitudine
 exundantem. Mihi vero quidam ex indigenis retulit, carmen
 quoddam tabulae saxeae a quopiam inscriptum fuisse, ad cipaa fluminis
 positae, quod sic habet:
 
 Densa Casulino roptata cadarera ab amne 
 Tyrrheni accepit vasta crepido maris, 
 Ausonius Francos quo tempore straverat 
 Quotquot Butilino paruerant misero. 
 Felicem o fluvium! fuerit vice namque trophaei, 
 Barbarico tingi posse cruore diu. 
 
 
 Hoc itaque epigramma sive revera saxo incisum fuit, sive alioqui hoininum 
 sermonibus celebratum ad me pervenit, non abs re, ut arbitror, 
 hoc loco a me est relatum. Fuerit enim non inelegans monumentum 
 eorum quae illo proelio acciderunt.

11. Interea vero Romanis nuntiatum est, quem exitum Leutharis
 omnesque eius copiae in Venetis habuissent. Tum itaque multo amplius 
 et cives et exercitus festivas choreas ludosque panegyricos
 agitabant, tanquam nihil ultra hostile metuentes, et in pace tranquillitateque 
 deinceps victuri. Hostibus enim Italiam sua invasione
 inquietantibus ita passim penitus deletis, non putabant alios superventuros. 
 Atque hoc quidem erat multitudinis iudicium; quippe
 quac nequaquam accurate res perpcndere solet, sed otio ignaviaeque 
 immersa ex eo, quod iucundum gratumque ipsi est, omnia iudicat. 
 Narseti vero recte omnia consideranti stultitia dementiaque
 videbatur, si adcmptain sibi denceps omnem alios labores subeundi 
 necessitatcm putarent; sed molliori vitae sese totos dederent
 Parum enim aberat, ut prae stoliditatc scuta et galeas amphoris
 vinariis et barbitis commutarent: adeo supervacanca inutiliaque sibi
 in posterum fore arma rebantur. Narses autem verisimiliter colli- 
 
 gohat, non defutura nova cum Francis bella; et verebatur ne, si
 otio sese et mollitiei semel dedidissent, masculum eorum robur enervaretur; 
 et, si rursus in aciem prodeundum esset, ignavia victi in
 proeiiis animum desponderent. Et fortasse non multo post hoc ipsum 
 evenisset, nisi confestim convocatis omnibus copiis, optima
 oratione cohortandos et ad temperantiam fortitudinemque traducendos 
 ipsorum auimos duxisset, nimianique arrogantiam et iactautiam retundeudam. 
 Omnibus itaque in unum congregatis, ipse in medium
 progressus in hunc modum verba fecit.

12. „Qui repeute et praeter veterem suum morem prospere rem
 gerunt, haud sane disseutaueum fuerit, si felicitatem suam moderate
 non ferant, et novitate victoriae perculsi insolescant, praecipue si
 ilii, quibus inopinata victoria accidit, parum etiam ea digni fuisse
 vidcautur. At vos, o viri, quid excusationis estis praetensuri, si
 quis vos huins mutatiouis animorum insimulet ? Anne, quod nunc
 primum victoriam degustetis, antehac non assueti ? Atqui vos et
 Totilam et Teiam et universam Gothicam nationem profligastis. Sed
 maiorem quam quae in vos cadere solet felicitatem experti estis.
 Quaenam vero felicitatis magnitudo potes Romanorum gloriae aequi- 
 
 parari ? Innatum enim vobis et patrium est, hostes semper vincere.
 Vincitis itaque, neque minore victoria digni estis, neque inferiorem
 vestra dignitate et meritis fortunam estis consecuti. Est vero quod
 haec accepta feratis non ignaviae et mollitiei, sed continuis laboribus 
 atque sudoribus proeliorumqne exercitationi. Quocirca insistendum 
 vobis est etiam nunc veteribus institutis, nequc solum ob praesentem 
 rerum statum lactari, sed de futuro etiam, ut similis sit,
 sollicitos esse oportet. Qui enim ita consilia sua non instituunt,
 iis prosperitas stabilis ac diuturna esse non potest, sed in contrarium 
 plerumque fortuna vertitur. Cuius quidem rei evidens argumentum 
 haec Francorum clades fuerit, ob quam vos nunc merito
 gloriamini. Cum enim res illorum hactenus bono in statu essent,
 ipsi animis elati atque insolescentcs bellum adversus nos susceperunt, 
 spei lubricitatem non pracvidentes. Perierunt itaque omnes,
 sua potius ipsorum temeritate, quam nostris armis. Turpe igitur
 fuerit vos, ὁ viri Romani, ita ut barbari affectos esse, nequc tantum 
 mentis, quantum corporis robore esse superiores. Neque enim
 quisquam vestrum sibi persuadeat, nihil ultra infestum nobis metuendum; 
 universis nimirum hostibus deletis. Quod ut maxime ita
 esset, tamen ne sic quidem a moribus vestris est discedendum, neque 
 ab officio abstiuendum; sed neque rerum ipsarum negotiorum- 
 
 que uaturam ac statum cum consiliis vestris congruere quisquam
 comperiat. Francorum enim natio est populosissima et maxima, et
 apprime in re bellica exercitata: et caesi a nobis exigua quaedam
 erant eorum portio, et quidem tantula, ut metum ipsis non sit iniectura,
 sed potius iram concitatura. Verisimile itaque non est, eos
 conquieturoa, neque contumeliam tacite in pectore pressuros, sed
 maiorem cxercitum in nos ducturos, brevique bellum redintegraturos.
 Vos itaque nunc, abiecta si placet ignavia, instaurate vestram
 in adeundis periculis bellicis alacritatem, eo quam autea maiorem,
 quo maiora praeteritis futura sunt exspectanda. Ita enim perseverantibus
 vobis, si quidem quam citissime advenerint, praeparatos
 vos offendent nullaque mora indigentes. Si vero omnino tardaverint
 (utrumque enim dicendum est) vestrae tamen res in tuto erunt
 collocatae, et quam optime vobis consuluisse videbimini.”
 monente Narsete, pudor universum exercitum invasit, et prioris
 vesaniae poenitudo. Atque hi quidem negligentia vecordiaque abiecta
 ad patrios mores redierunt.

13. Portio vero quaodam Gothorum, ad septem bellatorum millia,
 qui multis in locis Francis auxilio fuerant, cum secum reputarent
 Romanos non conquieturos, sed non multo post etiam in ipsos 
 
 irruituros, in Campsas propugnaculum sese receperunt. Firmissimum
 enim erat munitissimumque castellum, quippe quod in arduo monte
 situm erat, et in ipso iugo abruptae omni ex parte petrae exstaret ac
 protenderetur; ita at difficilem hosti aditum praeberet. Eo itaque loci
 collecti Gothi, in tuto futuros sese putabant, et Romanis quidem se
 dedere nequaquam statuerant, sed omnibus potius viribus resistere, si
 quis in ipsos iret. Incitabat enim ipsos impellebatque ad hoc barbarus
 quidam vir eorum dux Ragnaris nomine, tametsi neque eiusdem
 cum eis nationis aut gentis (erat enim ille ex iis, qui Vittores appellantur,
 gente Hunnica) sed quod solers maxime versutissimusque esset,
 et peritus quocunque modo conciliandae sibi multitudinis, eis et imperabat,
 et bellum instaurandum silii censebat, ut ex eo celebrior fieret.
 Confestim itaque Narses cum universo exercitu in eos movit, et deinde,
 cum non posset primo incursu castello appropinquare, et diflicili e loco
 conflietari, obsidione illud cinxit, omnique ex parte cirecumsepsit, ne
 quid intro inveheretur, neve illi intrepide quo luberet irent. Sed
 hisce rebus non admodum gravi damno afficiebantur barbavi. Summa 
 
 enim rerum necessariarum copia abundabant, cum et commeatum omnem
 quanto opus erat et ex facultatibus suis pretiosissima quaeque in
 illud castellum tanquam inexpugnabile convexissent. Moleste vero nihilominus
 ferebant Romanorum obsidionem, et turpe rali si diu adeo
 exigao ambita circumsepti concludereutur, frcqucntcs in hostem excursiones
 faciebant, si quo modo eos inde profligare possent; nihil
 vero relatu dignum effecere.

14. Hieme autem in hoc transacta, statim ineunte vere Regnaris
 paciscendum sibi in rem praescentem cum Narsete putavit. Libero
 itaque commeatu accepto, ad Narsetem paucis comitatus in locum
 inter exercitum et castellum intermedium venit; cougressique inter
 se varios sermones miscuerunt et disceptarunt. Videns autem Narses
 Regnarim superbia elatum, multaque verborum iactantia utentem,
 et maiora quam ipsum deceret postulantem, mirumque in modum
 ea exaggerare, confestim colloquium solvit, et compositione
 pactioneque negata, infecta re ad suos remisit. Qui cum in collcm
 evasisset, iamque non procul a muro abesset, indigne ferens nihil
 plane se eorum quae sperarat consecutum, sensim et clam tenso
 arcu, subitoque conversus, sagittam recta in Narsetem torquet; quae
 a scopo aberrans aliorsum delata cecidit, nemine laeso. Consecuta
 vero statim est poena barbari hominis nequitiam. Narsetis enim
 satellite facti praefidentia temcritateque irritati sagittis eum petunt, 
 
 et letali ictu miserum feriunt (quidni enim? cum adeo iniquum et
 vile facinus perpetrasset), et aegre quidem ipsum comites gestantes
 intra castelli muros detulerunt; cumque ad biduum supervixisset,
 turpiter decessit, et perfidiae tameritatisque suae hunc habuit tristem
 exitum. Illo vero sublato confestim Gothi (neque enim obsidionem
 ferre posse videbantur) supplices Narseti sunt facti, ut fide
 data vitam ipsis condonaret: et quidem citissime iureiurando accepto,
 se pariter et castellum dediderunt. Narses vero neminem quidem
 interfecit; quia id iurarat, et alioquin aequum non esset victos crudelissime
 trucidari: ne vero in posterum novis iterum rebus studerent,
 omnes ad Imperatorem Byzantium misit. Interea dum haec
 geruntur, Theodibaldus adolescens, qui finitimis Italiae Francis imperabat,
 ut supra est a me dictum, miserrime iam e vivis excesserat,
 morbo, quo inde ab ortu laborarat, absumptus. Cum vero Childebertum
 et Chlotharium utpote genere proximos lex patria ad hereditatem
 iuvenis vocaret, gravis statim inter eos contentio est orta, quaeque
 parum aberat, quin totum genus perderet. Childebertus enim iam senex 
 
 erat, et praeterquam quod gravis annis esset, accedebat etiam summa
 infirmitas, adeo ut ipsi totum corpus colliquatum tabidumque esset.
 Neque ulla ei erat proles mascula, quae succederet in regnum, sed filias
 tantum habens consenuerat. Chlotharius vero valido adhuc erat corpore,
 neque admodum senex; primas tantum rugas contraxerat, et
 filios habebat quatuor admodum iuvenes atque animosos, et ad audendum
 promptos. Quocirca non adeunda dixit fratri bona Theodibaldi,
 quippe quod brevi etiam ipsum Childeberti regnum ad se et filios
 suos esset devolvendum. Neque eum fefellit sua spes. Senex enim
 ille sua sponte ipsi hereditate cessit; veritus, uti puto, viri potentiam,
 ipsiusque inimicitiam declinare cupiens. Pauloque post ipse
 quidem excessit e vivis; universum vero Francorum imperium ad
 solum Chlotharium est devolutum. Hic itaque fuit ltalicarum et Fraucicarum
 rerum status.

15. Sub idem fere tempus, vigente aestate, Byzantii aliisque compluribus
 Romani imperii locis ingeus terrae motus est factus, adeo ut
 multae urbes tam insulares quam in continente sitae confestim subversae
 fuerint, incolaeque penitus absorpti. Berytus itaque, pulcherrimus
 ille tum temporis Phoeniciae ocellus, tum quidem tota deformata 
 
 fuit, et illa insignia ac celeberrima summoque artificio elaborata aedificia
 corruerunt, adeo ut nullum propemodum fuerit relictum, praeterquam
 nuda aedium pavimenta. Magna itaque indigenarum pariter et incolarum
 multitudo periit mole ruinae oppressa: multi etiam iuvenes advenae
 nobiles et eruditi, qui addiscendarum Romanarum legum causa eo
 commearant. Erat enim hoc urbi patrium et veluti maxima honoris
 praerogativa, quod eiusmodi scholae ei essent dicatae. Commigrarunt
 itaque tum temporis legum interoretes Sidonem urbem vicinam, scholaeque
 eo translatae, tantisper dum Berytus instauraretur. Quod et factum
 est; nequaquam quidem qualis antea erat, neque tamen ita dissimilis,
 quin ex eius aspectu pristina ipsius forma agnosci posset. Sed
 haec quidem urbis reaedificatio et scholarum revocatio postmodum videbatur
 futura. Per idem quoque tempus in magna illa Alexandria
 ad Nilum flumen sita (cum tamen illud oppidum terrae motui obnoxium
 esse non soleret) seusus etiam quidam motus, perexiguus quidem
 ille ac brevis, neque omnino manifestus, factus est tamen. Omnibusitaque
 incolis et potissimum valde senibus magno miraculo ea res fuit;
 quippe quae antea nunquam acciderat; neque quisquam domi mansit, 
 
 sed in plateas multitudo confluebat insolentia novitateque rei ultra modum
 perculsa. Me vero quoque ipsum (commorabar enim ibi tum temporis
 eius disciplinae causa, quae studium iuris praecedit) metus
 lncessebat, reputantem mecum, quod tametsi exiguus admodum
 ille motus esset, aedificia tamen ipsis essent neque firma neque
 ampla, quaeque succussa ne tantillum quidem temporis subsistere
 possent, ut parum valida ac firma. Simplici enim latere sunt contexta.
 Timebant vero etiam quotquot in urbe erant viri docti, non tam,
 uti arbitror, motus iam praeteriti causa, sed quod verisimile videretur
 hoc ipsum iterato eventurum. Qui enim huius mali causas esse
 dicunt exhalationes quasdam siccas pariter et fumosas, sub terrae concavitate
 clausas; cumque facile difflari nequeant, vehementius intus
 circumvolutas quidquid supra impendet succutere, donec violentia impetus
 fatiscente et cedente compage in apertum ferantur: qui haec, inquam,
 de terrae motus natura disserunt, auctores sunt Aegypti regionem
 nunquam terrae motu concuti solere, utpote humilem admodum et planam,
 minimeque cavernosam, idcoque eiusmodi exhalationibus non.
 bppleri; si vero aliquas intra se coucipiat, eas ipsas sua sponte ob terrae
 laxitatem assidue evaporare. Cum vero tum temporis ea opinio 
 
 oblineret, et parum firmitatis habere deprehenderetur, metuebant
 verisimiliter praeclari illi viri, ne in contrarium ipsis cederet epigramma, 
 tanquam periculum foret in posterum ne tantum γαιήοχον, hoc
 est, continentem terram, verum etiam ἐνοσίχθονα, hoc est, concutientem 
 terram, Neptunum experirentur. Fortassis itaque, etiamsi
 aliqua Aegypti pars moverit, non deerunt tamen harum rcrum peritis
 etiam aliae rationes, per quas etiam sic haec eorum de vaporibus
 opinio valeat. Mihi vero videntur illi, quatenus possibilc est homini
 validis argumentis utenti ad rerum abstrusarum intelligeutiam pertingere, 
 nequaquam a probabilitate et similitudine veri abrrare; a veritate 
 tamen ipsa longe abesse. Quo pacto cnim quispiam perfecte
 intelligere possit, quae cemi non possunt, nobisque sunt supcriora ?
 Sufficiat nobis, si hoc tautum sciamus, Dei consilio et potiore voluntate 
 omnia constituta. Naturac vero principia et motus, et singulorum, 
 quac fiunt, causas contemplari quidem ratione et perscrutaii,
 neque inutile neque inelegans est censendnm. Credere vero sibique
 persuadere, fieri posse ut ad ipsam rei veritatem pertingamus, vereor
 ne arrogantia potius res haec sit iudicanda, et inscitius quid, quam
 duplex illa inscitia. Sed de his iam satis; ad rem itaque redeamus.

16. Per idem tempus etiam Cos insula concussa est et exigua quaedam
 eius portio servata, reliqua omnis corruit; variaque ei et inandita mala 
 acciderunt. Mare enim ingentem in modum assurgens domos litto- 
 
 rales proluvie obruit, unaque cum possessionibus hominibusque ipsis
 disperdidit. Succussionis etiam magnitudo immane quantum facta,
 ubi fragosa illa vis terrae inclusa per superiora erumpere non poterat,
 omnia proruebat ac prosternebat. Perierunt vero promiscue
 omnes propemodum oppidani, sive ad templa confugerent, sive domi
 se continerent, sive alium aliquem in locum convenissent. Mihi
 certe sub idem tempus Alexandria Ryzantium revertenti, et in eam
 insulam, occasione ita ferente, (in traiectu enim sita est,) delato, miserabile
 quoddam spectaculum fuit, quodque satis verbis exprimere
 non possim. Universum enim propemodum oppidum tumulus terrae
 erat in longum porrectus, et saxa sparsim iacentia, et columnarum
 tignorumque ruptorum fragmenta, et pulveris tanta vis superne ferebatur
 aërem obscurans, ut nec ipsae platearum regiones facile
 agnosci possent: ceterum quantum percipi poterat, pauculae quaedam 
 
 domunculae integrae stabant, et hae quidem non quae ex calce et
 lapide atque ex solidiore aliqua magisque firma et durabili, uti par
 est, materia erant structae, sed tautum quae ex latere non cocto et
 ex argilla agrestem in modum erant fabricatae. Paucissimi vero
 sparsim homines comparebant tristi admodum demissoque vultu, et
 veluti extreme de vita sua desperantes. Praeter alia enim mala
 omnis etiam totius oppidi aqua, pura ac sincera potabilique natura
 confestim sublata, salsuginem sensim contraxerat, et potui non erat;
 omniaque ibi horrendum in modum subversa videbantur, adeo ut
 nihil oppido ad ornamentum reliqui factum esset, praeter solum
 Asclepiadarum illustre nomcn et insigncm Hippocratis in eo nati
 gloriam. Commiseratione itnque harum rerum duci non alienum ab
 humano more videtur: admirari vero vehementer et percelli, hominum
 fuerit, qui veterum rerum parum sunt periti, quique nesciunt,
 quod haec terrae regio sua natura perpetuo varias in se affectiones
 suscipere solcat. Frequenter enim etiam antehac urbes integrae terrae
 motu perierunt, adeo ut veteribus incolis exutae ab aliis rursum
 conditoribus sint instauratae.

17. Tralles itaque urbs, in Asio nunc ita dicto campo iuxta
 Maeandrum fluvium sita, olim quidem Pelasgorum colonia fuit, sub
 Augusti vero Caesaris tempora terrae motu quassata est et subversa,
 nihilque in ea integrum relictum. Oppido vero in hunc modum 
 
 miserrime collapso, aiunt rusticum quendam ex iis, qui agros colunt,
 Chaeremonem nomine, ingentem ob illius casum moerorem animo
 concepisse, quem cum ferre non posset, admirandum quoddam et
 incredibile facinus peregisse. Neque enim itineris longitudine, neque
 posulationis magnitudine deterritum, neque quod gravissima,
 uti verisimile erat , pericula aditurus videretur, et quidem incerto
 eventu, neque eorum, quos domi reliquerat, solitudinis ratione habita,
 neque alterius ullius rei, cuius consideratione atque respectu homines
 sententiam mutant, pervenisse non tantum Romam, sed in Cantabrorum
 regionem, circa ipsa Oceani littora, (erat enim ibi tum temporis
 Caesar gentes quasdam debellaturus,) et ei, quae Trallis contigerant,
 significasset, et quidem eius oratione ita captum fuisse Caesarem,
 ut protinus delectos septem consulares, qui splendore generis
 et fortunarum inter Romanos eminebant, cum magno comitatu in
 coloniam miserit, eosque, cum magnis itineribus eo pervenissent,
 magna pecuniae vi allata summaque diligentia adhibita, urbem denuo
 instaurasse, atque in hanc, quae hodie cernitur, formam exaedificasse.
 Nunc itaque Trallienses eives non amplius Pelasgi iure
 vocari possint, sed potius Romani, tametsi sermo illorum in Grae- 
 
 canicum et Atticum sit mutatus. Qui enim aliter fieri potuisset, cum
 Ionum sint finitimi? Haec vero ita accidisse testatur satis et patria
 urbis historia et epigramma, quod ego, cum eo venissem, legi. Nam
 in agro quodam urbi vicino, in quo uatus erat hic Chaeremon, (Sidirus
 sive ferreus ei agro nomen) ara stabat vetustissima, in qua olim,
 uti verisimile, Chaeremonis statua erat posita. Nunc enim nihil in
 ea comparet; nihilominus tamen elegion etiam nunc arae insculptum
 cernitur, quod ita habet:
 
 Chaeremon, patriam ut stravit succussio terrae, 
 Longinquae volat ad littora Cantabriae; 
 Et magni genibus se advolvit Caesaris; inde 
 Collapsas Tralles ex iterum aedificat. 
 Ergo his pro meritis statua donatur; ut ara 
 Stet media, carae conditor ut patriae. 
 Ac Trallianorum quidem res hoc modo se habere creditae sunt.
 Multae vero etiam aliae per idem illud tempus in Asia urbes, Ionicae
 scilicet et Aeolicae, similibus malis obnoxiae fuerunt.

18. Sed haec talia mihi nunc omittenti et narrationem supra 
 
 inceptam continuanti, ad Lazorum regionem et Persica bella est eundum,
 cum et iisdem temporibus singula gesta sint. Romanis enim
 et Persis gravissimum inter sese iam inde a multo tempore bellum
 intercessit, et frequenter mutuos agros populati sunt et devastarunt;
 modo citra ullam belli denuntiationem irruptionibus insidiosisque
 insultibus factis, modo numeroso exercitu apertoque proelio congredientes.
 Paulo autem antea inducias fecerant, non ita quidem ut
 absolutissimam pacem agerent, neque ut omnibus in partibus pericula
 bellica cessarent, sed tantum circa orientem et Armeniae fines
 utrique genti pax sancita erat; circa Colchicam vero regionem bellum
 vigebat. Lazi autem olim Colchi dicebantur, et hos illos esse constat;
 neque de hoc quisquam dubitaverit, qui Phasidem et Caucasum
 et diuturnam eorum circa haec loca habitationem considerarit.
 Dicuntur vero Colchi Aegyptiorum esse colonia. Aiunt enim multo
 tempore ante heroum, qui Iasonem comitabantur, adventum, immo
 ante Assyriorum imperium, etiam ante Nini et Semiramidis tempora,
 Sesostrim quendam Aegyptium regem ingenti indigenarum exercitu
 coacto, cum universam Asiam invasisset ac subiugasset, eo 
 
 etiam loci venisse, et aliquam exercitus sui partem ibi reliquisse,
 atque inde Colchorum gentem deductam. Quod ipsum et Diodorus
 Siculus et alii complures veterum historicorum testantur. Hi itaque,
 sive Lazi, sive Colchi, sive Aegyptii sedibus suis migrantes, variis
 nostra aetate bellis fuerunt lacessiti, multaque proelia ob horum
 regionem sunt commissa. Chosroes enim Persarum rex cum iam
 multa valdeque opportuna illius regionis Ioca invasisset atque occupasset,
 nequaquam sibi conquiescendum duxit, sed et reliqua in
 suam potestatem redigenda. Iustinianus vero Romanorum imperator
 Gubazem Lazorum tum temporis regem et universam gentem, subditam
 sibi et benevolam et communis religionis cultusque divini nexu
 coniunctam, desererc nec aequum nec iustum censebat; quin potius
 omnibus viribus hostes quam citissime profligare tentabat. Reputabat
 enim cum animo suo et verebatur, ne si Persae bello vincerent,
 nihil eis impedimento futurum esset, quo minus per Euxinum pontum
 citra ullum metum navigantes interiora Romani Imperii loca
 pervaderent. Quocirca maximum validissimumque exercitum ibi Iocovit,
 praestantissimosque duces ei praefecit. Bessas enim et Martinus
 et Buses ei praeerant, viri spectatissimi et frequentibus proeliis
 exercitatissimi. Missus vero est etiam Iustinus Germani filius, ad- 
 
 modum quidem ille adhuc iuvenis, sed iam tum bellicarum rerum peritus.

19. Mermeroes autem Persarum dux cum antea bis in Archaeopolim
 impetum fecisset, repulsus est aliaque nonnulla gessit, quae
 quidem praetereo: quandoquidem Procopius Rhetor abunde haec eo
 usque conscripsit. Tunc itaque rursus (nam hinc ordienti mihi, quae
 sequuntur, sunt coaptanda) ad Muchirisim et Cotaesium propugnaculum
 pervenit, eo consilio, ut difficultate locorum, quae sunt circa
 Telephim, praetergressa, ad Phasidem fluvium pertingeret, Romanisque
 inopinato ipsius adventu perculsis, tentaret, si qua ratione castella
 aliquot in potestatem suam redigere posset: quod quidem ipsi aperte
 rectaque via procedenti atque irruenti difficillimum factu fuisset.
 Martinus enim praefectus cum suis copiis Telephin insidens, (est
 autem hoc validum munitissimumque propugnaculum,) diligentissime
 aditus tuebatur: et est alioqui locus ipse accessu difficillimus. Nam
 et praecipitia et pracruptae petrae in se mutuo vergentrs angustissimam
 plane subiectam ei viam efficiunt, neque alia ulla ex parte
 cuiquam aditus patet. Circumiecti enim campi sunt vchementer palustres
 et limosi, quibus densi saltus et nemora imminent, adeo ut
 vel uni alicui eique expedito difficilis sit transitus: tantum abest 
 
 armatis agminibus. Sed ne sic quidem Romani ullum laborem praetermittentes,
 si quem uspiam comperissent locum parum tutum,
 quique videretur transiri posse, eum sudibus et saxis obstruebant,
 assiducque operi erant intenti. Ambigenti itaque hisce in rebus
 Mermeroi plurimaque secum reputanti, haec cogitatio in mentem
 venit, si quacunque ratione praesidium Romanorum solvere sensimque
 removere posset, non omnino irritum sibi transitus sui
 conatum fore. Hostibus enim assidue loco insidentibus, fieri non
 poterat, ut utriusque voti sui compos fieret. Illis vero remissioribus
 factis, cum id solum relinqueretur, ut locorum iniquitati mederetur, et
 difficilis transitus itinera pervia redderet; id ei non admodum impossibile
 factu videbatur. Sperabat enim, excisa sublataque vi manuum
 silva, obstantibusque petris excavatis, se non difficulter transiturum.
 Quocirca ut, quae animo conceperat, perficeret, huiuscemodi fraudem
 excogitavit. Simulavit se repente morbo correptum gravi pariter et
 incurabili. Decumbebat itaque summam aegritudinem prae se ferens,
 et fortunam suam lamentans. Rumor hic statim universum
 exercitum est pervagatus, praefectum gravissime aegrotare neque 
 
 diu supervicturum. Porro rei ipsius veritas eos, qui operas suas hostibus
 locant consilia suorum prodendo et arcana clanculum patefaciendo,
 latebat. Accuratissime enim consilium celabatur, et ne cum
 amicissimis quidem communicabatur; solis vero rumoribus, qui per
 multitudinem circumferebantur, decepti, id Romanis nuntiarunt; qui
 quidem facile sunt persuasi, non tam, arbitror, nuntio, quam quod
 id maxime esset ex ipsorum animi sententia.

20. Statim itaque accuratam illam continuamque curam laxantes
 ac remittentes, segnius custodias agebant. Paucis post diebus Mermeroes
 etiam mortem obiisse nuntiatur. Occulebat enim se ipse in
 quadam domuncula, adeo ut etiam apud intimos suorum familiarium
 ea opinio valuerit. Tum vero et quidem magis supervacaneum
 visum est Romanis vigilare, supervacaneum ingentes labores suscipere.
 Quocirca omissis illis obstructionibus itinerum et laboribus,
 quos huic operi impendebant, ad remissius vivendi genus sunt dilapsi,
 solidas noctes dormientes, in villis praediisque degentes, neque
 speculatores emittebant, nec quicquam eorum, quae in rem ipsorum
 essent, agebant. Persuadebant enim sibi, Persas duce sive
 praefecto orbatos, nequaquam in se ituros, quin potius quam longissime
 fugituros. Haec vero ubi cognovit Mermeroes, confestim
 dolum detegit, ac Persis talem se, qualia antea fuerat, viseudum prae- 
 
 bet; statimque, quanta potuit alacritate, omnibus copiis motis, et
 difficultatibus itinerum ea, quam iamdudum animo suo conceperat,
 ratione superatis, propugnaculo appropinquavit; et iam Roiuanis
 imminebat inopinato rei eventu perculsis, quique iam sese tueri non
 poterant. Tunc itaque Martinus locum deserendum censuit, priusquam
 Mermeroes, penitiore irruptione facta, Romanos, qui in praesidio
 erant, magna clade afficeret. Qui enim fieri poterat, ut 1 perpauci
 tantam hostium vim sustinerent, neque primo statim impetu
 ad internecionem caederentur? Hoc igitur dolo circumventi superatique
 a barbaris, turpissimaque recessione facta, Romani reliquis
 copiis sese coniungere approperabant. Exercitus enim, quem Bessa
 et Iustinus ducebant, in campo quodam castra locarant non procul
 a Telephe sito, septem tantum stadiis inde distante. Est vero nihil
 aliud ibi quam ollarum forum, unde et loco nomen inditum. 01-
 Iaria enim, ut Latini dixerint, appellatur; quod perinde est, ac si
 Graece dicas Χυτροπώλια. Posteaquam vero iam multi cum Martino
 fuga praerepta in tuto essent constituti, visum est omnibus praefectis,
 ut ibi hostem exspectantes acie instructa obsisterent, ulterioreque
 transitu prohiberent. Erat vero quidam inter praecipuos clarissimosque
 duces Theodorus nomine, genus quidem ducens e gente 
 
 Zanorum, sed apud Romanos educatus, quique iam barbaricos mores,
 tametsi patrii erant, exuerat et ad summam urbanitatem traduxerat.
 Hic itaque Theodorus cum suo agmine (sequebantur enim
 ipsum non pauciores quingentis suae nationis viri) circa Telephim
 adhuc stationem habebat. Mandarat enim ei Martinus, ne prius inde
 discederet, quam omnes hostes irruentes vidisset, eorumque numerum,
 quoad fieri posset, observaret cognosceretque, quid viriuin, quid
 animi haberent.

21. Tum ille, ut erat ad omnia strenuus atque audax, mandata
 exsequitur. Ac deinde, cum iam Persarum copias propugnaculum
 ingressas vidisset, cognovissetque non eo teuus substiturum hostem,
 sed conflictus esse percupidum, confestim inde se subduxit,
 Cumque in itinere multos Romanorum non recta ad Ollaria contendentes
 deprehendisset, prout eis erat imperatum, sed Lazorum domibus
 insultantes, panicum et zeam sive semina, aliaque esculaenta rapientes,
 eos revocare nitebatur, temeritatis accusans, qui nescirent,
 quibus in malis versarentur. Quotquot igitur ex iis erant minus
 gulosi atque intemperantes, potiora moniti ei sese adiunxerunt, et 
 
 sensim se receperunt. Theodoro tamen locus non erat mature nuntiandi
 praefectis, Mermeroem imminere. Nonnullis enim adhuc extra
 castra rapinae intentis neque desistentibus Persae repente superveniunt;
 et nonnullos quidem eorum obtruncant; reliqui concitatiore
 cursu fugientes celeriter cum tumultu eiulatuque in exercitum
 ruunt, adeo ut omnes repentino motu perturbati et supra modum
 expavefacti, secessionem e castris fecerint. Praefecti vero (neque
 enim adhuc aciem ordinarant) metuentes etiam, ne barbari imparatos
 opprimerent, quae antea statuta erant, neglexerunt, neque
 quid consilii caperent sciebant. Neque enim tempus deliberationem
 de rebus praesentibus admittebat, neque ipsa animorum perturbatio.
 Motis igitur confestim e campo castris, universus exercitus in turpem
 incompositamque fugam se convertit; neque antea a fuga destiterunt,
 quam ad Insulam pervenissent. Distat autem haec Insula a
 Telephi quinque summum parasangis; tantum itineris strenui illi
 viri unius diei spatio confecerunt celerrime currentes. Constat autem
 parasanga, ut quidem Herodoto et Xenophonti placet, triginta
 stadiis, ut vero nunc Iberi et Persae volunt, uno tantum supra viginti.
 Idem sentiunt et Lazi; nequaquam tamen ea appellatione
 utuntur, sed ἀναπαύλας, hoc est mansiones, vocant, et mea quidem 
 
 sententia recte. Nam et baiuli eorum singulis parasangis emensis
 et onera depounut et paululum conquiescunt, aliis ad excipienda
 vicissim onera succedentibus; idque quoties factitant, per totidem
 spatia itinera metiuntur et dividunt. Sive igitur hoc, sive illo modo
 parasanga est appellanda, CL. stadiis a propugnaculo Insula haec distat.
 Est autem locus hic vehementer munitus, neque facile pervius,
 fluviorum vorticibus circumcinctus. Phasis enim et Doconus distinctis
 alveis e Caucaso defluentes, atque initio quam longissime inter se
 distantes, illic, cogente ita locorum situ, sensim sibi mutuo appropinquant,
 non maguo amplius intervallo seiuncti: adeo ut Romani
 alveo quodam ducto, Phasidisque amnis aggere perfosso, eius fluenta
 ta in Doconum derivarint, eaque ratione duo hi fluvii, qua parte
 Insula in orientem vergit, in unum coeant locumque cingant. Inde
 vero rursus cum flexus quosdam anfractusque faciant, non exiguum
 campum intra se complectuntur. Ulterius vero progressi ad occidentem
 solem sponte sua coeunt penitusque commiscentur: ita ut
 quicquid ab his intercipitur, perfecte insulam efficiat. Hic itaque
 collecti Romani subsistebant.

22. Mermeroes vero cum ad Ollaria venisset, multisque contumeliis
 verborum mollitiem ignaviamque non audientibus obiecisset,
 censuit ulterius sibi progrediendum non esse, neque Insulam invadendam.
 Neque enim tanto exercitui commeatus in medio hostilis
 terrae suppetere potuisset, neque alioquin ad absidionem bene comdifficulates
 paratus erat Quocirca redeundum sibi Telephin et ad illas locorum
 difficultates nequaquam censens, tabulis cratibusque et ratibus eum
 in usum confectis phasidis ripas iungens, ac veluti ponte sternens,
 universum exercitum intrepide, nemine obsistente, traiecit, ac Persas
 quidem, quos in Onogori locarat, castello, quod ipse antea in ditione
 Archaeopolitana, ut adversus Romanos propugnaculi loco esset,
 struxerat, cuin animasset validioreque praesidio auxisset, omniaque
 illic quantum poterat comnmnisset, Cotaesium denuo et Muchirisim
 se recepit. Repente autem morbo quodam correptus, cum pessime
 haberet, maxima validissimaque exercitus parte, qui sua tuerentur,
 ibi relicta, ipse in Iberiam concessit, aegreque in oppidum Meschitha
 ita dictum delatus, cura vim morbi ferre non posset, ibi tum 
 
 vere tandem diem obiit Mermeroes, vir sane inter Persas praestantissimus,
 maximi consilii, reique bellicae peritissimus, animique
 vehementer strenui: qui quidem cum iam gravis annis, et a multo
 tempore utroque pede claudus esset, neque equitare posset, laboribus
 tamen perinde ac robustissimus aliquis iuvenis vacabat, netque
 ullos labores detrectabat; sed lectica gestatus in aciem prodibat,
 eaque ratione et hostibus terrorem incutiens, et suos animans
 atque exhortans; quaeque facto opus erat recte administrans, multas
 retulit victorias; usque adeo virtus imperatoria non corporis
 robori potius quam prudentiae est adscribenda. Tunc utique demortuum
 Mermerois corpus ipsius familiares elatum extraque oppidum
 deportatum solum ita ac nudum patrio ritu canibus pariter
 atque avibus obscoenis quaeque cadaveribus pascuntur, devorandum
 exposuerunt.

23. Hunc enim sepeliendi morem observant Persae, atque hac
 ratione absumtis carhibus, nuda ossa sparsim per campos proiecta
 putrescunt. ln capsa enim aliqua vel loculo condere vel etiam
 terra obtumulare neutiquam fas est. Cuicuhque vero cadaveri non
 statim advolarint aves, vel accurrentes canes non illico dilaniarint,
 illius hominis impuros fuisse mores credunt, animumque iniustum 
 
 et barathro dignum, maloque daemoni dicatum. Tum porro et quidem
 magis necessarii atque amici iacentem lugent lamentisque prosequuntur,
 ut penitus emortuum, neque melioris fati participem.
 Qui vero quam citissime denoratus fuerit, felicissimum praedicant,
 eiusque animam summa admiratione prosequuntur, ut longe praestantissimam
 et Deo similem et in beatas sedes evolaturam. Promiscua
 vero et obscurior turba, sicubi in exercitu gravissimo aliquo
 morbo prematur, spirantes adhuc et mente constantes educuntur:
 (??)osteaquam vero expositus in hunc modum aliquis fuerit, panis
 rustum ei et aqua baculusque iuxta apponuntur, ut quamdiu cibum
 degustare possit et virium aliquid ei supersit, baculo illo animantia
 irruentia arceat, epulonesque propulset. Si vero nondum
 quidem interierit, vincat tamen vis morbi adeo, ut iam manus amplius
 movere nequeat, tum utique miserum semimortuum et iam
 animam agere incipientem devorant, et spem diutius etiam fortasse
 vivendi praeripiunt. Multi enim cum iam convaluissent, domum
 redierunt veluti in scena et tragoedia ex tenebricosis Orci portis
 reversi, macilenti quidam et decolores obviosque terriculantes. Si 
 
 quis autem ita redeat, aversantur eum omnes et defugiunt, ut maxime
 piacularem, et inter subterraneos adhuc eum censent; neque antea
 pristinum vitae institutum colere ei permittitur, donec a magis expiatum
 fuerit piaculum exspectatae mortis, et quodammodo vita redonetur.
 Et certe manifestum est singulas hominum nationes, si cui
 legi, quae a multo tempore obtinuerit, assueverint, optimam eam
 aequissimamque iudicare; et sicubi quid praetcr eam fiat, reiectaneum
 id ipsis ac ridiculum videri dignumque, cui fides abrogetur.
 Inventae sunt tamen ab hominibus suarum legum rationes et causae
 alliae atque aliae, fortasse quidem verae, fortassis autem et ad persuadendum
 comparatae. Quo fit, ut mirum mihi non videatur, si et
 Praestare rituum suorum rationem reddentes, eos etiam quibusvis aliis
 praestare censeant. Illud vero et quidem vehementer miror, quod
 vetustissimi illius regionis habitatores, Assyrii videlicet, Chaldaei et
 Medi, non eadem cum Persis sentiant. Nam circa Nini urbem et
 circa Babylonicam ac praeterea Medicam regionem tumuli et capsae
 eorum, qui olim mortui fuerunt, exstant, non alium quam nostrum
 morem servantes; et sive corpora sint, sive cinis, quod iis conditur, 
 
 utpote illis Graeeanico ritu crematis, neutiquam certe similia haec
 eis, quae nunc fiunt, fuerunt.

24. Nequaquam itaque illi hoc pacto senserunt, neque ita, ut
 qui nunc vivunt, et sepulturae et thori iura pro sua libidine violarunt,
 non solum cum sororibus et neptibus rem habentes, sed patres
 cum filiabus, et quod omnium est sceleratissimum, o leges, o
 natura! filii cum suis matribus. Huius enim flagitii novum ab eis
 exemplum statutum fuisse, manifestissime hinc cuivis liquere potest.
 Fertur namque magnam illam Semiramim Assyriam eo incontinentiae
 venisse, ut cum filio suo Ninya congredi voluerit, atquc adeo
 iuvenem sollicitasse; illum vero recusasse molesteque tulisse; tandem
 vero cum matrem libidinis impatientem urgentemque cerneret,
 eam interfecisse, et hoc potius quam alterum illud scelus perpetrare
 petrare maluisse. Atqui si lege haec permissa fuissent, nequaquam,
 uti arbitror, Ninyas eo crudelitatis venisset. Sed quid attinet haec
 perquam vetusta commemorare? Paulo enim post Macedonica tempora
 et Persarum eversionem aiunt Artaxerxem, Darii filium, matrem
 suam Parysatidem, cum eidem, quo Semiramis, malo obnoxia, 
 
 rem secum habere cuperet, non quidem necasse, declinasse tamen
 iracunde ac reiecisse; quod neque pium id esset, neque patrium,
 neque in communi vita consuetum. Persae vero, qui nunc sunt, priores
 quidem mores fere omnes neglexerunt atque abiecerunt, alienis
 vero ac veluti adulterinis institutis utuntur, Zoroastri Oromasdae
 disciplina deliniti. Hic autem Zoroaster sive Zarades (duplex. enim
 ei appellatio tribuitur), quando primum floruerit et leges condiderit,
 liquido non conslat. Persae vero huius aetatis sub Hystaspe, simpliciter
 tamen citraque ullam adiectionem, vixisse aiunt, adeo ut
 valde ambigatur neque certo sciri possit, utrum Darii pater, an alius
 quispiam. hic Hystaspes fuerit. Quocunque vero tandem tempore
 floruerit, auctor eis et dux magicae religionis exstitit; pristinoque
 sacrorum ritu immutato, confusaneas quasdam et varias opiniones
 induxit. Antiquitus enim lovem et Saturnum ceterosque omnes Deos
 a Graecis celebratos colebant, co excepto, quod non easdem appellationes
 retinerent; sed Belum quidem lovem et Sandem Herculem,
 Ïtida Venerem, aliterque alios vocabant, ut alibi Berosus Babylonius,
 et Athenocles, et Simacus, qui antiquissimas Assyriorum 
 
 Medorumque res conscripserunt, testantur. Nunc vero maiore ex
 parte cum iis, qui Manichaei dicuntur, conveniunt; quatenus duo
 prima principia satuunt, atque alterum quidem bonum et optima
 quaeque ex se gignens; alterum contrario plane modo secundum
 haec duo se habens; nominaque illis indunt barbara, ex ipsorum
 lingua ducta. Bonum enim, sive Deum sive creatorem, Hormisdatem
 appellant; Arimanes autem pessimo iili ac pernicioso est nomen.
 Festum etiam omnium maximum, quod malorum sublationem vocant,
 peragunt, in quo serpentes quamplurimos, et ex aliis animantibus
 quaecunque desertis in locis degunt, interficientes, magis offerunt,
 veluti in argumentum pietatis. Ea enim ratione credunt se
 bonam gratamque bono illi operam navasse, ingratam vero et noxiam
 Arimani. Venerantur autem praecipue aquam, adeo ut ueque
 faciem ea abluant, neque aliter attingant, nisi potus causa et ob
 plantarum curam.

25. Multos vero etiam alios Deos habent et colunt; id Graecanicum
 est. Sacrificiis etiam utuntur et lustrationibus et vaticiniis;
 etiam hoc Graccanico more. Ignis autem iis maximc honorandus
 sanctissimusque videtur; atque idcirco in aediculis quibusdam sacris
 ac semotis magi eum perennem asservant, inque eum despicientes 
 
 arcana sacra peragunt, et de rebus futuris sciscitantur. Hoc vero,
 ut arbitror, institutum vel a Chaldaeis, vel ab alia aliqua natione
 acceperunt, neque enim cum aliis consentit. Ita illis opinio ex quamplurimis
 gentibus conflata, varie admodum composita est. Et mihi
 quidem non abs re id factum videtur. Neque enim aliam ullam rem
 publicam novi, in ita varias formas ac species mutatam, quaeque in
 uno eodemque statu quam diutissime permanere non potuerit; sed
 cum quam plurimarum ac diversissimarum gentium imperium admiserit,
 ideirco etiam verisimiliter multarum formarum et legum monumenta
 servat. Primi enim omnium, quos auditu accepimus, Assyrii
 dicuntur universam Asiam occupasse, exceptis Indis, qui ultra Gangem
 habitant. Ninus quoque primo videtur etiam imperium ibi stabilisse,
 et post eum Semiramis, ac deinceps omnes horum posteri ad Belum
 Dercetadae filium. Cum enim in hoc Belo Semiramicae stirpis successio
 desineret, Belitaras quidam nomine vir insitor et hortorum,
 qui in regia erant, curator ac magister, imperium sibi mira ratione 
 
 vindicavit suoque generi insevit, quemadmodum Bio et Alexander
 Polyhistor memoriae prodiderunt, donec Sardanapalo regnante, ut
 illi scribunt, cum iam emarcuisset imperium, Arbaces Medus et
 Belesys Babylonius illud Assyriis eripuerunt, interfecto ipsorum rege,
 et ad Medos transtulerunt, sex et trecentis iam supra mille et
 paulo amplius annis elapsis, ex quo primum Ninus ibi summam
 rerum obtinuerat. Ita enim Ctesiae Cnidio tempora describenti
 Diodorus etiam Siculus assentitur. Medi itaque rursum imperium
 sunt adepti, omniaque ipsorum legibus constituebantur. Cum vero
 etiam hi annis non minus trecentis imperio essent potiti , Cyrus
 Cambysae filius Astyage debellato ad Persas imperium traduxit. Quo
 pacto enim id non erat facturus, cum et Persa ipse esset indigena,
 simulque Medis infensus ob proelia cum Astyage habita? Cum
 vero etiam Persici reges annis octo et viginti supra ducentos imperassent,
 etiam horum imperium penitus est collapsum, ab externo
 exercitu et rege alienigena dissipatum. Alexander enim Philippi
 filius interfecto Dario rege, Arsami filio, totaque Perside subacta, ad
 Macedonicam gubernationem res transtulit. Ita enim rerum gesta- 
 
 rum magnitudine eximie clarus erat belloque insuperabilis, ut etiam
 poateaquam eum e vivis excedere contigit , successores tamen ipsius,
 Macedones cum essent, alienam exteramque regionem quam diutissime
 in potestate retinuerint, et ad summam potentiam evaserint. Et
 sane arbitror eos etiam in hunc usque diem regnaturos imperiumque
 obtenturos fuisse, Alexandri gloria sufFultos, nisi inter se dissidentes
 frequentibusque proeliis tum adversus se mutuo, tum adversus
 Romanos habitis, plura habendi studio, suas ipsorum vires
 potentiamque fregissent, effecissentque ut non amplius finitimis insuperabiles
 viderentur, cum alioquin imperassent non minore temporis
 spatio quam Medi, septem videlicet annis minus; nam etiam
 hac in re credendum est Polyhistori. Cum itaque tanto tempore
 imperasseut, a Parthis , geute aliis subdita minimeque antca ccle- 
 
 bri, imperio fuerunt exuti; qui deinceps eo universo, Aegypto excepta,
 sunt potiti; Arsacide quidem primum defectionis auctore,
 adeo ut Arsacidae, qui eum sequuti sunt, dicti fuerint. Mithridates
 vero non multo post ad summam quandam gloriam Parthorum nome(??)
 evexit.

26. Annis autem LXX. supra ducentos ab Arsace primo ad Artabanum
 ultimum regem usque elapsis, cum Romanorum res sub
 Alexandro Mamaeae filio essent constitutae, sub id tempus Chosrois
 progenies apud nos regnare coepit; Persarumque gubernatio, quae in
 hunc usque diem durat, tum temporis initium habuit. Siquidem Artaxares
 quidam nomine, vir Persa, inglorius quidem primum et obscurus,
 industrius tamen magnisque rebus gerendis par, aptusque
 ad quae bene constituta sunt movendum, coniuratorum manu collecta,
 Artabanum regem adortus obtruncat, et cidari capiti suo imposita,
 Parthicaque potentia subversa, Persis denuo pristinum imperium
 recuperavit. Erat autem is magicae disciplinae addictus et
 arcanis sacris operabatur; unde et magica gens ex eo tempore vallidior
 arrogantiroque est facta; quae quidem etiam antea erat, et ab
 antiquo hane appellationem retinet, nondum tamen eo honoris et
 licentiae erat evecta; sed aliqua etiam ex parte e magistratibus contemnebatur,
 quod quidem aperte liquet. Neque enim qui circa Darium
 erant Persae, cum olim Smerdis quidam magus post Cambysem
 Cyri filium regnum arripuisset, bonum factum illud duxerunt, et
 Smerdem obtruncarunt, multosque alios eiusdem cum eo instituti ac 
 
 sententiae; quod fas non esset magis regium solium affectare eique
 insidere; tantumque abfuit, ut piaculares illae caedes ipsis sint visae,
 ut potius etiam maiore memoria dignas iudicarint, utque seditionem
 illam festum vocarint μαγοφόνια dictum, hoc est magorum caedes, et
 sacrificia diis pro gratiamrum actione instituerint, Nunc vero magi omnes
 in summo apud eos sunt honore ac veneratione, publicaque omnia
 eorum consiliis praedictionibusque administrantur, et unicuique privatim,
 quae ad dicam causamque suam pertinent, intentanti, praesunt
 magi, qui cognoscant quid agatur, et arbitrium suum interponant;
 neque quicquam omnino Persis videtur legitimum esse et aequum,
 quod non a mago confirmatum stabilitumque fuerit.

27. Fertur etiam Artaxari mater Pabeco cuidam nupsisse, ignobili
 plane homini, coriario scilicet sive sutori, peritissimo tamen cursus
 astrorum, quique facile futura prospiceret. Virum autem quendam
 militarem, nomine Sasanum, per Cadusaeorum regionem forte fortuna
 iter facientem, apud Pabecum hospitio exceptum et in illius domuncula
 divertisse; hunc vero quocunque tandem modo (crediderim certe
 ut vatem), cum praevidisset eum, qui ex hospite illo gigneretur, fore
 praeclarum maximeque illustrem et ad summum felicitatis fastigium
 evasurum; doluisse quidem et fortunam suam deplorasse, quod sibi 
 
 nec filia esset, neque soror; neque ulla alia mulier arcta affinitate coniuncta,
 tandem vero se toro suo cessisse, hospitemque uxori suae adiumxisse,
 abiecto strenue pudore; quippe quid dedecus ac ignominiam, quae
 sibi inde imminebat, cum bona quam exspectabat fortuna esset commutaturus;
 atque ila natum Artaxarem, educatum quidem a Pabeco; cum
 vero iam adultiore aetate fortissime regnum obtineret, contentionem statim
 immanemque rixam aperte inter Sasanum et Pabecum exarsisse;
 utrumque enim voluisse filium ex se appellari; atque aegre tandem
 inter eos convenisse, ut filius quidem Pabeci vocaretur, esemine tamen
 Sasani genitus. Hoc modo Artaxaris genus repetentes Persae, vera haec
 esse affirmant, ut in regiis membranis conscripta. Ego vero omnium
 deinceps posterorum, quotquot ei successerunt, paulo et nomina recensebo,
 et quamdiu quisque regnaverit: quod quidem ab omnibus,
 qui in hunc usque diem annales scripserunt, est praetermissum, neque
 maguae curae eis fuit huiuscemodi res pervestigare; sed Romanorum
 quidem reges a Romulo fortassis, aut altius adhuc ab Aenea Anchisae
 filio orsi, ad Anastasium et Iustinum seniorem usque enumerant:
 Persarum vero reges (eos inquam, qui post Parthorum expulsionem
 regnarunt,) non item apponentes, tempora non reete distinxereunt; 
 
 cum alioquin ita facere oportuisset. Ego vero accurate, quae de
 his etiam ab ipsis conscripta sunt, recollegi; et praesenti historiae
 magnopere conducere arbitror omnium meminisse. In progressu itaque
 ubi opus fore iudicavero, id faciam; tametsi multa nomina et
 quidem barbara leviter tantum recensere oportebit; et quidem nonnullorum,
 qui nihil memoratu dignum gesserunt. Hoc tantum in praesentia
 lucis utilitatisque ad plurima causa dicam, undeviginti supra
 trecentos annos terminari atque desinere in vigesimum quintum annum
 imperii huius Chosrois; quo ipso tempore et bella in Colchica ditione
 vigebant, et Mermeroem mortem obire contigit. Iustinianus vero
 imperator tum temporis vigesimum octavum annum, ex quo Romanis
 imperarat, peregerat.

28. Ceterum ubi paucula quaedam de Chosroe commemoravero,
 statim ad priora redibo. Depraedicant enim illum atque admirantur
 supra ipsius mcritum non tantum Persae, sed et nonnulli Romanorum,
 veluti litterarum amatorem, quique ad philosophiae nostrae
 culmen evaserit, cum ei Graecanica scripta ab interprete quopiam
 in Persicam linguam essent convcrsa. Aiuntitaque, quod totum Aristotelem
 melius ebibcrit, quam Demosthcnes Thucydidem, quodque Platonicis
 dogmatibus totus refcrtus fuerit, adeo ut ne Timaeus quidem eius
 intelligentiam subterfugerit, tametsi lineari speculatione valde sit argutus
 et naturae motus invcstiget; sed neque Phaedo , neque Gorgias,
 neque alius quisquam ex elegantioribus et difficilioribus ipsius dialogis,
 qualis, arbitror, est Parmenides. Ego vero eum doclrina praeditum
 fuisse et quidem summa, nequaquam crediderim. Qui enim fieri
 poterat, ut puritas ilia veterum nominum et nativa gratia, et praeagresti
 terea rerum ipsarum naturae congruens valdcque accommodata, in
 agresti quadam et ineptissima lingua conservaretur? Quo vero etiam
 pacto vir regio fastu a puero multaque assentatione delibutus, et
 arbarum inprimis vitae genus sectatus et bella semper proeliaque
 spirans, quo pacto, inquam, qui ita vitam instituit, videatur ali- 
 
 quid magni ac memorabilis fructus ex hisce disciplinis reportare
 et in iis exercitatus esse posse? Quod si quis itaque eum ideirco
 laudaverit, quod rex cum esset et Persa, tantarumque gentium
 pariter ac rerum cura ei incumberet, nihilominus tamen etiam studia
 litterarum degustare voluerit et hac gloria se oblectarit: collaudaverim
 profecto hominem etiam ego, aliisque barbaris praetulerim.
 Quotquot vero eum eximie doctum vocant et tantum non omnibus,
 quotquot uspiam philosophiae cultores exstiterunt, antecellentem,
 perinde ac si omnium artium ac scientiarum principia et causas
 pernovisset, qualem illum eximie doctum Peripatetici statuunt; qui,
 inquam, ita sentiunt, quam lougissime a vero aberrare deprehendi
 possint, solam multitudinis famam sequentes.

29. Vir enim quidara, natione Syrus, Uranius nomine, Ryzantii
 oberrabat, artem quidem profitens medicam, ex Aristotelis vero dogmatibus
 nullum perfecte norat, inani tamen variae doctrinae opinione
 turgebat, quod coutentiosus esset in congressibus. Frequenter 
 
 enim ad palatii porticus ventitans, et in librariis tabernis sedens,
 contendebat verbisque ampullaribus agebat cum iis, qui eo comme-
 are solent, et consueta haecce de Deo vocabula iactare, qualia nimirum
 sunt natura atque essentia, et passibilitas, ut ita dicam, atque
 inpermixtibilitas: quorum plerique ne Grammatistarum quidem scholas
 frequentarant, sed nec satis frugi homines erant: facile intcrea aíquid
 atque expeditum esse existimant transsultorio, quod est in
 proverbio, pede ferri, et de Deo disserere, adeo beata et incomprehensibili
 re, humanumque intellectum cxsuperante, coque solo,
 quod ignoretur, admiranda. Quocirca frequenter vespertinis temporibus,
 cum ex crapula, ut verisimile est, et luxu reversi sua habent
 conciliabula, prout cuique libitum fuerit, irreverenter de sublimibus
 hisce rebus divinisque quaestionibus sermones miscent; et semper
 per de iisdem argutantes, nec ipsi aliis quicquam persuadent, neque
 de concepta semel opinione, qualiscunque tandem ea sit, disce
 dunt, sed eadem semper mordicus retinent et tuentur; finitaque
 altercatione infensis inter se animis discedunt, et apertis conviciis
 sese mutuo lacessunt, turpes voces emittentes, instar aleatorum
 rixantium. Atque ita solvitur ipsis certamen, aegreque discedunt, 
 
 nullo cum fructu dato vel accepto; acerrimi vero hostes ex amicis
 facti. Inter hos primas obtinens iste Uranius, perinde atque Homericus
 ille Thersites, tumultuabatur et verborum nullum faciebat
 finem; nihil vero solidi de Deo sentiebat, neque sciebat, quomodo
 oporteret probabilia opponere; nihilominus tamen modo primae thesi
 interrogationum contradicens, modo vero priusquam responderet,
 contra interrogans causas quaestionum, non sinebat disceptationem
 ordine procedere; sed aperta confundens, efficiebat ut rei quaesitae
 veritas emicare invenirique non posset. Volebat enim ephecticem vocatam
 disciplinam (qua iudicium de quavis re proposita suspenditur)
 imitari, et iuxta Pyrrhonem et Sextum Empiricum responsiones facere;
 finemque consequi vacuitatem perturbationis in animo, existimando nimirum
 mirum nihil esse, quod percipi intellectuve comprehendi posset. At ne
 haec quidem perdidicerat, sed tantum degustarat, et exiguam quandam
 cognitionem consecutus erat, qua eos qui hanc disciplinam nunquam
 attigerant, fallere ac circumvenire posset. In litteris vero rudis cum
 esset, in usu vitae multo erat rudior atque inscitior. Lautiorum enim
 domos frequentans, variisque cibis se ingurgitans, et Thericleum poculum
 frequenter ori admovens, verbisque utens prae temulentia
 valde turpibus atque obscoenis, ludibrio habitus est maximo, adeo ut 
 
 et colaphis caederetur interdum, et cyathis veluti pridianorum poculorum
 reliquiis facies ei perfunderetur, et omnibus esset convivatoribus
 deridiculus, non minus quam moriones, histriones et
 scurrae. Ac talis quidem cum esset Uranius, ad Persas venit,
 ab Areobindo quodam legato adductus. Ut impostor et cothurni
 instar versatilis, quique fictitiam morum concinnitatem prae se ferre
 norat, honestissimam sibi vestem induit, quali apud nos litterarum
 professores doctoresque utuntur; et sic, tetrico ac gravi
 vultu, ad Chosroen ingressus est, qui novitate spectaculi perculsus, et
 aliquid divinae rei esse imaginatus, et philosophum revera ipsum esse
 ralus (nam et ita ibi vocitabatur) libens eum benigneque excepit.
 convocatis autem magis, sermones cum eo miscuit de generatione et
 natura, et an hoc universum finis expers futurum esset, et an unum
 rerum omnium principium sit statuendum.

30. Tum itaque Uranius nihil quidem opportunum dicebat, neque
 prorsus intelligebat, sola vero praefidentia et inani linguae volubilitate,
 quemadmodum in Gorgia ait Socrates, nihil sciens inter
 nihil scientes, vincebat. Ita vero scurra ille stolidus regem cepit, ut
 et ingenti pecuniae summa eum donarit, et ad communem secum 
 
 mensam admitteret, et patera praolibata ei propinaret, quod nulli
 antca alteri factitarat; frequenter ctiam iuraret se nunquam talem
 virum vidisse , tametsi antea pracstantissimos revera philosophos vidisset,
 qui hinc ad eum se contulissent. Paulo enim ante Damascius
 Syrus , et Simplicius Cilix, et Eulamius Phryx, et Priscianus Lydius,
 Hermiasque et Diogeues Phoenices, et Isidorus Gazaeus , hi inquam
 omnes, tlos ipse alque apex, ut poetice loquar , nostri aevi philosophorum,
 cum ipsis opinio de Deo, quae apud Romanos vigchat, non
 satis proharetur, existimabant Persicam clisciplinam longe esse praestantiorem,
 stanliorem, hisec videlicet rebus, quae a multis celebrantur, persuasi:
 quod apud illos principatus sit iustissimus, et qualem Plato descrihit,
 philosophia et regno in unum conspirante; probi vero inprimis et
 modesti subditi; et neque fures ibi nascuntur , nequo praedones, sed
 nec alias iniustitiae species perpelrantes; adeo ut si quis aliquid ex.
 rebus suis pretiosis loco quantumvis deserto reliquerit, nemo qui in
 id inciderit, sit sublaturus, mauet vero ita, etiamsi incustoditum sit,
 integrum ei qui reliquit, donec redeat: his itaque rebus ut veris
 exciti, et praeterea cum ipsis interdictum esset legibus secure hic
 degere, quippe qui receptis moribus atque institutis sese non accom- 
 
 modarent, ad peregrinas nullaque morum similitudine coniunctas
 gentes sese contulerunt, tanquam ibi deinceps victuri. Primum itaque
 cum eos, qui in dignitate aliqua vel magistratu constituti erant,
 valde fastuosos animisque supra modum elatia esse comperissent,
 detestabantur eos atque improbabant; postea animadverterunt multos
 parietum perfossores et grassatores ac fures partim deprehendi, partim
 latere, omnemque iniustitiae speciem vigere. Potentiores enim opprimunt
 inferiores, multamque inter se crudelitatem atque inhumanitatem
 exercent; et, quod omnibus est absurdius, cum unicuique
 permissum sit tot ac velint uxores ducere, et iam duxerint, ab adulteriis
 tamen non abstinent. His itaque omnibus de causis philosophi
 pbi summa animi aegritudine affecti se ipsi migrationis suae
 damnabant.

31. Postquam vero collatis cum ipso etiam rege sermonibus spe
 sua essent frustrati, hominemque comperissent philosophiae quidem
 studium iactantem, qui tamen nihil adhuc sublimiorum audierat, sed
 ne opinione quidem cum ipsis conveniebat, aliis vero nonnullis institutis
 assueverat, qualia modo recensui; illam quoque promiscui concubitus
 vaesaniam non ferentes, confestim inde se receperunt. Atqui 
 
 ille eos adamabat, utque manerent rogabat; ipsi vero magis ex re
 sua esse censebant, si vel immissis tantum in Romanorum fines pedibus,
 statim, si ita usu veniret, morerentur, quam si apud Persas manentes
 amplissimis honoribus praemiisque afficerentur. Atque ita omnes
 domum redierunt, barbari regis hospitalitate valere iussa. Fructum
 tamen ex ea peregrinatione retulerunt in re minime vulgari aut contemnenda;
 sed unde eis deinceps iucundissime per omnem vitam et
 ex animi sententia vivere licuit. Cum enim per id tempus Romani
 et Persae pacem ac foedus inter sese pepigissent, haec etiam in pactis
 conditio continebatur, quod viri illi ad suas sedes reversi citra ullum
 metum in posterum ibi degere possent, neque quicquam quam quod
 probarent sentire aut patriam opinionem mutare cogerentur. Neque
 enim permittere voluit Chosroes, quin hac etiam in parte pacta constarent
 rataque essent. Fertur vero in eorum reditu admirandum
 quid et memoratu dignum eis accidisse. Cum enim in agro quodam
 Persico conquiescerent, conspieati sunt cadaver hominis recenter mortui
 neglectim ita inhumatum abiectum. Tum illi barbaricae legis
 iniquitatem commiserati, et nequaquam aequum esse censentes, si
 negligerent naturam ex parte iniuria affectam, contexerunt ut potuerunt
 ministros cadaver, terraque contumulantes sepelierunt. Nocte
 vero illa, dormientibus iam omuibus, visus est eorum, neseio 
 
 quis , (neque enim nomen novi,) visus tamen est sibi videre virum
 sencm, minime quidem notum, gravem alioquin et vencrandum,
 et philosophiae studium lam vestis forma quam oblonga promissaque
 missaque barba prae se ferentem, qui sibi inclamabat, tanquam exhortans
 ac mandans , hos versus :
 
 Ne tumules. inliumatum; at nuchun linque cadaver 
 Dilacerare canes, escamque volucribus esse: 
 Mater enim Τelluus cunctorum haud suscipit illum, 
 Qui matrem est ausus facto vitiare nefando. 
 
 Ille antem confestim prae metu expergefactus, somnium suum aliis
 renunciavit: atque hi initio quidem dubitabant, quonam somnium
 esset evasurum. Summo itaque mane cum surrcxissent et institutum
 iter prosequerentur , transeuntes illum campum, situ locorum
 ita cogente, in quo subitariam sepulturam procurarant, reperiunt
 cadaver illud denuo nudum super tumulum iacens, perinde ac si terra
 illum spoutanea aliqua ratione in apertum eiecisset, neque eum nou
 disccrptum atque absumptum asscrvare sustinuisset. Miraculo itaque
 spectaculi perculsi iter suum contiuuarunt, nullo amplius ex instituto
 ac more ipsorum ofiicio ei pracstito. Somnium cnim expcndc- 
 
 runt, et in eam inde sententiaim venernnt, quod Persae hanc poenam
 et vindictam luant flagitiosi cum matribus suis congressus, inhuraati
 manere et a canibus raerito disccrpi.

32. Horum autcm virorum cum iarn periculum fecisset Chosroes,
 nihilominus tameu Uranium plus et admirabatur et expetebat.
 Causa vero huius rei naturaliter, uti arbitror, humano generi est
 insita. Solemus enim omnes, quae ad nos propius accedunt similiaque
 nobis sunt, amica ducere et optima; refugere autem atque aversair
 quod maius est et supcrius. Quocirca et ei huc reverso amicissimas
 lilteras mittebat, et magistro utcbatur. Quo factum est, ut iam
 esset intolerabilis, regis amicitia turgidus atque elatus: omnes passim
 in conviviis et convcntibus vclliGans, neque aliam ullam cantilenam
 canens, quam quo honore ipsum affecisset Chosroes, et quibus
 de rebus inter se connncutati fuisscnt ; multoque fcrocior nobis prae-
 clarus ille vir rediit, quam antea fuerat, perinde ac si ea tautum de
 causa tantum itineris esset emensus. Cum alioquin esset homo vanissimus,
 planeque ridiculus, taraen eo ipso, quod barbarum regera frequenter
 celebraret ac depraedicaret , multis plane persuadebat, quod
 vehementer esset doctus. Qui enim leviter omnia admittunt, etperegrinis
 ac novis narrationibus avidis auribus inhiant, facile ab ipso
 magnificis splendidisque verbis eas ornante atque amplificante persua- 
 
 debantur, neque quis esset laudator, neque quem laudaret, neque
 qua de re, considerantes. Nam quod ad exercituum instructionem
 et armorum rectam administrationem assiduamque bellorum exercitationem
 attinet, merito quispiam laudaverit Chosroem, quippe qui
 neque labori unquam cesserit, neque senectutis imbecillitati: in litteris
 vero et philosophia talis censendus est, qualem verisimile est esse
 virum, qui et sodalis et auditor Uranii illius sit declaratus.

1. Persarum instituta, vanaque ipsorum reipublicae immutatio,
 et quaecunque de Chosroe ciusque genere mihi dicenda visa sunt, ca
 uuiversa et quidcm longior oratione sum persccutus, et ad praecc- 
 
 denlta nou plane pertinent. Sed neque supervacanea fortasse videri
 possint neque inutilia, quin potius , meo quidem iudicio, utile dulci
 coniuuctum habentia. Cupio enim, si in me esset, maximique facio,
 Musis, quod aiunt, Gratias permiscere: in diversum vero me abripiunt
 curae, sequorque illibenti animo circumagentem me necessitatem.
 Historiae enim scriptio maximum cum sit augustissimumque
 opus, omnique occupatione praestantius, acccssorium quoddam, ut
 Boeotia lyra dixerit, viae simul et vitae occupatio eflicitur. Neque
 enim mihi licet in iis quae maxime vellem, suavissime vitam tratlucere. 
 Nam cum oporteret veterum sapientum scriptis relegendis im morari,
 imitandi vidclicet causa, et quaecunque passim utiliter litleris
 prodita sunt, accurate expendere et perscrutari , animumque ab aliis
 curis solutum ac liberum iis impendere: ego vero sedens ad porticum
 regiam, libellos litibus forensibus et molestiis plenos a mane in vespernm 
 usque tractandis et versandis sum occupatus: et molestae quidem
 mihi vehementer accidunt forenscs istae interpellationes et turbae,
 molestmn vero rursus milii hisce molestiis carere, cum videlicet absqne 
 laboribua et molesliis necessaria milii nequaquam snppetantt
 Ceterum ne sic quidem conquiescam, quod ad me attinet, neque dc- 
 
 sinam quo me amor ducit sequi; etiamsi aliquis me cavilletur et reprehendat,
 ut maiora meis viribus tentantem, et in orca, quod aiunt,
 figulinam addiscentem. Tametsi enim scripta mea cuipiam spuria
 revera et subventanea videbuntur, et quodammodo animi in plurima
 distracti foetus: mihi tamen ipsi interea, quod imperitis cantoribus
 usu venire solet, fortasse non displicebunt. At vero ne longioribus
 digressionibus excursionibusque decorum excedam, ad Colchica certamina
 et ad priorem sermonen est redeundum.

2. Tum enim Chosroes, cum ipsi Mermerois obitus renuntiatus esset,
 dolorem, ut par est, ex illius iuteritu et moerorem concepit. Nevero copiae
 militares, quae in Lazico erant, duce carerent, protinus Nachoragan
 eis praefecit, virum inprimis celebrem, maximique nominis. Qui cum
 iam apparatis rebus omnibus itineri accinctus esset, mira quaedam et
 nefaria in Colchica regione acciderunt. Cum enim Romani, ut supra diximus,
 turpissima fuga arrepta, impedimentorum partem hostibus diripiendam
 reliquissent, Gubazes, Lazorum per id tempus rex, dedecus
 illud non ferendum censens, metuens etiam, ne quid gravius in posterum
 committeretur, confestim lustiniano singula nuntiavit, praefectos
 incusans, totiusque facti culpam in eorum vecordiam referens; et 
 
 quidem praccipue Bessam incusabat, post hunc Mavtinum et Rusticum.
 Erat vero Rusticus genere Graecogallas, ibique non praefectum
 aut tribunum agebat, nequc ullo militari munere fungebatur, sed
 tantum pecuniae regiae quaestor erat, non quidem cius, quac e tributis 
 vecligalibus cogebatur, (alteri enim cuipiam illa commissa erat,) sed
 eius, quae e thesauris regiis mittebatur , ut ii, quorum in proeliis virtus 
 et fortitudo emicuisset, meritis praemiis douarcntur. Quocirca
 minime obscurus erat hic vir, sed inter eos quorum auctoritas plurimum
 valerei, habitus; adeo ut etiam areana maxime ei commuuicarenur,
 principumque mandata tum demum firma fidelioraque viderentur,
 cum huic placuissent. Iustiniaaus vero etiam antea Besaae
 erat infensus; quod Petrae propugnaculo capto, aute Memerois adventurm,
 cum oportuisset eum omnes ex Iberia aditus fortissime
 obstruere, iuvante ipsum natura locorum, efficereque ut ea ex parte
 Lazicos montes barbaris inaccessibiles redderet: ipse vero id prae
 vecordia neglexerat, urbibus, quae ipsi credilae erant, obcundis, et
 pecuniae ez iis corrogandae intentus. Illa itaque in animum revo-
 Imperator, cum et haec de co adferrentur, facile est persuacans
 sus. Quocirca confestim Bessani exautoratuni , ac praeterea bonis
 suis exutum in Abascos relegavit, illic mansurum donec aliud quid
 de co statueretur. Martino vero, quautusivis graviter infcnsus, prae- 
 
 fecturae tamen primatum reliquit. Nam inter praetores sive principes
 militiae primum locum obtinebat, secundum vero Iustinus, post quem
 Buses, atque ita deinceps alii sigillatim. Atqui Martino et Rustico iam
 antea non bene cum Gubaze convenerat, sed simultas quaedam inter
 eos subardescebat gravis atrocissimaque, sed quae nondum in apertum
 incendium cruperat; nata quidem primum ex invidia, ac deinde flabello
 perpetuae temerariaeque suspicionis suscitata atque adaucta. Omnia
 enim ipsius facta saucio invidia animo explorantes iisque seipsos torquentes,
 simultatem fovebant et confirmabant. Gubazes itaque concepta
 de illorum in se odio suspicione, et ad mutuum odium exercendum provocatus,
 acribus et contumeliosis verbis eos frequenter perstringebat,
 tanquam parum viros et manus in lingua gerentes, nullamque rerum gerendarum
 curam habentes. Atque ita in conviviis conventibusque in sua
 erga eos indignatione persistebat: sed neque cum a finitimis gentibus
 legatio forte aliqua venisset, minus acriter in eos invehebatur. Hi vero
 nequaquam id ferendum rati, et criminationes ad regem delatas ad
 animum revocantes, atque ita secum statuentes, non desiturum eum
 ab ipsis criminandis, si qua in re iterum officio suo deessent, consilium
 dc tollendo e medio Gubaze inierunt, ut et acceptam iniuriam vindicarent,
 omnique in posterum ipsius metu sese liberarent

3. Variis itaque inter se consiliis agitatis, quorum summa haec
 fuit, non ante interficiendum quam Imperatoris animum tentassent;
 Ioannem, Rustici fratrem, Byzantium mittunt, qui Imperatori significaret,
 Gubazem Persarum partes foventem esse deprehensum. Ioannes
 itaque quam maxime fieri poterat clam ad Imperatoris colloquium
 cum pervenisset, criminatus est Gubazen, perinde ac si iam defectionem
 fecisset, et Persas introducturus esset, brevique provinciam
 totam eis traditurus, nisi confestim quocunque modo coerceretur.
 Imperator vero inopinato hoc nuntio perculsus, nondum tamen plenam
 ei fidem accommodans, sed mediam quandam opinionem tenens,
 age, inquit, curate ut ad nos huc mittatur. Metuens voro Ioannes,
 ne quando, si ille eo perveniret, fraus detegeretur, Sit ita, inquit,
 domine, quid vero faciendum nobis, si id sua sponte facere
 detrectarit? Cogendus erit, inquit rex, subditus cum sit, et quacunque
 ratione est ablegandus. Statim itaque sermonem regis excipiens
 Ioannes, Quid si, inquit, coactus resistat, quid tum fiet?
 Quid, inquit, aliud, quam quod tyrannis solet, ut pessime pereat.
 Nil ergo, inquit Ioannes, ei erit metuendum, qui eum interfecerit?
 Nihil, inquit rex, si resistens et obaudiens ut hostis perierit. Tali 
 
 itaque responso accepto, cum in eandem fere sententiam rex ad
 praefectos militiae scripsisset, nihil ultra est percunctatus; sed abunde
 petitioni suae satis factum esse censens, confestim ad Colchos revertitur,
 litteras regias perferens. Quas cum Martinus et Iustinus legissent,
 cum viderent actum hunc scite instructum, ad audendum facinus
 sese contulerunt. Convocatis itaque Iustino et Buse, id quod in
 animo suo agitabant celantes, significarunt ad Gubazem quam citissime
 esse contendendum et cum eo consultandum, quo pacto Persas
 Onogurim insidentes collatis viribus adorirentur. Hi vero hisce rationibus
 persuasi una profecti sunt, exigua quadam e legionibus manu
 comitati. Gubazes ubi adventare ad se praefectos exercitus cognovit,
 nihil plane sinistri suspicatus, circa Chobum amnem miser eis obviam
 procedit, securus plane et nihil metuens, paucis admodum e suis
 comitatus, atque iis quidem inermibus, neque ad pugnam instructis.
 Quidni enim ita veniret ad amicos et familiares et custodes provinciae
 et nequaquam hostes, immo potius etiam exterarum gentium
 propulsatores?

4. Ita vero equis insidentes omnes, disserebant inter sese de
 praesenti rerum statu componendo. Tum Rusticus, Age, inquit, o
 Gubaze, coniunge te nostrae in Persas expeditioni, et communem
 nobiscum laborum partem subi, in illos Onogurim insidentes. Turpe
 enim fuerit si diutius eos in media nostra regione secure residere patiamur,
 praecipue cum et paucissimi sint, neque pares qui nobiscum
 proelio decernant. Tum Gubazes, At vos, inquit, boni viri, solos
 necesse est in hoc elaborare, penes quos solos eorum quae acciderunt
 omnis culpa consistit. Nisi enim supina quadam ignavia vecordiaque
 in rebus gerendis praepediti fuissetis, neque propugnaculum illud
 muro cinctum esset, neque adeo ignobilem turpemque fugam arripuissetis,
 neque quicquam eorum, quae haud par erat, factum fuisset.
 Nunc vero, viri optimi, si vos gloriae cupidos esse dicitis et si animos
 in pectore praefectis militaribus dignos geritis, intermissio ista
 officii vobis est resarcoenda. Neque enim unquam vos sequar,, neque
 bellum adibo, donec omnia, quae a vobis peccata sunt, correcta fuerint.
 His dictis confestim, perinde ac si contradictio ipsius evidens satis
 esset argumentum defectionis ad Persas et tyrannidis affectatae ac
 praemeditatae, Ioannes ille, qui malorum nuncium attulerat, stricto
 clam pugione Gubazi pectus ferit, nondum tamen letaliter. Hic vero 
 
 (habebat enim utrumque pedem complicatum super equi cervicem)
 confestim procidit in terram, non tam, ut arbitror, manus ictu quam
 inopinato deiectus. Volutantem vero ipsum humi, et adhuc assurgere
 nitentem, astans Rustici satelles, prout ei mandatum erat, ensemque
 capiti infligens, plane interficit. Hoc itaque modo Gubazem talibusque
 de causis interfectum dicunt, qui id optime nosse creduntur.
 Iustinus vero et Buzes dolebant quidem molesteque ferebant, et atrox
 facinus esse censebant; quieti tamen manebant, existimantes Iustinianum
 haec aperte per litteras mandasse. Lazorum vero exercitum universum
 ingens perturbatio et moeror invasit, adeo ut nec permisceri
 deinceps cum Romanis, neque cum ipsis militare vellent: sed posteaquam
 mortuum ex ipsorum more atque instituto tumulassent, secessione
 facta a bello deinceps abstinuerunt, utpote atroci iniuria affecti,
 et patria gloria amissa.

5. Maxima enim est et ferox natio Colchorum, maximisque aliis
 imperant: et veteri Colchorum appellatione gloriantes, supra modum
 sese ipsos extollunt et iactant, et fortasse non admodum temere.
 Inter nationes enim, quae sub alieno imperio sunt constitutae, nullam
 equidem aliam vidi ita celebrem atque felicem tam opum excellentia
 quam multitudine subditorum, locorum etiam opportunitate, 
 
 abumdanliaque rerum necessariarnm, et morum elegantia ac dexterilale.
 Ac veteres quidem habitatores bonorum, quae adfert mare, prorsns
 erant ignari, quippe quibus ne nomen qnidem navis erat auditam,
 donec eo Argo illa appulisset. Huius vero temporis Colchi et navigant,
 cum ita usu venit, et ex mercatura quaeslum faciunt : suntque
 de reliquo nequaquam barbari , neque ita vivunt, sed ad civile ac
 legale vivendi genus ex consuetudine cum Romanis sunt traducti: adeo
 ut si quis acripedes tauros hominumque e terra pullulantium segetem
 aliaque portentosa et incredibilia, quae scite de Aeeta finguntur
 a poetis, demat, praesentia veteribus longe meliora comperiat.
 Tales itaque cum essent Lazi , merito se intolerabili iniuriae affecots
 censebant, utpote rege suo atroeiter privati. Statim vero Romani,
 ineitante Martino, omnibus viribus adoriri parabant Persas Onogurim
 insidentes. Accepit vero iam inde ab antiqno hic locus eam appellationem,
 quod cum Hunni fortassc , Onoguri vocati, supcrioribus
 temporibus illo ipso in loco cum Colehis proelio decertassent victique
 fuissent, veluti monumenti et tropliaei causa id nomen ei ab indigenis
 inditum fuerit; nunc vero temporis non ita a plerisque appellatur;
 sed cum ibi templura esset sacrum divino illi Stephano, quem qui- 
 
 dem primum olim aiunt pro Christianis optime sentientibus voluntarium
 certamen adeuntem, lapidibus ab adversariis obrutum fuisse,
 statutum est ut ex illius nomine locus appellationem acciperet. Nos
 vero nihil, arbitror, vetat, quo minus vetustissima appellatione notitiae
 causa utamur, cum etiam historiae magis conveniat. Romanorum
 itaque exercitus expeditionem Onogurim versus apparabat; caedis
 enim auctores hoc urgebant, sperantes facile se propugnaculum hoc
 in potestatem suam redacturos; eoque Imperatorem, etiam intellecta
 fraude, non magnopere ipsis infensum fore, sed postremi huius facti
 opportunitate facile omnem criminationem abs sese remoturos. Omnes
 itaque et praefecti et copiae, castris in Archaeopolis campo positis,
 testudines ita dictas apparabant et machinas iaciendis ingentibus
 saxis aliaque id genus instrumenta, tanquam, si opus, murum
 Est autem testudo textum quoddam e viminibus ad tecti
 instar confectum, impenetrabile quidem prae densitate et circumquaque
 obtectum, ut utrinque lateribus deorsum porrectis subeuntes
 circumdet: pellibus vero desuper et coriis omni ex parte iniectis
 machinam obtegunt, ut munitior sit telaque repellat. Viri autem
 intus in tuto delitescentes cam clanculum attollunt, et quo volunt
 transferunt; ubi vero turri vel muro admota fuerit, tum qui in ea 
 
 sunt, adiacentem terram suffodiunt, bumoque egesta fundamenta nudant,
 eaque vectibus et malleis assidue ferientes, structuram succutiunt et
 labefactant. In hunc itaque modum Romani se ad obsidionem
 comparabant.

6. Dum haec aguntur. vir quidam Persa ad propugnaculum obambulans
 a Iustini satellitibus capitur; is in castra delatus, flagris caesus
 cogitur suorum consilia ex veritate prodere; atque haec quidem indicavit:
 Nachoragam videlicet iam in Iberiam pervenisse; se autem ab
 illo missum, ut copias, quae hic essent, animaret, tanquam praefecto
 propediem adfuturo: qui vero, inquiebat, Muchirisim et Ïsim
 insident Persae, brevi et ipsi sunt venturi, popularibus suis suppetias
 allaturi; quippe qui iam certiores facti sunt de vestra in eos expeditione.
 His ita dictis, confestim Romanorum praefecti deliberationem
 de rebus praesentibus instituerunt; ac Buzes quidem censuit
 cum universo exercitu adventanti hosti obviam eundum; hisee enim,
 uti verisimile, ob paucitatem victis, consentaneum esse eos, qui in
 propugnaculo essent, quamprimum sesc dedituros, utpote subsidio
 destitutos; quod si vero restitissent, nullo negotio subverti posse.
 Placuit id consilii etiam Uligango Herulici exercitus duci: unde ille 
 
 frequenter proverbiale qnoddam dictum, barbaricum quidem illud et
 leve, efficax tamen atque utile, in ore habebat: arcendas primum
 esse apes, et deinde mel commodius legendum. Rusticus vero (coufidenlior
 enim iam violentiorque erat factus, scelere suo, ut opinor,
 et unanimi conspiratione cum Martino animos ipsi addente,) Buzen
 apertia scommatibus et contumeliis verborum petebat, veluti nunquam
 quac ex re esscnt porpendonlem; consultissimum autcm esse dicebat,
 exercitum quidem supervacaneo labore nequaquam affligere, sed copiis
 omnibus propugnaculo admotis id ipsum facile in potestatem redigere,
 et auxilium advrntans praevertere; paucos vero, si ita videretur, in
 illos mittere,qui eos, qυο minus celeriter in se impetum faciant,
 morentur. Et certe Buzae consilium longe erat melius et rerum naturae
 accomniodatum, optimaeque belligeraudi arti consentaneum,
 strenuitatem cum securitate coniunctam habens. Ceterum cum, uti
 verisimile est, universa multitudo sceleris parpetrati particeps esset
 facta, quod sanguinariis illis se adiunxisset eosque sequuta esset;
 deterius quodque minus ex re commmuni erat consilium vicit, ut scilieet
 quamprimum poeuas luerent. Mittuutur euiin in ilios, qui ex Mu- 
 
 chirisidc adventabant, viri equites non plures sexcentis; horum ductores
 erant Dabragczas et Usigardus, ambo quidem natione barbari,
 Romanorum tamen cohortium duces. Reliqui vero omnes una cum
 praefectis propugnaculum adorti, statim opus aggressi suut, machinisque
 que admotis portas tentarunt, copiis muro circumfusis omni ex parte
 in hostem iaculabantur. Persae autem et ipsi per pinnas discurrentes,
 omnibus viribus cos, prout res postulabat, propulsabant, partim sagittis
 assidue Romanos pelcntes, partim exteriorem murum tuentes.
 Lintea enim quaedam stragulaque e sublimi suspendcntes, ea ratione
 telorum ictus infringebant, quippe quae hisce prius inflicta intricabantur.
 Magno itaque studio summaque alacritate utrinque pugnabatur,
 adeo ut proelium potius res ea, quam obsidio videri posset; tantus
 erat utrinque animorum ardor et militarium facinorum ostentatio;
 hisce quidem pro salute sua decertantibus, utpote non mediocri diserimine
 cos circumstante; his vero etiam turpte admodum esse censentibus,
 si, cum semel eos adorti essent, infecta re recederent, neque
 propugnaculum illud caperent , et Archaeopolim hostili vicinia
 liberarent.

7. Alii vero Persae ad tria bellicosorum equitum millia ex Cotaesio
 et Muchisiride Onogurim veraut movorunt; in quos negligen- 
 
 tius incautiusque procedentes nihilque hostile verentes, repente
 Dabragezas et Usigardus cum suis copiis irruunt; et repentina illa
 impressione perculsos statim in fugam vertunt. Quod ubi Romanis
 obsidentibus est nuntiatum, coufestim ferociore in propugnaculum
 impetu facto, vela illa, quibus murus obductus erat, detraxerunt, et
 citra ullum ordinem compluribus in locis per muros diffusi erant, tanquam
 facile deinceps omnia direpturi, utpote hostibus qui foris erant
 fugatis, et nemis ipsos ultra infestaturo. At illi cum citissime cognovissent,
 non universum Romanorum exercitum in ipsos impetum
 fecisse, sed paucos admodum, quique speculatores potius, quam iusti
 bellatores censeri possent, subito ingenti clamore edito in cos convertuntur;
 qui cum illam inversionem ferre non possent, fugatis
 terga vertentes, concitatissiman ipsimet fugam arripuerunt: urgebant
 vero eos Persae quam proxime iusectantes, adeo ut fere acciderit, ut,
 dum hi capere, hi effugere nitunlur, utrique simul tam ii qui fugiebant,
 quam qui fugabant tergisque imminebant, ad reliquas Romanorum copias
 mixtim pervenerint. Tumultu vero ingenti, uti par est, excilato, 
 
 neglecta obsidione quaeque iamiam futura sperabatur propugnaculi
 expugnatione, una cum ipsis praefectis aufugerunt; ne tantula quidem
 mora facta, dura resciscerent quid ageretur, aut quis fugientium, quis
 fugantium esset numerus; sed ita praecipiti turbulentoque cursu ferebantur,
 perinde ac si eos panicus pavor invasisset. Persae vero eo
 ipso multo audentiores facti, acrius insequebantur. Praesidiarii enim,
 qui in propugnaculo erant (spectabant enim quae agebantur) repente
 erumpentes reliquis Persis se coniunxerant, simulque deinceps Romanos
 insequentes, manifestiorem eorum fugam fecerunt; atque equitatus
 quidem Romanorum universus facile concitatissimo cursu extra
 telorum iactum est delatus; ex peditatu vero multi caesi sunt, ponte
 fluminis Cathari dicti eos retardante, per quem omnino eis transeundum
 erat. Illic enim cum ob angustiam multi simul eum transmittere
 nequirent, trudebant sese mutuo, contraque trudebantur: et
 nonnulli quidem eorum in amnem proruebant, nonnulli retrorsum
 pulsi et qua venerant redeuntes, in hostium manus incidebant; erantque
 omni ex parte pessima pessimis mixta; fortassis autem universi
 tum temporis ad internecionem periissent, nisi Buzes praefectus, clamoribus
 eiulationibusque ipsorum exauditis cognitaque periculi
 magnitudine, conversus cum suis copiis et barbaris. se opponens, 
 
 sensim insectationem intercidisset, donec illi pontem transgressi aegre
 tandem in tuto, ubi et reliqui omnes, constitissent. Nam ex anterioribus
 castris, quae prope Archaeopolim posita erant, nemo plane
 ipsis rediit , sed praetercurrentes ea prae metu, omnique commeatu
 et aliis rebus necessariis maiorisque pretii ibi relictis, et ad interiora
 loca fuga evadentes, non solum illustrem ac gloriosam, verum etiam
 quaestuosam hostibus victoriam praebuerunt.

8. Hi enim cum illic campos hominibus vacuos invenissent,
 soluto dirutoque vallo , omnia quae in eo erant depraedati , laeti ad
 sua redierunt, prioraque iterum loca occuparunt. Atqui quo pacto non
 cuivis valde perspicuum fuerit, divinam quandam iram iniustae caedis
 causa Romanorum copias circumvenisse , cum pessima consilia sequutae
 fuerint, et qninquaginta non minus virorum bellatorum millia
 a tribus Persarum millibus adeo turpiter fugata, quam plurimis desideratis?
 Porro ipsi etiam caedis auctores non multo post extremam
 poenam luerunt, ut in progressu narrabimus. Tum vero ingruente
 hieme per oppida et propugnacula universus exercitua est distributus,
 prout cuique ad hiberuandum locus est designatus. Interea Colchorum
 rum res dubiac admodum turbataeque erant, cum et universi pri- 
 
 cipes inter eos viri haererent animi, quid agerent quove se verlerent.
 Cum itaque ad quandam Caucasi montis convallem maximam gentis
 suae partem clam convocassent, ne inaudiri a Romanis quae tractabantur
 possent, proposuerunt ad deliberandum, utrum ad Persas transcundum
 esset, an vero apud Romanos adhuc manendum. Statim vero
 multi spargebantur sermones, aliis hoc, aliis illud urgentibus. Confusaneus
 vero et turbulentus clamor excitabatur, adeo ut neque quis
 diceret, neque quid diceret, aperte discerni posset. Tum principes
 indicto multitudini silentio, iubent ut qui quid facto opus videretur
 composite proponere vellet, accederet, quicunque tandem is vel qualiscunque
 esset. Vir autem quidam spectabilis, Aeetes nomine, qui
 prae aliis omnibus factum hoc moleste indigneque ferebat, et alioqui
 Romani nominis osor Persicisque rebus semper studens, tunc et quidem
 magis specioso causae praetextu abutens factum ipsum supra quam
 par erat exaggerare nitebatur; asserens res praesentes deliberatione
 non egere, sed confestim apertissime ad Persas transeundum esse.
 Aliis vero contra dicentibus, non oportere ita repente totam vitam immutare,
 priusquam lentiore deliberatione hubita, quod maxime e re
 foret compertum exploratumque esset; tum ille ira concitatus cum 
 
 assurrexisset et in medios prosiliisset, concionem habuit veluti in senatu
 populari. Erat enini eloquentior, quam solent esse barbari, quique
 senteutiis ipsis oratorem agere poterat, naturae dexteritate adiutus.
 In hunc itaque modum verba fecit:

9. „Si verbis nos aut cousiliis laesissent Romani, recte profeete
 etiam nos similibus rebus iniuriam vindicaremus. Nunc vero
 quonam pacto hoc sit tolerandum, illos quidem atrocissimis malis
 nos affecisse, nobis vero compensandae iniuriae occasionem cunctamdo
 et deliberando eftluere? Neque enim dici potest, quod nondum
 quidem hostes rebus ipsis factisque sint deprebensi, sed
 tantum verisimile sit, eos hoc molitos esse atque iu animo habuisse;
 neque necesse est, argumcuta quaedam commemorare ad latentes
 scilicet et tectas ipsorum insidias probandas; sed Gubazes quidem
 vir tantus adeo misere e medio sublatus est veluti aliquis e multis et
 neglectioribus. Evanuit iam vetus illa Colcborum dignitas, neque
 deinceps nobis danda est opera, ut aliis imperemus, sed eo contenti
 simus, si liceat ab iis, qui olim nobis subditi fuerunt, non pessime
 tractari. Quo pacto vero non sit valde absurdum, si de iis, qui haec
 perpctrarunt, sedeamus deliberantes, utrum eos inimicissimos, an vero
 amicos declarcmus? Atqui ita statuamus oportet, non intra hosce termious
 eorum audaciam substituram, sed nobis crimen hoc negligen- 
 
 tibus illos non destituros, sed quietos nos minore cum metu maioribus
 malis affecturos. Sunt enim ut plurimum ferocissimi in subditos,
 et clientes suos despectui habere consueverunt. Habent vero etiam
 regem versutissimum quique praesentium semper rerum mutatione
 delectatur; unde et factum est, ut haec caedes confestim fuerit perpetrata,
 ipso quidem acriter incitante, his vero prompte ministrantibus.
 Et devastati tantum non ab ipsis sumus, cum nulla eos
 iniuria provocaverimus, neque ulla simultas cum eis intercesserit;
 sed eadem qua antehac nobiscum consuetudine utentes, atrocissima
 iniquissimaque in nos commiserunt, tauquam repente unoque temporis
 momento crudelitate, insania, odio, omnibusque aliis id genus
 malis ropleti. At Persarum non instiusmodi sunt mores; plurimum
 profecto interest. Quos enim semel amicos fuerint nacti, eos
 firmissima amicitia complecti pergunt; in hostem vero, quamdiu est
 hostis, infensos infestosque animos gerunt. Optarim equidem Colchorum
 rem publicam pristina vigere potentia, ita ut externis ac
 peregrinis auxiliis non indigeret, sed ipsa sibi rebus omnibus pace
 belloque sufficeret. Cum vero sive temporis varietate, sive fortunae
 adversitatibus, sive etiam utroque compulsi, co impotentiae venerimus,
 ut aliis subditi simus, consultissimum duxerim illis subesse, 
 
 qui mocleratiores aequabiliorcsque sunt, quique benevolentiam in
 suos et in focdcratos sartam tectam conservant. Ita vero superiorcs
 evademus iis, qui vere nobis sunt hostcs, si ncque omnino commissum
 facinus impune abcat , simulque in posterum sccuritati rerum
 nostrarum consulucrimus. Nam subdoli corum et blandi moies,
 quos prac sc ferentes dolosa quadam lenitate fictitiaque familiaritate
 crcdulos fallont iniuriisque afficiunt irriti plane et inu-
 tilcs erunt; neque ipsis facultas suppelet adversus nos iis utendi,
 cum nulla nobis ob bostilitatcm consuetudo cum eis sit interces-
 sura , scd apcrte disiuncti simus futuri. Quod si vero etiam bello
 nos aggredi tentarint; si adversus Lazos simul et Persas congrediendum
 iucrit ct quidem in hostili regione, , ne primum quidem eorum
 impetum sustinore possint, qui modo cum univcrso oxercitu ab
 exigna quadam Medorum manu confcstim in turpissimam fugam vcrsi,
 et adhuc tantum non prae cursu anbclantes spiritnm traliunt; ct
 omuibus quidem, ut ita dicam, aliis victi, sola vero celeritate insequentes
 Pcrsas viccruut.

10. Huius vero rei apertissima expeditissimaquc causa ignavia
 merito dicatur et consiliorum pravitas. Adhaerescunt enim ipsis revera
 tanquam propria atcpie innata hacc probra; ad quae a natura insita 
 
 vitia cum accesserit voluntarium scelus, duplicavit eis malum, quippe
 qui a divina numinis cura ob piaculare facinus admissum exciderunt.
 Victoria enim non tam armis quam pietate stabilitur; neque
 unquam summae illius bonitatis auxilium seeleratos et piaculares homines
 consecuturos existimaverim. His itaque, si sapimus, nequaquam
 est adhaerendum, quibus neque meus est optimc constituta, et is a
 cuius manu omnium salus dependet, est infensus. Ostensum ergo est
 aperte rebus ipsis potius quam verbis, nostrum ad Persas transitum
 facilem maximeque conducibilem nobis, et Deo imprimis gratum fore.
 Sed neque inique fecisse aut infidi fuisse videbimur. Nam et antea
 saepenumero a Romanis contumeliis lacessiti, tamen vel ita in eodem
 statu permanendum duxiinus; vanissimum esse iudicantes facile immutari
 causis aliquot oblatis, quae ut sint gravissimae, ferri tamen
 possint, neque sunt prorsus intolerabiles. At vero cum extremis atque
 irremediabilibus malis afficiamur, facile id semper minimeque moleste
 ferre , neque ullis iniquis atrocissimisque factis offendi, dixerim non
 esse hominum moderatorum, sed titnidorum et miserorum, suamque
 circa publicum vaecordiam curiositatis fugam falsa appellatione vocantium
 Hoc autem caedis scelere neque atrocius ullum apud alios per- 
 
 petrari queat, neque perpetratum negligatur. Quocirca neque nobis
 negligeindum est, ad quorum ignoininiam pertinehit, si quando visi
 fuerimus obliti regis , interfectoribus adblandientes. Si enim fieri
 posset, ut ipse nunc coram sisteretur, acriter profecto vos increparet,
 et negligentiae contemptusque sui insimularet, quod scelcraii isti suis
 adhuc in terris degant, neque multo ante sint eiecti. Quoniam veio
 neque adfuturus est ipse deinceps, neque vos compellaturus, vos virum
 illum cum animis vestris reputate, et tanquam in medio huius concionis
 stans mentibus vestris repraesentetur, ostendens quidem vulnus
 et pectus et cervicem, gentique suae supplicans, ut vel nunc
 vindictam de hostibus sumant. Proinde quis vestrum eos admiserit,
 qui in dubium vocant et consultant, an aequum sit Colchos Gubazae
 commiseratione tangi? Verendum enim nobis est, ne cum metuimus
 ut parum honestus nostcr ad Persas transitus videri possit, piaculi
 participes simus, deserentes eum mortuique vindictam negligenles;
 magisque ex eo perfidi censeamur, si vita tantum illius stndium amoremque
 nostrum erga ipsum metientes, una cum ipso etiam memoriam
 abiiciamus. Rebus enim prospere succedentibus, magna dementia
 fuerit priora instituta immutare: cum vero contrario modo res ferun- 
 
 tur, inconsultum putarim non statim eventibus accommodari. De
 constantia enim ex rebus rationi consentaneis fit iudicium. Praesentium
 vero rerum statum constanter tolerare, non semper est
 laudabile, sed quando una adest prudentia. Ubi autem contingit
 quae curae esse oportebat negligere, et quae non decet amplecti;
 ibi magis culpandus venit, qui prioribus adhaerescit atque insistit,
 quam qui ad alia se transfert. Haec itaque cum e nabis audierint
 intellexerintque Persae, amore suo merito nos complectentur et
 propugnabunt, cum sint humani pariter et magnanimi, quique
 finitimorum animos optime explorare norunt; et quod amplius est,
 regio adeo opportuna, adeoque insignis exercitus, quem illi multis
 pecuniis opibusque potiorem duxerint, spontanea denuntiatione in
 belli societatem ab ipsis fuerit admissa. Ne quid igitur aliud praeter
 haec cogitetis, sed statim rem ipsam aggredimini, et quod animo
 agitastis detegite. Ita enim et summam laudem consequemini aequa
 iustaque facientes, et ad vestram rem utilitatemque pertinentia.

11. Haec cum dixisset Aeetes, universa statim multitudo
 concitata est, et acclamavit, eoque ipso die ad Persas transire desiderabat,
 cum nec illi certiores essent facti, neque ipsi ita comparati,
 ut vel latere Romanos vel eos propulsare, si prohiberent, pos- 
 
 scnt ; scd nihil planc eorum, quae cventura essent , cum animis suis
 pcrpcndentcs , neque quem cxitum ipsorum conatus esset habitnrus ;
 tamiliare alioquin hoc est insitumque multitudini vitium, ut novitati
 studeat ct mutationibus rcrum delectetur. Hi vero etiam acrius
 irritati concitatique erant , non solum , ut barbari, scd etiam quod
 acquam causam esse censcbaut, ct Acetae orationem summoperc essent
 admirati ; quod quidem etiam vehemcntius ipsos commovit atque
 turbavit. Ita vero ipsis tumultuantibus , vir quidem Phartazcs
 nomine , praecipuae cuiusdam inter Colchos auctoritatis , prudens
 etiam ac modcratus et valde popularis, compescuit eorum impetum,
 ardoremque restrinxit , precatus ne hoc ncgotium aggredcrentur, anteaquam
 etiam se aliquid dicentem audissent. Aegre autem ipsis reverentia
 illius viri pcrsuasis , suoque loco uianentibus , progressus
 ctiam ipse in mcdium , in hunc inodum vcrba fecit. „Nihil novi vobis
 accidit , o Colchi, quod vi vcrborum valde speciosorum animis
 sitis perturbatis. Invicta enim rcs est eloquentia, quaeque omnes
 homines percellit, praecipue vero eos, qui nunquam antea eius periculum
 fecerunt; non ita tamen, quin ei resisti possit prudenti consideratione
 quaeque ex rcrum dclectu pendeat. Ne igitur quae di- 
 
 cta sunt, a vobis approbentur, considerantibus, quod repentino tantum
 et insueto, non autem honesto et utili probabilia sint visa. Intelligite
 vero potius, quod tametsi haec valde vobis grata videantur,
 meliora tamen his amplecti licet: evidensque vobis fraudis argumentum
 sit facile persuaderi. Nam ei qui falsa velit suadere, maiore
 ornatu varietateque verborum est opus; quocirca multo orationis
 lenocinio utens, simpliciores citius attrahit. Ita vero etiam
 vos, cum Aeetes illecebrosas quasdam fallacesque argutias adhibucrit,
 nescitis ipsi, quomodo decepti sitis. Et quidem ut nihil aliud,
 illud certe apertissime cuivis constare potest, quod aliam quandam
 statim initio quaestionem iniecerit, ab iis, quorum causa convenimus,
 alienissimam. Perinde enim atque vobis omnibus, non esse atrocia
 quae acciderunt, dicentibus, et turpem hanc caedem nequaquam
 accusantibus, atque hoc solum considerantibus, an revera deliquerint,
 qui Gubazem interfecerunt, illorum accusationem praeteriit,
 multaque verba de iis quae iam cognita sunt, consumsit. Ego
 vero execrabiles esse dico Deoque invisos, quosque libentissime viderim
 nece omnium atrocissima periisse, non tantum percussores,
 quique suis ipsorum manibus caedem perpetrarunt, verum etiam
 omnes eos, qui cum prohibere possent, permiserunt, et eos insuper
 qui ganisi sunt et qui non magnopere indoluerunt. Neque
 per qui gavisi sunt, et qui non maguopcre iudolucrunt. Neque 
 
 tamen , quamquam ita sum affectus , ad Persas transire expcdit;
 ncquc quisquam hoc ita accipiat tanquam consectancum rationi
 et anuexum , quod , quia illi lcges proculcarunt , oporteat etiam
 nos patriis institutis valedicerc , nequc ipsis quidem ut perfidis in-
 fensos esse, eandem vero quam ipsi opinionem tenere. Neque enim
 nunc id , quod praeteritum pcractumque est infectumquc reddi non
 potest, reputare oportet , ne videlicet animo ira iudignationeque
 succenso deliberantea , imprudeutes iudicium nostrum obfuscemus,
 sanioris potiorisque cousilii inventionem nobis praeripientes ; sed ita
 hoc nutlo afhci , ut non neglexisse id videamur, prospicere vero , ut
 reliquae res quam optime constituantur. Dementium enim est , ob
 practcrita mala pcrpetuo angi atque discruciari; sapientium vero, inordinata
 fortunae momenta cognosccre, et mutatione vicissitudineque
 rerum non commoveri, neque, prioribus privatos , futurorum etiam
 spem omnem abiicere.

12. Sed hic quidem consultor cum iamdudum Persarum sifc
 studiosus, nosque ad illos transire peroptet, perterrefacere nos ut
 pueros conatur; quod Romani iis, quae iam in nos ausi sunt, contcuti
 non sint futuri , sed atrocioribus malis affecturi ; quodque rex ipsis
 sit novarum rcrum studiosissimus, ipseque auctor impulsorque
 fuerit caedis multo antea tempore delibcratae et procuratae ; atque 
 
 haec dicens, Persas miris laudihus extollit, pcrsuasurum sc nobis
 hac ratione credens, ut suppliccs spontaneique transfugae fiamus iis,
 qui nobis natura sunt infeslissimi hostes. Nam ad hunc unicum
 scopum collimat , hoc iam ab initio parturit et enititur, ut quae
 studiose procuravit, perficiantur ; et incousulte suadens consultationis
 ordincm confundit ac turbat, inutilisque ut sit efficit Consultatio
 cnim sempcr praecederc consucvit , res non plane manifestas
 examinationi subiicicns. Ubi vero tandem quid facto sit opus,
 est periognitum, tum sane necesse est ut adsit voluntas ct desiderium
 consequendi ea, quae sunt placita atque dccrcta. Ilic autem ex
 fine principium facit, dcccruens iam, priusquani aliqnid perpenderit.
 Quisnam igitur fucrit consultatiouis fructus, si iudicio est poslerior?
 Vos autem, o Colchi, animis uullo praeiudicio occupatis, et ad unum
 aliquem pracstitutum fiuem vos dirigentes , ita ad consultationes
 accedite. Qui enim possunt rcrum vicissitudines vi arcessi et ad
 animi voluntatem traduci? Contrarium cnim his ordinem sequi oportet,
 intellcctumquc purum ac libcrum suique iuris adferre, ut rebus
 accurate perpensis , quod consultissimum maximcque ex re
 est, exsequauiur. Sic itaque consultautibus nobis statini apparebit 
 
 quod nequc a Romanis legionibus , ncque a praefectis universis,
 multo vero miuus ab ipso eorum Impcratore insidiae Gubazi
 fuerint structae. Pervulgatum enim iam apud ipsos et in confesso
 est, quod Rusticus et Marlinus prosperae illius fortunae invidcntcs
 in ultroneam animi fcritatcm sint abrepti , reliquis ducibus non
 solum uon adiuvantibus , verum etiam acerbe ferentibus. Iniquum
 itaque et praeterea inutile fuerit, ob unius fortassis atque alterius
 culpam publicas leges, quas observare constituimus, proterve violare,
 universumque vitae nostrae institutum , cui amice assuevimus, adeo
 levitcr immutarc, eorum vero, qui in praesidiis provinciae pro nobis,
 nt tranquille iucundeque vivamus, excubant, proditores ac desertores
 declarari; et quod omnium est maxime impium , rectam de religione
 et sacrorum mysteriorum dignitate opiuionem atque doctrinam
 aspernari. Quo pacto enim non id facere videbimur , si ad infensissimos
 divini numinis hostes concesserimus? Si enim illi prohibuerint,
 ne nostram deinceps rcligionem colamus , sed ad suam uos
 adcgeriut , quid gravius nobis accidcre possit, superstitibus pariter
 et mortuis? Quid enim lucri fecerimus, si universam (facianius its 
 
 esse) Persiam nobis adiunxerimus, animarum vero iacturam fecerimus?
 Quod si vero permiserint et concesserint , lirma tamen benevolentia
 nos nequaquam prosequentur, infida vero et dubia, quamque
 sola utilitate metiantur. Neque enim inter eos, qui diversis
 opinionibus sunt imbuti, societas constare potest; et neque incidente
 metu, aut beneficio nullo interveniente, fides ipsis constans et firma
 permanet, nisi etiam opinionum consensus accedat. Quin et cognati,
 affines et contribules, si hac animorum opinionumque convenientia
 destituantur, nomine solo amicitiam prae se ferunt, re vero ipsa
 sunt alienissimi. Cuius itaque boni spe, o Colchi, ad Persas desciscemus,
 si etiam ita nobis futuri sunt hostes, neque aliquid amplius
 in praesentiarum inde nobis accedet, quam quod tanto facilius ab
 illis laedi poterimus, quanto difficilius ab occulto quam aperto hoste
 nobis cavere possumus? Atqui, si videtur, demus ita esse, factum
 ipsum neque cum aequitate neque cum honesto pugnare, et statuamus
 Persarum mores constantes esse ac fidos, quodque perpetuo pacta
 conventaque sint observaturi. Ut enim etiam haec dentur nihilque
 aliud nobis impedimenti sit reliquum, at vires nostrae non sufficient.
 Quo pacto enim ad alios transeamus, cum nobis Romani immineant,
 et quidem adeo multi ac fortissimi, quique praestantissimos nacti
 sunt duces? Quo pacto vero etiam fieri possit, ut non atrocissimam 
 
 vindictam incurramus, iis quidem, quos auxilio nobis venire oportet,
 procul hinc in Iberia cunctantibus leutcque procedentibus; iis vero
 qui ultionem exigent , uuirersam rcgionem occupantibus et in nostris
 urbibus habitantibus?

13. „Alqui, ut insignis istc vir ait, nc primum quidem nostrum
 impctum sustinebunt, aigumento ex iis, quac paulo antc acciderunt,
 sumpto. At quis iguoraverit bellorum vicissitudines nequaquain certa
 neccssitate accidere ; nec cos qui nunc forte male rem gesserunl,
 perinde advcrsam semper fortuuam habituros. Nam e contrario
 victoria frcquenter ad victos trausit, et fortunae adversilatcm emendat.
 Nou oportet igitur nos, perinde ac si pro suo more et consuetudine
 in oninibus deineeps pioeliis cssent succubituri, supra moclum
 csse confideutcs. Si cnim eo solo fueruut victi, quod non satis, quid
 facto opus esset, perpeudisscut, nobis quidem hoc exemplum in
 nostrum usum cst convertcndum , ct praccavcnda, cpiae temeritatem
 cousiliique praccipitantiam consequuutur, pericula. Neque enim ex
 practerito casu ccrtam uobis de ipsis victoriam possumus pollceri.
 Verisimile enim est, eos qui autca crrarunt, experieutia ipsa quid
 fugicadum sit. cdoctos, id quod omissum ueglectumque fuit, maiore
 deinceps in rcbus gerendii cura compensaturos. Si vcro Deus ipsu 
 
 est infensus ob nefariam caeclem commissam , ideoque hisce malis
 atficiuntur; quid opus est etiom nos ei adesse, nostramque operam
 confcrre , perinde atque si ille per se iustitiae exercendae non sufficeret,
 sed nostro auxilio indigeret? Qualis vero impietatis excessus
 aliis relinquetur, si summani hanc bonitatcm uostra defectione
 contemnamus, quae etiam nobis quiescentibus nos uti par est propugnat?
 Nemo itaque nobis mortuum Gubazem verbis in medium
 auducat parum viriliter eiulantem, et populares suos suppliciter
 orantcra, ut sui misereantur., plagas corpori suo inflictas ostentando.
 Ilaec enim vitiosis effoeminatisqtic animis fortassis conveniant , nequaquam
 vero adscribenda sunt regi et quidem Lazorum , atque
 adeo Gubazae. Si enim ille coram adesset , graviter certe, utpote
 pius et cordatus vir , nos eiusccmodi consilia agitantes insimularet,
 iuberetqtie non ita animis cadere atque elangucscerc , et servilem
 in modum aufugere: quin potius aniino Colchico et liberali resumpto
 acrumnam fortiter sustincre , et nihil turpe patriiscpie moribus indignum
 committere ; sed praesenti rerum statui insistere, certam
 fiduciam concipicntes divinuin auxilium Colchicac gonti nequaquam
 dcfuturum. Proindc quo pacto non vehementer absurdum fuerit,
 ipsi quidem violenter interfecto verisimiliter hacc probari, nobis 
 
 vero, benevolentiam erga ipsum praetexentibus, contraria deliberari?
 Sed vereor, ne vel ea sola de causa, quod haec animo cogitationeque
 agitaverimus, maximas poenas simus subituri. Si enim incerta
 spe dubioque eventu et variis in utramvis partem momentis obnoxio
 defectionem moliti essemus, erat profecto etiam hoc grave, in tantarum
 rerum motu a sola fortuna pendere; licuisset tamen fortasse
 iis, qui hoc consilii ceperant, liberius impudentiusque id aggredi. Si
 vero pravitas huius consilii et mala inde exspectanda omni ex parte
 sunt conspicua et manifesta, quo pacto non sint digni odio, qui vos
 in hanc cogitationem induxerunt? Quomodo igitur abstinendum nobis
 ab illis sit, et quidem moderate dictum est. Ego vero ita sentio,
 factum ipsum ita ut accidit Imperatori esse nuntiandum, ut nimirum
 iustissime animadvertat in praecipuos caedis auctores. Quod
 quidem si fecerit, nostra cum Romanis simultas consopietur, et laborum
 expeditionumque societatem pristinamque cum ipsis cousuetudinem
 redintegrabimus. Si vero repulsam patiamur, petitionemque
 nostram reiiciat, tum demum deliberandum erit, an aliam viam
 ingredi expediat. Ita enim facientes, neque mortui Gubazae obliti
 esse videbimur, neque temeritate potius quam consilio res nostras
 instituere.

14. His dictis Colchi palinodiam , ut est in proverbio, cecinc- 
 
 runt , sententiamque mutarunt ; praecipue vero ipsos eo adduxit ,
 quod metucrent ne si quando ad Pcrsas desciscerent , recta etiam de
 Deo opiuione religioneque sua privarentur. Postquam igitur Phartazis
 scntentia vicit, statim optimi quidam nobilissimiquc Colchicae
 gentis viri dclecti sunt, qui Iustiniano Imperatori, quac in Gubazem
 perpetrata essent nuntiarent , omnemque ei fraudem detegerent;
 quodque ille quidem Persarum partibus nunquam studuisset, neque
 advcrsus Romanos aliquid esset molitus ; Martinus vero ct Rusticus,
 quod illos prae ignavia vecordiaque frequenter errantes merito incerparet
 eisque succenseret, hanc ipsi calumniam struxissent, et innocentem
 trucidassent. Supplices itaque Impcratorcm orarunt, ut
 dcfuncti mauibus hoc gratilicarctur ; nihil vcro aliud dixerunt, quam
 ut facinus illud impunitum ne relinqucrct, rcgemque sibi designaret
 non alicnigenam aliquem, ueque peregrinum, sed Tzathem iuniorem
 Gubazae fratrem , qui tum tcmporis Byzantii degebat, utque
 ita ipsis denuo patria lex couscrvarctur, ct rcgii gencris iam inde
 ab antiquo continuata sibique constaus ct inviolata suecessio. Dn
 pcrator itaquc (acquum enim id ipsi vidcbatur et iustum) quam
 citissime corum pctitioni salisfecit, et AthanasiiHii, unum cx primariis
 scnatoribus , qui accurate in factum iuquircret , et de eo ex 
 
 praescripto Romanarum legum sententiam ferret. Qui cum advenisset,
 Rusticum quidem statim Apsarunten misit, atque in illius
 urbis carcere custodiri iussit. Ioanni vero, qui regem fefellerat, et
 tum temporis admodum clam se inde surripuerat, et fuga salutem
 parere nitebatur; huic, inquam, loanni, qui bac de causa se in iter dederat,
 forte fortuna obvius est factus Metrianus, unus e regiis satelitibus,
 quos Scribonas vocant, missus autem erat illuc, ut Athanasium
 ministraret, et quae ille iudicasset exsequeretur. Metrianus
 itaque eum apprehensum ad iudicem Athanasium duxit, qui etiam
 hunc Apsarunten misit, ut ibi in carcere et cippo haereret tantisper
 dum disceptatio iudicialis, quae iam apparabatur, esset absoluta.

15. Statim enim ineuute vere Nachoragan Muchirisim venit,
 et confestim copias cocgit, quantaque poterat diligentia se ad bellum
 couiparabat. Nihilo secius vero etiam Romani circum Insulam
 congrcgati, sese summa vi apparabant; et iudicium merito protrahebatur.
 Quid enim ipsis eo rerum statu maiori curae esse debebat,
 quam res ad bellum necesaarias quam optime constituere? 
 
 Iam vero etiam Tzathcs una cum Sotericho Ryzantio advenerat, paterno
 regno eiusque insignibus a Romanorum Imperatore vetcri more
 ac ritu acceptis. Sunt autem haec corona aurea pretiosis distincta
 Iapidibus, et palla ad talos demissa, auro intertexta, calcei murice
 tiucti, et mitra similiter auro et lapidibus variata. Chlamydem vero
 purpuream Lazorum rcgibus gestare fas non est, sed tantum albam,
 nou tamen omnibus communem et consuetam. Circa mcdium enim
 illius aurcum quoddam textum utrinque resplcndct; regia etiam
 fibula chlamydis, lapidibus aureis inde pendulis alioque apparatu
 insiguis. Ingredientcm itaque iam suam ditionem Tzathem et
 regio habitu ornatum, confestim praefecti et universus exercitus
 Romanus salutantes debitisque honoribus afficieutes, ei pracibant,
 splendidissimis armis induti, et equis plerique vecti. Lazi vero
 ad laetitiam conversi, acgre tandem deposito moerore, seriatim
 ipsum deducebaut, tubis omni ex partc clangentibus, et signis in altum
 sublatis; eratque pompa splendida admodum atque maguilica,
 et magis quam Lazorum regnum fert fastuosa. Tzathes itaque iam
 rcgno inauguralus, administrabat deinceps omnia gcntemque suam
 regebat, prout sibi visum, erat et patrius mos siudebat. Soteriehus 
 
 autem praefectus statim iter, ad quod missus erat, arripuit. Adferebat
 enim pecuuiam a rege, quam finitimis barbaris bellicae societatis
 causa distribueret; quod quidem et a multo tempore est usitatum
 et quotanuis fit. Comitabantur vero ipsum ex filiis duo maiores
 natu, Philagrius et Romulus; ut statim domo egressi moderatis
 laboribus adsucscereut, siquidem ambo iarn ex cphcbis excesseraut,
 et labori ferendo pares erant. Tertius enim illorum, Eustratius, Byzantii
 relictus erat, quod et adhuc admodum esset iuvenis, et corpore
 insuper ncquaquam valido. Posteaquam autem ad Misimianorum
 ditionem pervcnit Soterichus, (qui quiclcm Colchorum regi parent,
 ut et Apsilii, diversa tamen utuutur lingua aliisque legibus;
 sunt vero hi Apsiliorum gente borealiores et ad orientem solem
 nonnihil vergentes,) ad hos, inquam, cum venisset, cogitatio quaedam
 ipsis incidit, quod utique unum quoddam ex ipsorum propugnaculis
 circa ipsos Lazorum fines situm, Ruchloum vocatum, Alanis
 prodere vellet, u t gentium, quae remotius habitarent, lcgati ibi
 congregati stipendia defcrrent, necpie amplius nccessitas ulla essct,
 ut, qui pecunias adferret, Caucasi montis radices circumirct, ipseque
 ad illos iret.

16. Haec cum Misimiani sive cognovissent sive suspicati essent,
 duos ex suis insignes viros, Chadum nomine et Thuanem, mittunt, qui
 cum ipsum reperissent iuxta illud propugnaculum stationem habentem,
 suspicione validius confirmata : „Iniuria, inquiebant, nos afficere cogitas,
 praefecte. Oportet enim te neque alteri cuiquam permittere,
 ut nostra nobis adimant, nedum ipsum hoc velle. Si vero hoc tibi
 propositum non est, fac age ut quam citissime hinc discedens alio
 in loco commorcris. Neque tibi defutura sunt necessaria, sed nos
 omnia deferemus. Hic enim nullo modo tibi est manendum, neque
 feremus te hic moras trahentem et tergiversantem.“ Ipsis vero
 ita procaciter loquentibus, Soterichus nequaquam tolerandum ratus,
 si Colchorum subditis ita advcrsus Romanos, quibus parent, liceret
 ferocire, stipatoribus suis mandat ut baculis, quos gestabant, eos caederent.
 Qui atrociter in ipsos invecti, semineces remiserunt. Qoibus
 peractis, Soterichus quidem nihil hostile eventurum ratus, et
 perinde fere ac si servos suos delinquentes plagis excepisset, nihil inde
 sibi verendum existimans, eo loci mansit; et deinde oborta nocte
 valde intrepide absque ullis excubiis ibi dormivit: similiter vero et 
 
 filii et satcllites , et quotquot eum domestici famuli et servi sequebantur,
 etiam bi omnes securius , quam in hostili terra conveuiebat,
 dormiebant. Iutcrea vcro Misimiani, iniuriam acccptam non ferentes,
 validissime arinati in eos irruunt, statimque in domunculam,
 in qua cubabat praefectus, irruinpentcs , proximc accubantes famulos
 obtruncant. Tumultu itaque, uti par est, strepituque ingenti excitato,
 scnsus mali acl Sotcriclium reliquosque qui ipsi aderant omnes
 pervenit Quocirca cum prac metu lectis excussi, somno tamen adhuc
 pracgravati et languidi esseut, non admodum sese tueri poterant;
 alii enim cum pedes pellibus involutos haberent, incessu prohibebantur;
 alii vero cum iam ad enscs arripiendos promerent, et
 tumultuarium conflictum tentarcnt , errabundi miserrime ferebantur,
 utpote in tenebris et summa consilii inopia, in parietcs impingentes,
 et ubinam arma deposuisscnt obliti. Nonnulli vero ipsorum eo quod
 iam oppressi essent despcrantes , nihil plane attentabant, clamabant
 tantum alius alibi atque eiulabant , ignari quid agerent. Sic itaqun
 percnlsis ipsis, barbari irrucntc3 et Soterichum ipsum obtruncant 
 
 et filios et reliquos omncs, aisi quis forte per editiorem aliquam
 ianuam aut alio aliquo moclo clam evasisset. Haec cum scclcrati
 perpetrassent, mortuos spoliaruut, rcliquaque omnia eorum bona,
 et praeterea etiam regiam pccuniam diripucrunt, cum eos tanquam
 hostes quosdam revera, nou autem ut amicos et duces suos,
 interfecissent.

17. Posteaquam vero peracta iam atroci hac strage excandcsccntia
 illa animorum atque ira vidcbatur dcfcrbuisse scdataque esse, expleto
 nimirum pravo ipsorum desiderio; tum nudum in se factum
 considerantes, secum reputarunt atque intellexerunt, qualis alea ipsis
 esset iacta; quodque non multo post Romani essent venturi idque
 ulturi; neque ipsi illorum vim sustinere possent. Quocirca aperta
 defectione facta , Persas adierunt et oratores miscrunt, postulantcs
 ut ipsos tuendos suscipcrent, et tanquam subdilis deinceps opitularentur.
 Haec vero omnia poslcaquam Romanorum pracfcctis sunt
 renuntiata, indigne quidem ca molestissimeque tulcrunt, ulcisci tamen
 e vestigio nou satis potcrant, occupatione circa maioris momenti
 rem pracpediti. Iam euim Nachoragan sexaginta bellatorum
 millia ad Insulam ductabat, quam Martinus ct Iustinus Gcnnani 
 
 filius eorumque copiae insidcbant; milites autem merccnarii natione
 Hunni, qui Sabiri vocantur, (atlerat enim Romauis militum
 gravioris armaturac portio chionun circitor millium; quos ductabant
 Ralmach et Coutilsis et Iliger, cclebratissimi apucl illos viri,) hi
 itaque Sabiri circa Archaeopolim et circumiacentcs campos, prout
 ipsis Martinus mandarat, castra posuerant; ut hostes (vidcbantur
 enim illac transituri) quoacl possent infestarent, et difficiliorem magispue
 periculosum ipsis trausitum redderent. Nachoragan vero post-
 quam Sabiros ea loca insedisse cognovit, delecta ex auxiliariis Dilimnitarum
 copiis virorum tria millia confestim in eos misit, cum
 mandatis (erat enim arrogans et iactabundus) ut omucs pcnitus interficerent,
 ne sibi adproelium eunti illi a tergo insidiantes relinquerentur.
 Dilimnitae autem, maxima natio earum, quae intra Tigrim
 fluvium Peisiam accolunt, bellicosissimi in primis sunt, neque admodum
 sagittarii, aut eminus ferientes, quemadmodum fere plerique
 Medorum; hastas enim gcstant et sarissas et ensem ex humero dependentem;
 pugionem praeterea sinistro brachio alligantes, scuta et
 peltas praeteuduut; dixeris sanc eos neque omnino levioris armatu- 
 
 rae esse, neque prorsus gravioris, et statarios milites; nam et eminus,
 si ita res postulet, tela iaciunt, et cominus manu rem gerunt;
 exercitati etiam ad infesta acie proeliantlum, sumraaque vi densa
 agmina perrumpcntlum; expctliti quoquc et faciles in mutanda aeici
 forma, ct ad quemvis eventum scse accommodandi; facile etiam ardous
 colles cursu superantes, editiora loca praeoccupant, celerrimeque
 cum opus est refugiunt, rursusque conversi acerrime insectantur
 atque urgcnt, atque in oinni fcre belli specie versati exercitatissimique
 gravissime hostes laedunt; ianidudum enim bello assuerunt,
 iauipridem sub Persis militantcs, non tamcn coacti tanquam
 subditi. Liberi enim sunt suique iuris, ncquc ad alicuius arbitrium
 per vim tiabi consueverunt.

18. Horum itaque Dilimnitarum portio quaedam, cum iam
 nox esset, in Sabiros ivit; consultius enim ipsis videbatur, si eos
 atlluic dormicntes invaderent, atque ita facillime omnes trucidarent;
 ncque, opinor, frustrati fuisscnt sua spe, nisi quaedam ipsos
 fortuna fefellissct. Nam ipsis ad boc euntibus vir quidam Colchus
 in tenebris et solitudine forte fortuna fit obvius, quem illi
 statim avidissime apprehensum, ut itincris ad Sabiros ducem se 
 
 praebeat, cogunt, quod quidem mandatum cum ipse libentissime
 subiisset, et iara eis praeiret; posteaquam densam quandam silvain
 fuit nactus, paulatim se ab eis rcccpit atque subduxit, ac tandcm.
 elFugiens sequcntes atque antevertens, citato cursu ad Sabiros pervenit;
 quos cum universos supine dormientes stertcntcsque reperisset,
 O miscri, iuquit, iamiain pcriistis, alta claraque voce inclamans.
 Aegreque ipsis ita expergefactis, nuntiat bostem e vestigio
 adfuturum. Hi vero tumultuarie cum surrexissent seque armassent,
 vallo excesserunt, et bifariam divisi insidias locarunt, aditum in
 vallum castrorum incustoditum relinquentes, similiterque etiam tuguria
 passim ex palis et pcllibus confecta. At Dilimnitae quamplurimas
 ambages viarum prae locorum imperitia emensi, nibilominus
 taracn ante diluculum cum ad castra Hunnorum pervenissent, confidenter
 suo ipsorum malo in ea irrumpuut, simulque oinnes intro
 se recipiunt, atque ita tacite citraque ullum strepitura progressi, ne
 videlicct illi id perscntiscerent atque expergeflerent, bastas in eorum
 latibula et tuguriola torquent, tanquam interfecturi dormientes;
 et iam putabant rem totam ipsis esse confectam. Sabiri interea
 utrimque ex insidiis prosilientes, repente in eos irruunt; at illi
 subito illo atque inexspectato impetu consternati, et spe plane in 
 
 contrarium versa, in summa consllii inopia et perturbatione rerum
 versabantur. Neque enim facile ipsis crat fugam capessere , in arctum
 coactis, ncque satis hostes internosse potcraut, ulpote cum
 nocte et metu conflictautes. Passim itaque a Sabiris trucidabantur,
 ne tentata quidem sui defensionc; atque octingenti quidcm viri intra
 castra perierunt, reliqui difhculter elapsi sparsim errabant, nescii
 plane quo se confcrrcnt; cumque iam procul aufugisse viderentur,
 circumacti rursus et eodein relapsi, in hostes incidcbant.
 Hoc pacto tota illa nox est transacta. Mane vero cnm iam illuxisset,
 confcstim qui supercrant Dilimnitae rccognitis viis recta ad Persarum
 castra cucurrerunt, pcrsequcntibus ipsos nihilominus tergaque
 premcntibus Sabiris. Babas interea praefcctus, qui iam inde a multo
 tempore Romanorum, qui Colchicam rcgionem insidcut, dux fuerat,
 cum per id temporis Archaeopoli pernoctasset, et tumultus ac clamor
 ipsum omni ex parte circumsonuisset; quamdiu tcncbrae erant, et
 quid agcictur incertus esset, quietus tacitusque ibi subsistens, intus
 se continebat. Simulatque vcro sol montium iugis affulsit, verc quid
 ageretur prospexit, Dilimnitas nimirum a Sabiris fugari. Tum itaque
 etiam ipse nrbe effusus cum agmine, qitod ad manum erat, 
 
 non exiguam in iis stragem edidit, adeo ut vix in universum mille
 ad Nachoragam sint reversi.

19. Qui cum conatus hic non ex sententia successisset,
 ad Iusulam sc recepit; castrisque iuxta Romanos locatis, Martinum
 ad se, in colloquium ut veuiret, excivit ; qui cum advenisset,
 nisset, Tu, inquit, praefecte, cum ita sis industrius ac prudens,
 unusque sis ex iis, qui praecipuae sunt inter Romanos poteutiae, an
 non vis utrumque nostrum regem labore simul atque hostilitate mutua
 liberare ? Patierisne ipsos quam diutissime mutuis sese damnis
 afficere ? Quin potius si tibi placuerit pacta et focdera inire, age
 Trapezuntem Pouticam urbem cura exercitu te transfer; nos vero
 Persac hic manebiraus; ita , ut de induciis aut pace stabilienda
 per otiura agamus, fitlis utentes internuntiis; nisi vero volcns ac
 Jibens excrcitum hinc abduxeris, scito, o bone, quod pcr vim profligaberis.
 Certissimam enim habeo victoriam, eamque nihilo difficilius
 mihi comparavi quam hanc possessionem; simulque haec dicens,
 anuluni, quem gestabat, ostcndebat. Ad haec subiicicns Martinus,
 Et mihi, inquit, pax in votis summoque in pretio est, teque
 eam proponentem et constituentem iuvabo; melius vero haec nos
 perfecturos putarim, si tu qnam citissime in Iheriam te traustuleris, 
 
 ego vero Muchirisim mc recepero, atque ita de rcbus nostris dispiciemus.
 De victoria vero liceat tibi iactabunde arroganterque loqui,
 eamque inter venales et nostro arbitrio subiectas ac parabiles
 res collocare. Ego vero victorias Dei unius voluntate librari ccnseo
 eamque non ad fastuosos valdeque elatos vcrgcre, sed ad eos, quibus
 ille omnium productor atque moderator anuuerit. Haec cum
 Martinus pcrstrenue honestissimeque respondisset, barbari arrogantia
 oireusus, pace infecta, a mutuo colloquio discesserunt; atque hic
 quidcm ad castra, Martinus vero in Insulam se recepit. Nachoragan
 autcin nequaquam ibi commorancluin censeus, ad Phasidem nrbem
 sc confcrrc statuit, eoque potius Romanos evocare. Facillimum enim
 expugnatu illic esse propugnaculum audierat, quippe quod totum e
 lignis exstructum. esset, et circumiectos campos patcntcs et castris
 lnetandis accommodatos haberet. Atqui urbcm Phasidcm a fluvio
 ei cognomine ita vocatam csse, omnibus, arbitror, est notissimum;
 qui quidem fluvius Phasis non procul ab ea fluit, et oirca ipsam
 in Euxinum pontum fertur. Ad littus enim et ostia urbs sita
 est ; distat autem ab Insula sex summum parasaugis occasura versus.

20. Confestim itaque Nachoragan intempesta |nocte scaphis,
 quotquot secum plaustris advexerat, in flumen immissis atque inter
 se iuuctis , insciis Romanis pontem stravit, et exercitum universum
 in oppositam ripam transmisit. Cupicbat enim in eam oppidi
 partem, quac Austrum spectat , pervenire; e qua parte Phasidis
 fluenta nequaquam sibi impedimento fore videbantur muro appropinquanti;
 nam is in borealcm delabitur et protenditur partem.
 Nachoragan itaque sub primum diluculum movens e ripa iter suum
 contiuuavit , Iusulaquc quam remotissime praetcrita ad ulteriora
 processit. Romaui vero cum vix tandem hora diei sexta plcno iain
 erant, cognovissent Persas flumen traiecisse , vehementer perturbati
 erant , summaque vi aduitebantur hostes circa oppidum praevenire.
 Quocirca triremibus omuibus et actuariiis triginta remorum navibus,
 quotquot in portu stationem habobaiit, milite completis, celerrime
 secundo flumine ferebantur. At Nachoragan eos autcverterat,
 iamque ad mcdium intcr Insulam et utbem locum perveuerat , totamque
 flumiuis latitudinem lignis lembisque inter se iunctis iutersepserat;
 elephautorum caterva retro opposita, quautum et quousque
 illi progredi potueraut. Romauorum vero classis emiuus id conspi- 
 
 cata, puppim rcflexit, validoque retrorsum rcmigio utens et magna
 vi ac difficultate contra adversum rapidi fluminis impctuni nitens,
 sese recepit; duas niliilominus naves vectoribus vacuas Persae ceperunt;
 viri euim, cum etiam sese captum iri vidercnt, undis se ipsos
 audactcr commiseruut, pro maiore, uti arbitror, et pracsenti periculo
 minus eligentes, et fortunae incertitudinein pcriclitari malentes.
 Ouocirca et levissime in undas desilicbant, et in immo maxima
 ex. parte gurgite natantcs aegre ad suos evaserunt. Tuni itaque
 Romani Buzem quidcm apud Insulam reliqucrunt, cum suis copiis
 rcs illicomues curaturum et si opus esset opitidaturum; rcliqui vero omnes
 transversim traiecto flumine, aliaque per contincntcm incedentes
 via, nc in cadem, quae hostes insidebant, loca venirent, in urbem Phasidi
 fluvio cognominem perveniunt; portisque recepti praefecti pracsidia
 pcr muros suo quaeque ordinc disponunt; ncque cniin putabant scse
 viribus parcs forc, si stataria pugna procliandum esset. Primus igitur
 Iustinus Germani filius cum suo agminc in cditissima urbis parte
 ad mare vergentc locatur: exiguo vcro abhinc spatio praefectus
 stabat ct Martini copiac. Sub ipsum autem medium Angilas, Mauros
 penes se habeus pcltatos et hastigeros, Theodorus vero Tzannos 
 
 gravioris armaturae , et Philomathius Isauros funditores et iaculatorcs
 habens ; nequc procul ab his stationem habebat Langobardorum et
 Herulorum manus , ductante utrosque Gibro ; reliqua muri pars in
 subsolauum desincns oricntalibus agminibus sub Valeriano praefecto
 coustitutis curac erat. Hunc itaque in modum Romanus excrcitus
 in muri praesidio erat dispositus.

21. Vallum etiam munitissimum exterius ipsis exstrtictum erat,
 e quο primos hostium insultus sustinere possent, quique muro vico
 propuguaculi esset , cui non immerito utpote ex lignis constracto
 metuebant, et alioquin non una in parte prae vetustate vitium fecerat;
 ideoque etiam amplissimam in orbem fossam duxerant, quae
 ita aquis erat referta , ut ea ipsa labris effusa acuminatos ctiam palos,
 qui dense suffixi eraut, obtegeret, ita ut cerni non possent. Lacum
 enim , quem parvum mare appellant, et in Pontum Euxinum
 fertur, eo derivarant, facileque omnia replerant ; naves etiara onerariae
 grandiores quam proxime ad urbem admotae sublimcs habebant
 corbes, ad ipsa malorum carchesia subvectos , firmissiniisque
 viaculis dcpendentes , ut et turribus magnitudiue altittulineque lon- 
 
 ge essent superiores; desupcr stabant milites, et nautae quotquot
 audaciores erant et bellicosiorcs, arcus gestantes et fundas, aliasque
 machiuas imponentes, ad idonem usum praeparatas; sed et aliae
 naves per iluvium adductae ex utraque partc aderant, quibus praeerat
 Valerianus, simili modo atquc aliac instructae, ut hostes
 utrimque ex editioribus locis icti propulsarcntur, si propiore obsidione
 urbem premere vellent. Ne vero naves hae in fluvio dispositae
 facile a quoquam laedi possent, Dabragezas tribunus, natione
 Anta, et quidam ordinum ductor, Elmingirus noinine, prout cis per
 pracfcctos maudatum erat, decem actuarias naves bipuppes e copiis,
 quibus pracerant, iustruxcrunt, quibus altius provecti magna cum
 vigilantia fluviura tuebantur, transitusque omni ex parte circumspectantes
 observabant, modo medio fluminis alvco, modo huic
 modo alteri ripae adnavigantes. Interea iucundum quid et gratiosum
 ut in bello et proelio ibi accidit. Ulterius enim adluic quam
 hae naves erant dispositae, duae illae naves onerariae XXX. remorum,
 quas supra dixi milite vacuas a Persis captas fuisse; hae, 
 
 inquam, navcs militibus gravis armaturac erant instructae, atque
 ita rudentibus atl oram alligatac; noctu vero dormicntibus in eis
 universis, cum aestus iugcns esset obortus et rudentes distenderet,
 depressione agitatioueque navigiorum alterius illarum vinculum
 repente est disruptum; quam cum vortex solulam liberamque
 accepisset, neque illi vel remigio obniti, vel gubernaculo aliorsum
 eam dirigere possent, abreptam rapidissime celerrimeque ad
 Romanos, quibus Dabragezas praeerat, defert, qui quidem eam conspicati,
 laeti ceperuut, insperataque captura sunt gravisi, quod
 navis, quae antea vacua ab ipsis abierat, viris plena rediisset.

22. Interea Nachoragan cum universo exercitu e castris movens
 urbi appropinquavit, vclitando et iaculando tentare volens Romanos,
 an eruptionem facerent; caque ratione apcrtissime cognoscere,
 quo pacto sibi in scqnentem diem res bellicae praeparandae essent.
 Persac itaquc simulalque ad teli iactum pcrvcnerunt, confestim
 more suo ingentem sagittarum vim emittunt, multisque Romanorum
 vulneratis, alii quidem adhuc pugnando resistebant, alii pugna excesserunt.
 Angilas vero et Philomathius et ex ipsorum agminibus
 viri ducculi, tametsi Martinus universo exercitui imperarat, ut suo 
 
 quisque loco se contineret atque e tuto pugnarct, nihilominus tamen
 e porta ipsis proxima evolantcs, in hostem ferebantur. Theodorus
 vero Tzannici agminis dux initio quitlem suos continuit impetumpue
 repressit, temeritatis eos arguens; cum vero illi dicto audientes
 non esscnt, ipse etiam se pluribus non quidem libens adiunxit,
 et cum illis in hostem ivit, ne timitlus ccnscretur, caque
 sola tle causa honestum consilium speciose praetexere. Factum onini
 ei nequaquam probabatur, particeps tamen illius esse volebat, quemcumque
 tantlem exitum esset habiturum. Et certc parum aberat, quin
 omnes ibi simul periisscnt, nisi aliutl quoddam consilium a Deo
 corroboratum saluti eis fuisset. Dilimnitae enim, qui eo loci stationem
 habebant, instructaque acie stabant, contempta advcntantium
 paucitatc, quicti eos opericbantur, ncque se loco suo dimovebant;
 cum vero iam propius accessissent, coufcstim sinnatis diduetisque
 cornibus universos circumveuiunt, et in orbem veluti corona cingunt.
 Romani autcm omni ex parte conclusi, non iam de damuo
 ullo hostibus infereudo cogitabant; praeclarum vero atque inauditum
 facinus censebant, si ulla ratione possent evadere. Conglobati
 itaque praetcnsis hastis confertim in hostcs, qui oppidum versus stabant,
 irruunt; qui cum cos maximo impetu et tanquam desperata 
 
 salute in se ferri viderent, confestim aciem inter sese mutuo dirimerunt
 ac separarunt, hominum cum certa propeinodum mortc luctantium
 et extrema audentium, neque quo ipsis audacia evasura
 esset reputantium impetum ncquaquam sustinentes. Sic itaque permittentibus
 Pcrsis Romani effugio elapsi laeti sese intra murum receperunt,
 simulquc portam clauscrunt. In tantum discrimcn venerant,
 nulla alia re pracclare gcsta, quam quod sola fuga salutem
 sibi peperissent.

23. Persarum vero baiuli, qui iamdudum in opplcnda fossa laborarant,
 iam illam totam opplcrant; et quicquid omni ex parte
 abruptum divulsuinquc fuerat, compositum iam adaequatumque erat,
 ita ut exercitui oppuguationem muri adituro locus pervius esset, et
 arietes aliaeque machinae expuguandis urbibus accommodatac uon
 difficulter moenibus admoveri possent. Plus vero temporis quam pro
 multitudinc operarum eo in opcre trivcrant. Cum enim lapidcs
 maxima ex parte humumque iiigessisscnt, rcplcndae fosnac hacc non
 sufficiebant; ligua etenim ad manum uon crant, nisi procul indc e
 silva caesu multo cum laborc adfcarcnlur. Romani enim iam antea
 agros omnes urbi circuniicctos, et practcrca omnia viatorum diversoria,
 er si quae alia in proximo crant doniicilia, inccndcrant , eo 
 
 nimirum consilio, ne hostes, commodam illic aptamque suis usibus
 materiam nacti, facile opera machinarcntur. Eo itaque die nihil
 aliud memoratu dignum est gestum; noctc autem ingruente Nachoragan
 se cum copiis suis in castra recepit. Postridie vero Martinus
 cum suorum animos confirmare vellet, hostes vero percellere,
 universum Romanorum excrcitum in unum coegit, tanquam de praesenti
 rerum statu consultaturus. Confcstim vero in mcdium venit
 (ita cnim id ipse procurarat) vir quidam non admodum notus, pulvere
 ohsitus perindc ac si essct longinquum itcr cmensus; is se
 recenter Ryzantio vcnirc dicebat, litterasquc ab Imperatore adferre;
 quas cum pracfectus libentissime acccpisset ac resignasset, non
 arcane apud se perlcgit, neque solis oculis tacitus pcrcurrens in
 animo suo earum sunimam prcincbat, sed alta voce recitabat, ut
 omnes exaudirent. Et libello quidem illo fortassis aliud quid continebatur;
 quae vero rccitabantur, hacc erant: Misimus tibi etiam
 alium exercitum, non minorem eo quem habes, ac proinde ctiamsi
 hostes multo sint vobis plures, non tantopcre tamen vos multitudine
 superabunt, quantum vos fortitudine; quo fict ut paucitati et
 excessui sua ctiam constet aequalitas. Ne vero etiam hoc nomine 
 
 illi se iaetitent, accipe etiam hunc exercitum, honorificentiae ostentationisque
 causa potius, quam quod necessitas ita postularet, missum.
 Bono igitur animo cstc, fortiterque rem gerite, utpote nobis
 uihil eorum, quae cxpedire vidcbuntur, neglecturis. Statim ιταque
 que iuterrogatus, ubinam csset cxercitus, respondit, quatuor lantum
 Persicis parasangis, non longius abesse; relictos enim ipsos circa
 Neognum fluvium, adhuc ibi stationem habentes. Ad haec Martinus
 iracundiam quandam vultu simulans: Retro cedant, inquit, quam
 citissime, domumque rcdeant; neque enim id unquam permiserim
 ut nobis sese adiungant. Indignum enim sit, si cum hi viri iamdudum
 nobis commilitones fuerint, multoque tempore ingentes nobiscum
 labores sustinuerint, et frequenter adversus hostes sint proeliati,
 et iam eo rem adduxerint, ut non procul absint a profligando
 hoste, et plenissimae victoriae corona adipiscenda; illi post necessitatem
 adveniant, et tantum non dcgustatis periculis parem gloriam
 consequantur, bellique exitus illis adscribatur, et quod omnium
 est iniquissimum, paria cum hisce praemia auferant. Ceternm
 illis quidem ibi manendum ceuseo, donec ad discessum sint parati,
 nobis vero hi sufficiunt ad quod reliquum est belli optime conficiendum;
 simulque his dictis, ad exercitum conversus, An non, 
 
 inquit , ctiam vobis , viri commilitoncs, ista videntur .̓ At illi ,
 fausta acclaniatione praefecti seiitcutiam ut acquissimam approba-
 runt, ipsique multo iulcntiores sunt redditi , perindc ac si nullo
 alio subsidio indigerent. Piaccipuc vero ipsos ad contentionem ac-
 mulationcmque movcbat spes spoliorum; quodque brcvi omnia se di-
 rcpturos sperabant , utpote hostibus dclctis ; et hoc unum eis crat
 curac, quo pacto intcr se pracdam partirentur.

24. Evenit vero cliaiu aliud, quod Martinus animo praeceperat.
 Rumor cnim bic in vulgus spaisus latcque circumvagatus ad ipsos
 ctiam Pcrsas crat dclatus; quod utiquc altcr Romanus exercitus ad
 Ncognum fluvium pervcnisset , ct iamiam se cum aliis esset coniun-
 cturus. Pavor itaquc universos invasit , meluentcs si , cum tantis la-
 boribus attriti cssent , adversus reccntcm inlcgrasquc vircs adfcrcntcm
 exercitum ipsis confligcndum essct. Nachoragan vero nibil cuncta-
 1ω , medioocm cquitum turmam c Pcrsicis agminibus misit ad cum
 tractunij pcr quem putabat transituros illos, de quibus fama dcccptus
 erat ; qui cum co vcnisscut, iiiagna diligcntia vigilantiaquc utebantur
 in re supcrvacanca. Occupatis cuim ojiporluniortbus locis , cx insidiis
 operiebantur eos, qui nequaquam erant vcnluri, eo videlicct animo,
 ut iu ipsos sccure tumultuarieque procedeutcs , quod nimirum inex- 
 
 spcctati venirent, irruerent progressusque celeritatem retardarent,
 quoatl usque oppidum expugnatum esset. Atque ita quidem Persarum
 non exigua mauus frustra laborabat, a reliquo exercitu subducta. Nachoragan
 vero vel sic exercitum eduxit, antevcrtere scilicct eorum
 adventum cupiens, qui nullo modo craut veuturi; animoque valde elato
 in Romanos terebatur, palam iactans atque insuper iurans, se eo ipso
 dic urbem totam cum ipsis liominibus incensurum. Oblitus enim erat,
 uti verisimile est, prae supcrbia fanaticus iste, quod ad proelium iret,
 rem adeo dubiam atquc incertam, multisque in utramque partom inclinationibus
 et vicissiludiuibus obnoxiam, niaximc vero omnium a
 divina quadam superiorcque necessitatc dependentem; cum ne parvae
 quidem res ullae in eodem semper statu pcrniaucaut, sed etiam
 inlinitae hoiuinuin nationcs frequeotiaque oppida et vita univcrsa
 commutentur subindc ct pcrturbentur, et spes de rebus universis
 perpctuae agitationi lluctuationique siut obnoxiae. Hic vero eo superbiae
 dcvcnerat, ut etiam operariis et niinistris, qui per silvam dispersi
 arbores praecidebant, sive lignaudi causa sive conficiendis
 machinis bcllicis, his, inquam, omnibus maudarit, ut cum fumum 
 
 in altum sublatum cernerent, scirent igncm iam Romanorum ligneo
 septo immissum, opereque, quod in manibus erat, omisso, cursim ad
 se veuirent, simulquc ignem immitterent, ut eo faciliua omnia incendio
 couflagrarcnt. Atque hic quidcm talia apud se iactans, oppidi
 murum adoritur. Iustinum veio Germani frlium (neque enim existimabat
 Nachoraganem tum temporia urbem invasurum) cogitatio quaedam
 divinitus, credo, subiit, au sanctissimum quoddam quodque
 Christianis maxiiiio in houore erat, uequc procul ab urbe distabat
 quam citissime irc, Dcique opem implorare. Delectis itaque
 ex Martini et suis copiis fortissimis quibusque bellicosissimiaque viris,
 et quinque millibus equitum, omnibusque veluti ad proelium armatis,
 cum illis procesait, sequentibus ipsum signis reliquoque apparatu militari.
 Casu vero accidit, ut neque Persae cos abeuntes sint conspicati,
 scd ncquc lii illos oppidmn vcrsus vcnientes; sed divcrsa via
 adducti, confcrlim impctum in moenia fecerunt, maioreque multo
 quam antca iaculatione sunt usi, tanquam ita et quidem magis Romanos
 pcrtcrrituri, citissimcque urbem direpturi.

25. Adeo vero dcnsae simul sagittac ferebantur, rursusquc aliae 
 
 atque aliae super alias, ut universum intermedium aërem sua densitate
 obtegereut veluti inter se coagmentatac. Comparasset quispiam
 rem ninguori ingenti aut grandini vehementi cum violentissimo vcnto
 ruonti: alii vero machinas admovebant , et tela ignita iaciebant :
 alii testudines (machinas ita dictas ) subeuntes , secures muro impingebant,
 quippc qui ligneus erat, ideoque facile discindi poterat:
 alii pavimeatum soli suffodere conabantur, et ad primam basim pervenire,
 atque ita quod compactum et coagmentatum erat convellere
 atque subvertere. Romani contra in pinnis et propugnaculis murorum
 stantes, acriter animoscque resistcntes pugnabant , veluti re ipsa
 ostendere volentcs, nequaquam opus esse, ut ipsis novae copiae subsidio
 venirent. Apparuit vero manifeste in ipso opere, quam utilis
 efficaxque Martini dolus fuisset. Omni enim ex parte incessautec
 adlaborabant , nihilque plane, quod ad propulsandum .hostem pertineret,
 omittebant. Nam et hastae multae telaque e sublimi iacta hostes
 vulnerabant, utpote in nudam nullisque propugnaculis tectam
 multitudiuem incidcntia, quaeque aliorsum ferri non poterant; saxa
 etiam plaustralia in tostiuliues iaciebautur, omnem illarum contextum
 perrumpentia; quin et minores lapides fundis eiecti galeas Medorum
 scutaque perfringcbant, et ad murum quam proxime accedere nou si- 
 
 nobant, multum molestiae ac damni inferentes. Eorum voro, qui in
 corbibus stabant, prout modo dixi, alii quidem sagittis , utpote ex
 sublimi missis, quam plurimos laedebant, alii machinas peritissime
 tractabant , et peruicia quaedam tola magna cum violentia excussa
 longissime ferebantur, adeo ut etiam multos barbaros procul adhuc
 inde advonientes ex improviso una cum ipsis equis traiicerent subitoque
 prosternerent. Tum ingons excitatus est clamor, et tubae utrimque
 bollicam quandam cantionom sive classicum accinebant. Persae
 vero tympanis perstrepebant , et ingontes ululatus terroris excitandi
 causa edebant; equorum etiam hinnitus, scutorum ictus et loricarum
 fracturae confusancum quendam atque immanem sonitum miscebant.
 Interea Iustinus e templo revertens, quid rei ageretur, ex turbulento
 sonitu strepituque cognoscens , converso statim equitatu et
 in ordinem reducto, signa in altum tollere iubet, omnesque operi
 ut se accingant iubet, ita secum statnentes, non absque divini numinis
 nutu factum quod oppido exivissent; sed ut inopinata irruptione
 hostibns metum iniicerent, et ab obsidionc profligarent, Simulatque
 vero paululum progrcssi Persas in murum impetum facicn- 
 
 tes suut conspicati, tum utique confcrtim clamore edito fn eam partem
 irrutuit, quae iuxta marc instrucLa acie stabat. Ex ca enim etiam
 ipsi parte venerant; statimque alii quidem contis, alii sarissis, alii
 ferientes, quicquid obvium erat sterncbant; violeutiorcque impetu
 in deusos hostium ordines facto, scutisque protrudentes, condensatam
 confertamque eorum acicm perfregcrunt.

26. Persae vero huuc iilum exercitum esse rati, quem adventare
 intellexeraut, quodque clam et insciis iis, qui seiuucti a reliquo excrcitu
 in ipsos missi craut, iam adveiiissent, perturbatioue ac metu
 pleni, et confusance in se ipsos revoluti, sensim retrocesserunt, pedemque
 retulerunt. Quod cum Dilimnitae cmiuus cernerent, (sub
 nicdiam enim muii partem pugnabant,) paucos quidcm ibi reliquerunt,
 ceteri ad cam partem, quac maxime laborabat, se contulerunt.
 Augilas vcro et Theodorus, Romanorum duces, quorum etiam ante
 raemini, animadversa paucitate eorum, qui manscrant, coufestim cum
 satis valido agmine eruplionem ex oppido faciuut, et uounullos quidem
 eoruin obtruncant, nonniilli vero in fugam se dedcrunt; quos
 ipsos Romani persequi uon destitcruut. Dilimnitac autem haec conspicati,
 qui Persis laborantibus auxiliaturi ivcrant, rursus in contrarium
 viumvcituntur, Romauis obviam ire volcutcs, melius cousultiusque 
 
 existimantes, si potius popularibus suis quam citissime subvenirent,
 inordinato studio effusoque cursu ferebautur, ita ut indecenter fugientibus
 magis quam in alios euntibus similes viderentur. Currebant
 enim tauquam suis opitulaturi, plus tamen perturbationis quam
 irae prae se ferebant. Persarum autem exercitus, ut iam quam proxime
 ipsis instructa acie stabat, cum videret Dilimnitas ita tumultuarie
 et sine ordine ferri, neque aliud quam fugere eos rati, secumque
 reputantes nequaquam illos eam turpitudinem in se admissuros, nisi
 in extremum aliquod et ineluctabile periculum redacti fuisscnt:
 tum utique etiam ipsi turpiter terga vertcntes sunt dissipati, et
 praemeditata iam obscureque tentata fuga in apertun erupit . Dilimnitae
 enim haec de Persis opinantes, socios sese illis adiunxerunt,
 unaque fugerunt; fallenles simul et falsi. His itaque peractis, maxima
 Romanorum vis muris effusa, manifestiorem Persarum fugam
 reddidit, tergis eorum inhaerendo et extremos metendo ; alii vero
 alia ex parte irruentes , adversus resistenles adhue et conglobatos
 acriter pugnabant. Laevum enim barbarorum cornu iam aperte inclinarat
 solutumque erat; qui vero in altero stabaut, fortissime re- 
 
 pugnabant. Elephanti onim pro vallo obiecti et prorucntes, sicubi
 confertis clypeis pugnam inirent Romani, statim aciem turbabant,
 ct sagittarii, qui eis vclicbantur, Romanos irrueutes gravitcr
 iaedebant, utpote iu sublime elati, certaque eo, quocl ediliores
 essent, tela iacicntcs. Qnin et cquitum turmae discurreutes facile
 invadebant atque turbabant pedites ct gravioris armaturae milites;
 iainquc cx ea parte Romani ad fugam incliuati pedem referebant.

27. Vir autcm quidam inter eos e satellitibus Martini, Ognaris
 nomine, in summas angustias redactus, adeo ut nullum ei pateret
 liberum efFugium, ac iam de salute sua desperans, et quodammodo
 fortunae alcam pcriclitans, irruentcm in se horrcndum in modum
 qnendam c ferocioribus clephautis, magna vi ad imam frontem circa
 Bupercilium hasta fcrit, spiculo ita adacto atcpie impacto, ut
 quod reliquum crat hastae propenderet. At hic accepti ictus impa-
 tiens, atquc insuper hasta circa oculum rotante perturbatus, confestim
 rctroactus atcpie in orbem se versans, ct promuscidem nunc 
 
 quidem instar flagelli hnc illuc torquens , multos Persarum percussit
 et in altum iecit; nunc vero eandem in longum extendens horrendum
 quendam atque immanem barritum edebat ; mox vero
 etiam super se stantes excussos prostravit et proculcatos extinxit;
 totum deinde exercitum Persicum conturbavit, equos etiam, ad quos
 propius accedebat, effrenes erectisque iubis restitantes reddebat; et
 quos prensasset dentibus proscindebat ac discerpebat. Erant itaque
 omnia eiulatu et tumultu plena. Equi enim ferocia belluae expavefacti,
 habenis non admodum audientes crant, sed anterioribus ungulis
 in altum elatis sessores evolvebant; atque ita turbulente per
 medium agmen saltabundi ferebantur, anhelantes crebrumque spiritum
 naribus efflantes. Viris autem in se ipsos reflexis, omnibusque
 sese mutuo impellentibus cubitoque protrudentibus, et unoquoque
 vicinum suum antevertere contendente , quamplurimi a suis interficiebautur,
 in amicissimorum et popularium suorum enses impingentes.
 Cum itaque tumultus et perturbatio vehementer iam invaluisset,
 Romani quotquot antea muro egressi erant, et si qui forte
 intus manserant, universi in unum agmen conglomerati, et fronte
 acici quam validissime scutis communita, in hostes ita adhnc confusos
 irruunt; qui, ut praeterilis laboribus defatigati, cum impetum
 sustiuere non possent, citissime fugcrunt; at ne id quiden 
 
 ordine aliquo servato fcccruut, nequc ita persequentes propulsarunt,
 sed dissipati dispcrsique suut alius alio, prout cuiquc successit.
 Quin et Nachoragan ipse inopinato rei eventu obstupefactus retrorsum
 cursim adequitabat, significans omnibus flagcllo et maudans, ut
 quam cclcrrime fugerent, quod quidem iam ab illis factum erat.
 Sic utiquc illi iactantia sua in contrarium ccssit. Romani vero non
 antea pcrsequcndi ac trucidandi barbaros finem fecerunt, donec
 Martinus suflicere ratus per tubam eos revocavit, iraquc percitos
 eorum animos mitigavit. Atque ita Persae aegre tandem ab castra
 sua salvi evaserunt, non minus quam decem bcllatorum millibus
 iu co conflictu desideratis.

28. Romani autem ex pcrsecutione reversi, testudines reliquasque
 Persicas machinas circa murum relictas incenderunt; unde
 cum ingens esset flamma excitata, ministri et baiuli, qui ad silvam
 caedeudam missi crant, cum e longinquo intervallo fumum
 sursum tcndentcm altcque in acrc volutantem essent conspicati,
 confestim miseri ad oppidum coutcnderunt, existimautcs, quod quidem
 Nachoragan autea superbe iactarat, mocnia conflagrare. concitato
 itaque cursu fcrcbautur; vcriti, opiuor, ne post fcstuiu, 
 
 quod aiunt, veniront, omniaquo ante ipsorum adventum in favillas
 et cinerem essent redacta. Ccrtabaut itaque inter se celeritate,
 nescientes fore ut qui vinceret, primus moreretur. Omnes enim ex
 ordine a Romanis capti, obtruucati fuerunt, perinde ac si ea tantum
 de cansa venissent. Perierunt itaque non multo pauciors
 duobus millibus. Tot viris operariis et in re bellica minime exercitatis,
 quique nunquam in aciem piodiissent, ultronei cuiusdam
 atque inopinati exitii auctor fuit Nacboragan, qui inconsulta imperarat.
 Usque adeo arrogantia non solum suos possessores, sed et
 illos, quos eis inscrvire et morem gerere contingit, perdit. His vero
 ita peractis, Romani quidem optima spe pleni eraut, se in posterum
 facile superiores futuros, si foitasse barbari proelium instaurare
 tentarent. Quotquot vero ipsorum in conflictu perierant, (erant
 autem non pauciores ducentis) cos honestissime sepelierunt, laudata
 eorum strenuilate, quippe qui ut viri fortiter rem gessissent : hostium
 vero cadavera spoliarunt, et ingeutem armorum aliarumipie
 rerum vim acquisiverunt. Neque enim scuta et loricas tantum et
 pbaretras nonnulli caesorum gestabaut ; sed et torques aureos et
 monilia et inaures aliaque id genus muliebria exipuisitaque orna- 
 
 menta, qualibus notabiliores honoratioresque Medi ornari solent,
 ut spectabiliorcs sint, et a vulgo secernantur. Nachoragan vero,
 cum iam ipsum commeatus aliaque necessaria deficerent, et iam
 bniina immineret, proeliandi quidem desiderium prae se fcrebat,
 et ad hoc se comparabat; re tamcn ipsa consilium desideriumque
 suum non praestabat; sed Dilimnitarum agmine postridie ad stadium
 emisso, et adversa in Romanos fronte stare iusso, eoque ipso
 proelii abs se committendi expectationem excilans, sensim ipse cum
 rdiquis copiis Cotacsium et Muchirisidem versus movit. Cum vero
 iam maximam viac partem confccissct, tum et Dilimnitae sotuta
 acie facillime absccsserunt, utpote leviter semper armati expeditioresque,
 et praetcrca robusti pedibusque celercs. Adventabat autem
 etiam alia ipsius Persici cxercitus pars, quae ad Neognum fluvium
 antea missa fuerat propter Martini dolum, quemadmodum
 supra a me dictum est. Cum enim coguovissent victos quidem esse
 Persas , Romanos vero universa iam regione potiri, confestim occultiore
 itiucre et a publicis viis remoto Muchirisidem perveuenint, 
 
 conflictuum quidem nequaquam, dcdecoris vero ex fuga et quidem
 multo turpius participcs. Postcaquam igitur uuivcrsus excrcitus in
 umun convenisset, maiore equitatus parle ibi relicta, et Wafrise,
 viro inter Persas celeberrimo, magistro equitum eis constituto, ipse
 cum paucis in Hiberiam rediit, tauquam ibi hibernaturus.

1. Hac itaque victoria potiti Romani , et induciis quodam-
 modo a bello factis , armisque confestim conquiescentibus , tum de-
 mura quaestio habita de facinore in Gubazen commisso. Athanasius
 ergo in excelso quodam throno deccnter consedit , chlamydem indu-
 tus, quali fere politissimi principes uti solent. Aderant vero ipsi viri
 et scribendi apprime periti, ct scripta prompte expcditeque legendi,
 aliique miuistri everi et graves , et in rebus iudicialibus optime
 versati , praccones etiam altum clamantes , et lictores ; omncs hi ex
 Constantiuopolitaua aula delccti. Proferebant vcro iu medium ii,
 quibus id commissum erat, viucula ferrea , collaria , compedes et
 tendiculas aliaque id genus instrumenta tortoria. Et υ1δθm mihi
 videtur Iustinianus Imperator non abs re neque temere, sed pruden-
 tissime decori habita ratione, mandasse , ut hoc ordine atque appa-
 ratu iudicium institueretur, non solum ut qui ibi crant barbari, CUBt
 eis Romanorum instituta magnificentiorc apparatu propouereutur ,
 ca et adinirarentur magisque corum gubernatioui assueficrent : ve-@p> 
 
 rum ctiam ut, si quidem Gubazes defectione antea ad Medos tentata
 caesus fuisse deprehenderetur, non amplius eius caedem dolerent
 Colchi neque ut gravi malo accepto indignarentur. Si vero interfectores
 per falsam criminationem facinoris piacularis perpetrati
 convincerentur, ipsis publico iudicio damnatis, et praeeunte ac
 proclamante praecoue per excrcitum circumductis viudiceque gladio,
 omnibus spcctantibus, capite truncatis, atrocior barbaris rei exitus
 et duplicatum supplicium esse videretur. Sciebat enim, si clandestina
 nece barbaricum in morem Rusticum et Ioannem e medio tolli
 mandasset, existimaturos Colchos, iniuriam, quam acccperant, non
 satis pro eo ac debebat vindicatam, neque satis graves de crimine poenas
 sumtas fuisse. Iudicio vero pro tribunali instituto, et causa untrimque
 disceptata, et ministris iudiciariis ultro citroque commeantibus,
 utque actores et rei apte suo ordinc iutcrloquantur procurautibus,
 versante etiam ob oculos maicstate iudiciali et grandiloquentia aures
 feriente, eoque onini apparatu niortem immineutem horribiliorem
 efficiente: liis, inquam, omnibus ita peractis, rem ipsam niaius
 aliquid atque atroeius barbaris esse repraesentaturam, et fortasse
 criminis admissi nieritum excedens. Haec enim etiam ipsos cives
 Byzantinos, tametsi frequenter illic coutingant, percellunt, atque 
 
 extra sε ponunt, nedum barbaros iis non assuetos. His igitur, ut
 arbitror, de causis Romanum, immo vero Atticissimum, tribunal ad
 Caucasum fuit indictum.

2. Tum vero Rusticus et Ioannes e carcere producti, ad sinistram
 partem sunt constituti, utpoti rei; ex adverso stabant actores,
 qui eum criminaturi erant, Colchorum sapientissimi, quique iam
 a multo tempore Graece loqui didicerant; ac primum quidem postularunt,
 ut litterae Imperatoriae publice recitarentur, quas antea
 Ioannes de hisce rebus ad praefectos exercitus attulerat. Quod quidem
 postulatum cum et iudici probaretur, quidam ex iis, qui ad
 hoc erant designati, altiore voce eam recitavit; sic habentem: „Incredibile
 quidem mihi absurdumque videtur, quod a vobis nuntiatur,
 Gubazi deliberatum esse, patriis moribus relictis, et iis qui unius
 eiusdemque sunt cum ipso in omnibus sententiae; veteribus suis ducibus,
 Romanis inquam, desertis, ad inimicissimos alienissiinosque atque
 adeo diversae a nobis religionis homines desciscere, et quidem cum
 nulla nostra in se iniuria sit provocatus. Verumtamen cum sciamus
 humana omnia esse instabilia et in lubrico posita, proque varietate
 incidentium rerum circumagi ac rotari solere, non plane derogan- 
 
 dam esse nuntio vestro fidem duximus, neque committendum, ut ea
 quae sive cogitavit tantum, sive plane statuit, non praecaveamus; ingentes
 nobis ipsis curas, et ambiguum fluctuantemque incertitudine
 eventus animum retinentes. Et profecto absurdum est ac molestum
 nemini plane firmiter fidere, sed suspicione semper metuque laborare,
 etiam de iis qui nobis sunt intimi. Nihilominus (in omnibus
 enim hoc vincit) sequimur etiam nos naturam, et diffidimus.
 Ne vero praecipitanter crudele aliquid et saevum in Gubazen
 statuamus, neve contra indecenter aliquid hac in re faciendi
 metu adducti enervemur remissioresque videamur; sed potius pocnitudinem
 utrimque imminentem subterfugiamus, consultum nobis
 et medio cuidam moderationique tenendae convenientius est visum,
 huc hominem adduci. Mittite itaque eum quam citissime, sive volentem
 sive coactum. Quodsi ille voluntate vestra intellecta restiterit,
 et ire detrectaveit, apprehendentibusque vobis et protrahentibus
 (nam et hoc vobis tum facere licebit) propulset et reluctetur,
 aut quocunque tandem modo manus vobis intulerit, tum demum
 manifesta habituri sumus rerum, quas molitus fuerit, indicia, et in prsterum
 inter eos, qui maxime hostes sunt, censebitur, adeo ut si 
 
 quis eum talia audentem etiam interfecerit, ne hoc quidem immerito
 factum censebimus, neque percussor facinoris sui poenas luet;
 utpote non ut homicida puniendus, sed ut tyrannicida “
 Imperatoriis itaque litteris talia quaedam mandari est cognitum.

3. Statim vero viri Colchici instituendae accusationi designati,
 cum iudex ipsis permisisset, ut causae suae praesidia, si vellent, in
 medium adferrent, alacriter criminationem sunt adorsi, in haec
 verba: „Scelus ipsum perpetratum, ο iudix, aperte, etiam nobis tacentibus,
 clamitat auctores gravissimis suppliciis esse obnoxios:
 ceterum cum legibus vestris ita cautum sit , ut ne de manifestis
 quidem maximisque criminibus sententia feratur, donec facta ipsa
 plana oratione explicata fuerint; venimus nunc quae facta sunt simpliciter
 exposituri. lta enim etiam a nobis praestabitur quod lege
 cautum est , etiamsi oratione utainur simplici minimeque ornata,
 quaeque magnitudinem criminum admissorum nequaquam exaequet.
 Quaenam enim excusatio suppetere potest iis, qui talem virum, amicum
 vobis et familiarem, societate belli et foederum coniunctum eademque
 vobiscum de Deo sentientem, et quid non eorum quae nobis
 familiaria sunt consecutum, nefarie adeo interfecerunt, tantamque
 adversus vos hostilitatem declararunt, hostium gratiam demerendo? 
 
 Rex enim erat, qui interfectus est, o iudex, et gentis non ignobilis et
 strenuus virtutis cultor, et Romanorum studiosus semper multo magis
 quam interfectores. Eversae iam sunt Colchorum res et collapsae,
 immo potius publicae, siquidem pars quaedam etiam nos ncque minima
 subditorum sumus, deperiitque vobis rerum vestrarum integer
 atque inoffensus status, potentiaque vestra vehementer est imminu •
 ta; res publica vero, quae non omnibus suis partibus est valida ac
 firma, sed vel exigua sui parte labefactata, recte iam ultra consistere
 non potest; e contrario vero falsam appellationem usurpat ,
 quippe quae integritate perfectioneque sua est privata. Horum itaque
 omnium cum ipsi sint auctores, aiunt non debere vos factum
 ipsum tametsi alrox considerare, sed tantum, qua mente consilioque
 factum sit, investigare atque admittere , et ex obscuris quibusdam
 et quodammodo verisimilibus argumentis repraesentare animis vestris
 benelicium iude acceptum , potius quam evidenti damno, quodque
 re ipsa experimur, fidem accommodare. Haec itaque commenta
 fallaciasque etiam ante iudicium institutum frequenter in vulgus iactantew
 multorum animis se fucum fecisse arbitrabantur. Quodsi
 vero in ipso iudicio haec ipsa proponant, intelligant , o iudex, 
 
 neque Romanum neque iustum esse, adeo aperta manifestaque iniuria
 neglecta, incertis potius de causis, quas ipsi frustra commenti
 sunt, falli. Neque enim ferendi sunt, qui interieclum quidem abs
 sese virum hunc aperte fatentur, maximam vero ex hac caede utilitatem
 ad publicum pervenisse prodigiose mentiuntur. Quo pacto
 enim consistere possint sibi ipsis contraria ? aut quo pacto factum
 ipsum atrox appellantes, animum eius, qui id perpetravit, Iaudabimus,
 tanquam publicum bonum spectantem ? Sunt enim haec quam
 remotissime inter se disiuncta et insociabilia ; et neque unquam
 simul subsistere possunt utilitas et iniquitas, crudelitas et
 iustitia.

4. „Quod si vero etiam nudus ipsorum animus est explorandus,
 hoc quoque ipso maligni nequissimique esse convincentur,
 quippe qui consilia Persis grata agitarint, adeo ut ne Romani quidem
 sint appellandi isti sanguinarii, neque amica societas cum iis
 tanquam popularibus sit habenda: sed summi potius hostes sint.
 censendi ; quandoquidem etiam nunc commuui naturae lege sunt
 seiuncti, tametsi nondum a vobis scripta. Adversarii enim atque
 hostes ex factis sunt aestimandi, non ex locorum disiunctioue.
 Hic vero, quae grata sint hostibus summo studio procurans , me- 
 
 rito hostis est iudicandus, etiamsi praesto sit, unaque militet, quantumvis
 etiam quam proxime genere sit coniunctus. At vero, non
 amicum sese, non regem interfecisse dicunt, sed hostem potius et
 tyrannum et Persarum studiosum. Eo enim iniustitiae iniquitatisque
 pervenerunt, ut Medismi accusent mortuum; eoque iam miser
 redactus est, ut ne mortuus quidem a malis sit liber, sed nunc
 proditionis insimuletur, cum ei victoria nihil est profutura. Quaenam
 vero lex sive apud vos sive apud barbaros laudaverit accusationem
 post iudicium factam ? Iudices enim ipsi , et hostes et accusatores,
 omniaque simul facti, supplicium indicta causa de immerente
 sumpscrunt, quale par erat sumi de eo, qui revera tyrannidis
 esset convictus. Prodeunt vero nunc, cum defendi oporteret,
 accusantes hominem iniuria affectum. Oportuisset vero illos, priusquam
 ipsum interficerent, si modo accusationibus suis fidebant,
 aperte in eum actionem instituere, primosque in ius vocare, non
 vero nunc accusatos recriminari. Si enim hoc omuibus licet, cur
 non etiam nos istos carnifices nostris manibus interficimus, cum
 liceat nobis in ius fortassis adductis recriminari contraque obiicere
 ipsis etiani mortuis, quae antea ab ipsis fuerunt commissa? Atque 
 
 ita conari probare, iure nos scelus scelere compensasse? Multo
 enim gravius nos rebus manifestis antea perpetratis irritati,
 nos ulcisci possimus; atque ita contentio recte procedat. Sed neque
 a nobis, nec ab aliis talia patrari oportet, si modo secundum
 patrias leges vobis est vivendum. Age enim, si quibus libitum fuerit,
 licuerit privatos suos inimicos sic confestim interficere, eoque saepius
 facto in infinitum crescat haec audacia, quo pacto tandem vobis
 libere intrepideque iudicandi potestas integra permaneat? Cum
 enim omnes et interficiant et interficiantur, mutuasque sibi insidias
 impune struere audeant, neque vos supplicium de eis sumere
 poteritis: quin potius tota gens contribulis temere est interitura,
 quaestionisque habendae occasionem praeripiet malum semper malo
 vindicantium protervia.

5. „Atqui quid mali, inquiunt, si uno homine et quidem illo
 proditore interfecto, omnes nobis belli societate coniuncti moderatius
 se gerant ? Proditoribus sane etiam quamplurimis e medio
 sublatis, etiamsi nihil aliud utilitatis ad interfectores redeat, ipse
 tamen talium interitus abunde satis per se est fructuosus. At vero
 si proditione neutiquam demonstrata confestim vir aliquis maximi
 nominis e medio tollatur supplicioque afficiatur, perinde atque 
 
 aperte deprehensus, quo pacto vobis socii hinc moderatiores reddantur?
 Immo vero quo modo non potius pacta conventaque dissolvant,
 si vos participes tanti sceleris exstitisse putarint, reputantes
 quod si erga intimos coniunctissimosque vobis adeo sitis inhumani
 atque iniqui, nullo etiam modo constantes sitis futuri erga
 aiienigenas et extcros, et necessitate tantum ita postulante, non
 ultra notos? Ceterum vos neque neque illius consilii participes
 fuistis, neque piaculare scelus, quod privatim illis insedit, universam
 Romanorun gentem involvit, neque veterem illam de vobis
 opinionem, quod nimirum fidi constautesque sitis aequissimisque legibus
 utentes, horum nefaria malignitas infringet: quin potius ita
 nobis persuademus , vestrum hoc tribunal pro communi gentis gloria
 constitutum; ut universi homiues intelligant, vobis neutiquaim
 volentibus factum, ut Colchis adeo atrox iniuria ac vis inferretur.
 Nunc enim fortasse in utiamque partem sententiae multorum vergunt
 opinionesque fluctuant: ex tuo vero, o iudex, iudicio, hisce
 iamiam necatis, magis etiam nunc perspicuum fiet, quod non amicorum
 vcstrorum proditores sed delinquentium castigatores esse consueveritis.
 Tametsi enim verbis causam suam defendere videntur,
 reipsa tamen se ipsi accusare coarguuutur, et caedis abs sese com- 
 
 missae indignitatem fateri. Regiae enim litterae mandant praefectis
 militiae, ut Gubazen Byzantium mittant, primo quidem suadela
 utentes, obaudientem vero et necessitati reluctantem cogerent ;
 nulla tamen ratione interficerent, donec aperta defectione facta hostiliter
 agere coepisset. Hi vero cum neque praefecti militares essent,
 neque alioqui eis liceret, quae liberet, facere, repente miserum
 trucidarunt, haudquaquam ut Byzantium iret hortati, cum ne modicam
 quidem vim ei utrenitenti intulissent, neque omnino tentassent
 an aliquo tandem modo mandatum regis contemneret. Gloriantur interea
 illi et iactitant, se Imperatoris mandata exsecutos, cum potius illius
 voluntatem contempsisse deprehendantur, falsisque criminationibus
 Gubazen onerare non sint veriti et contraria ab iis, quae recte mandata
 data erant, propria auctoritate in eum decernere ; et quod quidem
 omnium est iniquissimum , neque litteris Imperatoris ostensis, ut
 cognita eius voluntate quid facto opus esset statuerent.

6. „Quo pacto igitur non illorum scelus quodvis necis aut supplicii
 genus exsuperare censuerimus? Iniuria enim cuivis alteri illata,
 res est fugienda vetitaque legibus, praecipue si amicum et benevolum
 quique frequenter pericula pro sociis adierit, contingat esse eum, qui 
 
 iniuria est affectis. Quis enim est qui Persicis opibus omnibusque
 rebus oblatis benevolentiam erga vos commutavit? Quis, qui Chosrois
 amicitiam aspernatus, apud quem facilis ei ad summas divitias aditus
 patuisset, minore apud vos loco esse maluit ? Quis autea regione
 vestra longissimo tempore a Medis oppressa, cunctantibusque adhuc
 vestris auxiliis, confestim mutatis translatisque sedibus altissima Caucasi
 iuga insedit, atque ibi ferinam potius quandam vitam agere
 sustinuit, quam hostium munificentia, domum reversus, molliter et
 delicate vivere? Quis tandem ? Ille cui nihil adeo erat arduum et
 grave, quod, si vestra causa toleraudum esset, reformidaret, gubazes,
 o leges, o iustitia ! ille, inquam, Gubazes defectionem ad Medos
 tentans, ille tyrannus, ille Romanorum proditor; et caesus est a
 Rustico et Ioanne, adeo nefariis abiectisque hominibus, vir rex ductus:
 qui etiam si revera eiuscemodi crimini fuisset obnoxius, non
 tamen illum statim ab his e medio tolli oportebat, sed potius ut
 reus peractus cunctantius a communi Romanorum pariter et Colchorum
 Imperatore, utpote maximo omniumque eminentissimo, nierito
 supplicio afficeretur. Verum cum nulla illis legitima huius caedis
 perpetrandae causa fuerit, sed potius vesanum quoddam odium ex 
 
 invidentia ortum eo mali eos provexerit, verisimiliter recto consilio
 et moderatae cogitationi, eiusque quod maxime conducibile esset
 cognitioni nullum tempus reliquerunt, sed soli animo superbia elato
 odioque flagranti habenas laxantes omnemque permittentes libertatem,
 quodque multo ante tempore praemeditati erant et parturierant,
 hoc pacto, occasionem nacti, sunt exsecuti, adeo ut neque praesentis
 temporis statum observarint, sed ne cogitarint quidem. Adeo
 enim difficili bello premente, prudentium virorum erat etiam peregrinas
 neque adhuc notas nationes sibi humanitate conciliare. Hi
 vero etiam eos, qui iampridem erant coniunctissimi Romanis, debellare
 maximi fecerunt; et quidem , quantum in ipsis situm est, hostibus
 dediti sumus, insidiamur iam olim amicissimis, regio nostra
 Persarum est, et patria iustituta prorsus abolita ; quanta seditionis
 atque tumultus intestini furiosa indicia? Quocirca cum haec omnia
 ita se habeant, et res nostrae adeo omni ex parte sint collapsae,
 ita digna si quae excogitari possint supplicia istis sunt inferenda.
 Si enim etiam nos fidi erga Romanos et constantes sumus , non est
 tamen aequum, o iudex, ut hi lenitate nostra abutantur, minusque
 aliquid patiantur, quam facinoris atrocitas postulat.“

7. Cum vero accusatores ita criminationem suam peregissent, 
 
 Colchorum copiae (eo enim convenerant) verborum enuntiationem
 non satis exaudire poterant, neque sententiarum pondera: rem tamen
 ipsam intelligentes, cuius causa singula in medium erant producta,
 decertantibus ipsis animi propensione collaborabant, eosdemque,
 quos accusatores, gestus prae se ferebant, atque ita animis affecti
 erant, prout illivel fiduciam vel commiserationem vultu exprimebant.
 Ac deinde ubi dicendi finem fecissent, statim hi , restitante nonnihil
 iudice et consultante, tacite incusabant, molesteque ferebant adversarios
 non statim ad necem rapi. Mandante vero iudice, ut et illi quae
 vellent pro sese dicerent, tum aperte reclamare coeperunt, et iam
 submurmurabant, vocesque ipsae iam manifestius exaudiebantur.
 Sed accusatores, silentio manibus indicto, marioris tumultus ansam
 praeciderunt. Silentio itaque facto , progressus in medium Rusticus
 cum fratre suo Ioanne, in hunc modum verba fccit : „Mutavit nobis
 subito, iudices, et in contrarium vertit consiliorum nostrorum eventum
 Fortuna; cumque maxima nobis praemia sint debita, capitis accersimur.
 Verum enimvero iucundissimum nobis hoc certamen iudiciale
 videtur maximeque gloriosum; fiet enim omnibus perspicuum, solis
 nobis hoc deberi, quod homo proditor et tyrannus sit interfectus, et 
 
 imperatoris nostri res ex parte conservatae ; adeo ut etiamsi mori nos
 contigerit, libentes vel sic simus amplexuri veluti amicum et voluntarium
 id, quod est acerbum et coactum, et moriemur pulcherrimum
 hoc ad alacritatem tranquillitatemque animi viaticum habentes ,
 conscire nobis irsis, quod Romanos adhuc in Colchos imperium obtinentes
 reliquerimus, neque illud ipsis ab aliis ereptum. Si enim
 Persicum esset istud tribunal, eorumque iudicio nobis staudum esset,
 omnino nobis negatione eorum, quae facta sunt, foret opus , extimescendaeque
 essent probationes ; magnopere etiam laboraremus, quibus
 verbis eas refutaremus apud iudices inimicissimos graviterque hoc
 facto offensos, quia spe sua essent frustrati. Cum vero iudex sit Romanus,
 quam ob causam a nobis factum negetur, aut quid opus est
 excusare apud vos id , quo ipso bene de vobis sumus meriti, qui
 tyrannum interfecimus? Neque enim tribuendum ei est venerandum
 regis nomen, qui ab eo alienissimus re ipsa est deprehensus, quantumvis
 clamitent accusatores, et atrox a nobis facinus perpetratum
 dicant, utpote rege interfecto. Oportet enim non fibulae et chlamydi
 exterioribusque ornamentis hauc. appellationem tribuere , sed
 ei qui iustitiam exercet, et cupiditatibus suis modum non excedit 
 
 cogitationesque suas solo honrsto metitur. Quod si itaque talem
 virum interfecimus, contra leges fecimus, iusta est accusatio, merito
 violenti, superbi et sicarii a Colchis appellamur. Si vero illius
 mores ab hisce virtutibus quam longissime aberant , nihil vero moderatum
 animo agitabat, sed vel ut Persas in nos clam adduceret eisque
 ditionem nostram proderet, cur non potius oportuit imminentis
 mali occasionem hoc praeclaro facinore antevertere, quam regium
 habitum verendo in hostium potestatem venire? Qui enim periculum
 aliquod a quopiam praemeditatum praesciverunt , cumque protinus
 possent insidias declinare, et praesens discrimen utcumque propulsando
 cunctautius sese in posterum adversus eventa comparare,
 magnae crudelitatis fuerit multo ante iis supplicium inferre, et non
 potius contentos esse facultate, quam habent, insidias contrariis insidiis
 propulsandi. Ubi vero machinationibus iam in actum dcductis
 nihil ad remedium fit reliqui, sed iamiam omnia pessum eunt, sublata
 una cum communi salute omni etiam eius spc, ibi tum prudentibus
 viris acceleratione est utendum, et ne irremediabile aliquod
 malum accipiant, praecavendum.

8. „Etiamsi itaque disrumpantur accusatores, piaculare scelus vo- 
 
 cantes et latrocinium, aliisque id genus appellationibus plane tragicis
 factum atrocius reddentes, idque summa vi agentes, ut tantum
 ad nudum factum respiciatur: tuum tamen est , o iudex, praecedentes
 causas accurate expendere, quae nos ad hoc factum impulerunt,
 et ex facti aequitate animi nostri rectitudinem cognoscere. Siquidem
 cum passim per civitates impostores quosdam et fures aut qui aliud
 aliquod scelus perpetrarunt, videmus modo capite truncari, modo pedes
 discindi; supplicium irsum, quod oculis nostris cernimus, non incusamus,
 quantumvis inhumanum atque atrox videalur, neque eam
 ob causam magistratui eiuscemodi supplicia irroganti indignamur,
 piaculares et nefarios eos vocantes: sed cum quae ab illis perpetrata
 sunt consideramus, quodque scelerum suorum poenas luant nobiscum
 reputamus , gaudemus ea crudelitate. Neque enim frustra supplicium
 est adinventum, sccleribus nequaquam cessantibus. Interfectus itaque
 est a nobis gubazes. Et quid mali, si hominem proditorem et hostem
 interfecimus? Atqui hostis appellationem recte interpretantes accusatores,
 non ei, qui remotissime sit dissitus, convenire aiunt, sed cuivis
 etiam populari, qui bostibus gratificari studeat. Quam quidem opinionem etiam nos optimam ccnsemus ct vcrissimam ; quippe quae rei 
 
 ipsius naturam attingaf. Cmn Itaqne utrisque noslrum haec sentculia probctur , age hostcm fuissc Gubazcn hoc ipso argumento
 αωnω demonstrcmus. Hoc cnim ilcmonstrato, etiam iure caesuni
 esse ipsum una perspicuum fiet. Universa itaque perpetuo barbara
 natio, cliamsi Romanis subdita sit, animo tamen ab cis alicnissimo
 dissita, ct lcguin discipliuam atque ordinem gravate fercns , ad novas rcs moliendas turbasque excitandas ferri consuevit, et placidissimc quidcm inter scse , dum aliis subest, vivere neutiquam perscvcrat,
 quin aliquod crimen incurrat. Quod cum ipsis sit impossibile,
 nationes eiusdem sccum instituti , et quae quam proxime acl
 eorum morcs acccdant, sibi adiungcre studcnt. Porro Gubazes etiamsi
 hiscc vitiis csset obnoxius, quod et barbarus ortus sit et communi natiouis
 infidelitate laborct : tantum ctiam odii adversus nos conccpcrat,
 nt id ncqnaquam diutius tegendmn ccnscrct, sed e contrario in apertum produccndam exercendamquc re ipsa hostilifatcm, quani tamdiu
 impactam animo suo latentcmque gcsscrat. Nobis enim allaborantibus
 et nullum non pcriculum subeuntibus, ne hostibus quicquam omnino
 e^ animi sentcntia succcderct, ipse domi sibi cum barbaris suis desidcndum
 censebat , longissimeque a laboribus bellicis abesse. Obser- 
 
 vabat tamen accurate proeliorum motus, quo tenderent. Si quid igitur
 praeclare a Romanis esset gestum, et strenuam verissimamque
 victoriae laudem reportassent, ipse hostilem suum invidumque animum
 declarans , mordaciter comicum in morem irridere et rerum gestarum
 splendorem ac dignitatem offuscare nitebatur, ridiculi ocepti
 ridiculum eventum appellans, quiqoe non ipsorum fortitudini, sed
 fortunae temeritati deberetur. Sicubi vero fortassis lapsi fuissemus,
 (qui enim fieri possit, ut res humanae non in contrarium vergant, sed
 perpetuo in uno eodemque statu permaneant?) tum iste tanquam ultroneus
 quidam eventuum iudex, fortunam quidem statim, perinde
 ac si eventus rerum ab ea non penderent, culpa omni liberabat: hoc
 vero fixum ei decretumque rnanebat, nullam aliam esse causam rei
 parum bene a nobis gestae, praeter solam animi mollitiem, manuum
 imbecillitatem et consiliorum stoliditatem. Fortunae enim mutabilitatem,
 inconstantiam et temeritatem et alia , quae nobis contumeliose
 obiiciebat, hostibus nequaquam adscribebat , tanquam hisce de
 causis, occasione ita oblata, nos superassent.

9. „Haec itaque ille proclamabat, et significabat non solum Persarum
 exercitibus , quibus quidem ille etiam singula et elaborabat
 et perficiebat ; sed nuntii stalim ab ipso emissi id perferebant in 
 
 Iberiam, in Alanos, Suanorum nationi, barbaris ultra Caucasum habitantibus,
 quique ultra hos , et his ipsis adhuc sunt ulteriores, et
 ad omnes, si obiri potuissent, orbis terrarum extremitates mittere
 non destitisset. Nuntii summa haec erat : Romani imbelles, et a
 barbaris superantur. Atque his quidcm in rebus studium ille suum
 collocabat, non solum ut universam Romanorum nationem contumelia
 afficeret, ( tametsi etiam hoc grave esset. et valde manifestum hostilis
 animi argumentum,) aliud vero quiddam longe maius hoc suberat,
 in quo praecipue laborabat et machinabatur. Opinionem enim,
 quae de maximo Imperatore omnium barbarorum animos occuparat,
 quod nimirum potentissimus esset innumerisque trophaeis clarus,
 infringendam sibi ex parte putabat, ut sic illos, terrore admirationeque
 Romani nominis antea captos , audentiores confidentioresque
 redderet. Num igitur hostis, qui talia facit, iure vocetur, an
 potius ainicus et benevolus et rex et confoederatus , aut quibuscunque
 eum accusatores titulis ornant ? Tametsi ut utrisque communiter
 hoc detur, non aliter discernendus est amicus ab hoste,
 quam ex solo incidentium rerum evciitu , et ex bona fortassis aut 
 
 mala animi affectione. Cum itaque probatum sit etiam nunc, quod
 Gubazes nobis victoria potitis dolebat, si quid vero sinislri nostra
 culpa evenisset, gaudebat : quid igitur Romanis legibus occlamant barbari,
 ex quarum praescripto punire solemus, aut, si res ita postulet,
 etiam e medio tollere , qui rei publicae statum turbarent ex parte
 et labefactarent? At, si videtur, signa atque indicia probationesque
 ex rebus verisimilibus petitas omittarnus ; solam vero rerum ipsarum
 experientiam consideremus, quonam illa nos agens ferat. Occupabatur
 a Persis propugnaculum Onoguris , ex ditione Archaeopoli
 circumiecta ademptum , eratque dcdecus intolerandum , hostium
 exercitum intra muros nostris in Iocis valide conscdisse. Vicerat
 haec sententia inter praefectos militiae, ut in eos cum toto exercitu
 moveremus , utque submoveremus et propulsaremus id, quod nobis
 quam maxime infestum insidiosumque erat. Erat nobis plane opus
 etiam Colchico exercitu , ut non solum illi tanquam locorum periti
 plus aliquid, quam eorum imperiti, consiliis suis iuvarent, sed
 ut bellantibus nobis adversus armatos munitissimoque loco insidentes,
 et adversus eos, qui ex Muchiriside vcrisimiliter venturi videbantur,
 copias viresque suas coniungerent. Quid itaque hisce in
 rebus praefcctis exercitus faciendum erat ? Rogandus uti videtur 
 
 erat dux nationis , et auxilium ab eo poscendum, aequitate pctitionis
 ei demonstrata. Rogarunt itaque et demonstrarunt. llle vero ,
 veluti regem quendam se revera esse sibi persuadeus , et perindc
 ac si ipsi licitum csset pro suo arbitratu vivere , ne adesse
 quidem nobis , nednm adversus propugnaculi illius cxpugnationcm
 copias suas couiungere voluit. Sed neque excusationes quidem ullas , etiamsi parum idoneas ac decoras , speciosum tamen aliqucin
 recusationis suae praetextum habentes , comminiscebatur ; scd potius graviter fastuosiusque quam mercnarium subditum decebat
 postulata reiiciebat. Aclhaec in suo adversus praefcctos odio persistcus,
 hostiliter in ipsos crat contumeliosus ; fortitudinem id esse
 regesque decere , censcns. Dicebat enim aperte, eos in iis , quae
 iani accurate tractata erant , impudcuter se gessisse. Eratne tura
 diutius cunctandum, aut maiores probatioucs exspcctandae , aut Imperatoriae
 litterae ostendendae, quibus mandabatur ut Byzantium irct,
 cum ne ad brevissimum quidem iter intra Dostram regioncm se
 accingere vellet ? Et quo pacto fieri poterat, si illum usque adeo
 ^obis infensum Byzantium mittere aggrcssi fuissemus, quin infinitas
 turbas multasque caedes intestinas concitassemus , quin etiam aper- 
 
 tae dcfcctioni ct Pcrsarnm irruptioni ansam pracbuissemus , cmn
 univcrsa baec natio mirum in modum sit contumax et rebcllis ct
 scdiiionis valde studiosa, quod videlicct barbaricum inmorem ad immutandum
 statum rcrum naturaliter sit propensa ; cum praecipuc in propinquo csscntliabituri, qui ipsos tucndos susciperent? Nositaquc, principc scditionis iuterfccto, tantarum calaniilatmn examen iam pvacscns
 atque suppullulans boc taiulcm moilo facillime compressimus, adco ut
 nunc nou crcdaturaj)ertc, an in uuivcrsum aliquid ctiam futurum fuerit.

10. „Desinant crgo nunc, ὁ iudcx, cpistolain proferre, neijue
 nos damuent, quod earum maudatimi seculi non simus. Cui cnim
 non fuerit mauifcstum, id quod littcris illis perscribebatur, oporlcrc il-
 lum Byzantium irc, tentandi tantum cxplorandique caussa faclnin
 fuissc , an sua spontc aequis mandatis cssct obtemperatarus , iisquc se iure accommodaturus ? Cum ilaquc nobis ipsius animi pervicacia
 et protervia facile esset cognita , cum id quod minus erat
 dctrcctaret, quo pacto ad id quod maius crat cuin incitarc oporlebat , ct non potius statim ad extrema remedia venire , ad quae
 multis ui ftentibus malis nccessario pcrvenisscinus .̓ Qui enim opportu- 
 
 nae occasionis momentum neglexerit , neque statim rei gereudae facultatem
 arripuerit, frustra deinde praeterlapsam occasionein revocabit.
 Reliquum igitur erat fortassis , ut accusatores aiunt , litem
 quaudam movere Gubazi , et nugatoriam in iudicio contentiouem
 cxcitare , rerumque securitati verborum ampullas praeferro. At non
 permittebant hoc, o miseri , Persae iam praesentes, reque ipsa imminentes,
 et ad universam Colchorum regionem liuius cousilio atque
 ope iuvadeudam parati. Cum vero omnino demonstratus sit Gubazes
 hostis pariter et proditor, animoque ad tyrannicas spes elato,
 quid interesse putant Colchi, sive a nobis sive ab aliis sit interfectus?
 Neque euim ducibus tantum aut alioquin iis, qui maxima
 potentia valent, bona mens inuasci atque adhaerescere solet , scd
 cuivis omniuo volenti Libenua convcnieiisque est , pro re publica, in
 qua locum aliquem obtinet, laborare, et ad cominune bonuin praestandum
 omnibus viribus adniti. Quocirca tametsi execrabiles illorum
 iudicio ct dctestandi censeamur, fidelissimi tamen Iinpcratori
 sumus et Romanoruin studiosi, et insidias struere tentantibus infcsti.
 Si quid vero ctiam amplius dicendum est , ita tibi plane persuade,
 o iudex, rectuin acquissiiuumque nos facinus peropportune ausos
 fuisse , neque id absque Martini voluntate patratum.”

11. His ita pcroratis, Athanasius initio quideom nihilo minus
 Rustici dictis aurem accommodabat; consultatione vero disceptationeque
 bis ea de re habita, cum ipse omnia accuratius expendisset
 atque investigasset, visum ei est nullam a Gubaze proditionem aut
 tyrannidem apcrtam tentatam fuisse, ac proinde caeclem inique nefarieque
 perpetratam : adeo ut quod copias suas ad oppugnandam
 Onogurin cum eis coniungere recusaverit, non ipsius ad Medos
 defectio in causa fuerit, sed quod pracfectis cxercitus infensior esset,
 quod illorum vceordia et negligentia propugnaculum illud esset
 amissum. Quibus rebus omnibus a iudice cognitis, de Martino
 quod dictum fuerat, etiam ipsum conscium fuisse participemque
 horum consiliorum, ad Imperatorem referendum censuit.
 De hisce vero, utpote aperte caedem ab se perpetratam fassis,
 ex scripto sentcntiam tulit, qua mandavit, ut quamprimum interficerentur,
 et gladio iudiciali submissi capite truncarentur.. Atque
 hi quidem mulis insidentes, et per publicas vias circumvecti maximo
 Colchis spcctaculo terrorique futuri videbantur. Percellcbantur enim
 voce praeconis altum horrendumque in modum proclamantis, et mo- 
 
 nentis leges vereri , et nefariis caedibus abstinere. Postquam vero hi
 capitibus fuerunt truncati , ad commiserationem versi omnem animorum
 offensionem deposuerunt : atque ita conventus iudiciarius solutus;
 Colchi vero in sua erga Romanos fide ac benevolentia
 perstiterunt.

12. His ita peractis, Romanorum copiae per urbes et castella
 divisae hibernarunt , prout cuique mandatum erat. Interea
 viri quidam praecipuae inter Misimianos potentiae in Iberiam ad
 Nachoraganem cum pervenissent , omnia ei nuntiarunt, quae in Soterichum
 perpetrassent ; verissimam quidem causam silentio occultantes,
 dicentes vero , quod, cum a multo tempore Persarum partes
 essent secuti , ignominia afficerentur et ab ipsis Colchis et a romanis,
 atque inter vilissimos censerentur : tandem vero Soterichum
 ipsum supervenisse, verbis quidem prae se ferentem, quod pecuniam
 sociis distribuere vellet, re autem ipsa, quae ad perniciem eversionemque
 totius gentis perlinebaut, molientem. „Cum itaque oporteret
 nos (dicebant oratores) vel funditus pcrire , vel praeveniendo Romanos
 calidi fortassis ac praecipitis facti opinionem apud nonnullos
 incurrere, eoque nomine male audire , vetus tamen nostrum vivendi
 ius retinere , et de rebus nostrii , prout consultissimum visum 
 
 fuerit, statuere: potiora et humanis moribus convenientiora elegimus,
 de conviciis et criminatiouibus parum solliciti, praecipuam
 vero salutis curam gerentes. Nam et Soterichum interfecimus , quique
 cum co ad hoc vcncrant , ut illorum quidem iniuriam vindicaremus,
 firmissimo vero hoc ipso facto bciiovolentiae studiique erga
 Persas argumento edito , gloriosius dcsciscamus. Cum vero ob
 hacc omnia ac praecipue ob dcfectionem ad Pcrsas ncquaquain
 desituri sint Romani id molcste ferre, scd quam citissime nos sint
 invasuri, et universos , quantum fieri ab ipsis poterit, deleturi : tui
 officii est , o Pracfecte , nos benigne excipere ac propugnare , et
 pro rcgionis, ut propriae deinceps et subditae, salute excubare , neque
 negligere de interitu periclitantem gentem non parvam neque
 obscuram , scd quae maximam utilitatem Persarum imperio adferre
 possit. Nam et rei bellicae peritos nos facile comperietis et fortissime
 Boeietate vobiscum inila proeliantes ; pritque vobia lonis irse
 in ulteriore Colcliorum rcgioue situs tuta belli sedes , irruptionibus
 faciendis peridonea, ac veluti propugnaculum adversus ”
 Haec cum audisset Nachoragan, libcutissime eos excepit, et defectionnis
 cousilium laudavit , alacresque abire iussit , ut Persica auxilia 
 
 opportune habituros. Oratores itaque ad suos reversi, cum singula
 renuutiassent, maxima spe gentem replerunt.

13. Ineunte autem vere, statim Romanorum praefecti in unum
 coacti exercitum in Misimianos mittendum statuerunt. Ac Buzes
 quidem et Iustinus apud Insulara manere sunt iussi , praesidio locis
 illis futuri, omniaque diligenter curaturi ; missa vero sunt ad bellum
 peditum simul et equitum millia quatuor , inter quos et alii
 erant maximi nominis viri, et Maxentius ac Theodorus Zannicarum
 copiarum dux, ut iam saepe dixi; bellicosi ambo et ordinum duces.
 Atque hi quidem expeditionem aggresi sunt. Videbatur autem non
 multo post etiam Martinus ipsis adiungendus , ut ductor futurus.
 Ne vero vel ad breve aliquod tempus duce destituerentur, imperium
 totius exercitus, quamdiu per subditorum regionem iter facerent,
 ad Barazem Armenium et Pharsantem Colchum est delatum ,
 qni neque bellica virtute neque alia dignitate omnibus sociis praestabant,
 immo vero nonnullis eraut inferiores. Nam Barazes inter
 turmarios censebatur, alter vero in aula agmina regis Colchorum
 ductabat ; (Magister dignitati est nomen ; usitatum enim hoc est
 elus loci barbaris,) atqui non tantum aut prudentiae aut confidenliae
 huic inerat, ut audacter etiam Romano exercitui imperaret 
 
 Hic itaque exercitus aestate iam vigente in Apsiliorum regionem venerat;
 volentibusque ipsis ulterius progredi , impedimento fuit Persicum
 agmen eodem loci collectum. Cognito enim Romanorum apparatu,
 quodque in Misimiauos moverant, motis ex Iberia et castellis,
 quae circa Muchirisidem sunt, castris , iverunt etiam hi in
 illos, pracoccupaturi regionem, et pro viribus subsidio futuri. Quocirca
 Romani circa Apsiliorum castella commorantcs, protrahcre cunctando
 rem tcntabant, donec messis tempus esset praeterlapsum.
 Persis enim simul et Misimianis instructa acie obviam ire inconsultum,
 immo periculosissimum iudicabant. Sic itaque uterque exercitus
 conquievit, neque alteruter ad ulterius procedendum pedem movit,
 sed observabant sese mutuo atque exspectabant, si quis prior
 moveret. Aderant vero Persis etiam Himnorum Sabirorum mercenaria
 auxilia. Est enim haec natio et maxima et populosissima , simulque
 et bellorum et rapinae siticntissima , quaeque perpetuo foris
 externo in solo degere amat , semperque aliena appetere, solius
 mercedis causa et praedae spe modo quidem his , modo illis , nunc
 alteri alicui sese in belli et pcriculorum societatcra coniungendo, 
 
 in contraria subinde mutatur. Frequenter enim cum Romanis, frequenter
 vero cum Persis, inter sese bellun gerentibus, proelium inierunt,
 et exiguo temporis spatio interposito modo his, modo illis
 mercenariam suam operam locarunt. Nam priore bello adversus Persas
 pugnarunt, cum multos Dilimnitarum in se irruentes nocturno
 proelio trucidarunt, quemadmodum supra narravi. Quo statim bello
 confecto, dimissi quidem sunt a Romanis, mercede, de qua inter
 ipsos convenerat, accepta; postea autcm eos, qui antea ipsis fuerant
 acerrimi hostes, sunt secuti, sive hi ipsi, sive alii, Sabiri tamen
 et ex sua gente ad sociale cum Persis bellum missi.

14. Ex his itaque Sabiris viri quingcnti in stabulo quodam subdivo
 longiusculc a reliquo exercitu dissito consederant; quod quidem
 cum Maxentius et Theodorus plane cognovissent, quodque ibi positis
 armis negligenter viverent, confestim in eos trecentos equites
 duxerunt. Muro itaque in orbem circumsesso, (neque enim ille valde
 erat altus, sed ita tantum, ut equitis extra stantis facies prospici posset,)
 huic, inquam, muro appropinquantes, omni ex parte barbaros iaculis,
 saxis, sagittis et quovis alio telorum gencre feriebant. Tum
 hi plures esse hostes, quam revera erant, suspicati simulque inopi- 
 
 nato rei perculsi, nec de tuendo se admodum cogitabant, neque effugio
 locus patcbat , quod muro essent circumvallati. lbi ergo alii
 omnes passim caesi sunt, soli vero XL. viri cum mirifice manibus pedibusque
 in smnmum murmn conscendissent, in diversam partem delapsi,
 in proximae silvae densitate delituerunt; quos tamen Romani
 investigare non destiterunt. Haec simulatque Persis fuerunt nuntiata,
 confestim illi turmas equitum in eos mittunt, duo virorum millia acie
 bene instructa. Romani vero, cedentes multitudini et vcluti contenti
 praeterito facinore, cursim sese receperunt et in propugnaculum,
 unde venerant, refugientes in tuto se continuerunt; praeclaro quidem
 facto gloriabundi , Maxentii tautum vicem dolentes. Erat enim is a
 quodam barbarorum, qui in silvam se abdideraut, gravissime vulneratus,
 adeo ut lectica elatus praeter omnem spem servatus fuerit. Statim
 enim atque ictus fuerat, confestim asseclae, eo sublato, quaiu citissime
 se inde abripuerunt, priusquam universi liostes irruerent
 Cum vero venirent impetumque facerent, tuin Roinani ad aliam
 quandam viam fugieutcs, et in se eos, qui insequebautur,
 locum illi dabant, ut aegre tandem in propugnaculum deferretur.

15. Interea Iustiuus Germani filius unum e suis ducibus, Hunnum
 uatione, Elminzur nomine, ex insula Rhodopolim mittit cum duobus 
 
 equitum millibus. Est autem haec Rhodopolis oppitlum Colchicum ,
 a Persis tamen tunc temporis tenebatur, a Mermeroe multo onte captum,
 qui etiam Persicum praesidium in eo collocarat. Haec vero quo
 paclo gesta fuerint, practeribo , ut a Procopio rhetore aperte conscripta.
 Posteaquam igitur Elminzur eo pervenit , prospera quaedam
 iuvit fortuna. Persarum enim praesidium forte per id tempus alibi
 extra oppidum versabatur, maximaque oppidanoruvn pars alius alio
 concesserat. Nullo itaque negotio ingressus , oppido in suam potestatem
 redacto, circumiacentem etiam agnun pergrassatus est, et quicquid
 e Persicis copiis obvium habuit, ad unum omnes trucidavit; quotquot
 vero eraut indigenae ac cives , cum eos sciret extcrno metu
 niagis quam propria perfidia Persarum partes secutos , ut palriam
 rursus suam incolerent, permisit; obsidibusque maioris securitatis causa
 acceptis, omnia, prout par erat, constabilivit. Atque ita Rhodopolis
 ad priorem statum est reducta, et patria instituta amplectens et Romanorum
 Imperatori subdita. Hac igitur aestate nihii aliud gestum
 esi memoratu dignum. briuna vero invalescente, Persae quidem statim
 solutis castris Cotaisim et Iberiam versus sese receperunt, animo 
 
 ibi hibernandi, auxilio Misimianis ferendo longum dicentes vale.
 Neque enim patriis ipsorum institutis ac moribus est receptum, per
 hiemem foris longinquas laboriosasque expeditiones suscipere.
 Romani vero ab insideutibus itinera Persis iam liberi, priorem
 suam in Misimianos expcditionem sunt prosecuti. Cum vero ad
 praesidium Tibeleum ita dictum venissent, quod quidem Misimianorum
 regionem ab Apsiliis distcrminat, advenit Martinus,
 ut reliquas copias ductaret, et universum exercitum ordinaret. Sed
 gravis quidam morbus superveniens consilium ipsius turbavit atque
 interrupit. Atque ipse quidem ibi mansit, tanquam paulo post in
 Colchicam regionem eiusque castclla rediturus; exeicilus vero nihilominus
 ulterius progressus est, sub prioribus iterum ducibus ductus.
 Primum quidem igitur tentandos esse Misimianorum animos censnerunt,
 an forte libentes ad saniora cousilia convcrterentur, agnitisque
 suis principibus, poeuitudine taudem suorum delictorum ducereutur,
 et se ipsos Romanis dederent pecuniamque omnem, quam Sotericho
 eripueraut, restituerent. Delectos itaque ex Apsiliorum gente
 spectabilcs viros oratores eo mittunt. Misimiani vero tantum aberant,
 ut crudelitatem remitterent aut novis officiis praeteriti facti ab- 
 
 surditatem emendarent, quin potius nefarii et piaculares fanaticique
 homines et quodvis aliud convitium , quod indignatio cuipiam
 suggerat, audire digni , reiecto proculcatoque communi omnium hominum 
 iure , oratores confestim trucidarunt, cum tamen Apsilii essent,
 eiusdem cum ipsis instituti et contermini , quique eorum , de
 quibus illi Romanos pariter et Soterichum insimulabant , neutiquam
 conscii participesve fuissent , amicam tantum admonitionem quaeque
 in rem ipsorum futura esset, citra ullam acerbitatem denuntiantes.

16. Ita utique a vesania initio impiisque factis orsi, iisdem
 perpetuo facinoribus insistcbant, immo vero multo etiam sceleratioribus.
 Cum enim scirent Persas abiisse, neque, ut convenerat, auxilio
 venturos , locorum tamen difficultate freti , et quod sperarent Romanos
 nunquam eam transituros et superaturos, atrociora perpetrarunt.
 Est enim mons quidam regioni obiectus, non quidem admodum altus,
 neque valde in sublime tendens , acclivis tamen vehementer atque
 arduus et praeruptis petris utrobique densus. In medio angusta
 quaedam parumque trita via se ostcndit, quaeque ne uni quidem
 viro intrepide eunti facilis accessu sit et pervia, adeo ut si quis ver- 
 
 tici montis insistens accedentes aditu prohibeat, hostes nunquam eum
 transire queant, ne si infinita quidem sit nmltitudo , neque si leves
 atque expediti omnes sint , quales esse Isauros ferunt. Hoc itaque
 loco freti, ad summam vesaniam sunt conversi. At Romani, execrabili
 Misimianorum facto ipsis nuntiato , ingentem ex eo indignationem
 couceperunt. Cunctantibus interea barbaris , cum nondum praesidia
 monti imposuissent, antevortentos eos Romani summa iuga
 occupant , nemineque obsistente ea superantes, omnes statim in planiores
 equisque pervios campos effunduntur. Misimiani vero ca spe
 frustrati confestim plurimis et supervacaueis ipsorum propugnaculis
 incensis, quod nimirum omnibus tuendis pares non essent, in unum
 quoddam solum, quod munitissimum ipsis videbatur, omnes se receperunt.
 Zachar id ab antiquo nominatur; Ferreum autem id ipsum,
 quod firmissimum sit atque inexpugnabile, cognominant. Paucis vero
 quibusdam Romauis , et non pluribus quam quadraginta equitibus
 simul congregatis (erant autem non e maultis, sed eximii in primis
 et agniinum duces) hos, inquam, separalima reliquo exercitu procedentes,
 invadunt Misimiani viri sexcenti pedites pariter atque quites,
 rati se omnes multitudine circumventos facile caesuros Hi vero 
 
 rei bellicae peritia in collem quendam cursu delati, fortiter strenueque
 rem gersbant, fuitque dudum acris inter eos dubiaque pugna;
 illis quidem in orbem Romanos cingere conautibus , Romanis autem
 modo confertim in eow prosilientibus , adeo ut universam
 aciem convelloieut ac perturbareut , rnodo retroccdentibus et in tutum
 sese recipientibus. Interea dum reliquae Romanorum copiae
 eminus ex editiore quodam monte se ostendunt , barbari insidias et
 dolum rcm esse suspicantes, concitatissime statim fugerunt. At Romanorum
 exercitus (iam enim universi inter se permixti erant) hostium
 tergis acriter insistcbant, donec quamplurimos eorum interfecerunt,
 adeo ut ex tanto numero soli octoginta viri in Ferreum
 illud propuguaculum salvi redierint. Quod quidem propugnaculum
 si eodem impetu invasissent Romani , perculsis hac recenti clade
 barbaris , nou dubitarim, quin primo insultu universi capi potuissent,
 eoque ipso die bellum finem habuisset. Nunc vero qubd celebriore
 aliquo praefecto essent destituti , quique potestate prudcn-
 excelleret, aed omnes propemodum inter se essent pares , et
 mutua consilia improbando contrariaque mandaudo certarent, et
 qualia quisque dicisset, talia audiret, imp[erfectae eorum actiones
 neque admodum dignae laude fuerunt. Cum enim in diversas es- 
 
 sent sententias secti, atque alii quidem hanc, alii aliam quandam
 probarent, nihil eorum, quae consulebantur, peragebatur; sed unusquisque,
 aegre ferens suam sententiam non valuisse, negligentius
 segniusque ad rem gerendam accedebat, et sinistris eventibus magis
 gaudebat, ut in posterum gloriari liberiusque se ipsum apud
 suos iactare, nullamque aliam sinistris eventus causam fuisse demonstrare
 posset, quam quod privatum suum consilium secuti nou
 essent.

17. Hoc in statu cum res essent, remotius nonnihil ab hostibus,
 quam ut in obsidione, castrametati sunt: praeterea neque sub
 diluculum euntes quales opus erat insultus faciebant; sed ignavia
 vecordiaque victi, res serias maximeque opportunas pro accessoriis
 et supervacaneis censebant; serius quidem quam oportebat in hostes
 impetum facientes, maturius vero quam expediebat sese recipientes.
 Haec cum cognovisset Martinus, emittit quam citissime
 ad ipsos, qui universis imperaturus et dux futurus esset, virum Cappadocem
 quidem natione, dignitate vero praetoria iam a multo
 tempore clarum; cui nomen quidem erat Ioanmnes, vulgare autem
 cognomen Dacnas. Missus vero erat ad Colchos non multo ante ab
 Imperatore, Rustici habens mandatum, ut singula, quae gererentur,
 accurate renuntiaret, et milites, quorum fortitudo eminuisset, regali- 
 
 bus donis prosequeretur. Hic itaque Ioannes cum ad Misimianos
 pervenisset, et iam Romanorum exercitui praeesset, confestim omnibus
 copiis propugnaculo admotis, obsidione illud cingere nitebatur,
 simulque eoc, qui extra degebant, invadere omniaque obturbare.
 Domus enim plurimae muri ambitu non concludebantur, sed
 in scopuloso quodam loco prope exporrecto, in quo praecipitia et
 abruptae petrae, in longum tendente, difficilia accessu transituque
 exteris et insuetis omnia efficiebant. Incolae vero peritia locorum
 ex angustissima quadam et tecta via aegre quidem etiam
 ipsi et laboriose, descendunt tamen, si quando opus fuerit, rursusque
 sursum repunt. Ad radicem vero montis in humili et plano
 solo fontes potabilis aquae scaturunt, unde incolae aquam petunt,
 Tum itaque temporis (observabant enim eos Romani, et ex parte
 prohibebant) barbari noctu descendentes aquam hauriebant. Isaurus
 autem quidam, Illus nomine, qui ea in parte stationem habebat,
 conspicatus multos Misimianow, qui multa nocte eum in locum
 descenderant, ipse tectus tacitusque suo loco mansit et permisit:
 simulatque vero illi hydriis repletis recesserunt, Isaurus clam eos
 subsequitur, simulque ascendit, donec in summum venisset, et loci 
 
 situm, quantum in tenebris fieri poterat, optime contemplatus est,
 quodque non plures, quam octo viri essent collocati ad observandum
 tuendumque ascensum. His, inquam, omnibus cognitis, statim descendit,
 et praefeeto singula exponit; qui-quidem magnopere eo nuntio est
 gavisus et nocte proxime sequente delectos centum fortes ac strenous
 viros ad aditum illum misit, qui specularentur locum, impetumque,
 quando res ita ferret, facerent. Mandavit autem iis, ut cum
 iam certissime conscendissent, tuba signum darent, ut etiam reliquo
 exercitu in murum irruente, hostes utrimque perturbarentur.

18. Illus itaque praecedens ducebat virow ad aditum iam sibi
 exploratum. Secutus vero statim est Ziper Marcellini satelles, et
 ab illo dabragesus, et post illum Theodorus Zannorum dux, atque
 ita deinceps omnes seriatim sese mutuo sequebantur. Cum autem
 iam ad ipsum medium ventum esset, aperte admodum conspicati
 sunt qui priores erant, excubitorum ignem accensum, et ipsos quam
 proxime decumbentes; e quibus septem quidem aperte dormiebant,
 et stertentew iacebant, unus autem solus cubito innixus, vigilanti
 similis, captus erat tamen etiam ipse sono, capiteque erat 
 
 praegravato, neque aclinic satis apparcbat, quonam evasurus esset, nutans
 frequenter capite, rursusque id succutiens. Interea Leoulius Dabragesi iilius, ad
 coenura quoddam lubricum lapsus, toto corpore procidit et deorsum est delatus,
 simulque scutum diirregit. Soui-tu vero, uti par est, ingenti excitato, excubitores
 omnes perterriti prosilierunt, stratisque insidentes, et crises stringebant,
 et colla in onincni partem versantes despiciebaut; neque tamen coniicere pote-rant,
 quid rei esset. Nam ut splendor ignis ipsorum oculos per-strinxerat, in tenebris constitutos
 ccrnere non poterant, et sonitus ipsis dormientibus allapsus non admodum manifestus
 erat, neque distinctus, neque qui armorum solo allisorum fragorem aperte pro-dcret.
 Romani vero accuratissime omnia observabant. Quocirca gressu inhibito, quieti tacitique
 manserunt, veluti terrae radicibus ailixi , et neque vocis ullum murmur audicbatur, et
 pedes ne tan-tillum quidem movebaut, sed ita uti crant fixi immotique stabant, sive
 acutam aliquam petram, sive fruticem premerent. Nisi enim ita rem instituissent,
 scnsusquc aliquis eorum, quae ficbant, ad excubitores pervenisset, illi omuino ingentem
 aliquam petram deturbas-sent, quae in declive provoluta facile omnes, qui sursum niteban-tur,
 collieisset. Idcirco Romaui taciti inuaotique stabaut; adeo ut no 
 
 spiritum quidem emitterent, sed cum in pectore conditum premerent.
 Et certe miror ac laudo optimum ipsorum ordinem, quod omnes
 simul veluti ex pacto uno temporis momento id, quod ex re
 futurum esset, collimantes, in ordine perstiterint, et iu animis suis
 cogitarint, quae proloqui tempus non patiebatur. Barbari vero, cum
 nihil incommodi aut periculi animadverterent, rursus ad id, quod
 amicum erat, se couvertunt, suavissime dormientes.

19. Tum itaque Romani, illos ita in somnum effusos adorti, trucidant
 cum alios tum etiam illum semivigilem, ut aliquis ipsum per
 iocum appellaverit; ac deinceps intrepide progredientes, per vicos domuum
 diffusi sunt, simulque tuba classicum cecinit; quo exaudito
 Misimiani novitate rei sunt perculsi, quo vero in statu res essent 
 nescientes, excitati tamen inter sese coire nitebantur, et alios aliunde
 prosilientes congregare. At Romani in ipsis vestibulis occurrentes,
 et quodammodo ensibus ipsos excipientes, ingentem stragem ediderunt.᾿
 Alii enim iam egressi statim interficiebantur, et mox alii, rursumque
 alii atque alii; atque alii; neque erat caedis remissio, omnibus urgentibus.
 Iam vero etiam multae feminae stratis effusae cum maguo eiulatu 
 
 foras confluebant. Sed neque ab his abstinebant Romani, ira abrepti,
 sed crudelissime etiam hae trucidatae virorum sceleratam proterviam
 luebant. Una autem ex elegautioribus aecensam facem manu gestans,
 Valde conspicue incedebat. Sed etiam baec basta ventrem transfossa
 miserrime periit. Romanorum vero quidam arrepta face ignem domibus
 immisit; quae ut erant e lignis et stramentis confectae, citissime
 conflagrarunt ; et flamma adeo alte sublata est , ut et Apsiliorum genti
 aliisque remotioribus quae gerebantur nuntiaret. Tum quidem et
 multo atrocius barbari passim peribant. Qui enim domi manserant,
 concremabantur, vel aedibus obruebantur; qui vero e domibus proruebant,
 iis paratior ab ensibus interitus imminebat. Multi vero
 pueri vagientes suasque matres inclamantes rapiebantur; atque ex his
 quidem alii petris crudeliter illisi dilaniabantur, alii vero veluti per
 ludum in altum eiecti, ac deinde pondere deorsum delati, erectisque
 hastis excepti in sublimi transfigebantur. Et certe Romani non abs
 re adversus Misimianos adeo ingentem indignationem conceperant,
 cum ob Soterichi caedem, tum ob sceleratum in oratores facinus;
 cum tamen aequum non esset, in ipsos etiam recens editos infantes, 
 
 quique eorum, quae parentes ipsorum perpetrarant, neutiquam erant
 conscii, usque adeo foede saevire; ita eis factum hoc non impune abiit.

20. Nocte enim tota in hisce malis transacta , cum iam totus
 ille tractus vastatus videretur , tum vero ex Misimianis viri quingeuti
 optime armati, praesidio egressi, sub ipsum diluculum Romanos invadunt,
 nullas aut exiguas excubias agentes, quod putarent se plenissima
 victoria potitos ; et plurimos quidem caedunt , omnes vero in fugam
 vertunt, violenter expellentes; illi vero turbulente in praeceps
 acti, frequentibusque et variis vulneribus pleni, in castra sunt reversi,
 et telis hostium icti, et, quod frequenter in petras offendissent, tibiis
 graviter sauciatis, adeo ut eis denuo in scopulum illum surreptandi animus
 non esset, sed murum potius, qua parte opportunior oppugnationi
 videretur, adoriendi simulque fossam opplendi. Quocirca domunculis
 quibusdam et tuguriis propius structis, e tuto murum oppugnabant,
 machinis pariter utentes et iaculatione, et alio quovis modo
 gravissimam iis, qui intus erant, intolerabilemque obsidionem efficientes.
 Barbari vero vehementer laborabant , graviterque premebantur;
 nondum tamen sese tueri desistebant. Iam enim nonnulli testudinem 
 
 portantes ad Romanorum muntitiones se conferebant, tanquam omnia
 demolituri. Priusquam vero appropinquarent atque obtegerentur,
 Suarunas quidam nomine , vir Sclavus, hastam iacit in eum, qui minus
 tectus erat, et ferit letaliter ; quo collapso , statim excussa est
 testudo, inversaque corruit; atque ita resupinato eius sinu et capacitate,
 detecti sunt nudatique viri , quos Romani facile iaculis petentes
 interfecerunt. Unus auteni ex iis fuga evaserat, et iam propius
 ad praesidium venerat, portulamque ingrediebatur ; sed tum frequentibus
 sagittis ictus interiit, ibique corruens, in limine iacebat ,
 exigua quidem aliqua corporis parte foris relicta, maiore vero sui parte
 introrsum porrectus. Id vero conspicati Misimiani , et infaustum
 ac triste de futuris omen esse internretati , et alioqui desperantes
 etiam laboribus , et redeundi in graliam cum Romanis cupidi, praecipue
 quod neque ipsis auxilia a Persis prout convenerat venissent: haec,
 iuquam, secum reputantes suasque vires perpendentes , quod romanis
 impares essent, neque diutius bellum sustinere possent, tum demum
 aegre ad saniorem mentem redeuntes, confestim oratores ad
 loannem miserunt precatum, ne se ad internecionem perderet, neque 
 
 funditus exstirparet gentem, iam ab antiquo Romanis subditam, et in
 religione cum ipsis convenientem , quaeque quamplurimia iniuriis provocata,
 tandem ad rependendas illas accesserit, atque hoc quidem barbara
 quadam amenlia; commiseratione tanien veniaque se non prorsus
 indignos dicebant , qui adeo iam atrocia mala essent perpessi adeoque
 graves poenas luissent; utpote circumiecLis praesidio babitationibus 
 incende absumptis, et virorum aetate florentium non minus quinque 
 millibus interfectis , feminis vero multo pluribus et pueris adhuc
 pluribus : adeo ut parum absit, quin universa Misimianorum gens
 sit deleta. Ioannes vero libentissime supplicea preces admisit, partim
 ne diutius in loco deserto et praealgido cum exercitu periclitaretur,
 partim quod revera iam satis poenarum, qui deliquerant, dedissent.
 Acceptis itaque obsidibus omnique pecunia, quam Soterichus secum
 attulcrat, aliisque rebus , et praeterea Imperatorio auro (erant vero
 nummi integri ac probi ad duas myriades, octies mille et octingenti)
 his, inquam, omnibus acceptis , multaque praeda adiecta, permisit,
 ut intrepide rursus sua colerent, et pristinum vivendi genus instaurarent.
 lpse vero in Colchicam regionem est reversus, iuclitum gloriosumque
 exercitum reducens , solis XXX. viris desideratis.

21. Post haec Imperator Iustinianus Martinum praefectura in
 univereum submovit , inque eius locum Iustinum Germani filium suf- 
 
 fecit, qui omnibus per Colchicam regioncm et Armeniam Iegionibus
 cum plena absolutaque potestate praeesset. Neque euim ipsi etiam
 autca valde gratum crat , Martiuum primas obtinere omnibusque
 imperare, quippe qui fraudis in Gubazeu structae non minima pars
 fuerat; mentein tamcn suam tcgebat , consiliumquc occultabat ad
 tempus, nequaquam concitandum aut immutandum piincipatum esse
 ratus , rcbus adhuc co loci pci turbatis , praecipue cum gratiosus apud
 exercitum csset Martinus, cum ob rei bellicae pcritiam, tum quod
 opportune siiiLjula ordinaret. Quae cjiiidcm res salutici, ut arbitror, fuit:
 nam alioquiu ctiam ipsi cum Ioanne ct Rustico moriendum fuisset.
 Nanc vero revcrentia quadam victoriarum et prudentiac, qua in quovis
 discrimiue adeundo utebatur, de summo iure nonnihil detrahens, legisque
 rigiditatem austeritatcmque temperans atque edulcans, crimen
 quidcm ci rcmisit, imporare autem non pcrmisit, scd privatam vitam
 agcrc iussit, sufliccre ratus, si ipsum ignominia afhceret ,ctiam si tanti
 sceleris particeps fuisset. Cum itaque Pcrsae quisccrcnt , statusque
 rerum induciis essct similis , hunc quidem submovit, Iustino vero,
 arctissima propinquitatc gencris sibi coniuncto, et alioquin niaximi
 per id tempus nominis , Eyzautium ad sc cvocato , univcrsum imperium 
 rium dctulit , rurstisque ad Colchos misit , omnia dciuceps modera- 
 
 turum. Erat autem quidam in turba ipsum sequente, Ioannes nomine,
 Afer, vir obscurus quidem initio et pauperrimus, adeo ut victus
 quaerendi causa alteri cuipiam mercenariam suam operam locaret,
 et satellites sectaretur, et ministrorum labores subiret, non
 multo autem post ad summas opes et fastum clatus. Quamplurimas
 enim technas commentaque cum excogitasset, innotescit brevi post
 tempore Iustino, nequissimus alioqui existens et versutissimus, qui
 que nullum plane imquum improbumque faetum quaestus causa recusaret.
 Is certam quandam auri summam a praefecto petit , spondens,
 si eam auferret, et ipsi, qui eam daret, in quantum vellet tem
 pus commeatum commode suppcditaturum , et praeterea quidquid
 ipsi aderat famulorum et servorum, quotquot etiam erant domestici et
 ministri ac satellites, omnes hos necessario victu repleturum. Atque
 haec quidem faciens promittebat, se non solum aurum univer
 sum redditurum, et repositurum, quautum accepisset, integruna ne
 que imininutum, ut mutuo datum, sed et aliud usurae nomine superadditurum.
 Et videbatur quidem multis inanis quaedam iactantia
 et aenigmati affine dictum: Iustinus rero , cum oportuisset
 eum offendi Afri illius ineptiis, scientem, quod promissa praestare 
 
 non possot, nisi iniusta et violenta opera exercens, et illogitimis
 quibusdam negotiationibus omnes, quibnscum ei res esset, percleret,
 rationes illius aclmisit, aurocue ei numerato pcrmittit, ut de quibus
 inter ipsos convencrat faccret, quod vellet.

22. Tunc itaque Ioannes pagos Romanorum, quotquot in itinere
 siti erant, acccdeus , convocatis incolis, ubi cpiidem boum copia non
 erat , ipsc oxercitum iis egere pro concione dicebat. Yiginti igitur
 talenta profcrens : ,,Pro bac (inquiebat) summa oportet vos boves
 tradere, minus non licct; sed prctium prius accipite , ut mibi quam
 citissime omnes bovcs sistatis." Illis vero prccantibus, ut remittcret,
 et iurantibus, boves, quos habcrcnt, arandis ipsorum agris non suflicere,
 sevcre admodum renuebat scelcstus, et graves minas addcbat,
 si non licerot praefocto exercitus ncccssarium commoatum coomere;
 adeoque indignabundus rem exaggerabat, clonec illi protiosissimis
 suis rebus divcnditis , aurique summa quantum ficri potcrat maxima
 conflata , mandatum a nefario illo redimcbant. Inde vero rursum
 profoctus, cum alio venisset, ubi camelorum aut mulorum nomen
 ne auditum quidcm erat , ipsc eorum causa se vcnire clama- 
 
 bat , iisdemque rursum verbis utens , aurum ostendebat, rursnsque
 accepto auro discedebat. In hunc ergo modum cum omnes vicos
 et pagos obiret, quaerens atque exigeus, quae nou habebant , et
 neque vemderet quicquam uspiam, neque emeret, neque alioqui contractum
 tractum ullum iniret, pecunias exigebat et corradebat ab iis, ad quos
 nulla plane redibat utilitas celerrimeque iam sors ipsa sive caput
 accessione nova conduplicabatur. Postquam vero ad Colchos pervenit,
 eadem fecit, et praeterea conquisitis nescio qua ratione navibus
 onerariis , fructus patrios illius regionis violentissime collegit,
 multaque vilissimo pretio coemens, in exteras terras exportabat
 divendebat. Penuria itaque rerum necessariarum exercitus premebatur,
 adeo ut etiam herbae essent venales. At scelestus ilie venaliciarius
 et dardanarius ingentem quaestum faciebat. Ex his itaque
 opibus pacta Iustino persolvebat, et commeatum suppeditans, et priorem
 auri summam cum foenore reddens. lustinus vero, tametsi quid ageretur
 non ignoraret, frequenterue ad ipsum euntibus hominibus, quos
 iste erat depraedatus, et ad pedes ipsius cum lamentatione provolutis,
 utque extorsionum remissio fieret obsecrantibus, parvi tamen lamenla
 lacrimasque faciens , citra metum inique partis vesccbalur gaudebatque
 et inemtis epulis fruens, et praeterea pleniorem gravioremque 
 
 crumenam reddens. Successu vero temporis graves poenas erat persoluturus.
 Tametsi enim infinitos posthaec Iabores exantlavit, maximamque
 gloriam est consecutus circa Istrum fluvium , barbarorum
 insultus retumlens : sed nibil inde divina vindicta est emollita, neque
 que his illa obtecta fuerunt; manserunt vero, arbitror, quieta, et memoriae
 firmiter infixa, in opportunum tempus sunt custodita. Neque
 enira simulatque delinquimus, poena statim irrogari solet , sed plerumque
 post aliquod tempus , cumque fortassis eorum, quae perpetravimus,
 sumus obliti : et dolemus quidem illico ob mala, quae nobis
 accidunt , perinde ac si iminerentcs iniusteque iis premamur,
 atque incusamus quidem bominum invidiam fortassis et inimicitiam,
 tanquam ab iis indignis malis affecti. Deus vero , in cuius
 manu atque imperio sumus, scit quid cuique couveniat et debeatur,
 et quo ipsi visum est modo, persequitur atque investigat peccata, quae
 multo antea tempore sunt commissa. Ceterum qualia Iustino postmodum
 acciderint, et qualem ipsius et vita tantaque felicitas inopinatum
 exitum babuerit , dicentur a me accurate singula , quando
 sernio suo consequenter ordine procedens, et continuatam incidentium
 rerum seriem persequens , ad illa tempora fuerit perductus.
 Nunc vero ad priora mihi est redeundum, reliquaque sunt prosequenda.

23. Cum enim res in Lazica regione ita se haberent, et Iustinus
 iam omnibus in praefectum esset constitutus , neque Persae
 tanquam bellum instauraturi sese appararent, neque Romani in eos
 monerent, sed utrimque diligenter excubarent , mutuaque consilia,
 quantum fieri poterat, observarent atque explorarent; nulli horum bellandi
 initium faciebant, sed quieti manebant, perinde ac si communi
 sententia ita tlecretum esset. Chosroes vero, Persarumrex, simulatque
 cognovit, quae apud Phasidem accidissent, quodque Nachoragan fugiens
 proelio exccssisset, confestim cum ex Ibcria revocatum crudelissimo
 supplicio iuxta patriam legem affecit. Neque enim satis esse
 putabat, si illius ignaviam simplici mortis genere puniret, sed a summa
 cervice cutem ei ad imos pedes detrahens, a carnibus avulsit ,
 introrsum inversam, ita ut etiam formae inembrorum inversae conspicerentur,
 atque ita instar utris sensim inflatam, e scopulo quodam
 suspendi iussit; miserabile quoddam et foedum spectaculum,
 cuius primus, uti arbitror, Sapores ille, qui multo ante Chosroen tempore
 apud Persas regnavit, infamis auctor fuit. Quae enim de Marsya
 Phryge sunt litteris prodila, quod contentio ei intercesserit cum 
 
 Apolline de tibiis et tibicinandi arte , quodque longe victus fucrit
 Marsyas et valde iuste , quippe qui , nisi valde stultum dictu sit,
 deo suo tibiis obstrcpuissct; quodque hanc poenam suae temcritatis
 victori pcrsolverit, quod pcllis universa ipsi detracta et cx arbore
 suspensa fuerit; haec, inquam , omnia poctica sunt portenta et
 fabulac ac ludicra , quae ncque verum, nequc verisimile quicquam in
 se habent, Si enim tibicinem dicunt Apollinem factum , et de arte
 certantcm tantam in Marsyam a se victum indignationem concepisse,
 ut ·adeo nefariam ac vesanam de eo poenam sumserit : quo pacto
 νeνο ipsi oblcctamento fuisse potuerit, vidcre hunc e sublimi pendentem,
 crudelitatis suae argumentum ? Haec enim ct prisci poëtac
 canunt t et recentiores ab iis accepta concinunt. Quocirca et Nonnus
 ille ex Pano, Aegyptia urbe, natus, in quodam suorum pofimatum,
 quod Dionysiaca appellavit, cum nonnulla ncseio qua dc re de Apolline
 narrasset, (neque enim praccedcntium vcrsuum satis memini ,) ita
 subiicit :
 
 Marsyae ut victi, dino certare volentis, 
 Distentam υento suspendit ab arbore pellem. 
 
 Quod itaquc ex illo tempore turpe hoc scclus nuuquam humano ge- 
 
 neri cognitum fuerit , manifeita indicia sunt et sufficientia iis, qui
 vetustissimas res recte considerare atque observare consueverunt,non
 autem poëticis fabulis figmentisque capiuntur. Sapores vero cum et
 vehementer iniustus esset et sanguinarius, ac praeceps quidem ad
 iram et crudelitatem, tardus autem ad misericordiam et veniam,
 an in alios ab ipso hoc adeo atrox factum sit perpetratum, plane affirmare
 non possum; quod vero Valerianum, Romanorum tum temporis
 regem, bellum adversus se gerentem, ac deinde victum vivumque
 captum, hac ipsa poena affecerit, multae testantur historiae. Et sane
 primi eorum, qui post deletos Parthos Persicum regnum obtinuerunt,
 Artaxares, inquam, et Sapores, scelerati ambo iniustissimique
 fuerunt; siquidem alter eorum, cum dominum suum interfecisset,
 per vim ac tyrannidem regnum invasit, alter vero adeo atrocis supplicii
 nefariique sceleris auctor fuit.

24 Ceterum cum ex incidentibus aliis semper atque aliis
 rebus oratio rursus ad Artaxarem sit devoluta, opportunum fuerit,
 quod supra promisi, praestare atque absolvere, et reliquorum deinceps
 regum seriem pertexere. Atque hic quidem e quibus or- 
 
 tus fucrit, qui quove modo cidarim sibi vindicarit, superius plene
 suimus. lllud vero solum addiderim, quod annis quingentis
 triginta octo post magnum illum Alexandrum Macedpnem,
 quarto veto alterius illius Alekandri Mamaeae F. regni anno, cum
 Artaxares, quo dictum est modo, Persarum regnum occupa
 quindecim in eo annos peregit, duobus mensibus demtis. Huic in
 imperio successit execrabilis ille Sapores, et supervixit annos in
 universum unum et triginta, et ingentibus malis Romanos aff
 Interfecto enim ipsorum rege, nihil iam impedimento sibi fore raulterius
 est progressus, et Mesopoiamiorum
 ac deinde eam, qnae huic erat proxima, pervadens, Cilices
 depopulatus, et in Cappadoces usque provectus, immanem stragem
 edidit, adeo ut hiulca concavaque in septis montium loca cadaveribus
 caesorum oppleret, et distantias eminentiasque collium
 inter se coaequaret, atque ita super cadavera equitatum duceret, 
 
 monliumque iuga, tanqnam planiticm aliquam, transiret. Iluius itaque
 domtira rcversi, neque modcratc utentis impic partis multaque
 superhia clati , non multo post arrogantiam coutudit Odcnathus ille
 Palinyrcnus, vir obscurus quidcm initio et ignotus, e cladibus tamen
 Sapori illatis, rebusqtie in eum gestis summam coiisccutus gloriam,
 et a multis veleribus historicis mcmorabilis est habitus. Mortuo
 vero Sapore, Hormisdatcs, huius filius, rcgnum accepit , cui cxiguo
 admodum tempore supervixit. Annum cnim unum et dies decem
 forhma usus est, nulla re memoratu digna ab se gesta ; quemadmodum
 et cum secutus Vararanes, qui tribus annis regnavit. Filius
 autrm huius , patri cognominis, scptcndccim annis regnum obtius
 Tertius vero Vararaiics menses duntaxat quatuor imperium
 degustavit ; Segansaa autcm cognominatus est, non abs re, puto,
 nequc temere , sed a veteri quadam patriaque consuctudine id conscutus.
 .Persarum enira rcgcs maxima aliqua e fmitimis gente debellat,
 eoritmque ditione potiti , victos quidem ncquaquam interliciunt,
 sed tributo, quod pendant, ipsis imperato, et iuhabitare et ara- 
 
 re agros bello captos permittunt, primoribus tantum gentis ducibus
 miserrime trucidatis, filiis vero suis piincipatus appellationem tribuunt,
 memoriae, ut verisimile est, causa, et magnilicae pro partis
 tropaeis gloriationis. Cum itaque etiam Segestanorum gens a Vara-
 rane huius patre subacta essct, merito utique ipsius filius Segansaa
 vocatus fuit, quod Graecorum lingua significat Segestanorum rex.

25. Hoc vero ocius extincto, Narses statim regnuin annis
 septem, mensibus quinque tenuit; cui succcssit Hormisdates filius,
 haeres paterni non tantum regni, verum etiam acqualis in spatio
 tempoirs. Mirari enim merito quispiam possit, quod utrique et
 annorum et meusium, quibus reguarunt, numerus exactissime sit appensus.
 Post hos Sabor plurimo longissimoque tempore reguo protitus
 est, quippe qui tot annis regnavit, quot et vixit. Matre enim
 adhuc ipsum utero gestante, regii generis successio vocabat ad regnum
 quod ipsa csset paritura. Dubitabatur vero, masculum au
 femellam partu esset cditura. Primores itaquc rogni pracmiu
 ac dona proposueruut magis, ut de fnturis praedicerent Eipinm
 itaque gravidam iu medium adducunt iam partui proximam, iusse- 
 
 runtque, ut magi de hac prius vaticinarentur, quod futurum censebant. 
 Ita enim paucis post diebus cognituros se credcbant, quo
 illorum divinatio evaderet, atque hinc collecturos, similem eventum
 habitura etiam quae de homine praedicerentur. Quid autem de equa
 divinarint, nihil liquido possim affirmare, neque enim mihi certi
 quicquam ea de re est renuntiatum; ceterum ita singula evenerunt,
 ut illi praedixerant. Cum itaquc ex ea re ceteri scirent, magos
 vaticinandi artem optime callere, provocarunt rogaruntque eos, ut
 etiam de muliere, quae futura nossent, explicarent. Qui cum responderent, 
 masculam prolem parituram, nihil ultra morati sunt,
 sed cidari utero imposita, embryum regem pronuntiarunt, nomineque 
 insignierunt foetum recenter efformatum atque ita animatum,
 arbitror, ut intus paululum moveretur et subpalpitaret. Ita vero,
 quod natura obscurum incertumque erat, pro certo indubitatoque
 opinione exspectationeque apprehendentes, non frustrati sunt tamen
 sua spe, sed et amplius, quam opinati erant, sunt consecuti. Nascitur 
 enim non multo post Sabores cum regno, inque eo et adolescit 
 et senescit, perducta ad annos usque septuaginta vita. Quarto
 autem et vigesimo regni sui anno, Nisibis urbs in Persarum po- 
 
 testatem venit, Romanis quidem olim subdita, Ioviano vero ipsorum 
 rege eam tradente ac prodente. Cum enim Iulianus, qui antea
 Romanorum rex erat, in interioribus Persici imperii locis repente
 periisset, ipse a praefectia et exercitu reliquaque turba rex declaratur, 
 qui, utpote regno ipsi recenter delato et rebus, uti verisimile
 est, perturbatis, et quidem in media hostili regione, praesentem
 rerum statum non satis componere poterat. Quocirca pertaesus vitae 
 in extera hostiliquc regioae , reditusque in sua cpiam citissime
 compos fieri cupiens, ignominiosas turpesque cum hoste pactiones 
 init, quasque in hunc etiam diem Romana res publica magno suo
 malo persentiscit. Novis enim terminis imperiam coarctavit, multumque 
 de veteri amplitudine decidit lam vero quae per id tempus
 acciderunt multi ex veteribus historicis memortae prodiderunt: mihi
 vero otium non est iis repetendis immorandi, cui quae coeperam
 sunt persequenda.

26. Post Saborem itaque Artaxer ipsius frater potitus imperio, 
 cum annos quatuor regnasset, moritur. Filius autem huius,
 Sabor vero etiam ia vocabatur, quinque annis imperium obtinuit;
 duplo vero temporis spatio et uno insuper anno Vararanes huius fi- 
 
 lius, qui et Cermasaa dictus fuit. Huiusmodi vero appellationum
 causam supra retuli. Cerma enim gentis forsan alicuiua aut regionis
 est nomen, qua a patre Vararane subacta, filius verisimiliter
 eam appcllationem est consecutus; quemadmodum etiam olim apud
 Romanos hic quidem Africanus, ille Gcrinanicus, alius vero ex alia
 gente devicta est dictus. Post hos Isdigerdes Saboris F. Persicum
 imperium accepit, cuius frequens et celebris est apud Romanos memoria.
 Aiunt enim Areadium regem iam moribundum, et humano
 more de rebus post obitum suis disponentem, hunc custodem et curatorem
 filii sui Theodosii instituisse totiusque Romani imperii status.
 Hic enim sermo ab antiquo veluti per manus posteritati traditus,
 plurimum etiam hodie apud nos invaluit, et apud doctos pariter
 et vulgus hominum circumfertur; scripto vero aliquo aut historicorum
 libris id proditum non reperio, ne in iis quidem, qui de
 Areadii morte scripserunt, uno tantum Procopio rhetore excepto.
 Neque sane meo iudicio mirum est, ad multiscii huius viri, quique
 universam, ut uno verbo dicam, historiam decerpist, notitiam
 hanc etiam narrationem ab alio olim conscriptam pervenisse; ad 
 
 meam vero nequaquam, qui non nisi exiguam, utinam modo exiguam,
 harum rerum scientiam habeam. Sed illude, et quidem vehementer, 
 admiratione dignum censeo, quod cum narrationem de Arcadio 
 instituit, non simpliciter ita quae ab eo statuta fuerunt
 narrat, sed laudat ipsum magnificisque verbis effert, tanquam optimo 
 consilio usum. Ait enim, ipsum aliis in rebus non admodum
 solere esse industrium, hac vero sola in re et sapientera et prudentissimum 
 declaratum. Mihi vero videtur is, qui hoc admiratur, non
 ex primo cousilii impetu, sed ex eventu de eius rectitudine iudicare. 
 Quo pacto enim prudenter recteque factum dici possit, homini 
 extero et barbaro, et regi gentis infestissimae, neque satis
 nοto, an fidem ac iustitiam coleret, quique praeterea erroneae esset
 de deo diversaeque opinionis, quae habebat carissima tradere ? Si
 vero nihil omnino in infantem sibi creditum deliquit, sed huius imperium 
 sartum tectum a curatore firmissime est conservatum, et
 quidem, cum adhuc ille lacteret: illius potius probitas est laudanda, 
 quam Arcadii factum. Hisce igitur de causis , prout quisque
 mente ac iudicio pollet, ita iudicet. Isdigerdes vero cum unum et
 viginti aunos regnasset, nullum unquam adversus Ronianos bellum
 suscepit, neque ulla eos affecit molestia, sed mansit perpetuo he- 
 
 nevolus et pacificus, sivce ita casu acciderit, sive revera etiam respectu 
 pueri, et communium curationis pupillaris legum.

27. Illo vero mortuo., Vararanes filius cum praeesset imperio,
 expeditionem quidem in Romanos fecit, sed cum illum praefecti, qui
 in finibus erant, amice placideque suscepissent, ipse statim recessit, 
 et ad sua se recipit, neque bello finitimis, neque praeterea damno
 ullo agris eorum illato. Cumquc annos viginti regnasset, Isdigerdi
 alteri suo filio regnum tradit; qui cum eo annis septendecim et
 mensibus circiter quatuor esset potitus: Perozes post illum rex declaratur, 
 vir temerarie audax et bellorum cupidus, et magnificentiam 
 semper prae se ferebat, solidis autem tutisque consiliis non
 admodum utebatur; sed plus in eo erat audaciae quam consilii.
 Periit itaquc in expeditione adversus Nephtalitas non tam, arbitror, robore 
 hostium quam sua temeritate. Cum enim oporteret ipsum tuto per
 hostilem regionem procedere, occultas insidias praevidentem et praecaventem, 
 horum cura neglecta confestim in insidias incidit; inque scro- 
 
 bes et fossas, quae ad longissimum in campo tractum ad fallendum erant
 confeetae, atque ibi cum exercitu interriit quarto et vigesimo regni sui
 anno, vitamque finivit inglorius, utpote ab Hunnis debellatus. Hunnica
 enim gens Nephtalitae. Balas autem huius fratcr ad regnum
 evectus, nihil mcmoratu dignum bellorum aut proeliorum causa
 gessit; non solum quia placidis esset moribus et mitis, et ad irruptiones
 violentas faciendas hostilitatesque exercendas non admodum
 promptus, sed etiam quod ad exiguum tempus supervixerit.
 Quatuor enim duutaxat anni ei in regno sunt decursi. Post hunc
 etiam Cavades, Perosi F., Persico imperio potitus, multa quidem adversus
 Romanos bella gessit, multa etiam a finitimis barbaris trophaea
 retulit, neque ullum tempus praetermisit, quo non esset turbis
 periculisque involutus: erat vero etiam in subditos saevus et
 intractabilis, aptusque ad ea, quae bene constituta erant, turbaudum,
 et ad civile vivendi genus innovandum veteresque consuetudines subvertendas.
 Dicitur vero etiam hic legem tulisse, qua feminae
 viris communes prostituerentur, non ex Socratis, arbitror, et Platonis
 instituto, aut utilitatis in ea reconditae respcctu, sed ut cuivis liceret,
 cum qua liberet rem habere, etiam si alteri alicui nupta esset,
 eique addicta conviveret.

28. Frequenter itaque hac in parte permittente lege peccabatur, 
 satrapis aperte indignantibus, neque tolerandum esse dedecus 
 censentibus. Sed ea lex ipsi et insidiarum et submotionis
 ab imperio causa fuit. Conspiratione enim facta omnibusque insurgentibus, 
 imperio eum abdicant, undecimo, ex quo regnaret,
 anno, et in Lethes castellum coniiciunt; regni vero potestatem
 in Zamasphem transferunt, qui et ipse Perosi filius erat, et alioqui 
 lenitatis et iustitiae nomine optime audiebat. Atque ita putabant, 
 omnia sibi recte curata; sperantes, se deincens placide
 quieteque victuros. Cavades vero non multo post e custodia elapsus, 
 sive uxore ad fraudem opitulante, ut Procopius seribit, et
 mortem etiam pro illo subire cupiente, sive alio quopiam modo
 usus, aufugit tamen, et e carcere evasit, atque ad Nephtalitas se
 recepit, eorumque regi supplex est factus: qui cum varias incertasque 
 fortunae mutatioues ac vicissitudines cum animo suo perpenderet, 
 perhuinaniter eum excepit, neque desinebat eum solari,
 auimique aegritudinem sublevare; primum quidem blanditiis verborum 
 commodaque exhortatione ad meliora ipsius mentem corrobo- 
 
 rans, ac praeterea lauta mensa amicaque propinatione frequenter
 excipiens, vestibus etiam pretiosis donans, omniaque hospitalitatis
 munia explens; paulo vero post etiam filiam hospiti nuptui despondet,
 datoque ei valido satis exercitu ad sua remisit, cum eorum,
 ui obstituri essent, clade pristinum suum regnum recuperaturum.
 um autem frequenter soleant hominibus res contrariis plane, quam.
 animo destinarant, eventibus confundi, tale quid etiam tum usuvenit,
 variisque in utramque partem momentis, diversisque in contrarium
 mutationibus Cavadae vita fuit librata, idque brevi satis
 temporis spatio. Nam ex. rege antea reus factus et captivus; ubi
 vero e carcere evasit, fugitivus et supplcx; ex supplice autem et
 peregrino gener regis eique intimus; nioxque ad sua reversus, imperium
 citra labores aut pericula recepit, perinde ac si nunquam
 eo exutus fuisset, vacans adhuc et quodam modo se opperiens. Zamasphes
 enim sua sponte regio solio excessit, regnumque relinquere
 potius censuit, quatuor annis eo gavisus, et renuntiare fastui
 ambitionique maluit, privatam vitam cum securitate coniunctam
 praeferens, atque ita necessitatem rectitudine consilii antevertit. 
 
 Cavades vero multo quam antea potcntior factus, alios triginta annos
 ultra undecim priores monarchicum imperhim obtinuit, ut unum
 ct quadraginta annos cum regia postestate vixerit.

29. Quac itaque eo antea et postmodum regnante acciderunt,
 veteres illi docti scriptores in modum historiac accurate pertractarunt.
 Quod autem a neteribus illis praeteritum est, qubdque dignum
 cognitu ac mcmoratu credidcrim, non abs re fuerut aduucere. Mirari
 enim quispiam possit, quod per id tempus Romanis et Persis nonnulli
 similes sibi mutuo casus acciderint, tanquam spoute in utraque
 re publica contraria quadam revolutione fortunae adversus Imperatores
 ingruente. Paulo enim ante etiam Zeno ille Isaurus, Romanorum
 Imperator, qui antea Tarasiscodisaeus cognominabatur, insiliis
 ei per lllum et Basiliscum et Cononem structis, coadiuvante
 praecipuc Berine, imperio excidit eiectusque est, atque aegre in
 Isauriam salvus cvasit, rediit tamen rursus in regiam, et Basilisco,
 qui non diutius quam duobus annis tyrannidem exercuerat, interfecto,
 regioque insigni ei adempto, rursus imperium recupcravit,
 omniaque moderatus est, non quidem multo tempore, regnans tamen
 e vita excessit. Haud secus et Nepos, Occidentis Imperator, 
 
 similibus aut maioribus calamitatibus fuit immersus. Nam ab Oreste
 circumventus, fugit ex Italia, purpura exutus, quam nunquam
 reeuperavit, sed inter privatos degens iuteriit. Adeo inopinalae mutationes
 tum temporis potenlissimis regibus acciderunt. Causas vero
 harum mutationum quacrant, qui abdilarum rerum occulta principia
 investigare consueverunt, et quascunque voluerint proferant,
 mihi vero, unde digressus sum, est redeundum. Mortuo enim Cavade
 quinto auno, ex. quo Iustinianus Romanis imperarat, Chosroës
 ille, maximi apud nos nominis, paternum suscepit imperium, et plurimas
 maximasque res gessit; quarum nonnullae a Procopio rhetore
 sunt conscriplae; reliquae vero partim iam a me dictae sunt, aliae
 consequenter dicentur. Ut autem continuata temporum series exactissime
 observetur, in praescntia duntaxat dicam, quod per octo
 et quadraginta annos, quibus imperio potitus est, multis decoratus
 fuerit victoriis, talisque evaserit, qualis ante eum ex Persarum regibus
 nemo, si cum singulis eorum comparetur; ne si Cyrum quidem
 Cambysac filium aliquis nominaverit, aut Darium Hystaspis,
 sed neque Xerxem illum, qui mare equis, montes navibus reddidit
 pervios. Ceterum talis ac tantus cum fuerit, inglorium et miseran- 
 
 dum, et ab ante actis ipsius rebus gestis aliouissimum habuit vutae
 exitum. Cum enim per id tempus circa Carduchios montes versans
 in vicum Thamanorum propter aestivum tempus et illorum locorum
 temperiem transisset, ibique commoraretur, Mauritius Pauli F. a
 Tiberio, Constantini Romanorum regis filio, legionibus Orientalibus
 praeesse iussus, repente in agrum Araxianum irruit, qui finitimus
 conterminusque erat ditioni, qui vico illi erat circiimiectus, neque
 ullum vastantli universam ac depraedandi finem faciebat: traiecto
 vero Zirma flumine in anteriora procedebat, cuncta vero flamma
 rapinisque miscens. Omnia itaque fuuditus evertente ac devastante
 Mauritio, és (neque enim longe aberat, sed tantum, ut in
 altum elatam flammam prospicere posset) hostilis ignis adspectum nequaquam
 tulit, siquidem nunquam antea eum viderat. Quocirca
 pudore simul ac metu perculsus, neque obviam ivit, neque sua
 tuebatur; sed ingenti quodam atque immoderato dolore in animo
 suo ex ea strange concepto, et quodammodo in desperationem adductus,
 confestim gravi incurabilique morbo prae moerore est correptus.
 Quapropter lectica elatus quam celerrime in Seleuciae et
 Ctesiphontis regia palatia, recessu fugae simili facto, non multo
 post excessit e vita.

30. Sed nescio quo pacto me orationis decursus abreptum, rerumque
 memoratu dignarum voluptate delinitum, eo praecipitantiate
 ailduxerit, ut omissa rerum praesentiuni tractatione, remotionra
 sim persecutus. Quocirca cum uunc sciam quo pcrvenerim et unde
 fuerim digressus, illa quidem iam sunt omittenda, quae suis temporibus
 conscribemus: ad praecedentium autem rerum coiitinuatam
 congruentemque narrationem revertar. Persicorum enim regum successionem
 et annorum numeruin, et, ut uno verbo dicam, universum
 id, quod promiseram, iam absolvi. Et quidem vera esse
 quae dixi, puto, accurateque elaborata, utpote e Persicis libris
 desumta. Cum enim Sergius ille Interpres iliic ageret, et regiorum
 annalium custodes ac praefectos obnixe rogasset, ut secum
 illa scripta communicarent, (frcquenter enim ego iilum ad hoe eram
 hortatus,) causam vero etiam adiecisset, quam non aliam esse declarabat,
 quam ut etiam apud nos litterarum monumenlis commendarentur
 ipsorum instituta, quaeque in pretio baberent; statim illi
 recte facientes, eius petitioni annuerunt, rem non ingratam fore
 rati, immo vero ad regum suorum gloriam pertincntem, si etiam 
 
 Romanis innotesceret, quales et quot fuerint, et quo pacto generis
 series ipsis sit conservata. Sergius itaque, acceptis eorum nominibus
 et temporibus et praecipuis insignioribusque ipsorum rebus
 gestis, iisque scite in linguam Graecam conversis, erat enim interpretum
 omniiim optimus, quemque ës ipse admirabatur ut
 in utraque re publica erutlitorum interpretum principem,) perfectissimaque,
 uti verisimile est, interpretatione a se confescta, ad me omnia
 fideliter amiceque detulit hortatusque est, ut causae, ob quam
 haec monumenta a Persis acceperat, satisfacerem effectuique darem;
 quod et nune a me praestilum perfectumque est. Quocirca tametsi
 nonnulla eorum, quae de Cavade commemorata sunt, aliter a Procopio
 rhetore narrantur, nobis Persici annalium scriptores potius
 sunt sequendi, quaeque ii scribunt, ut veriora tenenda. Hoc itaque
 laboie nobis pci lcctissimc absoluto, age ad continuandam historiam
 redeamus, quam interrupta narratione rerum in Lazico geob,
 huc usque perduximus. IIoc itaquc pacto Nachoragaii
 ob suam vecordiam, et quod per vim esset victus a Marlino et
 Romanis copiis, et ob turpem in lberiam fugam, crudelissima morte 
 
 affectus fuit, quemadmodum supra a me est dictum. ës vero.
 considerans, se non posse in Colchica regione adversus Romanos
 exercitum ducere, quod illi quidem mari potirentur, ac per id facile
 necessaria omnia eis subveherentur, ipse vero longis desertisque
 itineribus in castra sua etiam exiguum commeatum non nisi
 per baiulos et iumenta oneraria difficillime mittere cogeretur, totum bellum
 deponendum censuit, ne ipsis pax, quibusdam ut plurimum
 locis circumscripta, mutila imperfectaque et quodammodo claudicans
 permaneret, sed ex acquo ubique valeret atque confirmaretur.
 Byzantium ergo cum legatione mittit virum quendam Persam maximae
 auctoritatis, cui nomen erat Zich. Is cum ad Iustinianum Impe
 peratorem venisset, multique ultro citroque sermones de praesenti
 rerum statu essent habiti, tandem ita inter eos convenit, ut Romani
 et Persae in Lazica regione omnia retinerent, quaecunque
 belli iure obtinuissent, sive castella sive propugnacula ea essent;
 ipsi vero inter se quietem agerent, belloque abstinerent, donec arctius
 aliquod perfectiusque foedus principes utrimque inirent. Zich itaque
 legatione sua ila perfunctus, ad suos rediit. Quae ubi praefectis 
 
 fuerunt renuntiata, exercitus ad multum tempus ab omni bello
 abstinuerunt; quodque autea sponte erat factum, tum etiam pactis
 fuit constabilitum.

1. Ita quidem maximae et dubiae inter se potentiae nationes,
 ut conveuerat, arma deposuerunt, quieteque diutissime manserunt,
 ita ut neutra pars in alteram quicquam moliretur. Per id
 tempus Zanni, gens australia ad Euxinum Pontum loca incolens circa
 urbem Trapezuntem; ex his, iuquam, Zannis, cum ab antiqtio foederati
 subditique Romanorum fuissent, nonnulli veteribus pactis stabant,
 neque proterve insolescebant; alii, pristino vitae statu neglecto, praedonum
 in morem vivebant, locaque Ponto adiacentia hostiliter percurrentes,
 et agros depraedabantur, et viatoribus crant infesti: quin
 et in Armeniam transgressi, quoad poterant, praedas agebant, neque
 aliter se, quam si aperti hostes essent, gerebant. Mittitur itaque in
 eos Theodorus, eorum popularis, primas inter Romauos ducis partes
 obtincns, cuius supra frequenter memini. Nam ille, ut suae regionis
 peritissimus, et e qua parte optime eam invasuri vlderentur,
 ubi etiam commodissime castra locanda, et quomodo hostes pervestigandi
 essent, ad unguem norat; merito Imperatoris iussu ad
 hoe ncgotium conficicndum est missus. Castris itaque e Colchica regione
 cum iusto exercitu motis, eiusque fines ultra Phasidem occa- 
 
 sum versus praetergressus, statim in penitissima hostilis regionis
 loca pervenit. Castris vero circa Theodoriadem urbem et Rhizaeum
 dictam locatis, ibique vallo exercitui circumclucto, Zannos, qui adhuc
 quieti et amici ac nondum aversi erant, accersitos muueribus
 prosequebatur, eorumque prudentiam moderationemque collaudabat;
 eos vero, qui iam proterve ruptis foederibus defecerant, punire quam
 citissime bello apparabat. At illi nihil morati propius ad vallum
 accesserunt, et in proximum quendam eminentiorem collem magnis
 copiis collecti, tela et sagittas in Romanos ex editoire loco torquebant,
 ita ut universus exercitus inopinata illa audacia perturbaretur.
 Multi tamen vallo erumpentes, stienue in hostes ferebantur,
 sed incomposite nulloque ordine procedebant, nequc opperiebantur,
 dum eos in planum apertumque campum evocasscnt, sed ira praepediti
 et pcrturbatione, transversis scutis supra capita praetensis
 sensim sese siimmittentes, in arduum collem conscendere nitebantur.
 Zanni vero assidue ex edito hastas iacientes, saxaque devolventes,
 facile eos repulerunt, eruptioneque facta viros XL. interfecerunt,
 reliquos in turpissimam fugam veiterunt. Barbari autem, re
 feliciter ex insperato gesta, quam proxime ad castra accesserunt, 
 
 ibique acerrima pugna est excitata, Zannis castra perrumpere
 omnesque proiligare nitentibus, Romanis vero turpe existimantibus, non
 solum nisi e vestigio hostes propulsarent, sed nisi penitus eos
 delerent. pulsi itaque inter se mutuo, et renitentes manusque conserentes,
 nibil omnino de alacritate animorum remiserunt; sed aequo
 marte diu utrimque pugnabatur, omuiaque erant strepitu et
 clamore confuso plena et adhuc incerta.

2. Theodorus autem Romanorum dux videns eos duce belli
 perifo destitutos, neque admodum in tuto proeliantes, neque diversis
 e partibus vallum obsidentes atque invadentes, sed omues simul
 in unam quandam partem conglobatos incumbere, nonnullos quidem
 e suis loco suo manere et adversa fronte cum hoste pugnare
 iubet, maximam vero copiarnin suarum partem clam mittit, qui in
 hostem a tergo impetum faciant. Qui quidem occultissime profecti,
 eum iam Zannis a tergo imminerent, confestim immanem acitossimumque
 clamorem classicum sonantem excitarunt, adeo ut Zannis
 perculsis perturbatisque nihil aliud in mentem venerit, quam tur- 
 
 pem fugam capessere. Romani vero eos ita fugientεs et prae mεtu
 extra se quodaininodo positos, facillime trucidarunt; et duo quidcm
 eorum millia sunt caesa, reliqui, alius alio, sunt dissipati. Theodorus
 itaque, universa gente domita, Imperatori quae gesta crant
 nuntiavit, simulque, quid in eos statui vellet, sciscitatus est. Is certum
 eis tributum annuum, quod deinceps pcnderent, imponi iussit;
 ut ex eo intelligerent, se subditos et tributarios esse penitusque
 subactos. Coufestim itaque recensus omnium est habitus, et onus
 inferendi tributi eis impositum, et exinde in hunc usque diem Romanis
 sunt vectigales. Iustiniano vero Imperatori factum hoc, tanquam
 ex maximis rebus gestis, valde placuit. Quocirca etiam in
 quadam suarum constitutionum, quas novellas appellamus, alias victorias
 receusens, huius etiam gentis inter primas memiuit. Zannorum
 itaque proterva insolentia hunc habuit exitum, et Theodorus
 per Lazicam regionem ad praefectos exercitus rediit.

3. Non raulto vero antea tempore rursus Ryzantii ingens terrae
 motus fuit, adeo ut parum abfuerit, quin tota urbs subversa corruerit.
 Nam et per se maximus fuit et qualis ante, ut arbitror, nullus
 cum vehementia succussionis, tum duratione agitationis; mul- 
 
 toque adhuc horribiliorem cum reddebat tempus ipsum, et eorum,
 quae coincidebant, necessitas. Cum euim illius anni auctumnus tuni
 essct exactus, ct iam ex Romanorum cousuetudine natalitia convivia
 agitarentur, frigus erat quale par est esse, sole ad brumales conversiones
 et ad capricornum vergente, et praecipue sub octavum clima,
 quod ab Euxino Ponto ab illius artis peritis est appcllatum. Tum
 vero circa mediam noctis vigiliam, civibus somno et quieti vacantibus,
 repente hoc malum incidit, omniaque statim ex ipsis fundamentis
 succutiebantur, motusque ipse, tametsi ab initio violenlissimus
 esset, in maius tamen adhuc crescebat, veluti per incrementa
 ad summum tendente malo. Hoc itaque pacto omnibus e somno
 excitatis, ploratus omni ex parte eiulatusquc audicbautur, et vox,
 qualis fere in eiuscemodi malis ad Deum proclamari consuevit.
 Siquidem et sonitus quidam gravis atque immanis vcluti terrestre
 tonitru e terrae visceribus emissus, ipsam succussionem subsequebatur
 terroremque duplicabat, aërque tftrrae proxime circumfusus fumosa
 quadam nebula, nescio unde sublata, offuscabatur, totusque
 erat caliginosus et quodammodo turbidus. Homines itaque prae
 metu ac pavore extra se positi et consilii expertes, domibus suis
 exibant, statimque et plateae et angiportus multitudine impleban- 
 
 tur, perinde ac si non etiam ibi, si ita usuveniret, perire possent.
 Coutinua enim omni ex parte sibique mutuo connexa sunt aedificia,
 aegreque uspiam locum aliquem subdium et apertum et contigui
 aedificii expertem conspicias: oculos tamen in altum tollendo
 coelumque intuendo, atque ita Deum placando, summitti sensim
 laxarique pavor mentisque perturbatio videbatur, ac tametsi ningore
 minuto perfunderentur, et algore premerentur, tamen ne ita
 quidem tecta subibant, nisi forte quotquot ad templa confugienntes,
 ad aras provolvebantur. Multae vero etiam mulieres, non plebeiae
 sed honoratiores, viris permistae ferebamtir; omnisque ordo et reverentia,
 et senum ob aetatem, qua aliis antecedunt, praerogativa et
 respectus tum temporis perturbabatur et proculeabatur; servi etiam
 dominos suos contemuentes dictoque obaudientes, ad aedes sacras
 confugiebant, maiore metu victi; nullum etiam inter plebem et
 magistratum erat honoris discrimen, utpote communi periculo urgente,
 onmibusque existimantibus se iamiam perituros. Quamplusrimae
 itaque aedes ea nocte corrucrunt, ac praeeipue in Regio,
 (navale id uibis est,) multaque et incrcdibilia contigerunt. Alibi
 enim tecta, sive e lapidibus sive lignis constructa, a se mutuo divulsa
 sunt, mentiente compage fatiscentia, ita ut et aether et 
 
 stellae veluti in subdivo loco per tecta conspicerentur, rurrsusque
 confestim in pristinam compagem coirent; alibi vero columnae in
 pergula alicuius domus positae, vi succussionis excutiebantur, proximasque
 domos supervectae, in remotiores aedes veluti funda ex
 alto emissae, omnia perfringebant; alibi vero alia nonnulla etiam
 horribiliora acciderunt, quae quidem frequenter antea contigerunt,
 semperque contingcut, quamdiu et terra erit et naturae peccata;
 sed tum vel maxime omnia simul accidcrunt. Multa quoque plebeiorum
 atque obscurorum hominum turba periit; potentiorum vero, quique
 senatorii ordinis erant, solus Anatolius periit, vir consulari dignitate
 clarus, quique praetorea regiarum aularum curam gerebat, eiusque
 facultates administrabat; curatores eos vocant Romaui. Ille itaque
 Anatolius in consueto sibi cubiculo dormiebat, cum marmor
 quoddam ex iis, quae proxime toro suo aedificio ipsi infixa erant,
 ornateque protensa, qualia multa ornatua et magnificentiae ostentationisque
 causa muris adaptari solent ab iis, qui supernacaneis hisec
 minimeque necessariis ornaraentis supra modum oblectantur: illud,
 inquam, marmoreum pondus, abruptum vi succussionis et loco suo 
 
 motum, in ipsius caput corruit, totumque confregit. Atque hic quidem
 cum tantulum temporis plagae illi supervixisset, ut gravem
 quendam at ex imo pectore ductum gemitum ederet, rursus in lectulo
 decubuit, morte oppressus.

4. Die vero iam illucescente, libentissime amicissimi ac familiares
 sese mutuo conspicati sunt, obviam alii aliis facti, et cumploratu
 ipsos amplexantes exosculabantur, utpote gaudentes simul
 et diffidentes. Cum autem Anatolii funus efferretur ac sepeliretur,
 tum vero quidam e turba spargebant in vulgus. eum iustissime e medio
 sublatum, quippe qui iniustissimus fuisset, multosque suorum
 amicorum spoliasset; quodque illae scriptae tabellae et subpurpurei
 panni hunc exitum habuissent, quos ille frequenter opulentiorum
 domibus imposuit, praetexens benevolentiam erga Imperatorem;
 eaque ratione omnia sibi corrogabat, convellens impudenter
 et resignans extremas imortuorum voluntates, legibus longum valere
 iussis, quae volunt, ut liberi parentum suorum bona haereditate cernant. 
 Talia itaque apud vulgus susurrabantur, tantique mali causa
 explorata compertaque esse videbatur. Ego vero de his vehementer- 
 
 ambigo , neque possum affirmarc , qua rationc contingant. Essct
 cnini profecto tcrrac motus rcs optabilis magnaque laudc digna, si
 nosset disccrnere malos a bonis, atque illos quidcm malc pcrdcrel ,
 bis vcro parceret atque indulgerct. Atqui ut maximc hoc dcmus,
 iniustum illum fuissc, scd crant alii quanipluiiini ci similes, vcl potius
 multo iniustiorcs : at bic rcpente quiuem abrcptus est , alii indcmncs
 sunt rclicti. Quocirca ncque clarum nccpic facile intcllectu
 censuerim, cur solus cx omnibus Anatolius cxstinctus fuerit; cum
 ctiam ex Platonis sentcntia magis miseri infcliccsquc sint , quotquot
 possime viventes non in hac vita pocnas pcccatorum luerint, vel violcnta
 nece, vel alio aliquo modo puniti, sed ita dccesscrint, qucmadmodum
 scrvi stigmatiae, scelerum notis infccti , priusquam illac
 expunctae expurgataoquc fuerint. Quocirca si hoc statueudum est,
 folicior fuerit, qui iam puuitus ost , quam qui punicndus manet.
 Cotcruni Platonis quidoin sontenliani bominuin animis infixam esse ,
 quain niaximc exoptandum est. Fortassis cnim nonnulli improbi boniincs,
 mctueutes, nc malo pereant , ail saniorem montoiu rodcanl.
 Illud vcro est manifcstissimum , quod nequc si quis diutissime su- 
 
 pervivat, et impune prospera ei omnia succedant, hoc sufficiat ad
 probandam ipsius iustitiam, neque si quis moriatur, et quidem atroci
 admodum morte, certum argumentum fuerit maioris iniustitiae;
 sed cerissime nobis explorata cognitaque erit vitae hic actae
 ratio et punitio quaenam sit, quaudo eo pervenerimus. Sentiant
 igitur et dicant hisce de rebus alii quidem hoc, alii aliud, prout
 cuique visum fuerit; mihi vero ad ea, quae narrare coeperam, est
 redeundum.

5. Tum enim et per plurimos deinceps dies terrae motus est factus,
 exiguus quidem, neque qualis initio fuerat, sed satis validus ad ea,
 quae reliqua erant, disturbanda. Prodigia etiam quaedam absurdaeque
 praedictiones in vtilgus spargebantur, tauquam mundo universo
 iamiam perituro. Impostores enim quidam ac veluti vates ultronei
 oberrabant, quae ipsis collibuisset vaticinautes, multoque magis plerosque
 perterrefaciebant, facile ob panorem, quem iam conceperant,
 persuasos. Hi porro et furere se atque a daemone exagitari simulantes,
 graviora ominabantur, tanquam a spectris, quae se ipsis offerebant,
 futura edocti, et vehementer sua miscria gloriantes. Alii vero
 astrorum decursus aspectusque expendentes, maiores calamitates et
 commuuem tautum non rerum omnium subvesionem interpretabantur
 ac denuntiabant. Solet enim istiusmodi hominum turba difficillimis 
 
 temporibus pullulare. Utrumqne vero vaticinium publico bono vanum
 fuit. Oportebat enim mea sententia etiam impietatis arcessere talium
 somniorum interpretes, nullamque ampliorem rerum futurarum cognitionem
 Deo relinquentes. Ceterum uemo tum temporis erat, qui non
 metu vehemnter perculsus attonitusque esset. Quocirca vota quotidie
 nuncupabantur, hymnique supplices audieantur, omnibus in unum
 congregatis; et quae verbis quudem semper laudantur, re autem ipsa
 raro confirmantur, tum utique promptissime praestabantur. Iusti
 enim confestim omnes in mutuis contractibus videbantur, adeo ut et
 principes quaestui renuntiantes, ex legum norma iudicia exercerent, et
 qui pontentiores essent, quiete modesteque se gerentes, iusta aequaque
 facerent, et a turpibus factis abstinerent. Nonnulli vero vitae instituto
 prorsus immutato, solitariam quandam et montanam vitam sunt
 amplexi, opibus et honoribus omnibusque rebus, quae hominibus
 solent esse gratissimae, renuntiantes ac valedicentes. Plurima etiam
 templis donaria offerebantur, et noctu lautiores opulentioresque cives
 plateas obeuuntes, largo cibo et vestibus donabant egenos miserrimosque
 homines, qui frequentes claudi aliisque membris mutili humi iacebant,
 stipem meudicantes. Haec autem omnia ad certum aliquod tempus
 fiebant, recenti videlicet adhuc et vigente metu. Simulae vero 
 
 malum remitti ac cessare coepit, confestim plerique ad pristinos mores
 redireunt. Vocari autera possit talis animorum motus atque impetus
 non iustitia revera neque pietas, solida pariter atque efficax, qualis
 ex recta opinione et constantissimo studio in animis efformari solet,
 sed machinatio quaedam incomposita, et veluti nundinatio fallacissima,
 ad subterfugiendum ac propulsandum malum instituta. Rona
 itaque opera, ita demum necessitate cogente, degustamus, quamdiu metus
 premit.

6. Per id vero tempus variac rursus disceptationes de exhalationibus
 sunt babitae, frequensque erat Aristotelis in congressibus
 mentio; modo, tanquam rectissime de his disseruisset, earumque
 causas intellexisset; modo, tanquam a vero aberrasset. Nonnulli
 vero ad sententiam Aristotelis confirmandam ac stabiliendam, quod
 nimirum crassus et fumosus spiritus sub terrae concavitatibus conclusus
 eiuscemodi motus efficeret, in medium attulerunt tale qiupiam
 antea ab Anthemio ingeniose excogitatum atque effectim.
 Anthemio huic patria quidem fuit urbs Tralles, ars vero inventiones
 machinarum fabricatoribus usitatae, qui linearem speculationem
 ad materiam traducentes, imitationes quasdam et veluti simulacra
 rerum vere existentium fabricantur. Excellens vero hac in 
 
 arte fuit, et in mathematica scientia eximius, quemadmodum et in
 iis, qui Grammatici vocantur, frater ipsius Metrodorus. Et certe felicem
 iudicaverim ipsorum matrem, quae adeo varia eruditione refertam
 prolem ediderit. Duos enim hosce viros peperit, et Olympium,
 legum exercitatione et forensium contronersiarum tractatione peritiaque
 clarum; praeterea Dioscorum et Alexandrum, utrumque medicae
 artis peritissimum. Atque ex his quidem Dioscorus in patria vixit,
 et praeclara edidit artis suae documenta; alter vero in veteri Roma
 habitavit, honorifice admodum evocalus. Athemii, autem et Metrodori
 gloria ac fama cum longe lateque esset propagata, ad ipsum
 etiam Imperatorem pervenit. Quocirca Byzantium accersiti venerunt,
 reliquamque vitam ibi transegerunt, maxima uterque virtutis
 propriae indicia sive specimina edentes; hic quidem multos iuvenes
 nobilium filios erudins, et pulcherrimae illius disciplinae participes
 efficiens; adeo ut litterarum eloquentiaeque desiderium ac studium
 omnibus, quantum poterat, iniiceret: alter vero summae admirationis
 fabricas cum in urbe, tum aliis quamplurimis in locis conficiebat; quae,
 arbitror, etiamsi de iis nihil dicatur, per se ipsae sufficiunt ad perpetuam
 ei gloriam conciliandam, quamdiu steterint salvaeque fuerint.
 Ceterum, quam ob causam huius viri mentionem fecerim, id a me 
 
 et quidem statim dicetur. Erat Byzantii vir quidam nomine Zeno,
 rhetorum quidem catalogo adscriptos, clarus alioquin et Imperatori
 notissimus. Habitabat is iuxta Anthemium, ita ut viderentur utroque
 domicilio uniti, et uno eodemque termino esse circumseripti. Succedente
 vero tempore contentio quaedain et simultas inter eos incidit,
 sive prospectus causa, quod fortassis antea fieri non solebat,
 sive quod novum aedificium nimis alte elatum lumini officeret, aut
 alia aliqua de causa, prout multas inter eos, qui quam proxime habitant,
 controversias suboriri est necesse.

7. Tum itaque Anthemius ab adversario, utpote actore et accusatore,
 dicendo victus, cum non posset eloquentia gravitateque verborum
 paria cum ipso facere, ex ea, quam norat, arte hanc illi contra
 molestiam rependit, Domum quandam excelsam habebat Zeno, valde
 amplam et pulehram et curiose admodum exornatam, in qua et ipse
 frequenter versari solebat et amicissimos quosque conviviis excipere.
 Huius vero inferiora habitacula solo proxima erant ex parte domus
 Anthemii, ita ut intermedium tectum, altera sui parte ad fastigium,
 altera ad basim protensum esset. Ibi itaque magnos lebetes aqua plenos
 per diversa domus spatia constituit, hos vero exterius fistulis 
 
 coriaceis circumdedit, inferiori quidem sui parte latioribus, ut totum
 lebetum ambitiun obstruerent; deinde instar tubae in angustiorem
 formam redactas et in iustam proportionem desinentes trabibus et
 tabulia earum extremitates infixit, accurateque infibulavit, ita ut et
 aër iis fistulis conceptus, libero quidem in altum impetu ferretir,
 earum cavitatem sursum tendens, et ad nudum tecti fastigium, quad
 eius fieri poterat, etiam corio circumdatum pertingens, foras autem
 nequaquam difflueret aut erumperet. His itaque ex occulto ita dispositis,
 validum ignem lebetum fundis subiecit, et ingentem flamman
 excitavit. Statim vero fervente atque exacestiante aqua, vapor
 multus excitatus et in altum sublatus est, rapidus pariter et densus:
 comque non haberet, diffunderetur, in fistulas efferebatir, angustiaque
 pressus, maiore vi sursum tendebat, donec in tectum assiduo
 impetu impingens, totum concussum commotumque fuit, adeo
 ut tigna sensim tremerent atque striderent. Qui vero Zenoni aderant,
 metu ac terrore corripiebantur, et in plateas sese proripiebant, obtestabundi
 et vociferantes, malique gravitate perculsi. Ille vero in
 regiam et conferens, notos interrogabat, quid ipsis de terrae motu 
 
 visum esset, et num aliquo eos damno affecisset? Tum illis
 verba, ο amice” et „apage" et „absit" dicentibus, et praeterea
 ipsi, adeo odiosa infaustaque prodigiose narrauti, quid
 cogitaret ignorabat. Neque enim sibi ipse fidem derogare poterat de
 iis, quae recenter accidisse sciebat, et pudebat adversus tot viros
 diutius contendere, et quidem ita ipsum incusantes.

8. Hac itaque fere ratione utebantur, qui terrae motus ab exhalationibus
 fumosisque spiritibus gigni ceusent. „Nam ille machinarum
 fabricator", inquiebant, „cognita causa, unde terrae motus gigni contingit,
 similia effecit, et arte naturam est imitatus”, dixerunt
 aliquid, non tantum tamen ac putarant. Mihi enim haec talia
 elegantia quidcm esse videntur, sciteque adinventa, nequaquam vero
 eviuentes eorum, quae vere fiunt, probationes. Neque enim quia catelli
 isti Melitenses per solaria inccdentcs ea et agitant et commovent,
 et quidcm levissimo inccssu, similem fere aliquis rem esse
 atque hoc veluti idoneo documento utetur. Ceterum Iudicrae
 machinationes nequaquam despicabiles aut inelegantes sunt censendae,
 defectuum vero terrac, aliae quaedam, (si modo etiam convenit,) quae
 rendae sunt causae. Siquidem neque hoc solum Anthemius in Ze- 
 
 nonem machinatus est, sed et fulgura et tonitrua in domum torsit.
 Discuin enim in speculi speciem comparatum modiccque excanatum
 radiisque solis opposilum splendore implebat; ac deinde aliorsum
 tranferens, ingentem confestim in domum eiaculabatur splendorem,
 adeo ut utomnium, in quos ferebatur, obtutum perstringeret atque obtunderet.
 Corporum etiam quorundam, quae valde essent sonora, collisiones
 complosionesque excogitans, immanes quosdam et tonitruo
 similes fragores edebat percellendo sensui aptos; adeo ut Zeno, cum
 aegre tandem intellexisset, unde singula fierent, palam ad pedes Imperatoris
 provolutus, vicinum accusarit ut improbum et sceleratum:
 adeo ut et gratiosum quoddam atque elegans dictum ira ipsi excusserit.
 Poëticis enim quibusdam verbis alludes coram senatu
 veluti per ironiam et cavillum: se, homo cum esset, non
 posseudversus utrumque pariter, Iovem fulminatorem et granitonantem,
 et adversus Neptunum terrae concussorem puguare. Pulehra quidem
 igitur sunt huiuscc arlis effecta, quantumvis ludicra; necesse tamen
 non est, naturam haec sequi iisque exaequair. Ceterum de his rebus
 quam quisque voluerit sententiam teneat; mihi vero ad priorem
 narrationem est redeundum.

9. Per hanc enim hiemem hisce malis civitas premebatur, incolisque
 omuibus per multos dies concuti adhuc pavimentum videbatur,
 tametsi quietum iam sedatumque esset. Insederat enim hominum
 animis hoc malum, et suspicio in eis radices egerat, ratiocinationi
 tenebras offundens. Imperator vero multa aedilicia, quaepartim vitium
 fecerant, partim iam corruerant, instaurare admotebatur. Praecipuae
 autem curae ipsi erat augustissimum illud Dei templum. Hoc vero
 antea a plebe succensum, valde conspicuum atque admirandiim ab ipsis
 fundamentis iteiato exstruxerat, magnitudinisque excellentia et
 formae decore et varietate metallorum ornatius reddens; cinxit vero
 id ipsum ex latere cocto et calce, quae passim ferro inter se colligarat,
 lignis nequaquam usus, ne facillime conflagraret. Anthemius
 vero hic ipse erat, euius paulo ante mentionem feci, qui singula et
 artificiose excogitabat et exstruxerat. Tum vero mediam maxime
 ipsius tecti partem collapsam, quaeque altitudine omnia, quac corruerant,
 superabat, lmperator firmiorem reddodot, et in maiorem altitudinem
 sustulit. Atque Anthemius quidem iam dudum obierat. Isidorus
 autem iunior aliique fabricarum structores priorem in senietipsis
 formam coutcmplantes, et ex eo, quod intogrum manserat, id quod
 alfectuin erat quale esset, quidque vitii habuisset cognoscentes, 
 
 fornicem orientalem et occidentalem suo ut erat loco reliquerunt,
 septentrionali vero et australi, quae super curvaturam erat structurain,
 introrsum porrigentes, pauloque latiorem efficientes, ut quam aptissime
 cum aliis quadraret, aequilateramque compagem prae se ferret,
 eaque ratione vacuitatis nimietatem coarctare possent, et exiguam
 aliquam extensionis partem detrahere, in quantum diversae longitudinis
 figura efficeretur. Atque ita desuper firmarunt, qui in medio est
 positus, sive orbem, sive hemisphaerium, sive alio quocuuque nomine
 ab ipsis appellatur. Factusque inde est verisimiliter directior quidem
 facilcque versatilis, omnique ex parte ad arnussim quadrans; angustior
 vero et in acutum tendens, quique non ita valde percellat spectatores,
 ut olim, multo vero tutius obfirmatus. Quorum itaque opertebat
 in historia de templo meminisse, et ad quae ipsa narrationis
 series consectancae circumacta pervenerit, ea mihi abunde satis sunt
 expercata. Laudare enim singula, quae in eo sunt admiranda, et oratione
 pcrsequi, supervacaneum fuerit, neque huius operis proprium.
 Si quis autem voluerit procul fortassis ab urbe degens aperte cognoseere
 omnia, veluti praesens et spectans, perlegat quae Paulus Cyri 
 
 Flori filius hexametris versibus conscripsit , qui quidem primicerius
 exsistens regiorum silentiariorum, et generis gloria clarus, amplissimas-
 que a maioribus suis opcs adeptus , doctrinae tamen eloquentiaequc
 magnam operam iinpcnderat, quibus et magis gloriabatur et decora-
 batur. Scripsit itaque etiam alia quamplurima poemata memoratu
 digna et laude. Videntur autem mihi quae de templo scripsit, tanto
 maiore et laborc et scicntia rcferta , quanto et argumentum ipsum
 cst admirabilius. Comperies enim in iis universum situs concin-
 naeque dispositionis ordiuem et mctallorum naturas subtilissime ex-
 ploratas; vcstibulorum etiam tcmpli clegantiam pariter ct utilitatem,
 inagniliulines quoque et altitudines, quotquot etiam sunt figurac in
 altum dircctae, ct quotquot orbiculares , quotquot etiam peusiles et
 j>rotensae. Cognoveris quoque e carminibus , quo pacto argento pari-
 ter atque auro sacratior locus et mysteriis separatim destinatus sum-
 ptuosissime sit exornatus , et si quod est aliud magnum aut mini-
 niuni ornamentum, nihilo minus, quam qui crebro in eo obambulant
 omniaque iuspectant. Atqui secunda haec tcmpli refectio atque in-
 stauratio brevi post tcmpore instituta perfectaqne est.

10. Eodem vero anno slatini ineuutc vcre pestileutia itcrum
 urbcin iuvasit, ct iufiuitam multitudiueiu sustulit : quae quidem nun- 
 
 quam penitus cessarat, ex quo primum, circa quintum, inquam, imperii
 Iustinianei annum, in nostrum orbem irrepserat; frequeater
 vero alio atque alio se transferens, et locum e loco infestans, atque
 ita reliquis veluti inducias quasdam concedens, tum rursus Byzantium
 rediit, veluti antea, uti crediderim, decepta, quaeque citius,
 quam oportebat, inde migrasset. Moitui itaque sunt repente veluti
 gravi quadam apoplexia correpti. Qui vero plurimum vitn morbi
 sustinebant, ultra quintum diem non supervivebant. Morbi autem
 species veteri erat persimilis. Febres enim cum bubonibus accendebantur
 continuae, et non quotidianac, nequc vel modicum remittentes,
 sed solo eius, quem corripuerant, interitu cessantes. Nounulli
 vero neque aestu febrili, neque alio dolore praecedente, sed quae
 consueverant angentes et domi et in plateis, ita cogente necessitate
 corrucbant, repente exanimes facti, veluti ex temporaria morte
 accersota. Cuiusvis itaque aetatis homines promiscue interibant,
 praecipue vero iuvenes ac puberes, atque ex his potissimum mares:
 feminae enim non perinde hisce malis erant obnoxiae. Vetustissma
 itaque Aegyptiorum oracula, et qui apud Persas coelestium motuum 
 
 sunt peritissimi, temporum quorundam revolutiones in infinito aevo
 simul ferri asserunt, modo quidem bonas ac felices, modo autem
 pravas et infaustas: essc vero praesentem revolutionem ex. pessimis
 illis atque infaustis. Hine ergo et bella passim et seditiones urbibus
 oriri atque invalescere, et pestilentes morbos per multum tempus
 durare atque adhaerescere. Alii vero interitus cauiam ad divinam
 iram referunt, quae bumani generis peccata puniat, multitudinemque
 succidat. Me vero de utraque opinione iudicare verioremque decernere
 nibil attinet, vel quod nesciam fortasse, jvel, etiamsi forte sciam,
 parum tameu necessarium id ceuseam, neque praesenti tractationi
 consentaneum. Si enim breviter quae acciderunt commemoravi, historiae
 legi satisfeci.

11. Haec vero cum ita accidissent, alia etiam quaedam per
 id tempus in urbe evenerunt tumultus ac perturbationis plena, neque
 minus, quam quae diximus, acerba. Qualia autem haec fuerint, statim
 dicam, si prius breviter vetustiora quaedam commemoravero. Hunnorum,
 gens olim quidem habitavit circa eam Maeotidis paludis partem,
 quae subsolanum ventum versus spectat, erantque Tanai flumine
 magis septentrionales; quemadmodum et aliae barbarae nationes,
 quotquot intra Imaum montem in Asia consederuut. Hi vero omnes 
 
 communiter quidem Scythae et Hunni vocabantur; privatim autcm sccundum
 nationcs , nounulli coruin Cotriguri , alii IJtiguri, alii vero
 TJItiziui, alii ctiam Burugundi diccbantur, alii aliter cx patria cuique
 atque usitata appcllationc nominabantur. Multis autcm postca seculis
 transicrunt in Europam; sive revcra a ccrvo quodam, nt faina pcrcrc-
 Jtuit , priinum ducti , sive alia quapiam foituna usi , ct Moeotidcm
 paludcm, qua parte in Euxinum pontum fcrtur, cum antea traiici
 ncquaquam posse crcderctur, tunc certc quocunque tandcm modo traiicicntes,
 et pcr alicna vagantes, innumeris damnis indigcnas alTcc
 inopinato cos adorti ; adeo ut, prioribus liabitaloribus eicctis, ipsi illorum
 ditioncm occupariut, in qua tauicn non videbantur diutissimc
 commoraturi , scd stirpitus , quod aiunt, pcrituri. Tunc it.aquc Ultizori
 et Euruguudi usque ad Lconcm Iinpcratoicm ct qui per id tcm-
 pus crant Romanos , cclcbrcs exstiterc , fortcsque sunt liabiti : nos
 vcro , qui bac actate vivimus, neque eos novimus, ncqiu’ nosccmus,
 transtulcriiit. Illo ntiquc anno, quo peatilcntia urbcm invasit, reliquac
 Iluunorum gcutes salvac adlmc et maximi erant nouiinis. Cuiy
 iUquc dcsccudisscut llunm in loca ad auslium vergentia, non pro- 
 
 cul a ripa Istri fluminis ex animi sui sententia consederunt. Tum
 itaque vigcntc hiemc fluvius ex more vi frigoris congelatus, ad imum
 usque vadum ita obdurucrat, ut et pedestribus et equcstribus copiis
 transiri posset. Zahcrgan vero Hunnorum, qui Cotriguri dicuntur,
 dux , cum ingentem eqnitatum per flumen perinde atque pcr contincntem 
 traduxisset, facillime in Romanum imperium pervenit, cumque
 passim vacua ab habitatoribus loca invenisset , nihilque ipsi
 impedimento cssct, quominus ad ultcriora progrcderetur , statim
 Mysiam et Scythiam transgressus, in Thraciam irrupit. Ibi vero
 diviso exercitu, alteram eius partem in Gracciam misit, qui loca
 omnia nullis praesidiis munita percurrcret atque vastarct: altcram
 vero exercitus partem in Chersoncsum Thracicam misit.

12. Huius autera Chersonesi quae ad oricntcra solem et euronotum 
 ventum vergunt, et ad meridianum usque punctum circa
 Hellespontum porrigitur ; circumfluit enim totam propcmodum, et
 flexibus littorum una circumagitur , exigua quadam continentis portione ,
 hoc est solis quadraginta stadiis , exclusus , quominus insulam
 faciat. ln hac vero isthmi angustia murus in longum continue 
 
 ductus est ad utrumque mare porrectus; urbcsque interius ipsi affixae
 sunt Aphrodisias et Thescos et Ciberis. Ab his vero quam remotissime
 circa fretum ipsum et littorales flexus Sestus est, urbs celeberima
 in ësi et nominatissima, non aliam credo ob causam, qtiam
 ob lucernam Herus illius Sestiadis, et ob Leandri amorem ac mortem.
 Non procul autem hinc etiam aliud oppidulum situm est,
 minimum quidem illud et nequaquam pnlchrum, neque qiucquam
 omnino habens amabile, Callipolis tamen vocatum. Circumiacentem
 porro regionem exornant et agri et navalia, arborumque variarum
 et fluentorum potabiliumcopia copia, terraque irrigua admodum et fertilis
 rebusque necessariis abundans. Talia igituv oppiclula et agram
 amplissimum murus ille intra se complectitur, ita ut non facilis sit
 hostibus ad ea aditus. Tum itaque Zabergan bona spe clatus, id
 secum reputabat, si muro diruto ad interiora loca penetrassct, facilius
 se etiam mare in potestatem redacturum. Illinc etiam veluti
 per somnium imaginabatur navium sibi copiam non defitira,; quodque
 traiiceret in Asiam, fretum intermedium angustissimum per se 
 
 exsisteus , neque asperis fluctibus sulcatum facillime transnavigans;
 quodquc statim Abydum infestaret , et quod in ea erat decimariura
 portorium vastaret. His igitur temerariis consiliis incitatus , exercitum
 in Chersonesum misit, quantum ei negotio conficiendo parem
 fore existimabat , ipse vero cum equituin millibus septem recta Constantinopolim
 pergens, et agros vastabat, et oppidula tentabat,
 omniaque passim movebat et perturbabat. Causa vero huius expeditionis
 atque insultus potissima verissimaque erat barbarica violentia,
 et plus habendi cupiditas, cui tamen praetextum hostilitatis adversus
 Utiguros obtendebat. Sandichlus enim quidam nomine, vir Hunnus,
 gentis illius dux erat, benevolus tamen inprimis et foederatus
 Romanis. Quocirca Imperator ipsum benevolentia et honore prosequebatur,
 et frequentia ad eum dona mittebat. Cotriguri vero, utpote
 similium expertes, sed omnino despecti et manifesto contcmptu
 provocati, hanc sibi expeditionem suscipiendam censuerant, ut et
 ipsi terribilcs dignique, quorum ratio haberetur, viderentur, ac tales,
 qui contemtoribus non concederent.

13. Hi itaque , cum nemo ipsis obsisteret aut propulsaturus
 obviam iret, atrociter populabundi regionem vastarunt, ingenti praeda
 maximaque captivorum multitudine abducta, in quibus etiam muli- 
 
 eres multae nobiles et castam vitam degentes crudelissime rapiebantur,
 malo omnium gravissimo obnoxiae, quod immoderatae barbarorum
 libidini inservire cogebantur: nonnullas vero quac iam inde
 a pueris et nuptiis et mundanis desideriis et curis occupationibusque
 huiua vitae renuntiarant, et in remota aliqua divinoque cidtni
 dicata domuncula delitescebant, liberam plane et immunem ab omni
 virorum contubernio consuetudineque vitam summo studio colentes:
 etiam hi sacris virginum coenobiis ereptas contumelia afficiebant,
 turpiter eas per vim constuprantes. Aliae vero multae, quae a consuetudine
 virorum nequaquam abhorruerant, et gravidae tum temporis
 rapicbantur, cum iam pariendi neccessitas urgeret, ita in medio
 itinere in propatulo pariebant, cum nec verecundos partus dolores
 obtegere possent, neque complecti fasciisque involvere infantes, uti
 fas est, et sustollere; sed hae quidem etiain ita protrahebantur, et
 ne dolere quidem ipsis, immane dictu, permittebatur: miseri vero
 illi infantes in solitudine relinquebantur, a canibus pariter et carinoris
 avibus discependi,, perinde ac si eam tantum ob causam in
 lucem editi essent, et frustra ortus sui primordia degustassent. In 
 
 eam enim miseriam res Romanorum redactae erant, ut in ipso regiae
 urbi circumiecto agro adeo atrocia mala patcrentur a barbaris iisquc
 perpaucis. Sed neque his terminis eorum conlidentia fuit circumscripta;
 sed ulterius progressi , longisque (ita dictis) muris facile
 superatis , munitionibus, quae intus erant, appropinquarunt. Multis
 enim in partibus prae vetustate et negligentia maximi castclli structura
 corruerat vitiumque fecerat, nonnullas vero partes etiam ipsi diruerant
 adeo intrepide ac facile, ac si domos subverterent, nibilque erat
 quod obstaret, cum neque ullum praesidiinu militare ibi collocatum
 essct , neque ullac ad propulsandum hostem machinae , neque
 qui illas movere ac tractare nossct, sed ne canum quidem latratus
 audicbatur, nisi admodum ridiculum dictu sit, veluti in suilibus
 aut ovilibus. Romauorum enim exercitus nou tanti , atque olim sub
 veteribus lmperatoribus fueraut, permanserant , sed ad mininiam
 quandam portionem redacti, non amplius maguitudini imperii pares
 crant. Cum enim universae Romanorum vires sexcentis quachaginta
 quinque bellatorum millibus constare deberent, aegre tum temporis
 centum quinquaginta millibus constabant , atque harum quidem 
 
 copiarum aliae in Italia erant collocatac, aliac inAfrica, aliae inlli-
 spania , aliae apud Colchos, aliac apud Alexandri urbem et circa
 Theben Aegyptiam. Consedcrant vero paucae etiam versus oricn-
 tales Peisaiuin fines. Neque cnim illic plurilnis opus crat , ob ίοc-
 dera inita induciasqne fiimiter pactas. Ita fcre ad perqnam exiguam
 portionem redactae crant copiae atquc accisae principum negligentia.

14. Imperator enim posteaquam antea univcrsam Italiain ct
 Africam in jiote.statem rcdcgcrat, maximaque bclla confecerat , et
 primus, uf ita dixerim, ex iis , qui Ryzantii rcgnarunt, RoJnanorum
 lmperator nomine parifcr ct reipsa est declaratus ; Jiaec, inquam ,
 aliaque liis sijuilia cum iuvcnili vcgctaquc actatc pcrfccisset , tum
 vero sub cxtrcjnum vifae curriculum , (iam cninr conscnuerat,) ccs-
 sisse et renuutiasse laboribus visus est, magisque ei quodam-
 modo placnit bostes intcr se committcre, ct donis cos sicubi opus
 erat demulcere , caque ralionc quodammodo propulsare potius, qnam
 sibi ipsi confidcre et pcrpctuo bclligerari. Quocirca ct legiojies im-
 minui collabique facile patiebatur, perindc ac si deinceps nulli
 necessario usui sibi esscnt fnturae. Ouae qnidem negligentia cum
 rtiam eos, qui sccundas in administrationc inipcrii partes obtineljant,
 occupassct, quibus cogcudi a subditis tributa et deinde exercitibus 
 
 necessaria suppeditandi cura imposita erat , hi partim aperte eos defraudabant,
 partim multo serius, quam oporlebat, persolvebant. Persoluto
 vero iam, quamquam sero, debito, statim hi in fraudulenta illa
 et populari supputatoria arte exercitati , fraude eos , qui stipendia
 militaria cogebant, adoriebantur , et quae iam persoluta erant, reposcebaut.
 Hic enim eorum honor ac dignitas erat , aliis atquc aliis
 criminationibus milites lacessere cibariisque eos defraudare; ac quemadmodum
 in reciproco fluxu refluxuque undarum idem demensum,
 quod ex tributis ad legiones deferebatur, nescio quo pacto retrorsum
 derivabatur, redibatque eodem, unde fluxerat. Atquc ita quidem propugnatores
 et proeliatores negligebantur, et cibariorum penuria pressi,
 militiam bellicosque labores, in quibus erant enutrili, deserebant, et
 alii alio dilabebantur, veluti aliud vitae genus amplexuri. In mulieres 
 vero inhonestas maxima ex parte et aurigas et viros parum,
 ubi res postularet, fortes , secl delitiosos, quique ad civilcs tantum
 turbas et circi factiones vesano quodain stndio audaciaque feiebantur , 
 et in alios his adhuc inutiliores militaria stipendia dissipa- 
 
 bantur, quo factum est, ut et reliqua Thraciae loca oppidaque regiae
 urbi circumiecta deserta essent omnique praesidio vacua, atque adeo
 barbarorum incursionibus opportuna ac pervia. Eo enim illi arrogantiae
 crant elati, ut et circa Melantiadem vicuni castra locarint, non
 longius CL. stadiis ab urbe distantem. Circumfluit autem hunc
 Athyras fluvius, qui quidem ad exiguum quoddam spatium progiessus,
 et ad Caeciam ventum, sensim se flectens in Propontidem fertur; unde,
 et quod ad liitus ciusque fluminis fauces protensum est navale, ei
 est cognomine. Cum itaque adco prope urbem hostes castra posuissent,
 statim Byzantinorum cinium multitudo ingenti metu ac terrore
 est perculsa et mala sua, non qualia iam prae oculis erant, sed longe
 maiora animo agitabant, obsidiones videlicet incendiaque imaginanest,
 et rerum necessariarum inopiam, moeniumque perfractiones.
 Quocirca frequenter etiam in interioribus plateis densa
 fuga fiebat, impulsionesque mutuae, et pavores subitanei, perinde ac
 si barbari iam irrupissent. Ingens etiam fragor ac strepitus in
 apud forum excitabalur, foribus violentius collisis. Neque 
 
 vero plebem tantum ac vulgus hominum dolor et pavor invaserat,
 sed etiam omnes urbis primores. Quin et Imperator ipse non parum
 eo rerum statu commovebatur. Nudabantur itaque suis ornameutis
 ipsius permissu atque auctoritate templa, quotquot extra urbem erant
 sita, ad Europaeum latus et loca littori adiacentia, quae quidem e
 Blachernis et Cornu ita dictis ad Euxinum usque poutum proteusa
 in Bosporum desinunt. Ex. his itaque omnibus pretiosa donaria reliquumque
 omnem apparatum auferentes ii, quibus id negotii erat datum,
 partim plaustris in urbem delata in tuto collocarunt, partim
 cymbis imposita, et freto intermedio traiecto, in adversam continentem
 detulerunt ; eratque tum videre sacras iis in locis aedes nudas omnibusque
 suis ornamentis exutas, perinde ac nihil adhuc sanctimoniae
 nactas et recenter exstrui coeptas.

15. Adeo vero terribilia maximaque pericula ut omnino futura,
 animos occupabant, ut vix in muro a ficubus dicto et porta nuncupata
 aurea, duces quidam et tribuni militares multique armati constiterint,
 ut fortiter hostes, si forte impetum facerent, propulsarent.
 Erant vero neque bellicosi revera, sed ne mediocriter quidem in rebus 
 
 bellicis exercitati, sed ex illis legionibus, quae ad hoc sunt destinatae,
 ut interdiu et noctu in aula versentur; quos scholarios appellant. Hi
 vero milites quidem vocantur, et in catalogo stipendiatorum centantur
 scntur; sunt autem plerique eorum urbani et splendide vesliti , sed
 tantum augendae dignitatis regiac causa et magnificentiae, quoties
 prodiret in publicum. Atque olim quidem non alios quosdam in
 hunc ordinem adsciscere licebat, quam qui tractandis rebus bellicis
 erant exercitati, ideoque neque pecuniam ullam pendebant, ut huic
 ordini adscriberentur , sed gratis citra ullos suos sumptus hoc honor
 donabantur, utpote digni ex anteactis proeliorum laborihus
 declarati. Zeno autem Isaurus videtur primus post recuperatum imperium
 multos tribules hisce legionibus accensuisse, quorum virtus
 nequaquam in proeliis emicuerat, aut alioquin exercitatos, sed notos
 sibi ac familiares. Postea cum eo tempore concessum receptumque
 esset , ut non solum pro laboribus et fortitudine in conflictinis declarata
 veluti compeusatiouis et praemii inodo accciiscrcutur dLgni ,
 sed et illi , qui plane rudes atque inexpertes belli essent, non ex
 merito, sed ad gratiam: hoc, inquam, ubi initio concessum fuit, prodiit
 vcrisimiliter exinde in mediun etiam acceptatio munerum, quae 
 
 omnibus, uti videtur, reliquis est potentior et deinceps in nundinationem
 res abiit, ut non amplius in has legiones accenserentur qui
 vellent, priusquam aliquam auri portionem deposuissent: quam ubi
 persolvissent, statim citra ullam inquisitionem inscribebantur reliquoque
 exercitui accensebantur, etiamsi palne operum bellicorum
 essent imperiti. Atque ita delectu neglecto, merito utique ad militiae
 labores non adigebantur, quippe qui venalem eum honorem
 essent adepti, ignaniamque magno emissent. Tales itaque viri
 veteranorum militum muris insidentes, custodiam eorum
 videbantur. Cum vero iam per multos dies urbs in hoc tumultu
 versaretur, neque barbari obvia quaeque vastare desisterent,
 demum Belisarius dux iam fractus scuio, manclato tamen Imperatoris
 in eos mittitur. Hic itaque senex loricam multo iam tempore
 desitam resumens galeamque capiti adaptans, et omnem, cui a
 puero assueverat, habitum capessens, praeteritorum memoriam redintegrabat,
 pristinamque animi alacritatem ac virtutem revocabat. Hoc
 enim ultimo in vita sua bello confecto non minorem gloriam consequcbatur,
 quam cum de Vandalis et Gothis victis trophaea erexit. 
 
 Nam et eorum, quae iam acciderant, immanitas et summa de futuro
 desperatio rem ipsam, quam aggrediebatur, maiorem illustrioremque
 efficiebant, et victoriam iucundissimam. Explicabitur vero a me
 statim accurate, quonam pacto singula peracta fuerint.

16. Dux itaque paululum extra urbem progressus,
 ad oppidum dictum Chettivicus locatis, summam suam et bellicae
 rei peritiam declaravit et audaciam longe maiorem actate. Erat
 enim iam admodum senex, magnaque uti par erat virium imbecillitate
 laborabat; nullis tamen laboribus cedere, neque alioqui vitae
 cupidus esse videbatur. Sequebantur eum loricati praestanti robore
 viri, quique in nonnullis cum ipso proeliis decei decertarant, quae in
 occidcntis terris eonfeeerat, non multo plures trecentis;
 lnultiludo erat et plane inermis et imbellis, ideoque tantum, quod
 inexperti essent, dulce bellum existimantes, quique spectandi potius,
 quam in acie confligondi causa accesserant. Confluxerat etiam ad
 eum agrestium e vicinis locis turba. Cum enim iam ipsis agri a
 Larbaris essent vastati, non habentes quo se verterent, ad Belisarim
 statim confugerant. Is vero turba agrestium suis copiis adiuncta
 commode opportuneque usus, amplam fossam circumduxit, explortores
 crebro emisit, qui hostium copias observarent, quantum fieri 
 
 posset, et dinumerarent, et si quid aliud rescire possent,
 coque in statu mansit, singula pensitans et cum animo suo
 revolvens, multosque in speculis longe lateque per agrum
 ignes accendit, ut hostes eos conspicati, maximum esse
 putarent, ex ignium accensorum multitudine eum metientes.
 quidem ita plane putabant, ideoque metuentes sibi, quieti substiterunt.
 Ceterum non dudum hoc militari astu elusi conquierunt.
 Audierant enim iam quam minimum esse Romanum exercitum, neque
 parem, qui cum ipsis proelio decernere posset. Belisarii milites interea
 valde erant alacres, hostemque contemnebant, etiamsi
 copiis in se impetum faceret; virtute sua bellica praecipue
 freti, quippe quod Romani essent, et maximorum periculorum experientia
 in re bellica exercitatisimi. Belisarius vero, animadversa
 illa animorum elatione, quodque magis quam oporteret de
 laboribus gloriantes, praesentia contemnerent, verebatue, ne nimis
 suis spebus habenas laxarent, quae ipsos transversos quocunque vellent
 abriperent, eo quod faeiles admodum rerum, quas aggrediebantur,
 eventus sibi fingebant: quod quidem ne ita eveniret, omnibus
 in unum coactis, veluti proelio iam imminente, ipse in medium progressus,
 in hunc modum verba fecit.

17. „Non tanquam e metu vos, o viri, ad audendum erecturus,
 (quod quidem ante proelia fieri solet,) venio, consuetis usurus verbis.
 Viderer enim profecto eorum, quae olim exerientia ipsa mihi cognita
 sunt, oblitus, si apud milites Romanos in proeliis semper educatos,
 quieque maximarum prope dixerim gentium res publicas everterunt,
 nunc vero adversus vagos barbaros, atque hos quidem Hunnos et Cotriguros,
 exhortatione quadam ad excutiendum metum accommodata
 uterer. Sed cum in vobis magnam animorum elationem confidentiamque
 animadvertam modum omnem excedentem, non abs re facturus
 mihi sum visus, si vos veteris vestrae modestiae commonefacerem.
 Omne enim immoderatum quacunque in re vitandum est viris cordatis,
 etiamsi ad laudabilem aliquem finem tendat, et nimia auimi elatio
 gloriatioque de rebus antea bene gestis, qua similem perpetuo successum
 certo nobis pollicemur, prudentiam ex animis profligare consuevit,
 et ad superbiam arrogantiamque concitare. Qui vero eo
 vesaniae venerunt, ut nihil moderatum animo concipiant, ii vel ad
 Deum ipsum oppugnandum sunt evasuri. Adhaec considerare etiam
 oportet, quod tametsi barbari virtute bellica et fortitudine longe 
 
 nobis sunt inferiores, multitudine tamen superant: et si quae utrimque
 excedunt, inter se conferautur atque expendantur, excessus ad
 aequalitatem redigetur. Quo pacto igitur non turpe fuerit, nos, qui
 aequo apparatu sumus conflicturi, adeo praecipites atque effrenes
 ferri, ut neque temporis, neque ordinis, neque temerariorum fortunae
 momentorum rationem ullam habeamus? Neque enim quisquam,
 uti arbitror, manuum vi hostes superaverit, nisi adsit iudicii
 consiliique rectitudo. Quo enim pacto fieri poset, ut ego, qui ad
 tantam canitiem perveni, ut propemodum vietus belloque ineptus
 sim, in conflictibus proeliisque versarer, nisi me consiliorum bonitate
 prudcntiaque susteutarem? Quocirca si etiam senectutis imbecillitatem
 mens recta ac firma et quae par est appetens corroborat,
 et ad res bene gerendas exsuscitat, aetatis defectum prudentia compensans;
 quomodo non multo amplius vobis utilis sit futura iuventuti
 corporisque robori coniuncta? Siuistros enim e fortuito aliquo
 casu vel manus vitio profectos eventus fortasse recta cogitatio, quaeque
 se casibus accommodare norit, in melius transferre enatumque
 corrigere possit: ubi vero mentis vitio, quod inconsultius, quam
 oportet, res aggrediamur, adversi aliquid evenerit, unde, quaeso, remedium
 ac salus petentur, si primum illud, quod haec gignere
 sit depravatum atque subversum? Atqui mirabitur forsitau aliquis 
 
 admonitionis meae insolentiam. Cum enim excitare atque erigere confidentiam
 vestram animorumque alacritatem oporteret, ego haec e contrario enervo atque
 imminuo, et cogitationes vobis iniiciens et metus, et dubias spes faciens.

18.„Ceterum mihi quidem ctiam hoc iucunclum ac volupe esse
 vicletur, bonamque spem mihi concitat, quod cum talibus viris ad
 proelium accedo , quibus si persuasero, ut tantlillum de acrimonia
 animorum remittant, multum dicendo valuisse videar. Hoc vero sibi
 quisque vestrum persuadeat, conatus actionesque prudentia destitutas
 non esse adscribendas fortitudini, sed audaciae et temeritati et praevaricationi
 varicationi officii. Quocirca acrimonia quidem animorum in vobis
 maneat, immo et magis magisque vigeat; moderata vero castigataque
 cogitatione, atque intra oflicii limites se continente , nimia audacia
 arrogantiam secum trahens succidatur. Neque enim metum ac timifoysyr,
 infert cogitare et considerare , quo pacto rebus praesentibus
 sit utendum, immo vero dignitatem atque fidentiam. Ita enim rebus,
 quae ex usu sunt, perpensis, consectaneum est omnino, ut iustam audaciam
 concipiamus, quippe quae non ad incerta fortunae temere efferatur,
 sed iudicio sit confirmata et stabilita. Sed dicet forsitan aliquis ve- 
 
 strum, non posse naturam generosam et impetu rationi consentanco concitatam,
 et laboris perpetuo appetentem, nunc confestim inhiberi, et
 cogi ad quietem et remissionem et moras ac deliberationes longiores,
 quam necessitas postulet, praecipue cum aegerrime ferat, barbaros adeo
 contumeliose nobis insultare, omniaque promiscue agere ac ferre, adeo
 ut ad ipsam usque regiam urbem excursiones facere audeant. Haec
 quidem ita se habent, et experientia ipsa comprobatur merita vos
 hostes ira inflammatos. Lenitate enim patientiaque vestra nequaquam
 moderate usi sunt. Verumtamen valde etiam facile iudicarim, viris
 cordatis compescere et submovere ab ira furorem et perturbationem,
 et inconsultum ad res, quae nobis sese offerunt, impetum, tantumque
 ex ea animi magnitudinem constantiamque retinere, et adversantibus
 obsistore: nam ex animae motibus, quicunque pure atque sincere
 sunt cum honestate officioque congruentes et expetendi, ii utique
 absolute sunt amplectendi: qui vero etiam in contraria nutant ac
 vergunt, iis non perpetuo est utendum, nisi quatenus utilitatem
 adferunt. Prudentiam itaque purum minimeque adulterinum bonum
 esse, non negaveritis, credo. In ira vero acrimonia quidem et strenuitas
 est laudabilis: audacia vero fugieuda, ut damno non vacans. 
 
 Quocirca id quod in ira est optimum deligentes, prudentiaque res
 gerendas temperantes, ita demum fidenter in hostem eamus, quippe
 qui nihil eorum, quae necessaria sunt, neglexerimus. Hoc tantum
 sciamus oportet, decertandum nobis esse cum hominibus barbaris,
 qui praedonum in morem adoriri occultosque insultus facere consuenerunt,
 ad aperta vero proelia non admodum sunt exercitati, neque
 in conflictibus perdurare docti. Nunc autem cernentes statariam
 pugnam in se apparari, et extra vallum propugnacula et muros vim
 omnem obsistendi ac propulsandi in exercitu constitutam, deposituri
 sunt verisimiliter veterem suam consuetudinem, eoque adducentur,
 ut nobiscum misceantur et collato pede armis decernant, docente
 ipsos necessitate. Vobis vero prudenter rem gerentibus patrioque
 ordine ac disciplina utentibus actionesque nostras recto consilio
 moderantibus, cognoscent reipsa, quanto id, quod exercitationenostraque
 voluntate et studio est acquisitum, ex temporario et coacto
 semper sit praestantius.“

19. His dictis Belisarius finem fecit. Romani vero resipiscentes,
 retinuerunt quidem etiam ita fortitudinem, plusculum tamen
 quid eis inerat circumspectionis, quam iactantiae, et tali fere ani- 
 
 morum strenuitate pariter et modestia erant praediti, (ut minima
 comparemus magnis,) quales olim qui circa Leonidam erant Lacedaemonii
 fuisse commemorant, cum ad Thermopylas Xerxes eis immineret.
 Sed illi quidem ad internecionem omnes caesi sunt, eo solo
 celebres, quod non turpiter periissent, sed multis antea Persis interfectis.
 Qui vero Belisario aderant Romani, audacia quidem usi sunt
 Laconica, universos autem hostes fortiter fugarunt, et quamplurimos
 eorum trucidarunt, ipai nullo singulari incommodo ab illis affecti.
 Cum euim ex barbaris duo equituni millia a reliquo exercitu separata
 confestim cum clamore procurrerent, veluti facillime hostes deleturi,
 et speculatores ad Belisarium venissent eos indicantes, et
 iamiam adfuturos dicentcs, suas contra copias duxit, simulans quamtum
 fieri poterat paueitatem atque occultans. Selectos enim equites
 ducentos scutatos et iaculatores in silva utrimque in insidiis colocavit,
 qua parte barbaros impetum facturos putabat, praemonitos, ut
 simul atque ipse signo dato mandasset, confestim in hostile agmen
 iaculantes proruerent, ut nimirum iaculorum vi pressi in arctum se
 contraherent, et multitudo ipsis inutilis redderetur, neque laxare ac 
 
 dilatare aciem possent, sed in seipsos convoluti implicatique essent
 Agrestes vero et qui e civibus erant bello apti, iussit, ut ingenti
 elamore et fragore armorum edito, se, quo iret, sequerentur: cum reliquis
 enim in medio constiterat, tanquain hostium impetum aperte excepturus.
 Cum autem iam venirent barbari, ulteriusque progredientes
 intra insidias plerique pervenissent, Belisarius statim cum
 iis, qui ipsi aderant, adversa fronte occurrens, valiclissimum in eos
 impetum fecit, et agrestes omnisque reliqua multitudo clamore et
 lignorum, quae eum in usum gestabant, complostione ac fragore pugnantibus
 animos addebant. Dato vero signo, etiam alii ex insidiis prosilientes,
 utrimque transversim in hostes ruuut; clamorque et tumultus
 maior quam pro proelii magnitudine est excitatus. Tum barbari
 omni ex parte iaculis icti, (id quod Belisarius praecogitarat,) in se
 ipsos conglomerati et in arctum redacti ac compressi, tueri se bellando
 non poterant. Neque enim sagittare commode poterant, cum neque
 locus esset telis, neque excursiones equis et alarum circumductiones
 facere poterant; videbanturque veluti maximo exercitu circumventi
 et in orbem cincti. Nam et qui a tergo magno ulutatu et
 fragore eos urgebant, terrorem incutiebant, et pulvis in altum elatus 
 
 obstabat, quominus de mimero eorum, qui in conflictu erant, iudicare
 possent. Primus autem Belisarius, multis ex adversa acie caesis ac
 profligatis, in fugam eos conipulit; deinde vero aliis ctiam universis
 impressionem facientibus, barbari terga vertentes incomposite fugerunt
 sparsim dissipati, nullis sibi mutuo a tergo custodiis caventes,
 sed quo cuique visum erat, effusissimo cursu aufugicntes. Romani
 vero acie instructa eos insectantes, extremos quosque facillime trucidant ;
 magnaque barbarorum caedes est edita, citra ullam cum
 equis retroversionem fugicntibus. Nam et habenas omnes equis
 laxarant, et praeterea flagella assidue urgentia praeripiebant celeritatis
 remissionem. Defecerat autem ipsos prae pavore etiam ars ipsa,
 qua magnopere gloriari soient. Fugientes enim hi barbari magis
 propulsaut eos, qui sese acriter insectantur, retroversim sagittantes.
 Tunc enim etiam violcntius sagittae scopo, quem petunt, infiguntur,
 quando illae quidem magno impetu recta feruntur in persequentes,
 et hi ex adverso occurrentes in sagittas proruunt contraque ferimtur,
 gravioremque sibi ipsis plagam efficiunt occurrendo et sagittas e
 proximo excipiendo.

20. At tum temporis omnia Hunnis desperata esse videbantur,
 neque illis artem ullam propulsandi hostes attentare in mentem veniene- 
 bat. Caesi itaque sunt ex iis circiter quadringenti, e Romanis nemo
 desideratus; pauci tantum vulnerati : aegre vero et Zabergan Hunnorum
 praefectus, et qui cum eo effugerant, laeti in castra pervenerunt.
 Romanorum enim equi insectando defatigati, maxima eis
 causa salutis fuere: alioquin ad unum omnes eo die trucidassent.
 Nunc vero cum hi in vallum munitionesque suas magno cum tumultu
 proruissent, reliquum universum exercitum vehementer conturbarunt ,
 veluti certissimo exitio iamiam immineute. Ingens itaque
 barbarorum eiulatiis exaudiebatur: cultris enim geuas lacerantes ,
 patrio more lugebant. Roniani autem cum Belisario ad sua
 redierunt , re melius quam sperarant gesta, digno tamen prudentia
 ducis eventu. Barbari vero hac cladc accepta, motis statim e Melantiade
 castris, retrorsum trepidi cessere. Belisarius autem, tametsi
 verisimiliter eos abcuntes mariore strage ac damno afficere potuisset,
 utpote homines iam metu perculsos inscctans, cum fugac similem
 discessionem facerent, nihilominus tamen statim in urbem rediit ;
 idque non tam ex animi sui senteutia, quam Imperatoris iussu. Cum 
 
 enim populus universus, victoria hac ipsis nuntiata, eum decantaret
 et in convontibus summis laudibus efferret, veluti ab illo
 conservatus, momordit vero id pessimeque habuit plerosque
 primores urbis, invidia et livore occupatos, vitiis adeo atrocibus et
 semper optima quacque labefactantibus. Calumniati itaque sunt virum,
 ut arrogantem et popularis aurae blanditiis insolescentem, aliasque
 spes animo agitantem; quibus quidem de causis citissimeque eo ventum
 est, ut non absolutissimam gloriam reportaret, neque ob res
 praeclare a se gestas debito honore afliceretur; sed omnis victorie
 laus ei quodammodo e mauibus effluxit, quantum in illis erat,
 oblitterata praemiique expers et in universum silentio involuta.
 Porro quod praestantissimorum animorum acrimonia obtundatur, cum
 non collaudantur neque debito honore afficiuntur, quodque ex hoc
 res publicae detrimentum accipiant, quod non recte curentur et decorentur
 ea. quae contemta iacent, sive bellici siut labores, sive litmomenti,
 disciplinae, sive aliud quippiam eorum, quae maximi sunt
 momenti, dictum iam antca est a veteribus sapientibus et demonstratum ;
 facileque a quovis ex quotidianis eventibus intelligi potest.
 Hunni vero primum quidom insectationem quandam suspicati, et
 multo cum tumultu longis quos vocant muris egressi, posteaquam
 Relisarium revocatum fuisse cognorunt, neque alius quisquam in
 ipsos moveret, lentius rursum procedebant.

21. Interea alia barbarici exercitus portio, quae ad Chersonesum
 consederat, frequenter murum adorti sunt, scalis aliisque machinis
 obsidionalibus admotis; frequenter item a Romanis, qui intus
 erant, omnibus viribus se tuentibus repulsi Praeerat autem his Germanus
 dorothei filius, admodum quidem ille iunenis, et iam primum
 barbescens, sed animo duce digno praestans et rerum aetate
 longe grandiorum conatu. Patria huic erat urbs Illyrica, Bederiana
 olim dicta, postea vero Prima iustiniana appellata. Iustinianus enim
 Imperator, utpote in ea primum in lucem editus, variis operibus ac
 fabricis merito patriam suam ornavit, et ex obscura opulentam illustremque
 effecit, suamque illi impartitus est appellationem. Ex hac
 vero genus ducens hic Germanus, vehementer illi carus erat. Quocirca 
 cum octavum ab ortu annum exegisset, ductus est ab ipso in
 urbem regiam, summaque cura habitus. Nam et grammaticorum
 scholas adibat, et philosophica collegia frequentans, Latinorum etiam
 disciplina imbuebatur. Posteaquam vero ex ephebis excessit, statim
 eum in chersonesum ablegavit, et exercitui, qui ibi erat, praefecit; ut
 ipsi statim iuventutis fervor et flexibilitas et gloriae appetentia con- 
 
 venientibus ac conclucibilibus rebus expleretur, neque abripcretur ac
 prosiliret ad motus rationi parum consentaneos, populariaque studia
 et equestria certamina coloribus distincta, ad quae iuventus plerumque,
 nisi potiore aliqua in re occupetur, facile vergit et deturbatur. Per
 illud itaque tempus Hunnis Chersouesum insidentins atque infestantibus,
 non desistcbat hic iuvenis et eorum iusultus infringere, omneque
 consilium propulsando hosti excogitare. Nam et ipse ex se naturali
 industria quid maxime consultum et ex re esset, optime collimabat,
 et senioribus, qui ipsi aderant mulitisque antea bellicis laboribus
 erant exercitati, facillime obtemperabat, quae facienda essent suggerentibus.
 Barbari itaque, cum nihil ipsis reliqui esset, quod exsequi
 possent, quippe qui neque, ut in obsidione, vallo insidebant,
 murorum oppugnationi intenti erant, statuerunt alium modum audaci
 et temerario periculique pleno facinore tentare, eaqie ratione vel
 cilius oppidum capere, vel deserere atque desistere et ad sua reverti.
 Arundinibus itaque quamplurimis collectis, quae et longae
 et quam maxime firmae crassaeque essent, iisque inter se coaptatis, 
 
 et restibus lanaque carpta colligatis, crates complures confecerunt;
 vero perticis in longum porrectis, tanquam iugi ac transtris transversim
 superiniectis, non perpetua serie, sed tantum circa extrema
 ipsaque media cratium, maioribusque vinculis eas circumligatas inter
 se committebant et coaptabaut, valde arcte compressas, ita ut tres
 forte aut quatuor unam naviculam efficerent, latitudine satis ampla
 ad quatuor vectores excipiendum, eaque profunditate, ut ponderibus
 impositis tuto vehendis par esset, et prae tenuitate non demergeretur.
 Istiusmodi itaque naviculas minimum centum quinquaginta construxerunt.
 Ut vero navigationi aptiores essent, anteriores earum partes in
 prorae speciem leniter circumducentes atque recurvantes, et veluti
 acroteria ac pluteos navales imitantes, scalmos ex utroque latere et
 veluti spontaneas quasdam adremigationes sunt commenti.

22. Cum itaque in hunc modum tuto omnia ipsis, quoad fieri
 poterat, essent comparata, universas naviculas latenter mari immittunt,
 circa occidentale sinus littus, qui Aenum urbem versus cirumagitur.
 Ingressi itaque eas viri sexcenti, et paleas quamplurixnas ia
 arundinum commissuras immittentes, ac imperitius quodamniodo
 ex parte remigantes, longissime a terra provecti sunt, optime aremati
 et ad opus parati. Putabant enim se ita sensim in mare evectors. 
 
 facile superatnros et circumnavigaturos flexum muri in altum usque
 porrecti; ac deinceps citra periculum ad penitiora loca perventuros,
 utpote neutiquam vallis cincta, praeterquam solo Hellesponto. Quae
 cum Germanus per speculatores rescivisset, intellexissetque classem
 illam arundineam non diu tardaturam, quin appelleret, irrisit quidem
 hoslium temeritatem, maxime vero de ea gavisus est, tanquam in
 rem suam futura. Confestim enim actuarias viginti multiplici remigio
 naves easque bipuppes viris complens loricatis clypeosque et
 arcus gestantibus atqueharpagines, remigesque iis impouens et
 naucleros, sub interiorem mari proteusum angulum veluti in insidiis
 applicans occultavit, ne eminus prospici possent. Posteaquam vero
 barbari, superata transmissaque iam prominentiore atque extiema
 et trans littus exstante muri parte, ad interiora deflectebant magnaque
 animorum confidentia ferebantur : tum vero actuariae Romanorum
 solverunt , contraque in eas sunt delatae, et quidem secundo
 aestu adiuvante, adveisis proris descendentes, violentius in arundineas
 naviculas irrunnt, atque hae quidem impetus vi in contrarium
 pulsae, volutabantur circumagebanturque in salo, ita ut vectores subsistere
 in iis tuto non possent, sed alii in fluctus excussi perirent, 
 
 alii in iis necessario considerent, quid consilii caperent nescientes:
 quique adhuc erecti stabant, aestus marini vi conturbabantur, moderato
 quidem illo atque exiguo ad navium lemborumque quassalionem,
 arundinibus autem propter levitatem summopere noxio: quocirca
 frequenter intumescentibua in convexum undis, sublimes tollebantur,
 iisdemque residentibus, una in imum deferebantur. Viri
 itaque coafligere ne tentarunt quidem, nihil vero magis vel optabant
 vel allaborabant, quam ut subsistere tantum possent et obfiremari.
 Barbaris vero in hac perturbatione et perplexitate constitutis, Romani
 excursiones navales, data opportunitate, facientes, impulsionibus
 perinde atque in pedestri certamine utebantur, eaque ratone multos
 ex hostibus deturbabant, quippe qui firmissime in suis actuariis
 stabiliti subsistebant ; nonnullos autem enisbus cominus ferientes
 obtruncant. Cum vero longius ab ipsis remoti essent, neque propiores
 fierent, tum oblongis hastis cos adoricbantur, falcatasque harpagines
 restibus illis, quibus arundines erant colligate, immittentes,
 dissecuerunt ex ordine universas et compagem dissolverunt. Tum
 demum dissectis ab invicem calamis, sparsimque mari innatntibus; 
 
 alius alio disiectus est. Hunni vero, cum basis naviculae eos deficeret,
 confestim in profundum demersi sunt, insueta potioue ingurgitati.
 Atque ita universi perierunt, neque quisquam omnino eorum
 ad continentem rediit.

23. Romani vero, abreptis confestim hostium armis, quotquot adhuc
 aequori innatabant, et ad priora loca reversi, summa voluptate et
 gaudio universum exercitum implcrunt, felici successu ovantem. Quocirca
 omnes in unum collecti utendum esse etiam in posterum occasione
 reique bene gestae opportunitate censebant. Paucis itaque postea
 diebus sumtis armis, eruptonem confestime e muro fecerunt, reliquamque
 barbarorum multitudinem invaserunt, recenti adhuc clade moerentem
 atque perculsam. Tum vero Germanus, utpote admodum
 iuvenis, quique nondum perfecte impetus naturae frenare compescereque
 poterat, sed gloriae cupiditati audaciaeque magis, quam prudentiae
 securitatique ultra modum addictus, intrtepide hostes adortus
 est, conflictusque discrimen adiit, non praefecti in morem urgens
 incitansque et mandans, sed ipse instar militis manus conserens ; unde 
 
 et sagitta femur ictus est ita ut parum abfuerit, quin ei pugna excedendum
 esset: praesentis tamen status necessitas et rei, quam aggresus
 erat, magnitudo dolorem vicit: neque prius destitit et ipse pugnare
 et aliis auimos addere, quam ingenti damno hostes affecisset,
 plurimique ex iis essent caesi. Tum itaque soluta est pugna, et
 Romani se in suas muntitiones receperunt, neque tutum neque consultum
 rati, si, cum longe esseut copiis inferiores, stalaria semper
 pugna cum hoste confligerent. Barbari nihilominus eo consternationis
 sunt redacti, partim ex naufragis tabulis, quae per mare reptabantur,
 partim quod Romani subitam iu ipsos eruptiouem fecissent, ut eo
 ipso die campis Chersoueso circumiacentibus excesserint, et ad Zabergan
 eiusque copias, victi ad victos, pervenerint. Qui vero in
 Graeciam antea missi erant, nihil plane memoratu gignum
 nullo in Isthmum impetu facto, sed ne Thermopylas quidem initio
 transgressi, quod illas Roinanorum praesidia insedissent. Quocirca
 etiam hi discedentes, iter Thraciam versus sunt ingressi, ut in ea
 suae gentis hominibus coniuncti, simul deinceps ad sua reverterentur.
 Zabergan vero eiusque copiae non antea se disccssuros iactabant,
 quam ingentem auri vim a Romanis abstulissent, quemadmodum 
 
 Utiguri; et captivos, nisi ab eorum propinquis quamprimum redimerentur,
 confestim iugulaturos sese minabantur. Imperator vero
 tantum auri eis misit, quantum redimendis captivis suffecturum censebat,
 et ut pacifici deinceps regione excederent. Barbari itaque cum
 aliow multos restituerunt, tum vero etiam Sergium Bacchi filium
 praefectum; captus enim fuerat etiam ipse paulo ante, infausta quadam
 usus fortuna, et inter mancipia censebatur. Atque ita aegre tandem
 a praedando abstinuerunt, et domum versus iter instituerunt, assumtis
 secum non multo post etiam iis, qui e Graecia advenerant.

24. Civibus itaque urbis regiae haec pacta parum honesta esse
 videbantur, immo turpia atque illiberalia; perinde ac si intolerabile
 esset, quod hostes, qui quam proxime ad urbem venerant, eique
 per ludibrium insultarant, non ipsi ad internecionem caesi essent,
 sed insuper etiam aurum donativum abstulissent, quasi nos in ipsos
 deliquissemus. Imperatoris vero mens atque consilium ad aliud quiddam
 maius respiciebat, quemadmodum eventus non multo post sub- 
 
 secutus effecit, ut qui antea ipsum incusarant, tum ut valde prudentem
 summeque industiium maxima admiratione ludibusque prosequerentur.
 Statuerat enim omni arte allaborandum esse, ut inter
 se committerentur et colliderentur hostes, atque ita debellarentur.
 Qnod quidem ut statim eventiret, interea dum Zabergan cum suis
 copiia lentius facit, litteras misit ad Sandilchum alterum Hunnorum
 ducem, foederatum sibi et mercenarium: litterarum huiusmodi
 erat argumentum : „Si quidem non ignarus eorum, quae Cotriguri
 in nos tentarunt, tua interim sponte quiescis, merito certe mirer
 tuam quidem perfidiam, tum vero nos ipsos, qui animum tuum non
 satis exploraverimus, sed circa iudicium et delectum erraverimus.
 Si vero ignarus adhuc eorum exisistis, condonandum id quidem est,
 nulla tamen ratione praeteritarurn rerum ignorantiam nobis probaveris,
 quam hac sola, si eas posthac non neglexeris. Advenerunt enim
 huc, non eo animo et studio, (nisi fortassis accessorium hoc viao
 sit,) ut meas ditiones vastent, sed rebus ipsis declaraturi, quod ipsis
 ut praestantioribus fortioribusque contemtis decepti simus, cum tibi
 confidere malueriinus; neque enim hoc tolerandum esse censent, si
 quis eos et pares et dubiae cum Utiguris praestantiae vocet , neque
 si modica aliqua re superent, nedum valde magna. Quocirca non 
 
 antea per Thraciam vagari destierunt, quam aurum omne, quantum
 tibi quotannis mercedis causa lagiri consuevimus, ipsi abstulissent.
 Atqui facile nobis erat, vel omes funditus delere, vel minimum
 ipsos voti nequaquam compotesdimittere. Utrumque tamen omisimus,
 tuae voluntalis periculumfacturi. Si enim revera fortior es
 et sapis, neque concedis tua urpantibus, ne nunc quidem tibi
 dissimilis aut te ipso minor eris Opportunitas enim sese offert hostes
 vindicandi, utque parta vicoria merccdem tuam recipias, veluti
 per ipsos tibi delatam. Si vero teli contumelia ab iis affectus, quiescere
 malueris, metuens, ut arbiror, turpissimaeque inertiae te dedens,
 tu quidem, bonc vir , meredis expers eris, illis vero haec per
 nos donabitur; et deinceps aniros, si videtur, depone et fortioribus
 disce cedere. Scito enim, no foedera etiam nostra ad cos esse
 translaturos, quae tecum et cm gente tua inieramns. Dementiae
 enim fuerit etiam aliber, una cum victis in societatem ignominiae
 venire, cum liceat victoribus adingi."

25. Haec cum Samlichlo er interpretes essent recitala, statim
 exacerbatus furebat, impotente ra percitus, eoque ipso die ad vindicandam
 Cotrigurorum in se cotumeliam prorupit. Qtio pacto enim
 non facile eiusccmodi verbis cocitarctur animus liarbarus et arro- 
 
 gans, semperque quaestui inhians ? Motis itaque suis copiis, primum
 quidem repente hostilia oppida invdit, et hahitatorihus inopinato
 insultu perculsis, magnam mulierun et puerorum vim captivam abduxit,
 deinde etiam in eos, qui Thracia redierant et recenter
 Istrum fluvium traieceraut, ex improve so irruit, et quamplurimis caesis,
 pecuniam omnem ceteramque pradam iis eripit. Qui vero ex his
 evasere, cum aegre se ad suos recepssent reliquisque copiis coniunxissent,
 aciem adversus hostes istruxerunt , atque ita deinceps
 multo tempore in mutuas caedes enversi, inimicitias corrohorarunt.
 Modo enim iusultus faciebant praeapque agebant, modo aperta acie
 decertabant, donec fractis collapsique utrimque viribus , penitus
 subversi deletique fuerunt , adeo it patriam etiam appellationem
 amiserint : eoque calamitatis Hunncae istae nationes sunt redactae,
 ut si aliqua adhuc eorum pars reliqa sit, sparsim aliis inserviat, et
 ab illis appellationem acceperit: ado utique atroces poenas praeteritae
 suae impietatis luerunt. Absbilissima vero harum nationum
 eversio atque internecio postmodo acidit; singulaque mihi conveni- 
 
 enter servato, quoad eius fieri poterit, temporum consensu dicentur.
 Vigente vero adhuc seditione, et Byzantium renuntiata, tum demum.
 cognita fuit manifesteque declarata Imperatoris prudcntia et consilii
 rectitudo, quod nimirum barbaris se invicem conficientibus, ipse
 arma non movens, vicit omnino consilio in utraque belli inclinatione,
 et potitus est sua spe. Cum euim laborarent, quotidie domesticis
 malis occupati, haudquaquam deinceps Komanoriun ditionem infestare
 in animum suum inducebant; sed et ubi terrarum essent, a
 plurimis fuit ignoratum.