Πολλῶν ὄντων καὶ μεγάλων, ἃ τὴν ῥητορικὴν συνίστησι
καὶ τέχνην ποιεῖ, καταληφθέντα τε ἐξ ἀρχῆς δηλαδὴ
καὶ συγγυμνασθέντα τῷ χρόνῳ σαφῆ τε τὴν ὠφέλειαν 
παρεχόμενα τῷ βίῳ κἀν ταῖς βουλαῖς κἀν τοῖς
δικαστηρίοις καὶ πανταχοῦ, μέγιστον εἶναί μοι δοκεῖ τὸ
περὶ διαιρέσεως αὐτῶν καὶ ἀποδείξεως, λέγω δὲ οὐ τῆς
ἀπὸ τῶν γενῶν εἰς εἴδη καὶ ἀπὸ τῶν ὅλων εἰς μέρη·
μικρὸν μὲν γὰρ οὐδὲ τοῦτο μέρος ῥητορικῆς· ἀλλʼ οὐ 
περὶ τούτων νυνί, περὶ δὲ τῆς τῶν πολιτικῶν ζητημάτων
διαιρέσεως εἰς τὰ λεγόμενα κεφάλαια ὁ λόγος γινέσθω·
 ἔστι δὲ σχεδὸν ὁ αὐτὸς τῷ περὶ εὑρέσεως, πλὴν
ὅσον οὐ πάντα ἔχει τὰ περὶ εὑρέσεως.

Καὶ πρῶτόν γε, ὅ τι ἔστι πολιτικὸν ζήτημα, ῥητέον· 
 
 
 
 

 
ἔστι τοίνυν ἀμφισβήτησις λογικὴ ἐπὶ μέρους ἐκ τῶν
παρʼ ἑκάστοις κειμένων νόμων ἢ ἐθῶν περὶ τοῦ νομισθέντος
δικαίου ἢ τοῦ καλοῦ ἢ τοῦ συμφέροντος ἢ
καὶ πάντων ἅμα ἢ τινῶν· τὸ γὰρ ὡς ἀληθῶς τε καὶ
 καθόλου καλὸν ἢ συμφέρον ἢ τὰ τοιαῦτα ζητεῖν οὐ
ῥητορικῆς.

Τὴν δὲ ἀμφισβήτησιν ταύτην ἀνάγκη περί τε πρόσωπα
γίνεσθαι καὶ πράγματα· ὧν πλείστη δήπου διαφορά,
ἣν τοῖς ἐπιγνοῦσι ῥᾴδιον ἤδη τὰς διαιρέσεις
 συνιδεῖν τὰς εἰς τὰ κεφάλαια τῶν ζητημάτων καὶ ὅσα
ὅλως διαιρεῖσθαι δύναται.

Τῶν οὖν προσώπων τὰ μέν ἐστιν οἷα καὶ δύνασθαι
ἐξετάζεσθαι, τὰ δὲ οὔ, τόπον δὲ ἄλλως ἐπέχει προσώπου.
τῶν δʼ αὖ ἐξεταζομένων ἰσχυροτάτην μὲν ἔχει δύναμιν
 τὰ ὡρισμένα καὶ κύρια, οἷον ὁ Περικλῆς, ὁ Δημοσθένης
 καὶ τὰ τοιαῦτα· δευτέραν δὲ τὰ πρός τι, οἷον πατήρ,
υἱός, δοῦλος, δεσπότης· τρίτην τὰ διαβεβλημένα, οἷον 
ἄσωτοι, μοιχοί, κόλακες· τετάρτην τὰ ἠθικά, οἷον γεωργοί,
λίχνοι καὶ τὰ ὅμοια· πέμπτην τὰ κατὰ συμπλοκὴν
 δύο προσηγοριῶν, οἷον νέος πλούσιος, τούτων γὰρ ἑκάτερον
ἰδίᾳ μὲν σμικρὸν ἢ οὐδὲν ἰσχύει, συμπλακέντα
δὲ εἰς ἓν ἄμφω δύναται κρίσιν ἀναδέξασθαι· ἕκτην τὰ
 

 
κατὰ συμπλοκὴν προσώπου καὶ πράγματος, οἷον μειράκιον
καλλωπιζόμενον φεύγει πορνείας· ἑβδόμην τὰ
ἁπλᾶ προσηγορικά, οἷον στρατηγός, ῥήτωρ. ταυτὶ δὲ
δῆλον μὲν ὡς καὶ καθʼ ἓν ἐμπίπτει τοῖς ζητήμασι καὶ
κατὰ πλείονα. αὐτίκα ὁ Δημοσθένης καὶ πατὴρ ἦν δήπου 
καὶ ῥήτωρ καὶ πρεσβευτής, ἤδη δὲ καὶ στρατιώτης·
ὅθεν καὶ μείζονα ἔχει δύναμιν τὰ ὡρισμένα καὶ
κύρια· ἀλλὰ δεῖ περὶ ἑκάστου τῆς δυνάμεως ἰδίᾳ γνόντα
χρῆσθαι, ὡς ἂν ὁ καιρὸς διδῷ.

Τὰ μὲν οὖν ἐξεταζόμενα τῶν προσώπων ταῦτα, καὶ 
δεῖ τοῖς ἐγκωμιαστικοῖς ἀκολουθοῦντα τόποις χρῆσθαι
τοῖς ἐμπίπτουσιν. οὐκ ἐπιδέχεται δὲ ἐξέτασιν τά τε
ἀόριστα, οἷον τὸ τίς, καὶ τὰ ἱσάζοντα διόλου, οἷον δύο
νέοι πλούσιοι εἰ ἐπί τῳ κρίνοιεν ἀλλήλους· ὃ γὰρ ἄν
τις εἴπῃ κατὰ τοῦ ἑτέρου, ἔσται τοῦτο καὶ κατὰ τοῦ 
ἑτέρου.

Ὥσπερ δὲ τῶν προσώπων, οὕτω καὶ τῶν πραγμιάτων
ἔστι διαφορά. καὶ ἰσχυροτάτην μὲν ἐξέτασιν ἐπιδέχεται
ταῦτα, ἐφʼ οἷς τις αὐτὸς ὡς ποιήσας κρίνεται, ὡς ὁ θάπτων
τὸ νεοσφαγὲς σῶμα ἐπʼ ἐρημίας καὶ φωραθεὶς καὶ 
φόνου φεύγων· δευτέραν δέ, ὅταν ἑτέρου πράξαντος
ἄντικρυς εἰς αὐτὸν ἀναφέρηται τὸ κρινόμενον, οἷον
τρισαριστέως εἰκόνα ἔστησαν οἱ πολέμιοι καὶ κρίνεται
 

 
προδοσίας· τρίτην, ἃ μεταξὺ τούτων ἐστίν, οἷον ἔγραψεν
ὁ Περικλῆς εἰς δέον ἀνηλωκέναι πεντήκοντα τάλαντα,
 καὶ Ἀρχίδαμος δώρων φεύγει· τὸ γὰρ τῶν πεντήκοντα
ταλάντων ἀναφέρεται μὲν ἄντικρυς εἰς αὐτὸν οὐδαμῶς,
 διὰ δὲ τὰ ἄλλα καὶ τοῦτο ἐνδέχεται ἐξετασθῆναι ὡς ἀναφερόμενον.
ἀπέοικε δὲ οὐδὲν τοῦ ζητήματος τούτου καὶ
ὁ ἄσωτος ὁ ἐπὶ τῷ πατρὶ ἀφανεῖ γενομένῳ φόνου φεύγων·
καὶ οὐκ ἀγνοῶ γε, ὡς ῷήθησαν τινὲς μὴ εἶναι τὸ
πρᾶγμα ἐνταῦθα κρινόμενον, θαυμάζω δέ, εἰ μὴ κρινομένου
 πράγματος αἰτίαν τις ἀποδώσει καὶ τὸ λεγόμενον 
χρῶμα, ἀπολογήσεται δὲ οἶμαι ὁ ἄσωτος καὶ ἐρεῖ τι.

Πρᾶγμα δὲ οὐ κρίνεται κατά γε ἐμὲ τὸ ἐξισάζον μόνον,
οἷον πένης καὶ πλούσιος ἑκάτεροι ὡραίας ἔχοντες
γυναῖκας κατὰ ταὐτὸν ἄμφω πεφωράκασιν ἀλλήλους
 ἐξιόντας ἐκ τῶν ἀλλήλων οἰκιῶν καὶ μοιχείας ἀλλήλοις
ἀντεγκαλοῦσιν· ἐνταῦθα γὰρ αὖ πάλιν τὰ μὲν πρόσωπα
διαλλάττοντα ἐπιδέχεται ἐξέτασιν, τὰ πράγματα δὲ οὐ
διὰ τὸ ἰσάζειν.

Μετὰ ταῦτα τοίνυν ἔστιν ἐξ αὐτῶν ἐπιγνῶναι τά τε
 

 
συνεστῶτα καὶ διαιρεῖσθαι δυνάμενα τῶν ζητημάτων
καὶ ὅσα μὴ συνέστηκε. τὰ μὲν γὰρ ἤτοι ἄμφω καὶ πρόσωπον
ἔχοντα καὶ πρᾶγμα κρινόμενον ἢ τὸ ἕτερόν γε
πάντως καὶ τοὺς ἐξ ἑκατέρου μέρους λόγους σὺν τῷ
πιθανῷ διαφόρους τε καὶ ταῖς πίστεσιν ἰσχυρούς, ἔτι 
τε — ὅπερ ἐστὶ παρὰ τοῖς δικασταῖς — τὸ τῆς κρίσεως
ἀφανὲς καὶ μὴ προειλημμένον δυνάμενόν τε πέρας λαβεῖν
συνέστηκε· τὰ δʼ οὑτινοσοῦν τούτων ἐνδεᾶ ταῦτα
ἀσύστατά ἐστιν. εἰρήσεται δὲ καὶ κατʼ εἶδος.

Καὶ πρῶτόν γε ἀσυστάτων εἶδος τὸ μονομερές, ᾧ τὰ 
τῶν λόγων μὴ ἑκατέρωθεν ἰσχυρά, οἷον πορνοβοσκὸς
δέκα νέους κωμάζοντας ἐπὶ τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ὄρυγμα
ποιήσας ὑποδεξάμενος ἀπέκτεινε καὶ φεύγει φόνου. —
Δεύτερον τὸ ἰσάζον διόλου, οἷον δύο νέοι πλούσιοι
ὡραίας ἔχοντες γυναῖκας κατὰ ταὐτὸν ἄμφω πεφωράκασιν 
ἀλλήλους ἐξιόντας ἀπὸ τῶν ἀλλήλων οἰκιῶν καὶ 
μοιχείας ἀλλήλοις ἀντεγκαλοῦσι. — Τρίτον κατὰ τὸ
ἀντιστρέφον, οἷον ἀπῄτει τις δάνειον καὶ τόκους, ὃ δὲ
παρακαταθήκην φάσκων ἔχειν οὐκ ὀφείλειν ἔλεγε τόκους·
μεταξὺ πεποίηται χρεῶν ἀποκοπὰς ὁ δῆμος, καὶ 
ὃ μὲν ὡς παρακαταθήκην ἀπαιτεῖ, ὃ δὲ ὡς χρέος οὐκ
 

 
ὀφείλειν ἔτι φησίν. ἐνταῦθα γὰρ οὔτε διάφορα οὔτε
ἰσχυρὰ τὰ τῶν πίστεων αὐτοῖς· περιπετεῖς γὰρ τοῖς
ἑαυτῶν ἄμφω γίνονται λόγοις. — Τέταρτον κατὰ τὸ
ἄπορον, οὗ μὴ ἔστι λύσιν λαβεῖν μηδὲ πέρας, οἷον Ἀλέξανδρος
 ὄναρ εἶδεν ὀνείροις μὴ πιστεύειν καὶ βουλεύεται·
ὅ τι γὰρ ἂν συμβουλεύῃ τις ἐνταῦθα, τὸ ἐναντίον 
αὐτοῦ περανεῖ. — Πέμπτον κατὰ τὸ ἀπίθανον, οἷον
εἰ Σωκράτην τις πλάττει πορνοβοσκοῦντα ἢ Ἀριστείδην
ἀδικοῦντα. — Ἕκτον κατὰ τὸ ἀδύνατον, οἷον εἰ
 Σιφνίους ἢ Μαρωνείτας λέγει τις περὶ ἀρχῆς τῶν Ἑλλήνων
βουλεύεσθαι ἢ τὸν Πύθιον ψεύδεσθαι. — Ἕβδο.
μον κατὰ τὸ ἄδοξον, οἷον ἐκμισθώσας τις τὴν ἑαυτοῦ
γυναῖκα τὸν μισθὸν οὐκ ἀπολαμβάνων δικάζεται τῷ
μισθωσαμένῳ. — Ὄγδοον κατὰ τὸ ἀπερίστατον, οἷον
 ἀποκηρύσσει τις τὸν υἱὸν ἐπʼ οὐδεμιᾷ αἰτίᾳ. Τʹαῦτα
γὰρ οὐκ ἂν εἴη ζητήματα.

Παρὰ δὲ ταῦτα εἴδη ἔστιν ἕτερα ἐγγὺς μὲν ἀσυστάτων,
μελετώμενα δὲ ὅμως. πρῶτον μὲν τὸ ἑτερορρεπές,
οἷον καταφυγόντος Κριτίου ἐπὶ τὰς Ἁρμοδίου καὶ
 Ἀριστογείτονος εἰκόνας βουλεύονται Ἀθηναῖοι, εἰ δεῖ
 

 
ἀποσπᾶν· τουτὶ γὰρ μονομερὲς μὲν οὐκ ἔστιν, ἑτερορρεπὲς
 δὲ. — Εἶτα τὸ κακόπλαστον, οἷον μετὰ τὴν Νικίου
ἐπιστολὴν γράφει τις Κλέωνα στρατηγεῖν, ἢ πάλιν
πρόκειται Μαρδονίῳ ἀναχωρήσαντι μετὰ τὴν ἧτταν
ἀπολογία παρὰ βασιλεῖ· ἡ πλάσις γὰρ ἡμάρτηται παραπλησίως 
ἐπʼ ἀμφοῖν, ἐπεὶ τεθνᾶσί γε δήπου Κλέων
τε πρὸ τῶν Σκελικῶν καὶ Μαρδόνιος πρὶν ἢ ἐπανελθεῖν
τοὺς διαφυγόντας τῶν Περσῶν.— Ἔστιν ἐν τούτοις 
καὶ τὸ προειλημμένον τῇ κρίσει, οἷον μηδενὸς ἐπιγνῶναι
δυναμένου τὴν ἄνοδον τὴν ἐπὶ τὸν τύραννον ἔδειξε 
γυνή τις τῷ ἑαυτῆς ἀνδρί, ὃ δὲ ἀνελθὼν ἀπέκτεινεν
ἐκεῖνον καὶ μοιχείας αὐτῇ ἐγκαλεῖ· θαυμάζω γάρ, εἴ
τις αὐτῆς καταψηφιεῖται, κἂν ἐλεγχθῇ μεμοιχευμένη,
διʼ ἣν ὁ τύραννος ἀνῄρηται. — Τάχα δʼ ἂν καὶ παρὰ
ταῦτα εἴδη τινὰ εὑρεθείη ἄλλα τοιαῦτα.

Ἀλλὰ περί γε τῆς τῶν συνεστώτων διαιρέσεως ἤδη
λεκτέον. εἴδους γὰρ ἕνεκα προβλημάτων καὶ τρόπου
περίεργον ἂν εἴη λέγειν ἐν τῷ παρόντι· τὰ μὲν γὰρ
εἴδη καὶ τοὺς τρόπους διὰ τοῦτο μανθάνομεν δήπου,
 ἵνα ταῖς οἰκείαις ἰδέαις τῶν λόγων χρώμενοι τὰ προβλήματα 
μελετῶμεν, οἷον δικανικῶς τὸ δικανικὸν καὶ
συμβουλευτικῶς τὸ συμβουλευτικὸν καὶ ἐπιδεικτικῶς
 

 
τὸ ἐπιδεικτικὸν καὶ ἕκαστον ὡς προσήκει προσφόρως
τοῖς ὑποκειμένοις· τοὺς δὲ μήπω περὶ ψιλῆς διαιρέσεως
τῆς εἰς τὰ λεγόμενα κεφάλαια τῶν ζητημάτων ἐπεσκεμμένους
μηδʼ αὐτὸ τοῦτο δὴ τὰς λεγομένας στάσεις
 τῶν προβλημάτων εἰδότας ἀμήχανον δήπου τῶν προειρημένων
τι καλῶς γινώσκειν. διδάσκειν οὖν πρό γε
ἐκείνων τὸν περὶ ἰδεῶν λόγον καὶ πάντῃ ἀνόητον, ἄλλως
τε κἂν ἐπιχειρήσωμέν τι λέγειν περὶ αὐτῶν νυνί, πλείων
ἂν ἡμῖν ὁ τοῦ παρέργου λόγος ἢ ὁ τοῦ ἔργου γένοιτο·
 πραγματείας γὰρ ἰδίας καὶ οὐ σμικρᾶς, εἰ μὴ καὶ τῆς
μεγίστης καὶ τελεωτάτης, ἐστὶν ὁ περί τε τῶν ἰδεῶν
τοῦ λόγου καὶ τῆς χρήσεως αὐτῶν ἑκάστης λόγος. νῦν
οὖν περὶ ἐκείνης τῆς διαιρέσεως λεκτέον τῆς εἰς τὰ
κεφάλαια.

Διαιρήσει τοίνυν ὀρθῶς ὁ τήν τε διαφορὰν καὶ τὴν
δύναμιν τῶν τε προσώπων καὶ τῶν πραγμάτων καὶ ἔτι 
τὴν λεγομένην στάσιν ἐπιγνοὺς τοῦ ζητήματος ὅθεν
μὲν γὰρ εἴρηται στάσις, εἴτε ἀπὸ τοῦ στασιάζειν τοὺς
 ἀγωνιζομένους εἴτε ὁθενοῦν, ἑτέροις ἐξετάζειν παρίημι·
 ὄνομα δὲ ἀφεὶς εἶναι τοῦτο κοινὸν ἢ καὶ συμβεβηκὸς
 
 

 
τῶν ζητημάτων ἁπάντων, ὅπως τοῦτο ἐπιγνωσόμεθα
τὴν μέθοδον ἐνταυθοῖ προθεὶς ποιήσομαι τὴν ἀρχὴν
τῆς διαιρέσεως τῶν κεφαλαίων ἀπὸ στοχασμοῦ, ἀναγκαίως,
ὡς αὐτὸ δηλώσει· ἐφεξῆς δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων
λελέξεται. Ἡ δʼ οὖν μέθοδός ἐστιν ἥδε.

Παντὸς οὑτινοσοῦν προτεθέντος ζητήματος, εἰ συνεστήκοι,
ἐπισκοπεῖν δεῖ τὸ κρινόμενον, εἰ ἀφανές ἐστιν
ἢ φανερόν. κἂν μὲν ἀφανὲς ᾖ, στοχασμὸς ἔσται· ἔστι
γὰρ στοχασμὸς ἀδήλου πράγματος ἔλεγχος οὐσιώδης 
ἀπό τινος φανεροῦ σημείου ἢ ἀπὸ τῆς περὶ τὸ πρόσωπον
ὑποψίας , οἷον πεφώραται τις θάπτων νεοσφαγὲς
σῶμα ἐπʼ ἐρημίας καὶ φόνου φεύγει· ἀπὸ γὰρ τοῦ
θάπτειν φανεροῦ ὄντος ἀφανές τι πρᾶγμα ζητοῦμεν
οὐσιωδῶς τὸ τίς ὁ φονεύσας.

Ἂν δὲ φανερὸν τὸ κρινόμενον, πάλιν ἐπισκεπτέον,
εἰ τέλειόν ἔστιν ἢ ἀτελές· λέγω δὲ ἀτελές, ᾧ προστεθέντος
τινὸς ὡς λείποντος ὄνομά τε εὐθύς γίνεται καὶ
οὐκέτι ἔχει ζήτησιν οὐδεμίαν τὸ πρᾶγμα· ἂν γὰρ ᾖ
 τοιοῦτον, ὁρικὴν ποιήσει τὴν στάσιν· ἔστι γὰρ στάσις
ὁρικὴ ὀνόματος ζήτησις περὶ πράγματος, οὗ τὸ μὲν πέπρακται,
τὸ δὲ λείπει πρὸς αὐτοτέλειαν τοῦ ὀνόματος·
οἷον ἐξ ἱεροῦ ἰδιωτικά τις ὑφείλετο χρήματα, νόμου
κελεύοντος τὸν μὲν ἱερόσυλον τεθνάναι, τὸν δὲ κλέπτην
 διπλᾶ διδόναι, ὡς ἱερόσυλος ὑπάγεται, ὃ δὲ κλέπτης
εἶναι λέγει· ἐὰν γὰρ προστεθῇ τὸ καὶ ἱερὰ εἶναι τὰ
χρήματα, σαφής γε οὗτος ἱερόσυλος καὶ οὐκέτι ἔχει τὸ
πρᾶγμα ζήτησιν.

Ἂν μέντοι φανερὸν καὶ τέλειον τὸ κρινόμενον, ἡ
 ζήτησις περὶ τὴν ποιότητα τοῦ πράγματος ἵσταται, οἷον
εἰ δίκαιον, εἰ νόμιμον, εἰ συμφέρον ἤ τι τῶν τούτοις
ἐναντίων. καὶ ὄνομα μὲν γενικὸν τούτῳ ποιότης, ἤτοι
δὲ περί τι πρᾶγμα ἔχει τὴν ζήτησιν ἢ περὶ ῥητόν· κἂν
μὲν περὶ ῥητόν, νομικὴν ποιεῖ τὴν στάσιν, περὶ ὧν 
 ὕστερον ἐροῦμεν, ἂν δὲ περὶ πρᾶγμα, λογικήν. —
 

 
Διαιρήσεις δὲ καὶ τοῦτο δίχα· ἢ γὰρ περὶ μέλλοντος
πράγματος ἔχει τὴν ζήτησιν ἢ περί τινος ἤδη γεγονότος·
κἂν μὲν περὶ μέλλοντος, ἔσται πραγματική·
πραγματικὴ γάρ ἐστιν ἀμφισβήτησις περὶ πράγματος
μέλλοντος, εἰ δεῖ γενέσθαι τόδε τι ἢ μὴ γενέσθαι, 
δοῦναι ἢ μὴ δοῦναι, οἷον βουλεύονται Ἀθηναῖοι, εἰ
χρὴ θάπτειν τοὺς ἐν Μαραθῶνι πεσόντας τῶν βαρβάρων.
— Ἂν μέντοι πεπραγμένον ᾖ περὶ οὗ ἡ κρίσις
ἤδη, κοινὸν μὲν ὄνομα τούτῳ δικαιολογία, ὥσπερ
ἐκείνῳ ποιότης. πάλιν δʼ αὖ καὶ τοῦτο διαιρήσεις δίχα· 
ἢ γὰρ ἐρεῖ τι πεποιηκέναι ὡς ἀδίκημα ὁ φεύγων καὶ
κατά τι κεκωλυμένον ἢ οὔ· κἂν μὲν μηδαμῶς φάσκῃ
κεκωλῦσθαι τὸ πεπραγμένον, ἀντίληψιν ποιεῖ· ἔστι
γὰρ ἀντίλχψις ἀνευθύνου πράγματος εἶναι δοκοῦντος
ὡς ὑπευθύνου κατηγορία, οἷον γεωργὸς φιλοσοφοῦντα 
τὸν υἱὸν ἀποκηρύσσει. — Ἐὰν δὲ ὁμολογῇ τι πεποιηκέναι
ὡς ἀδίκημα, ὄνομα μὲν πάλιν γενικὸν τούτῳ ἀντίθε
σις, διαιρήσομεν δὲ οὕτω καὶ τοῦτο· ἤτοι γὰρ εἰς
ἑαυτὸν ἀναδέχεται πᾶν ὁ φεύγων τὸ γεγονὸς ἢ εἴς τι
τῶν ἔξωθεν αὐτὸ μεθίστησι· κἂν μὲν εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχηται, 
ποιεῖ ἀντίστασιν· γίνεται γὰρ ἀντίστασις,
ὅταν ὁμολογῶν ὁ φεύγων πεποιηκέναι τι ὡς ἀδίκημα
 ἀνθιστᾷ ἕτερόν τι εὐεργέτημα διʼ αὐτοῦ τοῦ ἀδικήματος
 

 
πεπραγμένον. ἂν δὲ εἴς τι τῶν ἔξωθεν, ἤτοι εἰς
αὐτὸν τὸν παθόντα ἢ εἰς ἄλλο τι· κἂν μὲν εἰς τὸν
παθόντα, ποιεῖ ἀντέγκλημα· γίνεται γὰρ ἀντέγκλημα,
 ὅταν ὁμολογῶν ὁ φεύγων πεποιηκέναι τι ὡς ἀδίκημα
 ἀντεγκαλῇ τῷ πεπονθότι ὡς ἀξίῳ παθεῖν, ἃ πέπονθεν.
ἂν δὲ εἰς ἕτερόν τι μεθιστᾷ, πάλιν διαιρετέον· ἢ γὰρ
εἰς ὑπεύθυνόν τι δυνάμενον γενέσθαι πρᾶγμα ἢ πρόσωπον
μεθίστησι τὸ ἔγκλημα ὁμολογῶν τι πεποιηκέναι
ὡς ἀδίκημα καὶ ποιεῖ μετάστασιν, ἢ εἰς οὐ δυνάμενον
 ὑπεύθυνον γενέσθαι, ἀνεύθυνον δὲ πάντῃ, καὶ πεποίηκε
συγγνώμη ν. μεταστάσεως μὲν παράδειγμα ὁ
πρεσβευτής, ὃν εἴσω τριάκοντα ἡμερῶν δέον ἐξιέναι
λαβόντα παρὰ τοῦ ταμίου χιλίας δραχμὰς εἰς ἐφόδιον,
μὴ λαβὼν καὶ διὰ τοῦτο μὴ ἐξελθών, εἶτα κρινόμενος·
 συγγνώμης δὲ παράδειγμα οἱ δέκα στρατηγοὶ οἱ διὰ
τὸν χειμῶνα μὴ ἀνελόμενοι τὰ σώματα καὶ κρινόμενοι.
εἰ δέ τις ἡμῖν τι περὶ τούτων ἀμφισβητεῖ, συγγνώμης
λέγω καί μεταστάσεως, ἀκριβέστερον ἐν τῷ περὶ ἀντιθέσεως
λελέξεται.

Τὰς μὲν οὖν λογικὰς τῶν στάσεων ἐκ τούτων ἐπιγνωσόμεθα·
τὰς δʼ αὖ νομικὰς οὕτω. πρῶτον μὲν περὶ
ῥητὰ ἀνάγκη τὴν ζήτησιν ἐνταῦθα γίνεσθαι· ῥητὰ δὲ
λέγω οἷον νόμους, διαθήκας, ψηφίσματα, ἐπιστολάς, 
 

 
κηρύγματα ὡρισμένα, πάντα ἁπλῶς τὰ ἐν ῥητοῖς. ταύτην
δὲ τὴν ζήτησιν ἤτοι περὶ ἓν ἢ καὶ πλείονα γίγνεσθαι
συμβαίνει ῥητά· λέγω δὲ πλείονα, κἂν ἕν τι ῥητὸν
εἰς δύο μέρη διαιρῆται καὶ μέρει μὲν ὁ ἕτερος,
μέρει δὲ ὁ ἕτερος τῶν δικαζομένων χρώμενοι φαίνωνται. 
ἂν μὲν οὖν ᾖ περὶ ἓν ῥητὸν ἡ ζήτησις, ἤτοι περὶ
τὰς τούτου διανοίας καὶ μόνας ἢ καθʼ αὑτὸ θάτερον
τῶν μερῶν, ῥητὸν καὶ διάνοια γίνεται· γίγνεται γὰρ
ῥητὸν καὶ διάνοια, ὅταν, τοῦ ἑτέρου τὸ ῥητὸν προβαλλομένου
καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστόν γε τοῦ διώκοντος, 
θάτερον μέρος χρῆται ταῖς διανοίαις· οἷον ξένος ἐπὶ
τὸ τεῖχος εἰ ἀνέλθοι, τεθνάτω, πολιορκίας οὔσης ἀνελθών
τις ἡρίστευσε καὶ ὑπάγεται τῷ νόμῳ. ἢ τοῦτο
μὲν οὐχί, τῷ ῥητῷ δὲ παρατίθησί τι πρᾶγμα εἰς ταὐτὸν 
ἄγων τὸ ἄγραφον τῷ ἐγγράφῳ καὶ ποιεῖ συλλογισμόν· 
ἔστι γὰρ συλλογισμὸς ἀγράφου πράγματος πρὸς ἔγγραφον
παράθεσις εἰς ταὐτὸν συνάγοντός τινος τὸ ἄγραφον
τῷ ἐγγράφῳ· οἷον τὸν ἐξ ἑταίρας μὴ λέγειν, ἐκ
 πόρνου τινὰ γεγονότα λέγειν κωλύει τις.

Εἰ μέντοι περὶ δύο ῥητὰ ἢ καὶ πλείονα ἢ καὶ ἓν εἰς 
 

 
δύο διαιρούμενον ἡ ζήτησις εἴη, ἀντινομία γίνεται·
ἔστι γὰρ ἀντινομία δύο ἢ καὶ πλειόνων ῥητῶν ἢ καὶ
ἑνὸς διαιρουμένου μὴ φύσει ἐναντίων κατὰ περίστασιν
δὲ μάχη· καὶ ὅλως διπλῆ τίς ἐστι ζήτησις ῥητοῦ καὶ
 διανοίας· οἶον ὁ ἀποκήρυκτος μὴ μετεχέτω τῶν πατρῴων
καὶ ὁ ἐπιμείνας χειμαζομένῃ νηὶ δεσπότης ἔστω
τῆς νεώς, ἀποκήρυκτος ἐπέμεινε χειμαζομένῃ νηὶ καὶ
εἴργεται αὐτῆς ὡς πατρῴας. τοῦ δὲ κατὰ διαίρεσιν
ῥητοῦ ποιοῦντος ἀντινομίαν παράδειγμα τόδε· ἡ βιασθεῖσα
 ἢ γάμον ἢ θάνατον αἱρείσθω τοῦ βιασαμένου,
δύο τις κατὰ ταὐτὸν ἐβιάσατο κόρας, καὶ ἣ μὲν γάμον
αὐτοῦ, ἣ δὲ θάνατον αἱρεῖται.

Ἡ μέντοι ἀμιφιβολία καὶ ἀπʼ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματός
ἐστι φανερά· ἔστι γὰρ ἀμφιβολία ἀμφισβήτησις περὶ
 ῥητὸν ἐκ προσῳδίας ἢ διαστάσεως συλλαβῶν γινομένη·
ἐκ μὲν προσῳδίας, οἷον ἑταίρα χρυσία εἰ φοροίη, δημοσια
ἔστω, πεφώραταί τις φοροῦσα, καὶ ἣ μὲν τὰ
χρυσία φησὶν εἶναι δημόσια, προπαροξυτόνως ἀναγινώσκουσα
τὸν νόμον, οἳ δὲ οὐ τὰ χρυσία ἀλλʼ αὐτὴν
 δημοσίαν εἶναι, παροξυτόνως ἀναγινώσκοντες περὶ δὲ
διάστασιν συλλαβῶν, οἷον δύο ἦσάν τῳ παῖδες, Λέων
 
 

 
καὶ Πανταλέων· διέθετο οὕτως ῾ ἐχέτω τὰ ἐμὰ πανταλεων’,
 καὶ ἑκάτερος ἀντιποιεῖται πάντων, ὃ μὲν ὑφʼ
ἓν ἀναγινώσκων Πανταλέων, ὃ δὲ διιστὰς πάντα, εἶτα
Λέων.

Ταύτας μὲν οὖν οὕτως ἐπιγνωσόμεθα, τὴν δὲ μετάληψιν 
οὐκέθʼ ὁμοίως, ἀλλʼ ὅταν ἡ ζήτησις ᾖ περὶ τοῦ
εἰ δεῖ τὸν ἀγῶνα εἰσελθεῖν· ἐν γὰρ μεταλήψει οὔτε εἰ 
ἔστι τι προηγουμένως ζητήσεις, καθάπερ ἐν στοχασμῷ,
οὔτε τί ἐστι, καθάπερ ἐν ὅρῳ, οὔτε ὁποῖόν τί ἐστιν,
ὡς ἐν τοῖς λοιποῖς, ἀλλʼ αὐτὸ τοῦτο, εἰ δεῖ ζητῆσαί τι 
τούτων· παραγραφὴ γάρ ἐστι. δύο δὲ αὐτῆς εἴδη· ἣ
μὲν γάρ ἐστιν ἔγγραφος. ἀπὸ ῥητοῦ τινος λαμβάνουσα
τὴν ζήτησιν, ἣ δὲ ἄγραφος. καὶ ἡ μὲν ἔγγραφός ἔστιν
ἀπαγωγὴ τῆς εὐθυδικίας κατὰ παραγραφὴν ἀπὸ ῥητοῦ
τινος, περὶ οὗ ἡ ζήτησις· οἷον δὶς περὶ τῶν αὐτῶν δίκας 
μὴ εἶναι, φόνου κρινόμενός τις ἀπέφυγεν, ὕστερον
αὐτῷ χρωμένῳ ἀνεῖλεν ὁ θεὸς ῾ ἀνδροφόνοις οὐ χρῶʼ
καὶ πάλιν φεύγει· κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν ἡ πρώτη
ἐξέτασις, εἶθʼ ἕπεται τὸ στοχαστικόν, εἰ ἐφόνευσέ πουἡ
δὲ ἄγραφος ἔστι μὲν ἀπαγωγὴ τῆς εὐθυδικίας καὶ 
 αὐτὴ κατὰ παραγραφὴν ἀπὸ ῥητοῦ, τὴν ζήτησιν δὲ οὐ
περὶ τὸ ῥητὸν ἔχει, ἀλλὰ περί τι τῶν περὶ τὸ πρᾶγμα,
 

 
τόπον ἢ χρόνον ἢ πρόσωπον ἢ αἰτίαν ἢ τρόπον, ὅταν
τὸ μὲν πρᾶγμα συγχωρῶμεν, ἓν δέ τι τούτων αἰτιώμεθα
μεταλαμβάνοντες· οἷον ἐξῆν ἀποκτιννύναι καὶ τὸν
μοιχὸν καὶ τὴν μοιχευομένην, τὸν μοιχὸν ἀποκτείνας
 τις μόνον χρόνῳ ὕστερον ἐπὶ τῷ τάφῳ τοῦ μοιχοῦ
δακρύουσαν εὑρὼν ἀπέκτεινε τὴν γυναῖκα καὶ φόνου
φεύγει· τὸν γὰρ τόπον ἐνταῦθα καὶ τὸν χρόνον αἰτιώμεθα
δήπουθεν.

Τὰς μὲν οὖν λεγομένας στάσεις οὕτως ἐπιγνωσόμεθα·
 περὶ δὲ τῆς καθʼ ἑκάστην διαιρέσεως ἤδη λεκτέον.
εἰδέναι μέντοι χρή, ὡς τὰ περὶ στοχασμοῦ λεχθησόμενα,
περὶ οὗ δὴ πρῶτον ἀναγκαίως λελέξεται,
σχεδὸν εἰς ἅπόντα συντελεῖ τὰ μετὰ ταῦτα· διὸ καὶ
εἰκότως μακρότερα ἔσται.

Ὁ στοχασμὸς τοίνυν διαιρεῖται, ὅτε καὶ πρόσωπα 
ἔχοι καὶ πράγματα κρινόμενα, παραγραφικῷ ἔστιν ὅτε,
ἐλέγχων ἀπαιτήσει, βουλήσει, δυνάμει, τοῖς ἀπʼ ἀρχῆς 
 ἄχρι τέλους, ἀντιλήψει, μεταλήψει, μεταθέσει αἰτίας,
πιθανῇ ἀπολογίᾳ, ποιότητι κοινῇ.

Τὸ παραγραφικὸν γίνεται κατὰ τρόπους τέσσαρας·
ἤτοι ἀπὸ τοῦ λείποντος, οἷον ἀσώτου πατὴρ ἀφανὴς
γέγονε, καὶ φόνου φεύγει· ἀξιώσει γὰρ δεικνύναι πρῶτον,
εἰ ἀνῄρηται. ἢ ἀπὸ τοῦ ὑπερβάλλοντος, οἷον δέκα
νέοι συνώμοσαν μὴ γῆμαι καὶ φεύγουσι κακοῦ βίου· 
ἕκαστος γὰρ αὐτῶν ἀξιώσει κρίνεσθαι ἰδίᾳ. ἢ ὅτι, ἀφʼ
ὧν ἕτεροι πεποιήκασιν, οὐ δεῖ κρίνεσθαι, ὡς ὁ τρισαριστεύς,
οὗ εἰκόνα ἔστησαν οἱ πολέμιοι, προδοσίας φεύγων.
ἢ κατὰ χρόνον, οἷον δειλοῦ παῖς ἠρίστευσε, καὶ
μοιχείας κρίνει τὴν γυναῖκα· τοσούτοις γάρ φησιν ὕστερον 
χρόνοις μὴ δεῖν κρίνεσθαι. — Τοῦτο δὲ ἀπὸ μὲν
ῥητοῦ τινος εἰ γίγνοιτο, ἰσχυρόν ἐστι καὶ τελεία γίνεται
παραγραφή· ἄλλως δὲ ἀσθενὲς μέν ἐστι, συλλαμβάνει
δʼ οὖν τι σμικρὸν τῷ χρωμένῳ. τοῦ δὲ ἀπὸ ῥητοῦ
παράδειγμα, ὃ δή φαμεν τελείαν εἶναι μετάληψιν 
καὶ παραγραφήν· κριθείς τις φόνου ἀπέφυγεν, ὕστερον
χρωμένῳ αὐτῷ ὁ θεὸς ἀνεῖλεν ῾ ἀνδροφόνοις οὐ χρῶʼ,
καὶ πάλιν φεύγει· ῾ δὶς γὰρ περὶ τῶν αὐτῶν, κωλύουσιν
οἱ νόμοι κρίνεσθαιʼ, παραγράφεται οὖν καὶ γίνεται τὸ
πρῶτον ζήτημα νομικὸν ἐκ παραγραφῆς.

Ἡ τῶν ἐλέγχων ἀπαίτησις διπλῆ ἐστιν· ἢ γὰρ εἰσὶν
οἱ μάρτυρες ἢ οὔ· οἷον μνωμένῳ τινὶ κόρην ἡ μήτηρ 
ἔφη τῆς κόρης θᾶττον τεθνήξεσθαι αὐτὴν ἢ ἐκείνῳ
δοθήσεσθαι, ἀπέθανεν ἐπὶ σημείοις φαρμάκων ἡ παῖς,
 εἶτα βασανίζων ὁ πατὴρ τὰς θεραπαινίδας περὶ μὲν
τῆς φαρμακείας ἀκήκοε πλέον οὐδέν, μοιχείαν δὲ τῆς
 γυναικὸς πρὸς τὸν μνηστῆρα, καὶ φαρμακείας κρίνει τὴν
γυναῖκα. ἐνταῦθα γὰρ εἰσὶν οἱ μάρτυρες, αἱ θεραπαινίδες
δηλονότι· οὔκουν ἀπαιτήσει τούς μάρτυρας, ἀλλὰ
 διαβαλεῖ, ὅτι μὴ δεῖ πιστεύειν ῾ φύσει γὰρ ἐχθρὸν τὸ
δοῦλον τοῖς δεσπόταιςʼ, καὶ ὅτι ῾ οὐδὲ τοὺς ἐλευθέρους
πάντας ἀξιοπίστους ὑπολαμβάνοντες σχολῇ γʼ ἂν τοῖς
δούλοις πιστεύσαιμενʼ, καὶ πλείονα δʼ ἂν εὕροις. δεῖ
δὲ καὶ ἀντιτιθέναι τοῖς μάρτυσι τοὺς μάρτυρας, πότεροι
 μᾶλλον ἀξιοπιστότεροι, καὶ ἀντεξετάζειν, ὡς ἐν τῷ Κατὰ
Κόνωνος ὁ Δημοσθένης. τουτὶ γάρ σοι καθόλου περὶ
μαρτύρων ἔστω τεχνικὸν θεώρημα, ἢ διαβάλλειν αὐτούς,
ὅτι πρὸς χάριν ἢ διʼ ἔχθραν ἢ διά τινα οἰκειότητα αὐτοῦ
μαρτυροῦσιν ἢ διὰ κέρδος τι οἰκεῖον, ἢ διὰ τὸ μὴ
 εἶναι διʼ ἡλικίαν ἀξιοπίστους. — Εἰ δὲ μὴ εἶεν μάρτυρες,
ὁ μὲν φεύγων χρήσεται ἀπαιτῶν αὐτοὺς τοῖσδε·
προσώπῳ οἷον ῾τίς ὁ δούςʼ, πράγματι οἷον ῾ τί δούςʹ, 
 

 
τόπῳ οἷον ῾ ποῦʼ, τρόπῳ οἷον ῾ πῶςʼ, χρόνῳ οἷον ῾ πότε᾿ .
αἰτίᾳ οἷον ῾ διὰ τί ᾿ , καὶ τούτοις χρήσεται πᾶσιν ἢ τοῖς
ἐμπίπτουσιν· ὁ δὲ κατηγορῶν ἀποφανεῖ τὸν διὰ τῶν
πραγμάτων ἔλεγχον ἀξιοπιστότερον τοῦ διὰ τῶν μαρτύρων
῾οὔτε γὰρ πεπεισμένα τὰ πράγματα οὔτε χαριζόμενά 
τῳ λέξει, ὥσπερ οἱ μάρτυρες πολλάκις, ἀλλʼ
οἷα ἔστι φύσει, τοιαῦτα καὶ ἐξεταζόμενα φαίνεταιʼ.

Ἡ βούλησις καὶ ἡ δύναμις ἀπὸ τῶν παρακολουθούντων
τῷ προσώπῳ γίνεται, δηλονότι τῶν ἐγκωμιαστικῶν·
καὶ ὅτε μὲν εἴη τὸ πρόσωπον ὡρισμένον, πάντα 
σχεδὸν ἐμπεσεῖται, εἰ δέ τι τῶν ἄλλων, κατὰ τὰ εὑρισκόμενα
χρησόμεθα, οἷον νέος πλούσιος· ἔχεις γὰρ
ἐνταῦθα ἡλικίαν καὶ τύχην ἐξετάσαι καὶ τὰ παρακολουθοῦντα
τούτοις. τὰ δὲ ἐγκωμιαστικὰ δηλονότι ἐστὶ
τάδε· γένος, ἀγωγή, παίδευσις, ἡλικία, φύσις ψυχῆς 
καὶ σώματος, ἐπιτηδεύματα, πράξεις, ὃ καὶ ἰσχυρότατον
κεφάλαιον, τύχη οἷον πλούσιος ἢ πένης καὶ τὰ τοιαῦτα. 
ταῦτα δὲ ἐπʼ ἀμφοῖν μὲν ἰσχύει ἀφʼ ἑκατέρου
μέρους ἐξεταζόμενα, καὶ ἐπὶ τῆς βουλήσεως καὶ ἐπὶ
τῆς δυνάμεως, μιᾶλλον δὲ τινὰ ἐν τῷ ἑτέρῳ· ὥσπερ 
γὰρ τὰ τῆς τύχης οἰκειότερά ἐστι τῆς δυνάμεως, οὕτω
 καὶ τὰ τῆς ἡλικίας τῆς βουλήσεως. ὁρῶντα οὖν ταῦτα
δεῖ πλεονάζειν, ἔνθα ἂν μᾶλλον οἰκειούμενόν τι αὐτῶν
φαίνηται. — Βούλησιν δὲ καὶ δύναμιν ἐξετάζειν οὐχὶ
 

 
τῶν κρινομένων μόνον προσώπων δεῖ, ἀλλʼ ὅσαπερ ἂν
ἔχῃ τὸ πρόβλημα· αὐτίκα τὸν τοὺς ἀποκηρύκτους τρέφοντα
νέον πλούσιον καὶ φεύγοντα τυραννίδος ἐπιθέσεως
ὁ κρίνων μάλιστα ἰσχύει τῆς ποιότητος τῶν
 ἀποκηρύκτων ἐξεταζομένης. διὸ δεῖ σκοπεῖν ἐν ἅπασι
τοῖς στοχασμοῖς περὶ πάντων τῶν προσώπων, ἃ ἐπιδέχεται
κρίσιν.

Τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους ἔστι μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον
τοῦ κατηγόρου, γίνεται δὲ καὶ αὔξεται, ἀφʼ ὧνπερ καὶ
 ἡ τῶν ἐλέγχων ἀπαίτησις· ἔστι δὲ τάδε· τίς, τί, ποῦ,
πῶς, πότε, διὰ τί. — Κἂν μὲν ᾖ τοῦ κατηγόρου μόνου
ταῦτα, τὰ ἑξῆς ἔσται κεφάλαια πάντα πλὴν τῆς μεταλήψεως
τοῦ φεύγοντος, εἰ ἐγχωροίη πᾶσι χρῆσθαι. —
Ἐὰν δὲ κοινὰ ᾖ τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους — εὑρίσκεται
 γάρ ποτε καὶ οὕτως ἔχων στοχασμός —, ἔσται
καὶ τὰ λοιπὰ κεφάλαια κοινὰ ἀμφοῖν. παράδειγμα τοῦ
κοινὰ ἔχοντος τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους· ἀπέκειτο κατά
τινος γραφὴ τυραννίδος ἐπιθέσεως, ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ
ἀριστεύσας ᾔτησεν εἰς τὸ γέρας ἀναίρεσιν τῆς γραφῆς
 καὶ ἔλαβεν, ἐτυράννησεν ἐκεῖνος, καὶ καθελὼν αὐτὸν
οὗτος συνειδότος φεύγει· τῇ μὲν γὰρ ἀναιρέσει τῆς
γραφῆς καὶ τοῖς περὶ ταῦτα ὁ κατήγορος χρήσεται, 
τῷ δὲ ἀπεκτονέναι καὶ τοῖς περὶ τοῦτο ὁ φεύγων, καὶ
 

 
δεῖ ἀμφοτέρους λῦσαι τὰ ἀλλήλων. — Μόνου δὲ τοῦ
φεύγοντος γενέσθαι τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους ἀδύνατον.

Ἡ ἀντίληψις οὐκ ἀεὶ ἐμπίπτει, ἀλλʼ ἐὰν μὲν ἀφʼ ὧν 
αὐτὸς πεποίηκε κρίνηταί τις, πάντως ἐμπεσεῖται καὶ ἡ
ἀντίληψις, ἐὰν δὲ ἀφʼ ὧν ἄλλοι, οὐκέτι. ἔστι δὲ τοιοῦτον, 
οἷον ὅτι ῾ ἔξεστι καὶ οὐ κεκώλυταιʼ. παράδειγμα
αὐτοῦ· νέος πλούσιος πάντας τοὺς ἀποκηρύκτους τρέφει
καὶ τυραννίδος ἐπιθέσεως φεύγει· ἐρεῖ γὰρ ὅτι
῾ἔξεστι τρέφειν, οὓς βούλεταί τιςʼ.

Ἡ μετάληψις ἀεὶ ἐναντία ἐστὶ τῇ ἀντιλήψει, οὐκ 
στοχασμῷ μόνον, ἀλλʼ ὅλως ἔνθα ἂν εὑρίσκηται· καὶ
ἐὰν τὸ ἕτερον μέρος τῶν ἀντιδίκων ὁποτερῳοῦν τούτων
χρήσηται, τῇ ἀντιλήψει λέγω ἢ τῇ μεταλήψει, τῷ
ἑτέρῳ πάντως τὸ ἕτερον χρήσεται. — Γίγνεται δὲ ἡ
μετάληψις κατά τε ἔνστασιν καὶ ἀντιπαράστασιν. καὶ ἡ 
μὲν ἔνστασις βίαιόν τί ἐστι — φήσει γὰρ μηδὲ ἐξεῖναι
—· ἡ δὲ ἀντιπαράστασις κατασκευάζει, ὅτι, εἰ καὶ
ἔξεστιν, ἀλλʼ οὐχ οὕτως οὐδὲ ἐπὶ τούτοις, οἷον μειράκιον
καλλωπιζόμενον φεύγει πορνείας· βιάσεται ὁ διώκων
μὴ ἐξεῖναι καλλωπίζεσθαι ἀνδράσιν, εἶτα ὅτι, εἰ 
 καὶ ἔξεστιν, οὐχ οὕτως οὐδὲ ἐπὶ τούτοις. ποτέρῳ δὲ
 

 
πρότερον χρηστέον, τῇ ἐνστάσει ἢ τῇ ἀντιπαραστάσει,
οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν· ἄλλοτε γὰρ ἄλλην διὰ τὰς φύσεις
τῶν πραγμάτων λαμβάνει τάξιν. δεῖ δὲ ὁρᾶν, μὴ σφόδρα
ἀναιδὲς ἔν τισιν ᾖ τὸ ἐξ ἀρχῆς φάσκειν μὴ ἐξεῖναι,
 δεύτερον δὲ τιθέμενον μᾶλλον ἰσχύειν δύναται,
καὶ ὡς ἂν ἡ χρεία μᾶλλον ἀπαιτῇ μεθοδεύειν.

Ἡ μετάθεσις τῆς αἰτίας πρὸς τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους
γίγνεται· ἐκεῖνα δὲ ἤτοι ἐν λόγοις ἐστὶν ἢ ἐν
ἔργοις ἢ ἐν πάθεσι. κἂν μὲν ἐν λόγοις ᾖ, κατὰ ῥητὸν
 καὶ διάνοιαν ἡ μετάθεσις τῆς αἰτίας εἰσάγεται, οἷον
νέος πλούσιος νύκτωρ κωμάσας ἐπὶ τὸ δεσμωτήριον
ἐβόησε ῾ θαρρεῖτε, ὦ δεσμῶται· οὐκ εἰς μακρὰν λυθήσεσθεʼ
καὶ φεύγει τυραννίδος ἐπιθέσεως· ἐνταῦθα γάρ,
ὁμολογῶν εἰρηκέναι, τίνι διανοίᾳ εἶπε, σκοπεῖν ἀξιοῖ.
 ─ Ἐὰν δὲ ἐν ἔργοις ᾖ τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους, ἡ
 μετάθεσις τῆς αἰτίας θετικῶς ἐξετάζεται, οἷον πεφώραταί
τις ἐπʼ ἐρημίας θάπτων νεοσφαγὲς σῶμα καὶ
φεύγει φόνου· θέσιν γὰρ περανεῖ, ἐρεῖ γὰρ ὅτι ῾ καλὸν
τὸ τοὺς ἀτάφους θάπτεινʼ. ─ Ἐὰν δὲ ἐν πάθεσι,
 συγγνωμονικῶς ἡ μετάθεσις τῆς αἰτίας γίνεται, οἷον
συνεχῶς εἰς τὴν ἀκρόπολιν νέος πλούσιος ἀφορῶν δακρύει
καὶ φεύγει τυραννίδος ἐπιθέσεως· ῾ ἐλεήσαςʼ γάρ
φησι ῾ τούς τυραννουμένους οὕτω διετέθην᾿ . Εἰδέναι 
 

 
δὲ δεῖ, ὅτι ταῦτα μὲν πάντα ἐν πᾶσι στοχασμοῖς εὑρίσκεται,
πλεονάζει δὲ ἕκαστον ἐν τῷ οἰκείῳ. ─ Ἔτι
ἡ μετάθεσις τῆς αἰτίας, ἂν μὲν ἀφʼ ὧν ἕτεροι πεποιήκασιν
ἡ κρίσις γίνηται, ἔσται καὶ πεπλανημένη καὶ
ἐναντία πως ἑαυτῇ, οἷον τρισαριστέως εἰκόνα ἔστησαν 
οἱ πολέμιοι, καὶ φεύγει προδοσίας· ἐρεῖ γὰρ θαυμάζοντας
αὐτὸν ἐκείνους στῆσαι ἢ προτρέποντας τοὺς
παρʼ αὐτοῖς ἢ ἐξιλεουμένους αὐτὸν ἢ ἄλλως φθόνον
κινῆσαι βουλομένους· ταῦτα γὰρ πάντα εἶναι ἀληθῆ
οὐ δύναται· διό φαμεν καὶ πεπλανημένα δεῖν χρώματα 
ἐν τῷ τοιούτῳ στοχασμῷ εὑρίσκεσθαι. ἐὰν δὲ ἀφʼ ὧν
αὐτὸς πεποίηκε κρίνηται τις, ἢ ἕν τι ἐρεῖ ἢ καὶ πλείονα,
ἀλλʼ ἀκόλουθά γε ἀλλήλοις, οἷον νύκτωρ τις μεταιτῶν
λῃστείας φεύγει· ἐρεῖ γὰρ διὰ τοῦτο νύκτωρ,
ὅτι αἰσχύνεται, καὶ ὅτι οὐ βούλεται δυσοιώνιστος εἶναι 
μεθʼ ἡμέραν προσαιτῶν τοῖς ἐντυγχάνουσι, καὶ ὅτι
μᾶλλον τηνικαῦτα διδόασιν οἱ ἄνθρωποι ἀνειμένοι ἤδη
τῇ γνώμῃ, καὶ εἴ τι τοιοῦτον· ταῦτα γὰρ πολλὰ ὄντα
οὐκ ἐναντιοῦνται ἀλλήλοις.

Ἡ πιθανὴ ἀπολογία ἀναστρέφουσά ἐστι πρὸς τὰ ἀπʼ 
ἀρχῆς ἄχρι τέλους· οἷς γὰρ ὁ ἕτερος χρήσεται ὡς σημείοις
τοῦ εἶναί τι, τούτοις ὁ ἕτερος ὡς σημείοις χρήσεται
 

 
τοῦ μὴ εἶναί τι, οἷον ῾ ὅπου ἀφορᾷς καὶ δακρύεις,
τυραννήσειςʼ· ῾ καὶ μὴν εἰ ἔμελλον τυραννεῖν, οὐκ
 ἂν ἀφεώρων, ὥστε εἶναι καταφανήςʼ. ─ Τὸ δὲ κεφάλαιον
τοῦτο ἔστιν ὅτε ἐκλείπει· καὶ ἐκλείπει γε, ὅταν 
 τὰ σημεῖα, ἀφʼ ὧν ἡ κρίσις, ἀναγκαίως ἑπόμενα ᾖ τῷ
πράγματι, ἐφʼ ᾧ ἡ κρίσις, οἷον τῷ ἐπιτιθεμένῳ τυραννίδι
ἀναγκαῖον ὅπλα παρασκευάσασθαι. σκέψαι τοίνυν·
σκηπτοῦ κατενεχθέντος εἰς τὴν Περικλέους οἰκίαν
εὕρηνται χίλιαι πανοπλίαι, καὶ φεύγει τυραννίδος ἐπιθέσεως·
 οὐ δύναται εἰπεῖν ἐνταῦθα τὸ ῾ εἰ ἔμελλον
τυραννεῖν, οὐκ ἂν ὅπλα παρεσκευασάμηνʼ. ἐν τοῖς τοιούτοις
τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους ὁ κατήγορος καὶ
ὁριστικῶς ἐξετάσει ἔστιν ὅτε, ὡς ἐπὶ τοῦ καλλωπιζομένου
μειρακίου καὶ πορνείας φεύγοντος· αὐτὸ γὰρ τὸ
 καλλωπίζεσθαι καθʼ ἑαυτὸ πορνείαν ἐρεῖ ὁ κατήγορος
βιαίως. ἡ μέντοι πιθανὴ ἀπολογία κἀνταῦθα ἐκλέλοιπεν,
ἀντεισενεκτέον δὲ εἰς τὸ κατʼ αὐτὴν κεφάλαιον
τὸ ῾ μὴ ἀντιστρέφειν τὸ πρᾶγμαʼ· τούτῳ γὰρ ἔστι καὶ
μόνῳ ἴσχυρίζεσθαι ἐνταῦθα οἷον ῾ οἱ μὲν μέλλοντες
 τυραννεῖν ὅπλα παρασκευάζονται, οὐ μὴν οἵ γε παρασκευαζόμενοι
καὶ τυραννίδι ἐπιτίθενται· ἔστι γὰρ καὶ
 

 
ἄλλου τινὸς ἕνεκα παρασκευάσασθαι ὅπλαʼ, καὶ πάλιν
῾ οἱ μὲν πορνεύοντες καλλωπίζονται, οὐ μὴν οἵ γε καλλωπιζόμενοι
πάντως καὶ πορνεύουσιν· ἔστι γὰρ καὶ διʼ
ἄλλο τι καλλωπίζεσθαιʼ, καὶ ἐρεῖ δηλαδή, ὅσα κἀν τῇ
μεταθέσει τῆς αἰτίας.

Ἡ κοινὴ ποιότης οἱ ἐπίλογοί εἰσι καὶ αἱ δευτερολογίαι.
 γίνονται δὲ ἐν παντὶ ζητήματι, οὐκ ἐν στοχασμῷ
μόνον, ὑπὸ μὲν τῶν κατηγόρων τοπικῶς μετὰ
τὰς ἀποδείξεις κατατρεχόντων τοῦ ἐγκλήματος, οἷον
κατὰ τυράννου ἢ πόρνου ἢ ὅ τι ἂν τὸ ἔγκλημα, καὶ 
ἐπανακεφαλαιουμένων γε ἕκαστα τῶν ἐπικαίρων, ὡς ὁ
Δημοσθένης, οἶον «συλλογίσασθαι δὴ βούλομαι τὰ
κατηγορημένα· ἀπέδειξα μηδὲν ἀληθὲς ἀπηγγελκότα α»
καὶ τὰ ἑξῆς· ὑπὸ δὲ τῶν φευγόντων ἀνακεφαλαιουμένων
μὲν καὶ αὐτῶν ὁμοίως τοῖς ἄλλοις, οὐχ ὁμοίως 
δὲ χρωμένων, ἀλλʼ ἐλεεινολογουμένων τε καὶ πάθη 
κινούντων. ἐνταῦθα καὶ παραγωγαὶ χρήσιμοι τῶν παίδων
καὶ γυναικῶν καὶ φίλων καὶ ὅσα τοιαῦτα· ἃ ὁ
κατήγορος ἀναιρήσει δηλαδὴ τῷ συμφέροντι. κοινὰ δὲ
ἀμφοῖν τὰ τελικὰ λεγόμενα κεφάλαια ἐνταῦθα, τὸ νόμιμον, 
τὸ δίκαιον, τὸ συμφέρον, τὸ δυνατὸν καὶ ἔνδοξον.
 

 
— Ὅλῶς τε οἱ ἐπίλογοι λαμβάνονται μέν, ἀφʼ
ὧνπερ καὶ τὰ προοίμια, καὶ ἰσχύουσί γε τὰ αὐτά·
πάθους γὰρ ψυχῆς ἕνεκα εἰσάγεται ἄμφω, οἷον φόβου
ἢ ὀργῆς ἢ ἐλέου ἢ φθόνου ἤ τινος τοιούτου. διαφέρει
 δὲ ἀλλήλων τῷ τὰ μὲν προοίμια παρασκευάζειν πρὸς
τὸ δέξασθαι ἢ ἀποθέσθαι τόδε τι πάθος τῆς ψυχῆς,
τοὺς δὲ ἐπιλόγους ἢ αὔξειν ἢ μειοῦν διὰ τῶν κεφαλαίων
τό τε ἤδη τέλεον ἐξαίρειν. καὶ ἔτι ἐν τούτῳ διαφέρουσιν
οἱ ἐπίλογοι καὶ τὰ προοίμια τῷ τοὺς ἐπιλόγους 
 λελύσθαι τε ἤδη κατὰ τὸν ῥυθμὸν καὶ ἐπὶ πλεῖον
ἕκαστον προάγεσθαι τῶν εὑρισκομένων, ἀλλὰ μὴ διὰ
βραχέων ὥσπερ ἐν τοῖς προοιμίοις· ἀκριβέστερον δὲ
ἐν τῷ περὶ προοιμίου λελέξεται ταῦτα.

Ἡ μὲν δὴ τοῦ τελείου τε καὶ ἁπλοῦ στοχασμοῦ διαίρεσις
 αὕτη. εἰσὶ δὲ καὶ ἀτελεῖς τινὲς τῶν στοχασμῶν,
 

 
καὶ αὖ διπλοῖ τέλειοί τε καὶ ἀτελεῖς, ἐν οἷς διπλῇ καὶ
τῇ διαιρέσει χρώμεθα· περὶ ὧν λεκτέον.

Ἀτελὴς ἐκ μόνων πραγμάτων συνεστώς ἐστιν, ὅταν
τὸ πρόσωπον μὴ κρινόμενον ἑνὸς ὄντος τοῦ πράγματος,
οἷον θάπτων τις νεοσφαγὲς σῶμα ἐπʼ ἐρημίας 
πεφώραται καὶ φόνου φεύγει. οὗτος βούλησιν μὲν καὶ
δύναμιν οὐκ ἔχει, τοῖς δὲ ἄλλοις διαιρεῖται πᾶσιν
ὁμοίως τῷ τελείῳ.

Ἀτελὴς δὲ ἐκ μόνων προσώπων ἁπλοῦς οὐ γίνεται
κατά γε ἐμὲ στοχασμός, καὶ τοῖς γε ἐπεσκεμμένοις τὰ 
εἰρημένα ὀλίγῳ πρότερον περὶ τῶν κρινομένων πραγμάτων
σαφέστατον εἶναι τοῦτο νομίζω. τεθείκασι δʼ οὖν
τινὲς ὡς ἀτελοῦς ἁπλοῦ παράδειγμα, λέγοντες μόνον 
τὸ πρόσωπον κρίνεσθαι ἐνταῦθα· ἀσώτου πατὴρ ἀφανὴς
γέγονε, καὶ φεύγει φόνου. πρῶτον οὖν ἐρήσομαι 
 αὐτούς, εἰ οὐκ ἔστιν ἐνταῦθα τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους.
καὶ μὴν ἔστι, τὸ ἐκποδὼν εἶναι τὸν πατέρα· τοῦτο
δὲ οὐ τοῦ προσώπου ἀλλὰ τοῦ πράγματός ἐστιν.
ἀλλὰ μετάθεσιν αὐτὸν τῆς αἰτίας οὐκ ἀπαιτήσομεν;
ἀλλὰ καὶ τοῦτο· εἰ δὲ μή, τίς ἔσται ἀπολογία; πῶς 
οὖν ἀγωνιεῖται μὴ ἔχων πρᾶγμα; τί δαί; τῇ πιθανῇ
ἀπολογίᾳ οὐ χρήσεται; οἶμαι καὶ τοῦτο. πῶς οὖν ἀτελὴς
 

 
ὁ τοιοῦτος; ἀλλʼ ἧττον ἰσχύει τὰ πράγματα ἐνταῦθα
ἢ ἐν τῷ θάπτοντι τὸ νεοσφαγὲς σῶμα· καὶ γὰρ
ἐν πᾶσι στοχασμοῖς ἧττον ἰσχύει τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι
τέλους, ὅταν ἀφʼ ὧν ἄλλοι πεποιήκασι κρίνηταί τις,
 ἄλλως τε καὶ ὅταν μὴ εἰς αὐτὸν ἄντικρυς ἀναφέρηται,
ὡς ἐπὶ τοῦ Ἀρχιδάμου τοῦ κρινομένου δώρων, ἐπειδὴ
ἔγραψεν ὁ Περικλῆς ἐν τοῖς λογισμοῖς εἰς δέον ἀνηλωκέναι
πεντήκοντα τάλαντα.

Ἁπλοῦς μὲν οὖν στοχασμὸς ἐκ μόνων προσώπων
 οὐκ ἔστι κατά γε ἐμέ, διπλοῦς δὲ ἔστι. πρῶτον δὲ περὶ
τοῦ τελείου διπλοῦ λεκτέον.

Διπλοῦς τέλειος γίνεται, ὅταν δύο πρόσωπα καὶ δύο
πράγματα κρινόμενα ἔχῃ, οἷον Αἰσχίνης καὶ Δημοσθένης
ἀπὸ τῆς παρὰ Φίλιππον ἥκοντες πρεσβείας ἀντεγκαλοῦσι
 δώρων ἀλλήλοις, ἐπειδὴ ὃ μὲν χρυσίον εὕρηται
κατορύττων, ὁ Δημοσθένης, ὃ δὲ ἀπολογίαν παραπρεσβείας
γεγραφώς, ὁ Αἰσχίνης. ἐνταῦθα ἡ μὲν τῶν 
ἐλέγχων ἀπαίτησις, ἐπειδὴ ἰσάζει, ἐκλέλοιπε, τοῖς δὲ
λοιποῖς κεφαλαίοις ἐπʼ ἀμφοτέρων χρηστέον διττῶς,
 οἷον ῾ ἐγὼ μὲν οὐκ ἂν ἠβουλήθην παραπρεσβεῦσαι διὰ
τόδε, σὺ μέντοι ἐβουλήθης ἂν διὰ τόδε᾿, καὶ ἐπὶ τῶν
ἄλλων ὁμοίως ἓν πρὸς ἓν ἀντιτιθέντες ἐξετάσομεν· τὸ
γὰρ διελεῖν καὶ χωρὶς μὲν ἀπολογήσασθαι δι᾿ ὅλων
 

 
τῶν κεφαλαίων, χωρὶς δὲ κατηγορῆσαι πάλιν τοῖς αὐτοῖς
κεφαλαίοις οὐκ ἀγωνιστικὸν ἀλλὰ σφόδρα ὕπτιον· 
συμπλέκειν οὖν δεῖ.

Διπλοῦς δὲ ἀτελὴς ἐκ μὲν τῶν πραγμάτων, ὅταν
τὰ πράγματα κρίνηται, οἷον δύο ῥήτορες πρεσβεύμόνα 
σαντες παρὰ τύραννον καὶ ἐπανήκοντες ἀλλήλοις ἀντεγκαλοῦσι
δώρων, ἐπειδὴ ὃ μὲν χρυσίον εὕρηται κατορύττων,
ὃ δὲ ἀπολογίαν παραπρεσβείας γεγραφώς·
ἐνταῦθα γὰρ τὰ μὲν πρόσωπα ἰσάζοντα οὐκ ἐπιδέχεται
ἐξέτασιν, τὰ δὲ πράγματα διαφέροντα ἐξετασθήσεται. 
πάλιν οὖν ἡ μὲν βούλησις καὶ ἡ δύναμις ἐκλέλοιπε,
τοῖς δὲ ἄλλοις ὁμοίως διαιρεθήσεται κεφαλαίοις, οἷσπερ
καὶ ὁ τέλειος διπλοῦς, κατὰ ἀντεξέτασιν.

Ἐκ δʼ αὖ μόνων προσώπων διπλοῦς γίνεται στοχασμός,
ὅταν μόνα τὰ πρόσωπα κρίνηται, οἷον ἐπὶ 
μείοις φαρμάκων ἀριστεὺς ἐτελεύτα μητρυιὰν ἔχων καὶ
αἰχμάλωτον παλλακίδα, καὶ ἀντεγκαλοῦσιν ἀλλήλαις·
ἐνταῦθα μόνη ἡ βούλησις καὶ ἡ δύναμις ἐξετάζεται, ἃ
 δὴ καὶ φύσει τοῦ προσώπου ἐστὶν ἴδια, τὰ δὲ ἄλλα
πάντα ἰσάζει.

Ἔστι παρὰ ταῦτα ἕτερα εἴδη στοχασμῶν διπλῶν
τρία, οὓς καλοῦμεν συνεζευγμένους, ὅ τε ἐμπίπτων
καὶ ὁ προκατασκευαζόμενος καὶ ὁ συγκατασκευαζόμενος.
καὶ ὁ μὲν ἐμπίπτων γίνεται, ὅταν ἐν τῇ μεταθέσει τῆς
αἰτίας ὁλόκληρόν τι ζήτημα ἐμπέσῃ καὶ ἀναγκαῖον γένηται 
καὶ αὐτὸ διελεῖν τελείως, οἷον ἔδει τὸν ἁλόντα
 

 
προδοσίας δεδέσθαι παρὰ τῷ στρατηγῷ, μέχρις ἂν εἴπῃ
τοὺς συνειδότας· ἁλούς τις προδοσίας στρατηγὸς
ἐδέδετο παρὰ τῷ συστρατήγῳ, ὃ δὲ ἀπέκτεινεν αὐτὸν
ὡς ἐπὶ τῇ γυναικὶ εὑρὼν καὶ συνειδότος φεύγει· ἐνταῦθα
 γὰρ μετὰ τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους χρωμένου
τῇ μεταθέσει τῆς αἰτίας τῇ ὅτι ῾ μοιχὸν ἀπέκτεινα᾿ τοῦ
φεύγοντος, εὕρηται ζήτημα ἕτερον τὸ εἰ ἐκεῖνον εἰκὸς
 δεσμώτην ὄντα μοιχεῦσαι καὶ εἰ τὴν γυναῖκα εἰκὸς τῷ
τοιούτῳ ἑαυτὴν ἐπιδοῦναι, καὶ μετὰ τὴν τούτου διαίρεσιν
 πάλιν ἐπὶ τὴν τοῦ προτέρου στοχασμοῦ πιθανὴν
ἀπολογίαν ὁ φεύγων ἥξει. — Προκατασκευαζόμενος δὲ
γίνεται, ὅταν πρὸ τοῦ ζητήματος ἕτερον ἀναγκαῖον ᾖ
προκατασκευασθῆναί τι πρᾶγμα στοχαστικῶς ὡς ἂν ἢ
οὐκ ὄν, οἷον πλούσιος στρατηγὸς πένητος ἐχθροῦ παῖδας
 τρεῖς ὡς προδιδόντας συνέλαβε καὶ τοὺς μὲν
δύο μηδὲν ὁμολογήσαντας ἐν ταῖς βασάνοις ἀπέκτεινε, 
τὸν δὲ τρίτον πρὸ τῶν βασάνων ὁμολογήσαντα προδιδόναι,
καὶ μὴ ἐπεξιόντα τὸν πατέρα κρίνει συνειδότος·
ὑφʼ ἑκατέρου γὰρ δεῖ πρότερον συσταθῆναι τοῦ μὲν
 πλουσίου τὸ εἶναι ἐκείνους προδότας, τοῦ δὲ πένητος
τὸ μὴ εἶναι, μεθʼ ὃ κατὰ συγχώρησιν δοὺς τὸ καὶ
 

 
προδεδωκέναι ἐκείνους ὁ πένης τὸ καθʼ ἑαυτὸν ἀπολογήσεται.
— Συγκατασκευαζόμενος δὲ γίνεται, ὅταν
τὰ σημεῖα τοῦ πράγματος διʼ ἀλλήλων κατασκευάζηται,
οἷον ἔδει τοὺς δεσμώτας λελύσθαι τοῖς Θεσμοφορίοις·
μοιχείαν ὑπονοήσας τις πρὸς τὸν οἰκέτην τῆς γυναικὸς 
δήσας ἐκεῖνον ἀπεδήμησε, λυθεὶς τοῖς Θεσμοφορίοις
ὑπὸ τῆς γυναικὸς ἀπέδρα ὁ οἰκέτης, μετὰ ταῦτα εὕρηται
ὁ ἀνὴρ πεφονευμένος, καὶ συνειδότος ἡ γυνὴ φεύγει·
τό τε γὰρ ὑπὸ τοῦ οἰκέτου αὐτὸν πεφονεῦσθαι
διὰ τῆς μοιχείας κατασκευάζεται τό τε εἶναι τὴν μοιχείαν 
διὰ τοῦ ὑπʼ ἐκείνου αὐτὸν ἀνῃρῆσθαι καὶ ὅλως
διʼ ἀλλήλων, δῆλον δὲ ὅτι καὶ μετὰ τῶν ἄλλων, τῆς
τε ὑπονοίας τοῦ ἀνδρὸς καὶ τοῦ λῦσαι αὐτὸν τὴν γυναῖκα
καὶ εἴ τι εἴη ἕτερον. διαφέρει δὲ τοῦ προκατασκευαζομένου,
ὅτι ἐκεῖ μὲν κεχώρισται ἀλλήλων τὰ ζητήματα, 
 ἐνταῦθα δὲ διʼ ἀλλήλων κατασκευάζεται πάντα.

Ὁ ἀπὸ γνώμης παρὰ τούτους ἐστὶ στοχασμός, ὃς
ψιλῇ τῇ γνώμῃ ἐξετάζεται, φανεροῦ ὄντος καὶ τοῦ
πράγματος καὶ τοῦ πράξαντος, οἷον ἐν δόξῃ μανίας
μητρυιὰ τὸν μὲν υἱὸν ἔτρωσε, τὸν δὲ πρόγονον ἀπέκτεινε, 
καὶ ἀνενεγκοῦσα φεύγει φόνου. διαφέρει δὲ 
 

 
συγγνώμης ὁ τοιοῦτος στοχασμός, ὅτι ἐκεῖ μὲν ἔφʼ ὃ
μεθίστησιν ὡμολόγηται, οἷον ἔλεος ἢ βάσανοι καὶ τὰ
τοιαῦτα, ἐνταῦθα δὲ εἰ μέμηνε ζητεῖται δήπου ἢ οὔ.

Τάχα δʼ ἂν παρὰ ταῦτα καὶ ἄλλα εἴδη στοχασμῶν
 εὑρεθείη, περιττὸν δὲ εἰς ἄπειρον περιεργάζεσθαι· νομίζω
γάρ, ὁποῖον ἂν γένηται ἄλλο, διὰ τούτων πως
συμπλεκόμενον εὑρίσκεσθαι, καὶ δῆλον, ὡς τοῖς τὰ
τοιαῦτα ἐπεσκεμμένοις οὐ χαλεπὴ γενήσεται καὶ ἡ ἐν
ἐκείνοις διαίρεσις.

Ὅ ὅρος διαιρεῖται προβολῇ, ὅρῳ, ἀνθορισμῷ, συλλογισμῷ, 
γνώμῃ νομοθέτου, πηλικότητι, πρός τι, μιᾷ
τῶν ἀντιθετικῶν ἔστιν ὅτε, ἥτις εἰ ἐμπέσοι, εὑρεθήσεται 
καὶ μετάληψις καὶ ἀντίληψις εὐθὺς ἑπόμεναι, εἶτα
 ποιότητι καὶ γνώμῃ.

Ἡ προβολή ἐστιν αὐτὰ τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους·
ὁ ὅρος χωρίζει τὸ πρᾶγμα καὶ γίνεται ἐκ τῶν παρειμένων
τοῖς ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους· οἷον τύραννον
ἔπεισε φιλόσοφος ἀποθέσθαι τὴν τυραννίδα καὶ αἰτεῖ
 

 
τὸ γέρας. ἡ προβολὴ ῾ ἔπαυσα τὴν τυραννίδα καὶ δεῖ
λαμβάνειν με τὴν δωρεάνʼ· τοῦτο δὲ δηλονότι αὔξων
ἀπὸ τῶν παρακολουθούντων τοῖς ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους
θήσει. — Ὁ ὅρος ἐκ τῶν παρειμένων ῾ οὐκ ἔστι
τοῦτο τυραννοκτονῆσαιʼ, ἀλλὰ ὁριεῖται τοῦτο εἶναι, ὃ 
παρεῖται, τὸ ἀποκτεῖναι αὐτόν. — Ὁ ἀνθορισμὸς πάλιν
ἐκ τῶν πεπραγμένων, οἷον ῾ οὐχί, ἀλλὰ τὸ παῦσαι τὴν
τυραννίδα᾿ . — Ὁ συλλογισμὸς συνάγει ἄμφω· μηδὲν
γὰρ ἀλλήλων διαφέρειν ταῦτα ἀγωνιεῖται ὁ τὴν δωρεὰν
δηλαδὴ αἰτῶν. καὶ καθόλου, ὃν τρόπον ἔφαμεν 
τὴν ἀντίληψιν τῇ μεταλήψει μάχεσθαι, τὸν αὐτὸν καὶ
ὁ συλλογισμὸς τῷ ὅρῳ πανταχοῦ, καὶ ἔνθα ἂν ὁποτέρῳ
γοῦν αὐτῶν ὁπότερον μέρος χρήσηται, τῷ λοιπῷ τὸ 
ἕτερον χρήσεται πάντως. — Ἡ γνώμη τοῦ νομοθέτου ὑπʼ
ἀμφοῖν πρὸς τὸ οἰκεῖον συμφέρον ἐξετασθήσεται. — Ἡ 
πηλικότης ὅτι μέγα τὸ γεγονὸς ἀποδείξει. — Τὸ δʼ αὖ
πρός τι, ὅτι καὶ μεῖζον τὸ ἄνευ σφαγῶν καὶ θορύβου
καὶ ταραχῆς παῦσαι τὴν τυραννίδα τοῦ μετὰ τούτων.
 ― Ἡ δὲ ἀντίθεσις ἐνταῦθα μὲν οὐκ ἐμπέπτωκεν, ἐπὶ δὲ
ἄλλων εὑρίσκεται ζητημάτων πολλάκις, οἷον εὐνοῦχόν 
τις εὑρὼν ἐπὶ τῇ γυναικὶ ὡς μοιχὸν ἀπέκτεινε καὶ φόνου
 

 
φεύγει· μετὰ γὰρ τὸ τίς ὁ μοιχὸς ζήτημα διὰ τῶν
προειρημένων περανθὲν ἀντεγκαλέσει ὡς ἀξίῳ παθεῖν,
ἃ πέπονθε. — Τούτῳ δὲ ἕπεται ἀναγκαίως ἡ μετάληώψις,
ἥτις ἐστίν, ὅτι κρίνειν ἔδει καὶ κατηγορεῖν. —
 Μεταλήψεως δὲ εὑρεθείσης πάντως τις ἔσται καὶ ἀντίληψις,
ὅτι ἐξῆν. — Ἡ ποιότης δὲ ἀπὸ τῶν παρακολουθούντων
τῷ προσώπῳ λαμβάνεται· κἂν μὲν ᾖ ὡρισμένον
τὸ πρόσωπον, ἀπὸ πάντων δηλαδὴ τῶν ἐγκωμιαστικῶν,
εἰ δὲ ἄλλως ἀόριστον, εἰ μὲν τῶν κρινομένων
 εἴη οἷον πατὴρ ἤ τι τῶν προειρημένων ἐν τοῖς περὶ
προσώπων, τὰ παρακολουθοῦντα σκεψάμενοι λέξομεν,
εἰ δὲ ἀόριστον πάντῃ, ἀπὸ τοῦ νῦν πεπραγμένου στοχαστικῶς
ἐξετάσομεν, τίς ἦν τὸν παρελθόντα χρόνον
καὶ τίς ἔσται μετὰ ταῦτα, εἰ ἀφεθείη εἴθʼ ἁλοίη· ἐπʼ
 ἀμφοῖν γὰρ τὴν ποιότητα ἐξετάζομεν. — Ἡ γνώμη ὡσαύτως
ὑπʼ ἀμφοῖν ἐξετασθήσεται, ποίᾳ γνώμῃ τόδε τι
ἔπραξε, καὶ ποίᾳ γνώμῃ κατηγορεῖ ἢ ἀντιλέγει καὶ τὰ
ὅμοια. ἡ μέντοι κοινὴ ποιότης συμπεπλεγμένως ἐνταῦθα
τῇ ποιότητι τοῦ προσώπου καὶ τῇ γνώμῃ
 ἐξετασθήσεται.

Ὥσπερ δὲ στοχασμῶν εἴδη πλείονα ἔστιν, οὕτω καὶ 
ὅρων· καὶ ἁπλοῦς μὲν ὁ προειρημένος, οἱ δὲ ἄλλοι
 

 
διπλοῖ εἰσι. καὶ πρῶτός γέ ἐστιν ὁ ἀντονομάζων καλούμενος,
ὅταν ὄνομα ὀνόματι ὁ φεύγων ἀντιτιθῇ,
οἷον ὑφείλετό τις ἐξ ἱεροῦ Ἰδιωτικὰ χρήματα καὶ ὡς
ἱερόσυλος ὑπάγεται, ὃ δὲ κλέπτης εἶναι φάσκων διπλᾶ 
καταθέσθαι ἀξιοῖ. τοῦτον ὁμοίως τοῖς διπλοῖς στοχασμοῖς 
διαιρήσεις διπλοῖς τοῖς κεφαλαίοις, ἀντιτιθεὶς κεφάλαιον
κεφαλαίῳ, οἷον ῾ ἱερόσυλος εἶ ἀλλʼ οὐ κλέπτης
κλέπτης μὲν γὰρ τόδε τί ἐστιν, ἱερόσυλος δὲ τόδε᾿,
καὶ τοῖς ἑξῆς ὁμοίως. καὶ ὁ φεύγων δὲ παραπλησίως
ἀναστρέψας χρήσεται τῷ λόγῳ.

Δεύτερος ὁ κατὰ σύλληψιν ὀνομαζόμενος, ὅταν τοῦ
φεύγοντος ἀντονομάζοντος ὁ διώκων καὶ τούτῳ κἀκείνῳ
ὑπεύθυνον αὐτὸν εἶναι λέγῃ τῷ ὀνόματι. πάνυ δὲ
οὗτος ἔοικε τῷ ἀντονομάζοντι· ὅπῃ δὲ διαφέρει, θέντες
τὸ παράδειγμα ὡς δεῖ λέξομεν. πρεσβεύων τις 
παρέθετο τῷ στρατηγῷ τὴν θυγατέρα, ἐβιάσατο αὐτὴν
ἐκεῖνος, καὶ δημοσίων μὲν ἀδικημάτων ὁ πατὴρ αὐτὸν
ἐπανελθὼν κρίνει, ὃ δὲ τὰς μυρίας κατατίθεσθαι ἀξιοῖ·
τοῦτο γὰρ ὥριστο τῷ βιαίῳ. ἐνταῦθα λέγοντος τοῦ
 φεύγοντος ὅτι ῾ βίαιός εἰμι, ἀλλʼ οὐ δημοσίᾳ ἠδικηκώςʼ, 
ἀμφοτέροις ὑπεύθυνον αὐτὸν εἶναί φησιν ὁ διώκων,
 

 
καὶ τῇ βίᾳ καὶ τῷ δημοσίῳ ἀδικήματι. ἂν γὰρ μὴ
φάσκῃ αὐτὸν βεβιάσθαι, δηλαδὴ ἀφίησι καὶ τοῦ δημοσίου
ἀδικήματος· εἰ γὰρ μὴ εἴη βία, δηλαδὴ οὐδὲ
δημόσιον ἀδίκημα. διὰ τοῦτο οὖν συμπλέκεται ἑκάτερον·
 ἄλλως γὰρ οὐ δύναται δημοσίων ἀδικημάτων
κατηγορεῖν, ἢν τῆς βίας αὐτὸν ἀνίῃ. τοῦτο καὶ Δημοσθένης
ἐν τῷ Κατὰ Μειδίου πεποίηκε· φάσκοντος γὰρ
τοῦ Μειδίου ὕβριν εἶναι καὶ ἰδιωτικόν, ἀλλʼ οὐ δημόσιον
ἀδίκημα περὶ τὴν ἑορτήν, συνάγει ἑκάτερα, καὶ
 τὸ τῆς ὕβρεως καὶ τὸ περὶ τὴν ἑορτὴν ἀδικεῖν, ἵνα μὴ
 τὸ τῆς ὕβρεως ἀφεὶς ἀπολύσῃ καὶ τοῦ περὶ τὴν ἑορτὴν
ἀδικεῖν· μὴ γὰρ προϋφεστώσης τῆς ὕβρεως οὐδὲ
τὸ περὶ τὴν ἑορτὴν ἀδικεῖν συνίσταται. — Ἐν δὲ τῷ
ἀντονομάζοντι ἀναιρεῖ τὸ ἕτερον, οἷον ῾ οὐκ εἶ κλέπτης,
 ἀλλʼ ἱερόσυλοςʼ. καὶ ἡ διαφορά, ὅτι ἐκεῖ μὲν ἀκολουθεῖ
 φύσει τὸ πρᾶγμα τῷ ἐγκλήματι, οἷον τῷ ἱεροσύλῳ
κλέπτῃ εἶναι ἀναγκαῖον, ὁ γὰρ ἱερόσυλος κλέπτης ἱερῶν
ἐστι δήπου χρημάτων· τῷ μέντοι δημοσίᾳ ἠδικηκότι
οὐχ ἕπεται τὸ βίαιον εἶναι, ἔστι γὰρ καὶ ἄλλως ἀδικῆσαι
 δημοσίᾳ. διόπερ ἐνταῦθα μὲν ὁ διώκων ἀμφότερα
συλλαμβάνων ἐρεῖ, ἐκεῖ δὲ τὸ ἕτερον χωρίζει.
 

 
τοῦτο οὖν πλέον ἔχει κεφάλαιον οὗτος ἐν τῇ διαιρέσει
 τοῦ ἀντονομάζοντος, καὶ διαφέρουσα δηλαδὴ καὶ ἡ
διαίρεσις γίνεται διὰ τοῦτο πρὸς τὸν ἀντονομάζοντα.

Τρίτος ὁ κατὰ πρόσωπα διπλοῦς· γίνεται δέ, ὅταν
πρᾶγμα ὁλόκληρον ὑπὸ δυοῖν ᾖ πεπραγμένον ἢ ἄλλως 
δύο προσώποις τισὶν ὑπάρχον, οἷον τὰς ἱερωσύνας
τοὺς παῖδας διαδέχεσθαι· παῖδα ἔχων ἠρίστευσέ τις καὶ
ᾔτησεν ἱερωσύνην τινὸς ἀφελέσθαι καὶ αὐτοῦ παῖδα
ἔχοντος, ἔλαβε, τεθνᾶσιν ἀμφότεροι, καὶ ἀμφισβητοῦσιν
οἱ παῖδες τῆς ἱερωσύνης· τίς γὰρ ὁ τοῦ ἱερέως παῖς 
οὔσης τῆς ζητήσεως, τῷ μὲν ἡ ἀρχὴ ὑπάρχει, τὸ γεγενῆσθαι
ἐν τῇ ἱερωσύνῃ, τῷ δὲ τὸ τέλος, τὸ ἱερέα ἔτι
ὄντα τεθνάναι αὐτῷ τὸν πατέρα. καὶ τοῦτον δὲ παραπλησίως
διαιρήσεις, κεφάλαιον ἀντιτιθεὶς κεφαλαίῳ.

Τέταρτος ὁ ἐμπίπτων, ὅταν ὥσπερ ἐν στοχασμῷ μεταξὺ 
τῶν κεφαλαίων ἄλλο ἐμπέσῃ ζήτημα ὁλόκληρον,
οἷον ἀμύητος ὄναρ ἰδὼν τὰ μυστήρια ἤρετό τινα, εἰπὼν
ἃ εἶδεν, εἰ οὕτως ἔχοι· συγκατέθετο ὁ ἐρωτηθεὶς
καὶ ὡς ἐξειπὼν ὑπάγεται· τι γὰρ τὸ ἐξειπεῖν οὔσης
τῆς ζητήσεως καὶ ταύτης μέχρι τοῦ πρός τι προϊούσης, 
ἐμπεσεῖται καὶ τίς ὁ ἀμύητος ἄλλο ζήτημα. καὶ διαιρήσεις
γε καὶ τοῦτο πᾶσι τοῖς ἑξῆς μέχρι τοῦ πρός τι,
εἶτα κοινὰ ποιήσεις τὰ λοιπὰ κεφάλαια.

Πέμπτον εἶδος οἱ δύο καλούμενοι ὅροι, ὃ γίνεται,
ὅταν περὶ δύο ὀνομάτων ἐφʼ ἑνὸς προσώπου ἡ ζήτησις
οὐκ ἀντονομαζομένων, οἷον τὸν καθαρὸν καὶ ἐκ 
 καθαροῦ ἱερᾶσθαι· πατέρα τις μοιχὸν ἀποκτείνας εἴργεται
 ἱερᾶσθαι· ἡ γὰρ ζήτησις, τίς ὁ καθαρὸς καὶ τί
ὁ ἔκ καθαροῦ, καὶ χρὴ τὸ ἕτερον πρότερον τελείως ἐπελθόντα
τοῖς κεφαλαίοις αὖθις ἐπὶ τὸ ἕτερον ἐξ ἀρχῆς
ἰέναι. Ταῦτα περὶ ὅρου.

Ἡ δὲ ἀντίληψις διαιρεῖται προβολῇ, μορίοις δικαίου, 
προσώπῳ, ὅρῳ καὶ τοῖς ἑπομένοις τῷ ὅρῳ μέχρι
τοῦ πρός τι, αὐτῇ τῇ ἀντιλήψει, μεταλήψει, ἀντιθέσει,
ἑτέρᾳ μεταλήψει, θέσει, ποιότητι καὶ γνώμῃ.

Ἡ προβολὴ γίνεται, ὡς καὶ ἐν τῷ ὅρῳ. — Τὸ δὲ
 μόριον τοῦ δικαίου ταὐτὸν μέν ἐστι τῇ ἀντιλήψει, διαφέρει
δέ, ὅτι ἐνταῦθα μὲν ἄνευ τε κατασκευῆς ἁπλῶς
κατʼ ἀρχὰς τίθεται καὶ ἐν παραγραφικοῦ μοίρᾳ, ἐκεῖ
δὲ ὡς ἑτέρως· οἷον ζωγράφος ναυάγια γράψας πρὸ τῶν
λιμένων ἀνέθηκε καὶ μηδενὸς καταίροντος δημοσίων
 ἀδικημάτων φεύγει· ἡ μὲν προβολὴ φανερά, τὸ δὲ μόριον
τοῦ δικαίου, εἰ μὴ δεῖ ἐπὶ τούτοις κρίνεσθαι, ἃ
μηδεὶς κεκώλυκε νόμος. — Τὸ πρόσωπον ῾ εἰ καὶ δεῖ,
 

 
ἀλλὰ δημοσίων γε οὐ τοὺς ἰδιώτας, τοὺς δὲ ῥήτορας
 ἢ τοὺς πρεσβευτὰς ἢ τοὺς στρατηγοὺς ἢ τὰ ὅμοια·
οὗτοι γὰρ καὶ δύναιντʼ ἂν ἀδικεῖν δημοσίᾳ, ὅτι καὶ
δημόσια πράττουσιν, οἱ δὲ ἰδιῶται οὐδένʼ. — Ὁ ὅρος
ὅτι ῾ ἐπʼ ἄλλοις αἱ τῶν δημοσίων ἀδικημάτων γραφαί, 
οἷον ναῦς προδοῦναι, τείχη, συμμάχους καὶ τὰ ὅμοιαʼ.
— Ἕπεται οὖν ἀναγκαίως ὁ συλλογισμὸς ῾ καὶ ταῦτα
κἀκεῖνα δημόσιον ἀδίκημα καὶ οὐδὲν διαφέρει· πλειόνων
γὰρ ὄντων τρόπων, καθʼ οὓς ἄν τις ἀδικήσειεν,
οὐκ, εἰ μὴ κατὰ πάντας τις ἀδικεῖ, διὰ τοῦτο ἀθῷος 
ἔσται, ἀλλʼ εἰ καὶ καθʼ ἕνα, δώσει δίκην᾿ , καὶ ἐπιχειρήσει
δηλαδή. — Γνώμῃ νομοθέτου, εἰ ἐμπίπτοι, χρήσεται
ἑκάτερος πρὸς τὸ λυσιτελοῦν. — Ἡ πηλικότης, ὅτι 
μέγα τὸ γεγονός. — Τὸ πρός τι, ὅτι μεῖζον ἢ ἃ προβάλλεται,
οἷον τοῦ τὰς ναῦς ἢ τὰ τείχη προδοῦναι τὸ 
ἐν σπάνει πάντων καταστῆσαι τῶν ἀναγκαίων μηδενὸς
καταίροντος τῶν ἐμπόρων. — Ἐν δὲ τούτοις, λέγω τῇ
πηλικότητι καὶ τῷ πρός τι, τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι τέλους
 

 
ἐμπίπτει ἀναγκαίως. — Πρὸς ἃ ἡ ἀντίληψις, ὡς ἐμάθομεν
ἐν στοχασμῷ, ὅτι ‘ἔξεστι καὶ οὐδεὶς κεκώλυκε νόμος’.
— Εἶθ᾿ ἡ μετάληψις, ἐνστάσει μέν, εἰ ἐγχωροίη, 
ὅτι ‘οὐδὲ ἐξεστιν’ , ἀντιπαραστάσει δὲ ὅτι ‘εἰ καὶ ἔξεστιν,
 ἀλλ᾿ οὐκ ἐπὶ τούτοις οὐδὲ τοιαῦτα’ . — Ἡἀντίθεσις
ἐπὶ τούτου ἀντιστατικὴ γίνεται, οἷον ‘ὑπὲρ τῶν πλεόντων
πεποίηκα, ἵνα εἰδότες, οἵοις εἰκὸς αὐτοὺς περιπίπτειν
κακοῖς, εἰ παρὰ καιρὸν πλέοιεν, φυλάττοιντο’ .
— Ἑτέρα μετάληψις ‘ἄλλως ἔδει συμβουλεύειν’ . —
 Καὶ τοίνυν εἰ ὁ διώκων κέχρηται μεταλήψει, χρήσεται
καὶ ὁ φεύγων πάλιν ἀντιλήψει, οἷον ‘ἕκαστος, ὡς δύναται,
συμβουλεύει καὶ οὐ κεκώλυται, ὁ ῥήτωρ τοῖς
λόγοις, τῇ τέχνῃ ὁ ζωγράφος’ . — Καὶ γίνεται ἡ θέσις
ἀκόλουθος· ἡ γὰρ θέσις ἔστι νῦν ὅτι ‘ἕκαστον δεῖ, ὡς
 δύναται, χρήσιμον γίνεσθαι τῇ πόλει’ . καὶ ὁ κατήγορος
δὲ αὐτῇ χρήσεται ἔστιν ὅτε ἀναστρέψας, οἷον εἰ μὴ
δεῖ ταῖς τέχναις ἁπλῶς καταχρῆσθαι ἐπὶ λύμῃ τῶν
κοινῶν. — Ἡ ποιότης καὶ ἡ γνώμη ὡς ἐξετάζεται, ἐν ὅρῳ
μεμαθήκαμεν. Ταυτὶ δὲ οὐχ ὡς διαιροῦντες εἴπομεν
 — πολλὰ γὰρ παρεῖται —, ἀλλʼ ὅσον ἐνδείξασθαι τὴν
φύσιν τῶν κεφαλαίων.

Ἔστι καὶ ἀντιλήψεων εἴδη πλείονα· καὶ ἁπλαῖ μὲν
αὐτῶν δύο, διπλαῖ δʼ αὖ προηγουμένως μὲν δύο, γίνονται
 

 
δʼ αὖ καὶ ἐπιπλοκαί τινες, ὡς καὶ πλείους εὑρίσκεσθαι.
ἀλλὰ τὰ προειρημένα γε εἴδη μόνα μαθοῦσιν
ὑπάρχει μὴ σφάλλεσθαι τῆς ὀρθῆς διαιρέσεως μηδὲ
 ἐν ἐκείνοις. διὸ καὶ περὶ τούτων λέξομεν.

Τῶν οὖν ἁπλῶν ἣ μὲν ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ πεπραγμένου 
τὴν κρίσιν ἔχει, οἷον Ἀλκιβιάδης μετὰ τὰ κατὰ Κύζικον 
κατελθών, εἶτα ἔχων ἐν ἐκπώμασι τὰ περὶ Σικελίαν
φεύγει δημοσίων ἀδικημάτων· αὕτη τοῖς προειρημένοις
μόνοις κεφαλαίοις τέμνεται κατὰ τὰ ἐμπίπτοντα.
— Ἣ δὲ ἀπʼ αὐτοῦ τε τοῦ πεπραγμένου καί τινος 
ἐπισυμβεβηκότος ἑτέρου τὴν κρίσιν ἔχει, ὡς ἐπὶ τοῦ
ζωγράφου τοῦ τὰ ναυάγια γράψαντος καί, ἐπεὶ μὴ
καταίρουσί τινες, κρινομένου· καὶ αὖ ἐπὶ τοῦδε· μετὰ
Χαιρώνειαν ἔπεμψε Φίλιππος διδοὺς αἵρεσιν ἢ τοὺς
δισχιλίους αἰχμαλώτους λαμβάνειν ἢ τοὺς χιλίους νεκρούς, 
ἔπεισε Δημοσθένης τοὺς χιλίους ἑλέσθαι νεκροὺς
καὶ ἀποκτείναντος Φιλίππου τοὺς αἰχμαλώτους
δημοσίων ἀδικημάτων φεύγει. — Ἐν τοίνυν ταῖς τοιαύταις
ἀντιλήψεσιν ἴδιον κεφάλαιον παρὰ τὰ προειρημένα
ἐστὶ τὸ παραγραφικόν, δυνάμενον καὶ πρὸ τῶν 
ἄλλων κεφαλαίων τίθεσθαι καὶ μεταξὺ δὲ αὐτῶν καὶ
ὅλως ὃν ἂν τρόπον λυσιτελῇ· ἔστι δὲ τόδε ῾ ἐπὶ τίσι
με κρίνεις; εἰ μὲν ἐπὶ τοῖς ὕστερον πραχθεῖσιν, οὐ
 

 
δεῖ, ἐφʼ οἷς ἄλλοι ποιοῦσιν, ἕτερον εὐθύνεσθαι, οὐδ᾿
εἰ προσήκοντες εἶεν γένει, μήτι γε δὴ πολέμιοι καὶ
μηδὲν προσήκοντες· εἰ δέ, ἐφʼ οἷς ἐξ ἀρχῆς συνεβούλευσα
ἢ ἔπραξα, τότε ἔδει ἀντιλέγειν ἢ εἴργειν. καὶ εἰ
 μὲν ἀντειπὼν ἡττήθης, βιάζῃ νῦν καὶ οὐκ ἐμοῦ μόνον 
ἀλλὰ καὶ τῶν ψηφισαμένων ἢ καὶ μὴ κωλυσάντων
κατηγορεῖς· εἰ δὲ οὐκ ἀντεῖπες ἢ οὐκ ἐκώλυσας, ἤτοι
ἔχων τι βέλτιον εἰπεῖν ἢ πρᾶξαι παρῆκας τοῦτο τότε
καὶ δύσνους ὢν ἐξελέγχῃ τοῖς κοινοῖς, ἢ οὐδὲν εἶχες
 ἀντιλέγειν καὶ τῆς αὐτῆς ἀγνοίας ὑπεύθυνος εἶ ὁμοίως
ἐμοὶ τῶν ὕστερον ἀποβεβηκότων καὶ ἃ μηδενὸς προσδοκήσαντος
γέγονε, καὶ ἄξιος εἶ δίκην ὑπέχειν, εἰ δὴ
κἀμὲ ἀξιοῖς᾿ . — Ἔτι ἐν ταῖς τοιαύταις ἀντιλήψεσι πρὸ
τοῦ ἀντιθετικοῦ τοῦ ἐμπίπτοντος συγγνωμονικῷ πάντως
 χρηστέον κεφαλαίῳ, οἷον ‘οὐδεὶς οἶδε τὸ μέλλον·
 οὐκοῦν οὐδὲ ἐγὼ ἀγνοήσας ὑπεύθυνός εἰμι’ . μεταχειριεῖται
δὲ αὐτό, ὡς προσήκει, ὁ καὶ τῆς ὅλης τέχνης
τῆς ῥητορικῆς ἐπιστήμων· οὐ γὰρ ἱκανὸν τὸ διελεῖν
μόνον εἰδέναι, ὅπερ καὶ μόνον τουτὶ τὸ βιβλίον ἐπαγγέλλεται,
 ἀλλὰ καὶ τὸ εἰδέναι μεταχειρίζεσθαι. Καὶ
περὶ μὲν ἁπλῶν ἀντιλήψεων ταῦτα.

Τῶν δʼ αὖ διπλῶν ἣ μέν ἐστι κατὰ συμπλοκήν, ἣ
δὲ κατὰ διαίρεσιν. καὶ κατὰ συμπλοκὴν μέν, ὅταν δυοῖν
ὄντοιν τοῖν ἐγκλημάτοιν μὴ δύνηται χωρὶς ἑκάτερον
αὐτῶν εἶναι ἔγκλημα, μετὰ δὲ τῆς τοῦ ἑτέρου συμπλοκῆς,
οἷον ταῖς πάντων γνώμαις ἀντιλέγων τις αὐτὸς 
οὐδὲν ἀποφαίνεται καὶ δημοσίων φεύγει ἐνταῦθα ὅτι
μὲν δύο ἀντιλήψεις, δῆλον — καὶ γὰρ λέγειν καὶ μὴ λέγειν
 ἔξεστι —, καὶ αὖ ὅτι δύο ἀντιθέσεις ὁμοίως, οἷον
‘ἀντιλέγω· δεῖ γάρ, ἐφʼ οἷς ἁμαρτάνουσιν οἱ λέγοντες,
ἀντιλέγειν’ , πάλιν ‘οὐ λέγω· οὐδὲν γὰρ δεῖ περὶ τῶν 
μὴ κατεπειγόντων λέγειν’ . ἀλλʼ ἴδιον τοῦ εἴδους τούτου
τὸ δεῖν ἀπολογουμένους μὲν διαιρεῖν καὶ χωρὶς
περὶ ἑκατέρου ποιεῖσθαι τὸν λόγον, κατηγοροῦντας δὲ
συμπλέκειν. — Κατὰ διαίρεσιν δὲ διπλῆ ἀντίληψις
γίνεται, ὅταν δύο ἐγκλήματα ᾖ δυνάμενα καὶ χωρὶς 
ἀλλήλων κρίσιν ἐπιδέχεσθαι, οἷον πολλάς τις ἀμείβων
γυναῖκας καὶ πολλούς τιθέμενος παῖδας κακοῦ βίου
φεύγει. ἐνταῦθα ὁμοίως μὲν ὁ κατήγορος συμπλέξει, ὁ
δὲ φεύγων διαιρήσει, δῆλον μέντοι, ὡς καὶ καθʼ ἑαυτὸ
ἑκάτερον ἐπιδεχόμενον κρίσιν αὐξήσεως μὲν ἕνεκα 
συμπλέκεται ὑπὸ τοῦ κατηγόρου, μειώσεως δʼ αὖ χάριν
διαιρεῖται ὑπὸ τοῦ φεύγοντος· ἐν δὲ τῷ προτέρῳ
οὐκ αὐτὸ τοῦτο τῆς αὐξήσεως ἢ τῆς μειώσεως ἕνεκα
οὕτω γίνεται, ἀλλʼ ὅτι μηδὲ ἄλλως κρίσιν δύναται
 

 
ἐπιδέξασθαι τὸ πρᾶγμα ἢ τοῦτον εἰσαγόμενον τὸν
τρόπον.

Ἔφην δύνασθαι εἶναι καὶ πλείονα εἴδη ἀντιλήψεων.
αὐτίκα τόδε τῶν προειρημένων διαφέρει, οἷον γραψάμενοί
 τινες μοιχείας ἀλλήλους, καθυφέντες τὰς γραφὰς
 ἤμειψαν τὰς γυναῖκας καὶ φεύγουσι κακοῦ βίου. πρῶτον
μὲν γὰρ δύο πρόσωπά ἐστι τὰ κρινόμενα, ἔπειτα
τέσσαρες ἀντιλήψεις καὶ αὗται παῤ ἀμφοῖν, οἷον γράφεσθαί
τινα ἔξεστι καὶ πάλιν ἀναιρεῖσθαι τὰς γραφάς,
 ἔξεστι γαμεῖν, ὅθεν βούλεταί τις, καὶ ἀποβάλλεσθαι
τὴν οὖσαν γυναῖκα· ταῦτα πάντα οὐ κεκώλυται, καὶ 
τούτων γε ἑκάστην ἀνάγκη λύειν τῷ κατηγόρῳ. φανερὰ
δὲ ἡ μέθοδος ἐπ᾿ ἀμφοῖν, ἐπί τε τοῦ κατηγόρου καὶ
ἐπὶ τοῦ φεύγοντος, ἀπὸ τῶν προειρημένων.

Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα εἴδη ἀντιλήψεων, ἃ περιττὸν ἂν
εἴη λέγειν νῦν· πᾶσαν γὰρ ἀντίληψιν τοῖς προειρημένοις
ἄν τις ὀρθῶς ἑπόμενος διαιροίη.

Αἱ ἀντιθετικαὶ πᾶσαι διαιροῦνται προβολῇ, ὅρῳ
ἔστιν ὅτε καὶ τοῖς ἑπομένοις τῷ ὅρῳ μέχρι τοῦ πρός
τι, διανοίᾳ, αὐτῇ τῇ ἀντιθέσει, ἥ ἐστιν ὁμώνυμος τῇ 
στάσει αὐτῇ τοῦ ζητήματος, ἀντιστατικῇ ἢ ἀντεγκληματικῇ
ἢ μεταστατικῇ ἢ συγγνωμονικῇ, ἑτέρᾳ διανοίᾳ,
μεταλήψει, πρός τι, ὅρῳ βιαίῳ, θέσει, ἑτέρᾳ μεταλήψει,
ἀντιλήψει, ποιότητι καὶ γνώμῃ.

Ἡ προβολὴ φανερὰ ἀπὸ τῶν συμβεβηκότων. τῷ δὲ 
ὁρικῷ ὅτε ἐμπίπτοι ὁμοίως χρησόμεθα, καθάπερ καὶ
 ἐν τῇ ἀντιλήψει προείρηται. καὶ μετὰ τὴν αὔξησιν δηλαδὴ
τὰ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἄχρι τέλους ἐστί, πρὸς ἃ τῇ διανοίᾳ
ὁ φεύγων χρήσεται. — Παράδειγμα δὲ ἔστω τόδε·
ἀριστεὺς πορνεύοντα τὸν υἱὸν ἀπέκτεινε καὶ φεύγει 
φόνου. τὸ μὲν οὖν ὁρικὸν οὐκ ἐμπέπτωκε. μετὰ δὲ
τὴν προβολὴν θήσει ὁ κατήγορος τὰ ἀπʼ ἀρχῆς ἄχρι
τέλους, ἐπειδὴ μὴ ἐμπέπτωκε τὸ ὁρικόν. — Πρὸς ἃ ὁ
φεύγων τῇ διανοίᾳ χρήσεται ἀξιῶν μὴ τὸ γεγονὸς μόνον 
ἐξετάζειν, ἀλλὰ καὶ μεθʼ ἧς γνώμης, πρῶτον μὲν 
 

 
ὅτι οὐ δύσνους ὢν οὐδὲ ἐπιβουλεύων τῷ παιδί, ἔπειτα
ὅτι ἄκων μὲν ἀναγκαίως δέ. — Εἶτα ἡ ἀντίθεσις,
ἐνταῦθα ἀντεγκλημιατικὴ ἐμπέπτωκεν, ὅτι ἄξιος ἦν, καὶ
τόπον ἐρεῖ κατὰ πόρνου· ἐν πάσῃ γὰρ ἀντεγκληματικῇ
 ἀντίθεσις τοπικὴ γίνεται. ἐρεῖ δέ τι καὶ ἀντιστατικόν,
ὡς καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκε τοῦτο τοῦ παθόντος.
ὅλως τε πᾶσαι αἱ ἀντιθετικαὶ ἀλλήλαις ὡς ἐπὶ τὸ
πλεῖστον συμπλέκονται, καὶ οὐ μόνον ἀλλήλαις ἀλλὰ
καὶ ταῖς ἄλλαις στάσεσιν. — Ἡ ἑτέρα διάνοια τοῦ διώκοντός
 ἐστιν, ὅτι οὐ διὰ τοῦτο ἀλλὰ διʼ ἄλλο τι. χρὴ
δὲ γινώσκειν, ὅτι, εἰ καὶ μὴ ἐνταῦθα πάνυ οἰκεῖον τὸ
κεφάλαιον, ἀλλʼ ἐν ἑτέροις οἰκειότατόν τε ὁμοῦ καὶ 
χρησιμώτατον εὑρίσκεται. — Ἡ μετάληψις, ὅτι ἄλλως, οὐχ
οὕτως ἐχρῆν. — Τὸ πρός τι ἀμφοῖν ἐστι πότερον μεῖζον
 ἀνταποδεικνύντων τὸ εὐεργέτημα ἢ τὸ ἀδίκημα.
— Ὁ βίαιος ὅρος ὁμοίως ἀμφοτέρων ἐστί. γνωριμιώτερον
δὲ ἔσται τὸ κεφάλαιον ἐπὶ τοῦδε τοῦ ζητήματος·
ἐν λιμῷ καὶ πολιορκίᾳ συμβουλεύων ὁ στρατηγὸς ἐξιέναι
καὶ μάχεσθαι οὐκ ἔπεισε, διέκοψε λαθὼν μέρος τι
 τοῦ τείχους, καὶ νενικήκασι μὲν ἐξελθόντες, δημοσίων
 

 
δὲ ὕστερον φεύγει. ὁ οὖν βίαιος ὅρος, εἰ μηδὲ νίκη
τοῦτο, ἀλλʼ ἅλωσις πόλεως καὶ κατασκαφή· καὶ πάλιν
ὑπὸ τοῦ φεύγοντος ὡς ἑτέρως, εἰ μηδὲ διακόψαι τεῖχος
τοῦτό ἐστιν, ἀλλὰ στῆσαι πεπτωκός.— Ἡ θέσις οὖν ἕπεται
ἀκολούθως ὅτι ‘δεῖ τὸν στρατηγόν, καθ’ ὃν ἂν 
ἐγχωρῇ τρόπον, εὖ ποιεῖν τὴν πόλιν καὶ ἀκόντων ἐνίοτε
τῶν πολιτῶν διʼ ἄγνοιαν τοῦ βελτίστου καὶ βλάπτειν
μικρὰ ἀντὶ μεγάλωνʼ· κοινὸν γὰρ τοῦτο ἐν πάσῃ
ἀντιθέσει. — Ἡ ἑτέρα μετάληψις πάλιν τοῦ διώκοντός
ἐστιν ‘ἐχρῆν αὐτὸ τοῦτο ἀνακοινοῦν τῷ δήμῳ, τοῖς 
ταξιάρχοις, τοῖς λοχαγοῖς’. ― Ἡ ἀντίληψις ‘στρατηγὸς
ἦν, καὶ ἐξῆν δήπου’ ἢ ὅτι ‘πατρί γε ὄντι ἐξὸν ἦν μοι 
βουλεύσασθαι περὶ τοῦ παιδός’. καὶ ὅλως τοῖς ἐμπίπτουσι
χρησόμεθα, ὡς ἂν ὁ καιρὸς διδῷ. — Ἡ ποιότης
καὶ ἡ γνώμη ὡς γίνεται, ἐν ὅρῳ μεμαθήκαμεν.

Ἐπειράθησαν δὲ τινὲς τῶν ἐπιγραψαμένων Τέχνην
 ῥητορικὴν τὸ περὶ διαιρέσεως μέρος αὐτῆς εἴδη τινὰ
εἰπεῖν ἀντιστάσεων καὶ νὴ Δία γε τῶν ἄλλων ἀντιθετικῶν
στάσεων, οὐχ ἵνα διάφορόν τινα οὖσαν τὴν διαίρεσιν
ἐν αὐταῖς διδάξωσιν ἡμᾶς, καθάπερ ἡμεῖς ἔν 
 

 
τε ἀντιλήψει καὶ ἄλλοις πεποιήκαμεν — ἡ γὰρ ἂν ἴσως
τινὸς ἦν ἄξιον —, ἀλλʼ ὅτι, φασίν, ἣ μὲν ἰδιωτική, ἣ
δὲ δημοσία, ἣ δὲ μικτή ἐστι, καὶ τοιαῦτά τινα. τὸ δὲ
αὐτὸ ἁμάρτημα κἀνταῦθα τῷ ἐν τοῖς περὶ ἰδεῶν καὶ
 τρόπων· τουτὶ γὰρ πάλιν τοῖς μὲν περὶ ἰδιωτικοῦ καὶ
δημοσίου λόγου ἐπεσκεμμένοις χρήσιμον, θαυμάζω δέ,
εἰ ἐγχωρεῖ τὸν περὶ διαιρέσεως ἔτι τοιαύτης ἀγνοοῦντα
ἐκεῖνα εἰδέναι· μὴ γινώσκοντι δὲ τί ἂν ὄφελος γένοιτο
τῆς διαφορᾶς τῶν ζητημάτων, ὅ τι ἰδιωτικὸν ἢ ὅ τι
 δημόσιόν ἐστιν;

Ἔτι τὴν συγγνώμην ἀπὸ τῆς μεταστάσεως οὐ τῷ
ἀνευθύνῳ καὶ ὑπευθύνῳ ἐχώρισαν τινές, ἀλλὰ ἀπλῶς
τὰ μὲν εἴς τι τῶν ἔξωθεν μεθιστάντα τὸ ἀδίκημα
πάντα μεταστατικὰ εἰρήκασιν εἶναι, ἐάν τε χειμὼν ἐάν
 τε βάσανοι ἐάν τε ἄλλο τι τοιουτότροπον ᾖ, τὰ δὲ εἰς
ἴδιόν τι πάθος ψυχῆς μόνα συγγνώμης εἶναι ὡρίσαντο,
οἷον ἔλεον ἢ ὕπνον ἢ εἴ τι τοιοῦτον. καὶ ἴσως ταῦτα
οὐ κακῶς· διαφέρει δὲ οὐδὲν πλὴν τοῦ ὀνόματος τῆς
συγγνώμης, ᾧ κἀν ταῖς μεταστάσεσι πολλάκις ἄν τις
 χρήσαιτο καλῶς, κἀν ταῖς ὁμολογουμέναις συγγνώμαις 
πάλιν αὖ τῇ μεταστάσει τοὐναντίον χρήσεται. τουτὶ
 

 
δὲ οὐ τοῦ διαιρετικοῦ εἴδους οἶμαι, τοῦ δὲ τοῖς καιροῖς
εἰδέναι χρῆσθαι καὶ μεθοδεύειν ὀρθῶς τὰ νοήματα.

Ἡ πραγματικὴ διαιρεῖται νομίμῳ, δικαίῳ, συμφέροντι,
δυνατῷ, ἐνδόξῳ, τῷ ἐκβησομένῳ.

Ἔστι δὲ ἣ μὲν ἔγγραφος, ἣ δὲ ἄγραφος· ἔγγραφος
μὲν ἡ ἀπὸ ῥητοῦ τὸ ζήτημα ἔχουσα, οἷον ἐν τρισὶν
ἡμέραις περὶ πολέμου βουλεύεσθαι νόμος ἐκέλευεν,
·Ἐλάτειαν ἔχοντος Φιλίππου γράφει Δημοσθένης αὐθημερὸν
ἐξιέναι· ἄγραφος δὲ ἡ μὴ ἀπὸ ῥητοῦ, οἷον ἀξιοῖ 
μετὰ τὰ κατὰ Πύλον Κλέων Πύθιος καλεῖσθαι.

Τὸ τοίνυν νόμιμον ἐν μὲν τῇ ἐγγράφῳ μιᾷ τῶν νομικῶν
ὑποπίπτει στάσεων καὶ κατʼ αὐτήν γε διαιρεθήσεται·
αὐτίκα δὲ περὶ τῶν νομικῶν στάσεων λέξομεν.
— Ἐν δὲ τῇ ἀγράφῳ τὸ ἔθος ὡς νόμιμον ἐξεταστέον, 
οἷον ὅτι ῾ καινὰ ἀξιοῖς καὶ οἷα καὶ ὅσα οὐδείς πω πρότερονʼ.
ταῦτα δὲ πάλιν· ἐνστάσει καὶ ἀντιπαραστάσει
μεθοδεύσομεν, ἀντιπαραστάσει μέν, οἷον Κλέων ἀξιοῖ
μετὰ τὰ ἐν Πύλῳ Πύθιος καλεῖσθαι· καινὰ ἀξιοῖςʼ·
 καινὰ ἀξιῶ· καινὰ γὰρ καὶ τὰ πεπραγμένα᾿ . ἐνστάσει 
δὲ εἶτα μέντοι οὐδὲ καινά· καὶ γὰρ καὶ Περικλῆς
Ὀλύμπιος ἐκλήθη᾿ . ποτέρῳ δὲ πρότερον χρηστέον, τῇ
 
 

 
ἐνστάσει ἢ τῇ ἀντιπαραστάσει, οἱ καιροὶ διδάσκουσιν,
ὡς καὶ ἐν στοχασμῷ διωρισάμεθα.

Τὸ δίκαιον μιᾷ τῶν δικαιολογικῶν ὑποπίπτει καὶ
κατʼ ἐκείνην γε διαιρεθήσεται, ὡς ἂν ἐγχωρῇ, τοῖς
 κεφαλαίοις.

Τὸ συμφέρον διττόν ἐστιν, ὅτι χρήσιμον καὶ ὅτι
ἀναγκαῖον, οἷον χρήσιμον προσλαβεῖν Ὀλυνθίους, μᾶλλον
δὲ ἀναγκαῖον, ἵνα μὴ μέγας ὁ Φίλιππος ἑλὼν
ἐκείνους γένηται καθʼ ἡμῶν᾿ . τοῦτο δὲ διχῶς ἐξετάσεις,
 τί ποιοῦσιν ἡμῖν τόδε τι πρᾶγμα, περὶ οὗ ἡ βουλή,
συμβήσεται καὶ τί μὴ ποιοῦσιν, ἑκάτερον δὲ αὐτῶν
πάλιν τετραχῶς, οἷον εἰ μὲν ἑλοίμεθα αὐτό, τὰ μὲν
ὑπάρχοντα ἡμῖν ἀγαθὰ παραμενεῖ καὶ τὰ οὐκ ὄντα
 προσέσται, τὰ δʼ αὖ ὑπάρχοντα φαῦλα ἀποτριψόμεθα
 καὶ τὰ οὐκ ὄντα οὐ προσληψόμεθα· εἰ δὲ μὴ ἑλοίμεθα,
τὰ μὲν ὑπάρχοντα ἀγαθὰ ἀπολεῖται, τὰ δʼ οὐκ ὄντα
μὲν προσγενησόμενα δʼ ἂν οὐ προσέσται, καὶ πάλιν τὰ
μὲν ὑπάρχοντα φαῦλα παραμενεῖ, τὰ δὲ οὐκ ὄντα 
προσέσταιʼ.

Τὸ δʼ αὖ δυνατὸν ὑποδιαιρήσεις, πρῶτον μὲν ὅτι
οὐ χαλεπὸν δεικνύς, ἐνστάσει χρώμενος· εἶτα ἀντιπαραστάσει,
 

 
ὅτι, εἰ καὶ χαλεπόν, ἀλλʼ ἀναγκαῖον, καὶ
ὅτι δεῖ ὑπὲρ τῶν χρηστῶν καὶ πόνους καὶ κινδύνους
ὑφίστασθαι, καὶ ὅτι ὑπὲρ τοῦ μὴ χαλεπωτέροις περιπεσεῖν·
εἶθʼ ὅτι καὶ ῥᾴδιον. ἐὰν δὲ περὶ πολέμου ἤ
τινος τοιούτου ᾖ, τὸ δυνατὸν ἀπὸ τῶν παρακολουθούντων 
τοῖς προσώποις σκόπει, ὡς ἐν Ὀλυνθιακῶν δευτέρῳ
ὁ Δημοσθένης, πῶς ἔχει Φίλιππος, ὅτι ἀθυμεῖ,
πῶς τὰ ἔξωθεν, οἷον Θετταλοί, Ἰλλυριοί, τὰ χρήματα,
τοὶ περὶ αὐτὸν ξένοι καὶ πεζέταιροι» καὶ τὰ ἑξῆς.
τούτῳ δὲ ἀντέκειτο μὲν ἡ περὶ τῆς Ἀθηναίων δυνάμεως 
ἐξέτασις, διότι δὲ παρῆκεν αὐτὴν ὁ ῥήτωρ, ὁ τὸν
λόγον ἐξετάζων κατὰ θεωρίαν δείξει δηλαδή· ἀλλʼ ἥ
γε διαίρεσις ἀπαιτεῖ, θαυμαστὸν δὲ οὐδέν, εἰ παρεῖται,
ἐπεὶ καὶ τῶν ἄλλων κεφαλαίων τινὰ ἐκεῖ τε παραλέλειπται
κατὰ φύσιν καὶ ἡμεῖς πολλάκις παρελίπομεν 
οὐκ ἐν πραγματικῇ μόνον ἀλλὰ καὶ πανταχοῦ. τὴν μὲν
γὰρ ὁδὸν ἡ τέχνη δείκνυσι τῆς διαιρέσεως, τῇ δὲ φύσει
τοῦ πράγματος τὴν τέχνην προσακτέον κατὰ τὸ
ἐγχωροῦν· τὸ μὲν γὰρ τῆς εὑρέσεώς ἐστι, τὸ δὲ τῆς
κρίσεως· ἄλλως τε οὐχ ὅσα δἂν εὕρωμεν, ἐροῦμεν, ἀλλʼ 
 ὅσα δἂν κρίνωμεν εἶναι ῥητέα.

Τὸ ἔνδοξον ὁμοίως τῷ συμφέροντι, οἷον ῾ τίς δόξα
ὑπάρχουσα ἡμῖν παραμενεῖ καὶ τίς οὐκ οὖσα περιέσται,
εἰ ποιοῖμεν ταῦτα, περὶ ὧν ἡ βουλή; καὶ τίνα ἀπωσόμεθα
 

 
ἀδοξίαν οὖσαν καὶ τίνα οὐ προσληψόμεθα μὴ
οὖσαν, προσδοκωμένην δέ; καὶ πάλιν εἰ μὴ ποιοῖμεν,
 τίνα αἰσχύνην οὖσαν οὐκ ἀπωσόμεθα καὶ τίς οὐκ οὖσα
καταλήψεται ἡμᾶς; καὶ τίς ὑπάρχουσά τε ἡμῖν δόξα
 διαφεύξεται καὶ μὴ ὑπάρχουσα προσγενομένη δʼ ἂν οὐ
προσέσται;ʼ

Τὸ δὲ ἐκβησόμενον καθʼ ὑπόθεσιν λαμβάνεται ἐφʼ
ἑκάτερα τῶν ἀποβαινόντων, οἷον ὅτι, ἐάν τε κρατήσωμεν
ἐάν τε μή, λυσιτελεῖ τὸ βοηθῆσαι, ἤδη δὲ καὶ τὸ
 ψηφίσασθαι μόνον· ὡς ἐν Φιλιππικοῖς οἷον «οὔτοι
παντελῶς, οὐδʼεἰ μὴ ποιήσετε, νὴ Δία, ὡς ἔγωγε κρίνω,
εὐκαταφρόνητον ἔσται, ἵνʼ ἢ διὰ τὸν φόβον εἰδὼς
εὐτρεπεῖς ὑμιᾶς ἀπόσχηται ἢ παριδὼν ταῦτα ἀφύλακτος
ληφθῇ», καὶ πάλιν ὅτι χωρὶς ἡμῶν ἐάν τε ἡττηθῶσιν
 οἱ δεόμενοι ἡμῶν σύμμαχοι ἐάν τε κρατήσωσι, βλαβεροὶ
ἐφʼ ἑκάτερα, ὡς ἐν τῷ Ὑπὲρ Μεγαλοπολιτῶν.

Ἡ μετάληψις πάλιν ἣ μὲν ἔγγραφός ἐστιν, ἣ δὲ 
ἄγραφος. καὶ ἡ μὲν ἔγγραφος τελεία τέ ἐστι παραγραφὴ
 καὶ τὸ πρότερον ζήτημα περὶ μίαν εὑρίσκεται στάσιν
τῶν νομικῶν, περὶ ὧν αὐτίκα λέξομεν, ὡς εἴρηται·
 

 
ἔστι δὲ ὅτε ὁρικῶς τέμνεται τὸ πρότερον ζήτημα· τὸ
δὲ μετὰ τὴν παραγραφὴν καθʼ ἑτέραν τινὰ διαιρεθήσεται
τῶν λογικῶν στάσεων. οἷον τὸν ἀντιλέγοντα
νόμῳ εἴσω τῶν τριάκοντα τοῦ κυρωθῆναι ἡμερῶν
ἀντιλέγειν, μετὰ ταῦτα δὲ μὴ ἐξέστω· πρεσβεύοντος 
τοῦ πένητος ὁ πλούσιος ἐχθρὸς ὢν εἰσήνεγκε νόμον
τὸν εἴσω πέντε ταλάντων οὐσίαν κεκτημένον μὴ πολιτεύεσθαι
μηδὲ λέγειν, ἐπανῆκε μετὰ τὰς τριάκοντα ὁ
πένης καὶ ἀντιλέγειν βούλεται τῷ νόμῳ. ἡ προτέρα
ζήτησις κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν γίνεται, πότε καὶ τίσιν 
εἴσω τῶν τριάκοντα ἡμερῶν προστάττει ἀντιλέγειν
ὁ νόμος, καὶ ὅτι οὐ τοῖς πρεσβεύουσιν οὐδὲ τοῖς ἀποῦσι
καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· ἡ δευτέρα δὲ κατὰ τὴν 
 πραγματικήν, εἰ νόμιμον τὸ εἰσενεχθὲν γράμμα, εἰ δίκαιον
καὶ τὰ ἑξῆς. ἐμπέπτωκε δὲ ἐνταῦθα καὶ δεύτερόν 
τι ὡς παραγραφικόν, οἷον οὐκ ἔχων τὰ πέντε τάλαντα
οὐ δύνασαι λέγεινʼ· δῆλον δέ, ὡς καὶ πρὸς τοῦτο
ἀπαντήσεται τῇ φύσει τοῦ πράγματος· ἔτι γὰρ τῆς
ζητήσεως οὔσης περὶ τοῦ εἰ χρὴ δοκιμασθῆναι αὐτόν,
οὐχ οἷόν τε ἤδη ὡς κυρίῳ χρῆσθαι.

Ἡ δὲ ἄγραφος διαιρεῖται προβολῇ, παραγραφικῷ τῷ
ἀπὸ τοῦ ῥητοῦ, μεταλήψει, συλλογισμῷ, ὅρῳ, ἀντιθέσει,
ἑτέρᾳ μεταλήψει, ἀντιλήψει, θέσει, ποιότητι καὶ
γνώμῃ. οἷον ἀριστεύσας τις ᾔτησε πολίτου φόνον καὶ
 ἔλαβεν, εὕρηται προαπεκτονὼς αὐτὸν καὶ φεύγει φόνου.
ἡ προβολὴ ἀνδροφόνος εἶ᾿ . — Τὸ παραγραφικὸν
οὐ δώσω λόγον ὑπὲρ τοῦ παραδοθέντος μοι πρὸς ἀναίρεσιν
ὑπὸ τοῦ δήμουʼ. — μετάληψις ῾ οὐκ ἦν, ὅτε ἀνῃρεῖτο,
 οὔπω παραδεδομένοςʼ· τὸ γὰρ κατὰ τὸν χρόνον
 μεταλαμβάνει δηλαδή, καὶ τὸ μὲν πρᾶγμα συγχωρεῖ,
τὸ δὲ περὶ τὸ πρᾶγμα κρίνει· ἐν ᾧ, ὅτι οὐδʼ ἂν ἔδωκεν
ὁ δῆμος, εἰ παρῆν καὶ ἀντέλεγεν. — Ὁ συλλογισμὸς
ὅτι οὐδὲν διαφέρει ἢ νῦν ἢ τότεʼ· λέγομεν δὲ
οὐχ ὡς διαιροῦντες, ἀλλʼ ὡς πρὸς ἔνδειξιν τῆς φύσεως
 τῶν κεφαλαίων, ἐπεὶ πολλὰ ἔστι τοῖς διαιροῦσιν ἐνταῦθα
εἰπεῖν. — Ὁ ὅρος ὅτι πάμπολυ διαφέρειʼ. —
ἀντίθεσις ῾ ὅπου καὶ ὁ δῆμος αὐτοῦ κατεψηφίσατο, ἄξιος
ἦν᾿ . — Ἑτέρα μετάληψις ὅτι ἐχρῆν αὐτὸ τοῦτο εἰπόντα 
σε, ὡς ἀπέκτεινας καὶ ὅτι ἄξιος ἦν ἀποσφαγῆναι,
 καὶ αἰτεῖν ἄφεσιν. — Οἷς ἀκόλουθος ἡ ἀντίληψις
ὅτι ῾ ἐξῆν ὅπερ ἐβουλόμην αἰτεῖν, καὶ οὐχ ὑμιᾶς
ὁριστὰς δεῖ μοι εἶναι τοῦ τρόπου, καθʼ ὃν ἐχρῆν αἰτεῖνʼ.
 

 
— Ἡ θέσις, εἰ δεῖ ταῦτα ἐπιτρέπειν ἢ οὐ δεῖ τοὺς
ἀρίστους ἐπὶ τοῖς συκοφάνταις ποιεῖνʼ. — Ἡ ποιότης
καὶ ἡ γνώμη, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν.

Ἡ κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν ζήτησις διαιρεῖται προβολῇ 
ῥητοῦ, τῇ διανοίᾳ, τῷ μὴ προσδιωρίσθαι, πάλιν
διανοίᾳ τοῦ νομοθέτου, συλλογισμῷ, ὅρῳ, ἀντιθέσει,
μεταλήψει, πρός τι, ὅρῳ βιαίῳ, θέσει, ἑτέρᾳ μεταλήψει,
ἀντιλήψει, ποιότητι καὶ γνώμῃ.

Ἡ προβολή ἐστιν αὐτὸ τὸ παρὰ τὸ ἔγγραφον 
νός, οἷον ξένος εἰ ἀνέλθοι ἐπὶ τὸ τεῖχος, τεθνάτω,
πολέμου ὄντος ἀνελθών τις ἠρίστευσε καὶ ὑπάγεται
τῷ νόμῳ. ἡ τοίνυν προβολὴ ὅτι ῾ ἀνῆλθες᾿ . — Ἡ διάνοια
διττῶς ἐξετάζεται, τοῦ τε νομοθέτου καὶ τοῦ ὑπευθύνου·
 τοῦ μὲν νομοθέτου, οἷον πότε λέγει τοὺς 
τας καὶ ἐπὶ τίνι καὶ διὰ τί, τοῦ δὲ ὑποκειμένου προσώπου
τῷ ῥητῷ, οἷον οὐκ εἰ ἀνῆλθον δεῖ σκοπεῖν
μόνον, ἀλλὰ καὶ μεθʼ ἧς γνώμης, καὶ ὅτι μὴ δυσνοίᾳʼ.
— Τὸ μὴ προσδιωρίσθαι τοῦ χρωμένου τῷ ῥητῷ ἔστιν,
 

 
οἷον οὐδὲν τούτων προσδιώρισεν ὁ νομιοθέτης, ἀλλʼ
ἀπλῶς εἶπε τὸν ξένον μὴ ἀνιέναι᾿ . — δὲ ἑτέρα διάνοια
κοινή ἐστιν ἀμφοῖν· ὁ μὲν γὰρ φεύγων πρὸς τὸ
μὴ προσδιωρίσθαι ἀπαντῶν χρήσεται αὐτῇ, οἷον ῾ οὐδὲν
 ιᾤετο δεῖν περὶ τῶν φανερῶν ὁ νομοθέτης διορίζειν
κελεύων τούς ἐπʼ εὐνοίᾳ μὴ κεκωλῦσθαιʼ· ὁ δʼ αὖ
διώκων ἐρεῖ ὅτι ῾ ἄτοπον ἡγήσατο ἀπλῶς ἐπιτρέπειν
ἀνιέναι τοὺς ξένουςʼ. — συλλογισμός, εἰ μηδὲν διαφέρει
τὸ προσδιωρίσθαι ἢ μὴ τῷ ἐγγράφῳ, ὃ καὶ ἄνευ
 ἐκείνου ἐστὶ φανερόν. — ὅρος, ὅτι πλεῖστον διαφέρει
καὶ πάντῃ. — Ἡ ἀντίθεσις αὐτό ἐστι τὸ γεγονός,
καὶ πλέον ἕξει γε ὁ φεύγων ἐν αὐτῇ. — Ἡ μετάληψις,
οἷον ὅτι ῾ ἑτέρως ἔδει᾿ , καὶ ὡς ἐξῆν σοι ποιεῖν
εὖ τὴν πόλιν, εἰ προῃροῦ, καὶ μὴ παρανομεῖνʼ. —
 Τὸ πρός τι, ὡς ἐν ταῖς ἀντιθετικαῖς, πότερον μεῖζον
τὸ εὐεργέτημα ἢ τὸ ἀδίκημα· καὶ ἔστι κοινὸν ἀμφοῖν. 
Καὶ τὰ λοιπὰ δὲ κεφάλαια οὕτως ὡς ἐν ταῖς ἀντιθετικαῖς
ἐξετασθήσεται.

Ἡ ἀντινομία ἔστι μὲν οἷον διπλοῦν τι ῥητὸν καὶ 
διάνοια. ὡς κἀν τῇ μεθόδῳ, καθʼ ἣν ἐπέγνωμεν τὰς
 

 
στάσεις, ὡρισάμην· καὶ τοῖς γε πλείστοις κεφαλαίοις
κοινωνεῖ τῇ στάσει ταύτῃ διπλοῖς δηλαδὴ γινομένοις,
ἔχει δέ τι καὶ ἴδιον, ὡς φανεῖται.

Οὑτωσὶ δὲ διαιρήσεις· προβολῇ ῥητοῦ, διανοίᾳ, ἑτέρᾳ
προβολῇ ῥητοῦ καὶ πάλιν ἑτέρᾳ διανοίᾳ. — Τῶν 
δὲ ἐφεξῆς κεφαλαίων τινὰ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐκλείπει
διὰ τὸ ἰσάζειν, οἷον ἕπεται μὲν τούτοις ὥσπερ ἐν
τῷ ῥητῷ καὶ τῇ διανοίᾳ τὸ μὴ προσδιωρίσθαι καὶ ἡ
ἑτέρα διάνοια τοῦ νομοθέτου καὶ ὁ συλλογισμὸς καὶ
ὁ πρὸς αὐτὸν ὅρος· ἰσάζειν δέ πως δοκεῖ ταῦτα ἐπʼ 
ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν παραπλησίως λέγεσθαι δυνάμενα,
καὶ χαλεπὸν αὐτοῖς χρῆσθαι δυνηθῆναι. — Τὰ μέντοι
μετὰ ταῦτα κεφάλαια δῆλά ἐστιν, οἷον ἀννίθεσις,
μετάληψις, πρός τι, ὁ βίαιος ὅρος, ἡ θέσις, ἑτέρα μετάληψις,
 ἀντίληψις, εἶτα ποιότης καὶ γνώμη. — Ἴδιον 
δὲ ἀντινομίας κεφάλαιον παρὰ τὴν ἐν τῷ ῥητῷ καὶ τῇ
διανοίᾳ διαίρεσιν ἡ περὶ τοῦ πότερον περιέχει καὶ
πότερον περιέχεται τῶν ῥητῶν ζήτησις, οἷον ποτέρου
γενομένου μηδέτερον ἀναιρεθήσεται τῶν ῥητῶν· ὅπερ
κεφάλαιον μετὰ τὸ πρός τι τεθήσεται.

Ἀπὸ δὲ τοῦ παραδείγματος ἔσται φανερὰ πάντα,
 

 
οἷον ὁ ἀποκήρυκτος μὴ μετεχέτω τῶν πατρῴων καὶ ὁ
ἐπιμείνας χειμαζομένῃ νηὶ δεσπότης ἔστω τῆς νεώς,
ἀποκήρυκτος ἐπιμείνας πατρῴᾳ νηὶ χειμαζομένῃ κωλύεται
δεσπόζειν αὐτῆς. ἡ προβολὴ τοῦ ῥητοῦ ῾ ἀποκηρύκτῳ
 ὄντι σοι οὐ μέτεστι τῶν πατρῴωνʼ. — Ἡ διάνοια
῾τότε λέγει δήπουθεν, ὅταν ὡς κληρονομήσων,
ὅταν ὡς διαδεξόμενός τι τῶν τοῦ πατρὸς κατὰ τοὺς
περὶ τῶν παίδων νόμους ἀντιποιῆταί τις, οὐχ ὅταν ὡς
ἀλλότριος καὶ μηδὲν προσήκωνʼ. — Εἶτα ἕπεται ἡ
 ἑτέρα προβολὴ τοῦ νόμου, οἷον ῾ ἄλλως τε καὶ ὅταν
 νόμος τοῦτο σαφῶς διδῷ τὸ κύριον εἶναι τὸν ἐπιμείναντα
τῆς νεώς᾿ . — Πρὸς ἣν ἡ ἑτέρα διάνοια ῾ ἀλλὰ
τηνικαῦτα δίδωσιν, ὅταν μὴ πατρῷον τὸ κτῆμια,
ὅταν ἀλλότριον, ὅταν μὴ ἀποκήρυκτός τις ᾖ, ὅταν μὴ
 νόμῳ εἰργόμενοςʼ.

Εἶτά ἐστι τὸ μὴ προσδιωρίσθαι· ᾧ ὁπότερος ἂν χρήσηται,
καὶ τῷ ἑτέρῳ ἔστι χρήσασθαι, καὶ ἰσάζει. τάχα 
δʼ ἄν τις αὐτὸ καὶ μεθοδεύσειε διαιρῶν· νῦν δὲ ἡμεῖς
 

 
οὐ διαιροῦμεν, ἀλλὰ τὰ κεφάλαια δείκνυμεν, καὶ ἔστι
φανερά. ἀκολούθως δὲ τούτῳ τῷ κεφαλαίῳ καὶ ὁ ὅρος
καὶ ὁ συλλογισμὸς ἰσάζει. — Ἡ μέντοι ἑτέρα διάνοια,
ἐστι γνώμη τοῦ νομοθέτου, διαφόρως ὑφʼ ἑκατέρου
μέρους ἐξετάζεται ἐπʼ ἀμφοῖν τοῖν νόμοιν, οἷον ῾ διὰ 
τί τὸν ἀποκήρυκτον εἴργει ὁ νομοθέτης τῶν πατρῴων;ʼ
ὁ μὲν διώκων ἐρεῖ ὅτι νομίσας οὐκ ἄξιον εἶναι τὸν
ἀπηχθημένον τῷ πατρὶ τῶν ἐκείνου τινὸς μετέχεινʼ, ὁ
δὲ φεύγων ῾ οὐχί, ἀλλʼ ἵνα καὶ καθʼ ἑαυτοὺς πονοῦντες
καὶ παραβαλλόμενοι τοῖς κινδύνοις κτᾶσθαι ἀναγκάζωνται 
καὶ τὴν βλακείαν, διʼ ἣν ἀπεκηρύχθησαν, καὶ
τὴν τρυφὴν ἀποθῶνται· ὃ νῦν ἐγὼ πεποίηκα ἐπιμείνας
τῇ νηί᾿ . πάλιν ῾ διὰ τί δίδωσι τῷ ἐπιμείναντι τὴν
ναῦν;ʼ ῾ ἵνα δὴ καρτεροῖεν τοῖς κινδύνοις οἱ ἐμπλέοντεςʼ
ἢ ὅ τι ἂν εὑρίσκωσιν ἀμφότεροι. Πολλάκις δὲ διεμαρτυράμην, 
ὡς οὐ διαιρῶν λέγω νῦν, ὅσον δὲ πρὸς ἔνδειξιν
τῶν κεφαλαίων ταῦτα ἐκτίθεμαι.

Ἡ δὲ ἀντίθεσις διπλῆ παρʼ ἀμφοῖν, οἷον ῾ ἀλλὰ ἀποκήρυκτος
εἶʼ, καὶ καταδρομὴ ἐνταῦθα τοπική· ὃ δὲ
῾ἀλλʼ ἐπέμεινα τῇ νηίʼ, καὶ ἔστιν οἷον ἀντιστατικόν τι 
ἐνταῦθα καὶ ἔκφρασις τῶν περὶ τὸν χειμῶνα. — Ἡ
μετάληψις πάλιν διπλῆ· ὁ μὲν γὰρ ἀποκήρυκτος ἐρεῖ
 ὅτι ῾ οὐ δικαίως ἂν εἰργοίμην τῆς νεώς, εἰ καὶ τοιοῦτος
 

 
εἴην· οὐ γὰρ νῦν καιρὸς ταῦτα κατηγορεῖνʼ, ὃ δὲ ῾ ἐφʼ
ἑτέροις ἔδει ἀνδρίζεσθαι καὶ μὴ ἐπὶ τούτοιςʹ. — Τὸ
 πρός τι, πότερον φυλάξαι βέλτιον τῶν νόμων, εἰ ἐγχωροίη
λέγειν, ὅτι ὃ μὲν παλαιός, ὃ δὲ νέος, καὶ ὃ μὲν
 ὑπὸ Σόλωνος τεθείς, ἂν οὕτω τύχῃ, δὲ ὑπὸ τοῦδε,
καὶ ὃ μὲν κοινός, ὃ δὲ ἴδιος, καὶ ὃ μὲν περὶ τὰ μέγιστα
ἔχων, ὃ δὲ περὶ τὰ μικρά, καὶ ὅτι τούτου μὲν
λυθέντος μεγάλα ἡ πόλις βλαβήσεται, θάτερος δʼ εἰ
λυθείη, βραχέα ἢ οὐδέν. — Ἐπὶ τούτοις ἐστὶ καὶ τὸ
 ἴδιον μᾶλλον ἀντινομίας κεφάλαιον, πότερον τὸ περιέχον 
αὶ πότερον τὸ περιεχόμενον, οἷον ποτέρου γενομένου
οὐδέτερος ἀναιρεθήσεται τῶν νόμων. κἀνταῦθα
μὲν χαλεπῶς φανεῖται ἡ φύσις τοῦ κεφαλαίου, ἐπὶ δὲ
τοῦ ζητήματος τοῦδε σαφέστερον ἔσται· δύο τις κατὰ
 ταὐτὸν ἐβιάσατο κόρας, καὶ ἣ μὲν γάμον, ἣ δὲ θάνατον
αἱρεῖται τοῦ βιασαμένου· ἡ γὰρ ἀξιοῦσα αὐτὸν 
τεθνάναι ἐρεῖ, ὅτι ἀμφοτέραις δώσει δίκην, εἰ τεθναίη,
εἰ δὲ δὴ γήμῃ τὴν ἑτέραν, θάτερον μέρος ἄκυρον ἔσται
τοῦ νόμου. — Ὁ βίαιος ὅρος ῾ εἰ μηδὲ τοῦ πατρός
 ἐστιν ἡ ναῦς, τοῦ δὲ κλύδωνοςʼ ἢ ῾ εἰ μηδὲ τοῦ πατρός,
 

 
ἀλλʼ οὐδʼ ἑτέρου τινός᾿ . — θέσις δὲ καὶ τὰ ἑξῆς,
εἰ ἐμπίπτοι, ἐξετασθήσεται ὡς ἐν ταῖς ἀντιθετικαῖς.

Ὁ συλλογισμὸς διαιρεῖται προβολῇ πράγματος, τῷ
ῥητῷ, τῷ συλλογισμιῷ, ὅρῳ, γνώμῃ νομοθέτου, πηλικότητι, 
εἶτα ὅρῳ βιαίῳ, τῷ πρός τι, ἀντιθέσει ἔστιν ὅτε,
ἥτις εἰ ἐμπέσοι, εὑρεθήσεται καὶ μετάληψις, ᾗ ἕπεται
πάντως ἡ ἀντίληψις, εἶτα ποιότητι καὶ γνώμῃ· καὶ
ὅλως πλὴν τῆς ἐναλλαγῆς τῶν πρώτων κεφαλαίων ὁ
συλλογισμὸς κατὰ τὸν ὅρον διαιρεῖται.

Ἐπὶ δὲ τοῦ παραδείγματος ἔσται φανερώτερον, οἷον
ὀνομαστὶ κωμῳδεῖν ὁ νόμος ἐκώλυσεν, αὐτοπροσώπους
εἰσάγων τις τοὺς κωμῳδουμένους ὑπάγεται τῷ νόμῳ
ὡς ὀνομαστὶ κωμῳδῶν. — προβολὴ τοῦ πράγματος 
῾παρὰ τὸν νόμον κωμῳδεῖς τοὺς πολίταςʼ. — Τὸ ῥητὸν 
 ῾ καὶ μὴν οὐκ ὠνόμασα οὐδένα· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ κωλυόμενονʼ.
— συλλογισμός, εἰ μηδὲν διαφέρει τοῦτο
ἐκείνου. — Ὁ ὅρος, ὅτι πλεῖστον διαφέρει. — Ἡ
γνώμη τοῦ νομοθέτου κοινή, τί βουλόμενος ἐκώλυσε
τοῦτο ὁ νομοθέτης· ὁ μὲν διώκων ἐρεῖ ὅτι ῾ ἀνελεῖν 
βουλόμενος τὸ ἁπλῶς καὶ ἀνευθύνως διαβάλλειν ὁντινασῦν
 

 
τῶν πολιτῶν, ἐφʼ ὅτῳ ἂν οὗτοι ἐθέλωσιν ἐγκλήματιʼ,
ὁ δʼ αὖ φεύγων ῾ οὐ διὰ τοῦτοʼ ἔρεῖ, ῾ ἀλλʼ ἐπιστρέφεσθαι
μὲν αὐτοὺς διὰ τῆς κωμῳδίας ἐβούλετο,
οὔκουν ἀνεῖλε παντάπασι τὴν κωμῳδίαν· ὑπομνήματα
 δὲ τοῖς μετὰ ταῦτα γενησομένοις ἢ τοῖς τότε οὖσιν
ἀνθρώποις λοιδορίαν περιέχοντα τῶν πολιτῶν τινος οὐκ
ἐβούλετο εἶναι. μὴ ὄντων δὲ τῶν ὀνομάτων ἡ μὲν ἐπιστροφὴ
γίνεται διὰ τῶν προσώπων, ἡ δὲ εἰς τὸν μετὰ
ταῦτα χρόνον μνήμη περιῄρηται καὶ ἡ πρὸς τοὺς ἄλλους
 ἀνθρώπους διαβολή᾿ . — Ἡ πηλικότης ὡς ἐν τῷ ὅρῳ,
ὅτι μέγα τὸ γινόμενον. — Ὁ δὲ βίαιος ὅρος, εἰ καὶ
ὀνομαστὶ κωμιῳδεῖν τοῦτό ἐστι. — Τὸ πρός τι καὶ τὰ
ἐξῆς πάντα καθάπερ καὶ ἐν τῷ ὅρῳ ἐξετασθήσεται.

Πλείονα δὲ εἴδη ἔστι συλλογισμῶν, ἃ δὴ πάντα ὁμοίως
 διαιρήσεις· ὅμωωος μέντοι ἐκκείσθω αὐτῶν παραδείγματα.
γίνονται γὰρ ἤτοι ἀπὸ τοῦ ἴσου ὡς ὁ προειρημένος,
ἢ ἀπὸ τοῦ μείζονος, οἷον ἐξῆν ἀποκτιννύναι
τοὺς κατιόντας φυγάδας, μαστίξας τινὰ κατιόντα
τις φεύγει παρανόμου τιμωρίας· ὁ γὰρ τὸ μεῖζον’,
 φησί, δοὺς καὶ τὸ ἔλαττον ἔδωκεν᾿ . ἢ ἀπὸ τοῦ ἐναντίου,
οἷον τῷ ἀριστεῖ γέρας εἶναι, λιπόντα τινὰ τὴν
τάξιν ἀπέκτεινεν ὁ στρατηγὸς καὶ φεύγει φόνου· οὐ 
γὰρ ἀπλῶς τῷ ἀντεγκλήματι ἀλλὰ μετὰ τῶν προειρημένων
 

 
χρήσεται. ἢ ἀπὸ τοῦ ἐλάττονος κατὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ
ἀποβαῖνον, οἷον ἔξεστι στίζειν τοὺς μοιχούς, στίζων
τις ἀπέκτεινε καὶ φόνου φεύγει· ῾ ὁ γὰρ τὸ πρότερονʼ, 
φησί, δοὺς καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀποβαῖνον ἔδωκεν᾿ .

Ἡ ἀμφιβολία διαιρεῖται προβολῇ ῥητοῦ, ἑτέρᾳ τοῦ
αὐτοῦ ῥητοῦ προβολῇ κατὰ τὸ ἀμφίβολον, διανοίᾳ τοῦ
νομοθέτου, τῷ περιέχοντι καὶ περιεχομένῳ, ἀντιθέσει,
μεταλήψει, θέσει, ποιότητι καὶ γνώμῃ. — Εἰδέναι δὲ
χρή, ὅτι, εἰ μὲν αὐτοτελὲς ζήτημα ἡ ἀμφιβολία εἴη, 
γλίσχρον αὐτὸ ἀνάγκη εἶναι καὶ κατὰ τὴν διαίρεσιν
ὡσαύτως ὑπόψυχρον· μέρος δὲ εἰ γένοιτο ζητήματος,
χρήσιμον τὸ περὶ τὴν διαίρεσιν αὐτῆς γίγνεται. ἐν δὲ
τοῖς ἀπὸ χρησμῶν καὶ λογίων πλαττομένοις ζητήμασι
πᾶσι τοῦθʼ ὅπερ ἐστὶν εὑρίσκεται.

Πρὸς οὖν ἐπίσκεψιν τῶν κεφαλαίων ἔστω ζήτημα 
τόδε· ἑταίρα χρυσία εἰ φοροίη, δημοσια ἔστω, πεφώραται
φοροῦσά τις ἑταίρα χρυσία καὶ δημοσίαν τίς φησιν
αὐτὴν εἶναι, ἣ δὲ οὐκ αὐτὴν εἶναι δημοσίαν φησί, τὰ
 χρυσία δέ. ἡ προβολὴ τοῦ ῥητοῦ ῾ δημοσίαν σε εἶναι
κελεύει ὁ νόμοςʼ. — Ἡ ἑτέρα προβολὴ κατὰ τὸ ἀμφίβολον
οὐκ ἐμὲ ἀλλὰ τὰ χρυσία᾿ . — Ἡ γνώμη τοῦ νομοθέτου
ὑπʼ ἀμφοῖν πρὸς τὸ λυσιτελοῦν ἐξετάζεται, οἷον
τιμωρίας ἄξιον τοῦτο ὑπέλαβεν ὁ νομοθέτηςʼ, καὶ ὃ
 μὲν ἐρεῖ ὅτι ῾ τῆς μεγίστηςʼ, ἣ δὲ ὅτι ῾ τιμωρίας μὲν
ἀλλὰ μετρίας, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀδικημάτων
κατὰ λόγον τὰς τιμωρίας ἔταξε᾿ . — Τὸ περιέχον καὶ
περιεχόμενον, ὅτι τῆς μὲν ἑταίρας δημοσίας γενομένης
καὶ τὰ χρυσία ἔσται δημόσια, τῶν δὲ χρυσίων μόνων
 γενομένων δημοσίων ἡ ἑταίρα ἀφεῖται. — Ἡ ἀντίθεσις
 
 

 
εὐθύς ἕπεται· ἔστι γὰρ οἷον ἀντεγκληματική, κατὰ ἑταίρας
λόγον περαίνοντος τοπικῶς τοῦ κατηγόρου. — Ἧι
πάλιν ἕπεται ἡ μετάληψις, οἷον ῾ εἰ καὶ ἑταίρα, ἀλλʼ 
 ἰδίαν ἔχουσά γε τῆς προαιρέσεως ταύτης ἐπιτιμίαν τὸ
μὴ ὁμοίαν εἶναι ταῖς ἐλευθέραις μηδὲ τῶν αὐτῶν ἀξιοῦσθαιʼ, 
καὶ ἅμα ἐλεεινολογήσεται δηλαδὴ πενίαν προβαλλόμενος
ἤ τι τοιοῦτον ὁ λέγων ὑπὲρ αὐτῆς. — Ἡ
ποιότης καὶ ἡ γνώμη ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν. συμβέβηκε
δὲ ἐν τούτῳ τῷ ζητήματι καὶ πλείονά γε τὴν ἐξέτασιν
τῆς γνώμης εἶναι, εἰ καταφρονήσασα ἢ ἄλλως ἀγνοήσασα 
τὸν νόμον ἐφόρεσε τὰ χρυσία.